in Welsh It is an occasion of the utmost sadness that we come together this morning, not to hold our usual business, but to pay tribute to Val Feld, a sister and a notable Member of the Assembly.

in Welsh As someone born and brought up in the Caernarfon area of north Wales, who gave birth to her children and brought them up in the south, Val Feld was a citizen of the new Wales that she fought so hard to create, in helping to establish the Assembly. She told me, in a private conversation, how much she regretted the fact that she, the dentist’s daughter, did not speak Welsh. She could not play a full part in the society of young people in the Caernarfon area. She, and the sons and daughters of the optician and the other doctors were almost a society apart, a minority that could not mix much with the other Cofis. Therefore, it was Val’s mission to try to create a Wales that would bring everyone together. Her main mission in her life and her career was to unite Wales.

yn Saesneg Yr oedd Val yn aelod nodedig o’r sector gwirfoddol, yng Nghymdeithas Tai SHAW, pennaeth cyntaf Shelter Cymru, ac yna yn bennaeth cyntaf y Comisiwn Cyfle Cyfartal yng Nghymru. Chwaraeodd ran fawr hefyd fel trysorydd yr ymgyrch ‘Ie dros Gymru’, a helpodd i greu’r Cynulliad hwn. Dyna pam ei bod yn ergyd mor greulon gan ffawd bod Val wedi cael ei chipio mor anghredadwy o gynnar ym mywyd y Cynulliad y gwnaeth gymaint i helpu i’w greu.

yn Saesneg Yr oedd yn Aelod diwyd dros Ddwyrain Abertawe ac yn aelod nodedig, er am amser byr yn unig, o’r Pwyllgor Datblygu Economaidd. Credaf y bydd yr adolygiad o gymorth i fusnesau a arweiniodd mor frwdfrydig o’r Pwyllgor hwnnw, yn deyrnged barhaol i’w hymdrechion i bontio’r bwlch rhwng y Cynulliad a’r gymuned fusnes yng Nghymru.

yn Saesneg Heddiw, yn anad dim, meddyliwn am ei phlant, Hester a Bronwen, eu plant hwy, ei thad, ei llysfam a’i phartner hirdymor, Mick. Heddiw, dylem feddwl yn bennaf amdanynt hwy yn ogystal â’r byd gwleidyddol ehangach a’i chylch nodedig, enfawr o ffrindiau a chysylltiadau ym mhob maes y bu’n weithgar ynddo yng Nghymru.

in Welsh It is a moment of sadness, but it is also a moment for us to look forward to how we can discuss matters on behalf of and in memory of Val Feld, and for the benefit of the new Wales that she helped to create. She made such an effort to improve the lives of everybody in Wales.

in Welsh I endorse the feeling of sadness that we all feel as Assembly Members and as Welsh people today. On behalf of the Plaid Cymru group in the Assembly, Members and staff alike, I express our heartfelt sympathy to Val’s family in their loss.

in Welsh We are acutely aware today that it is her family who have suffered the greatest loss and we send them our warmest wishes. We think of Val because we have lost her in her prime as a politician and as a Member of the Assembly.

in Welsh As Wales is such a small country, everyone encounters one another from time to time. I recall the first time that I met Val. It was during her time at the Equal Opportunities Commission. Val wrote to me during that time, when I was a Member of Parliament at Westminster, and drew my attention to the fact that few women had managed to obtain senior posts in the education sector. I researched the matter a little, and met her in Parliament to discuss that research. That was when I became aware of Val’s total commitment to equal opportunities and her intention, as well as that of the team that she was working with, to ensure that the matter was pushed to the top of the political agenda.

in Welsh To me, Val was a totally committed person and an extremely conscientious woman. Many of us who are now Assembly Members of all political parties, came across each other while campaigning shoulder-to-shoulder during the ‘Yes for Wales’ campaign at the time of the referendum. Val worked very hard during that campaign. She believed in it passionately. She also believed that a new democratic establishment was needed in Wales.

yn Saesneg Yn y maes hwn, fel mewn cymaint o feysydd eraill o’i bywyd, daeth yn llwyr ymrwymedig i’r achos. Yr oedd yr ymrwymiad a ddangosodd yn ysbrydoliaeth glir i eraill. Gwyddai pob un ohonom na ellid cyflawni datganoli oni fyddai’r pleidiau a oedd o blaid datganoli yn gweithio ochr yn ochr â’i gilydd. Rhoddwyd gwahaniaethau gwleidyddol y pleidiau o’r neilltu, oherwydd i Val, ac i lawer ohonom, yr oedd yr achos a’r ymgyrch yr oeddem yn gysylltiedig â hwy yn fwy nag unrhyw blaid wleidyddol.

yn Saesneg Yn ystod ymgyrch y refferendwm, byddem yn cyfarfod i gynllunio a thrafod strategaeth a sut y gellid cyfleu’r neges i bob rhan o Gymru. Fel trysorydd ‘Ie dros Gymru’, chwaraeodd Val ran hollbwysig a byddai bob amser yn ymbil am arian ychwanegol i wneud yr ymgyrch yn fwy effeithiol.

yn Saesneg Yr wyf yn siŵr y bydd yr Aelodau yn cofio’r emosiynau cymysg a deimlwyd wrth i ganlyniadau’r refferendwm o wahanol rannau o Gymru gael eu cyhoeddi. Nid oedd Gwesty’r Parc y noson honno yn addas ar gyfer y gwangalon. Profasom bob emosiwn y gellir ei ddychmygu, ac fe’u rhannwyd gan Val Feld. Gwn cymaint y golygai iddi gael ei hethol i gynrychioli Dwyrain Abertawe yn y Cynulliad Cenedlaethol ar achlysur mor hanesyddol. Gwnaeth gyfraniad sylweddol i’r Cynulliad Cenedlaethol yn ystod ei chyfnod yma a oedd yn gyfnod rhy fyr o lawer. Cadeiriodd y Pwyllgor Datblygu Economaidd yn gelfydd. Nid hwn yw’r Pwyllgor hawsaf i’w gadeirio gan fod ei aelodaeth yn cynnwys cymeriadau cryf o bob plaid, ond cyflawnodd y gwaith yn raslon ac yn urddasol.

in Welsh Val Feld will be greatly missed. It is fitting that she had the opportunity to make an important contribution to the Assembly’s establishment. However, it is a great pity that she was not allowed to do more. As a party, we send our sympathy to Val’s family as they suffer the heavy blow of her loss. It is extremely fitting that the Assembly records these tributes as a clear indication of Val Feld’s contribution to this institution.

Ar ran grŵp Ceidwadwyr Cymru yn y Cynulliad, ei staff a’r blaid yng Nghymru, cydymdeimlaf yn ddidwyll â theulu a ffrindiau Val. Yr oedd marwolaeth gynamserol Val ddoe yn sioc fawr inni. Pan ysgrifennais ati tua thair wythnos yn ôl yn mynegi’r gobaith y byddem yn ei gweld yn ôl yn y Cynulliad yn fuan, credais o ddifrif y byddem yn ei gweld hi. Fodd bynnag, credaf nad oedd llawer o bobl yma—neb o bosibl—yn ymwybodol o ddifrifoldeb salwch Val.

Yn unigryw, adwaenwn Val y tu allan i fyd gwleidyddiaeth cyn dod i’w hadnabod yn yr arena wleidyddol. Nid yw hynny’n wir gydag Aelodau fy ngrŵp i fy hun hyd yn oed. Yr oedd Val yn llywodraethwraig yn Athrofa Addysg Uwch Abertawe lle yr oeddwn yn ddarlithydd. Yn rhyfedd ddigon, yng ngoleuni’r brwydrau gwleidyddol a ymladdwyd gennym ers hynny, canfuom ein bod ar yr un ochr yn ymladd brwydrau epig yn yr athrofa. Adlewyrchodd un frwydr wirioneddol epig bob un o rinweddau Val, gan gynnwys ei hymrwymiad, ei hafiaith, ei hangerdd a’i hymdeimlad dwys o gyfiawnder. Deuthum i’w hadnabod ar yr adeg honno fel ffrind ffyddlon, y gellid ymddiried ynddi bob amser. Enillasom y frwydr epig honno, ond nid cyn i Val ymddiswyddo fel llywodraethwraig ar fater o egwyddor. Dyna Val ar ei gorau, yn gweithredu gydag ymrwymiad a gonestrwydd.

Yn sicr, byddaf yn ei cholli. Yr oedd yn wrthwynebydd gwleidyddol pybyr, ond byth yn elyn gwleidyddol. Ar ôl unrhyw frwydr wleidyddol gyda Val, gwyddech na fyddai unrhyw gasineb na dal dig ac y byddai bob amser yn bosibl chwerthin a chael hwyl gyda hi. Bydd gan bob Aelod ddarlun parhaol yn eu cof o berson angerddol nad oedd yn cymryd ochr ac a oedd yn hollol ddifalais. Yr wyf yn falch ein bod yn rhoi’r brwydrau gwleidyddol o’r neilltu heddiw, gan mai dyna’r peth iawn i’w wneud. Bydd pob un ohonom yn colli cyd-Aelod ffyddlon ac uchel ei pharch. Mae’n briodol ein bod yn uno mewn galar ac yn talu teyrnged iddi heddiw. Dylem dalu teyrnged hefyd i’w gwaith sylweddol ar y Pwyllgor Datblygu Economaidd a’r Pwyllgor Cyfle Cyfartal. Yn bersonol, byddaf yn ei cholli’n fawr. Rhennir y teimlad hwnnw gan aelodau fy ngrŵp hefyd.

Talaf innau deyrnged hefyd i Val Feld ar ran Democratiaid Rhyddfrydol Cymru, ein staff yn y Cynulliad a Democratiaid Rhyddfrydol ledled Cymru. Talwn deyrnged heddiw i gefnogwr y sefydliad mawr a gynrychiolwn yn awr, y cysegrodd Val gymaint o’i hegni iddo. Mae pob un ohonom yn cydnabod mai’r llinyn a redai drwy fywyd Val oedd ei hymdrech i bleidio achos tegwch a chyfiawnder, boed hynny mewn cydraddoldeb hawliau, digartrefedd neu sicrhau y clywyd lleisiau gwan yng Nghymru.

Gŵyr pob un ohonom fod Val bob amser yn ymgymryd â diddordebau yn llawn egni a phenderfyniad. Yr oedd yn gefnogwr datganoli a chydraddoldeb hawliau. Yn hynny o beth, gallwn fod yn falch ohoni, oherwydd mae wedi gadael ei hôl ar fap Cymru. Efallai ei bod wedi ymddangos i rai fel person difrifol a phenderfynol ar yr wyneb, ond gŵyr pob un ohonom fod ganddi galon fawr. Yr oedd bob amser yn barod i addasu a gwrando a gweithiai yn ddiflino i ddod o hyd i gonsensws.

Cydnabu llawer ohonom y cyfraniad a wnaeth Val i’r ymgyrch ‘Ie dros Gymru’ fel trysorydd a bu’n rhaid i rai ohonom ddod o hyd i geiniogau ar waelod ein pocedi o ganlyniad i’r pwysau a roddai arnom. Yn sgîl ei chyflawniadau hi daeth y Cynulliad Cenedlaethol hwn yn realiti. Yr oedd y cyfle a gafodd i gyfrannu at ei waith yn rhy fyr o lawer, ond gadawodd ei hôl ar y ffordd y gwnawn ein gwaith. Gwnaeth fwy nag unrhyw un arall i osod cywair y Cynulliad, gan sicrhau, fel yr wyf yn siŵr y byddai hi yn ei ddweud, nad oedd yn sioe i’r bechgyn yn unig, a’n bod ni y dynion wedi dysgu gwers math newydd, mwy agored a llai ymosodol o wleidyddiaeth.

Mae arwyddair priodol, a ddefnyddir ar bapur rhyddid yn Nigeria, yn nodweddu’r dylanwad a gâi Val ar ein gwaith yn fy marn i. O dan y pennawd ar y papur newydd hwnnw mae arwyddair sydd yn dweud ‘show the light and people will find the way’. Yr enghraifft orau o ddangos y golau a dod o hyd i’r ffordd oedd y modd yr ymdriniodd Val â’r byd rhyfedd hwnnw o wleidyddiaeth wedi ei reoli gan ddynion yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd. Wynebodd benderfyniad anodd pan fu’n rhaid iddi ollwng awenau’r Pwyllgor hwnnw ychydig fisoedd yn ôl. Bydd gan lawer ohonom a wasanaethodd ar y Pwyllgor hwnnw atgofion melys a byddwn yn trysori rhai o’r adegau cameo pan bwysleisiodd fater pwysig cydraddoldeb a thegwch. Croesodd gleddyfau ag Alun Cairns ynglŷn â’r teitl yr oedd am gael ei galw ac ynglŷn â deall ystyr y gair ‘cadeirydd’ yn y Pwyllgor. Yr wyf yn falch bod y newid hwnnw yn cael ei weithredu. Mae pob un ohonom yn falch bod ei dylanwad yn y cyfeiriad hwnnw, yn ein Cyfarfodydd Llawn ac mewn Pwyllgorau, wedi dwyn ffrwyth. Ni ellir talu teyrnged mwy teilwng iddi na pharhau â’n gwaith yn y Cynulliad, gan wneud ein Pwyllgorau a’n cyfarfodydd llawn yn wahanol o ran dull a sylwedd i’r dull gwatwarus, wedi ei reoli gan ddynion sydd yn San Steffan.

Bu Val yn ffrind da imi yn ystod ein hamser gyda’n gilydd ar y Pwyllgor Datblygu Economaidd. Yr oedd yn bleser cydweithio â hi. O ran fy arwyddair Nigeraidd, dangosodd y goleuni imi yn sicr a’m helpu i ddod o hyd i’r ffordd ymlaen. Teimlaf—fel y teimla pob Aelod yma siŵr o fod—ein bod wedi colli ffrind annwyl. Cydymdeimlwn â’i theulu o waelod calon gan weddïo y cânt y nerth i ddelio â’u colled drasig. Mae Cymru a’r Cynulliad yn dlotach yn sgîl ei marwolaeth. Bydd hiraeth amdani yn y Cynulliad ac yn y byd gwleidyddol ehangach.

Gwnaf gyfraniad personol ar yr adeg eithriadol o anodd hon. Adwaenwn Val fel ffrind ers blynyddoedd lawer. Daeth yn ffrind da yn ystod yr ymgyrch datganoli, yn ffrind da iawn yn ystod y broses ddethol ac ethol i’r Cynulliad, ac yn chwaer yn ystod y ddwy flynedd y buom yma.

Bu’r ddwy ohonom yn eistedd gyda’n gilydd yn y Siambr am fisoedd lawer. Byddem, fel y byddai hi’n ei ddweud, yn rhoi hwb i’n gilydd drwy adegau anodd. Daethom yn debyg i ffrindiau ysgol mynwesol, yn aml yn cael pyliau o chwerthin. Weithiau, ni allem siarad oherwydd byddem yn dechrau chwerthin. Dyna’r cyfeillgarwch oedd gennym—yr oedd yn rhyw fath o ollyngfa inni. Nid mater o siarad ydoedd; yr oeddem yn trosglwyddo negeseuon i’n gilydd. Pan gefais fy symud i sedd arall yn y Siambr, teimlai yn golled fawr—yr oedd yr athro yn ein gwahanu. Llwyddasom i ymdopi drwy roi ambell i gip ystyrlon.

Cawsom sgyrsiau ffôn hir yn hwyr y nos a byddent yn mynd ymlaen am oriau. Byddent yn ddifrifol a byddai’n mynd trwy bwyntiau y teimlai’n gryf yn eu cylch. Yr oedd ganddi ymrwymiad gwleidyddol mawr, ond yn anochel byddem yn dechrau chwerthin yn afreolus. Dyna oedd hwyl y ferch. Yr oedd mor ddeallus. Yn aml anghofiai pobl fod ganddi’r fath allu deallusol a chyflwynai hynny ym mhopeth a wnâi, boed ar gyfer Shelter Cymru, y Comisiwn Cyfle Cyfartal neu yn y Cynulliad. Yr oedd mor gryf yn ddeallusol. Yr oedd yn ymrwymedig ac yn ymroddedig a meddai ar ymdeimlad o ddyletswydd nad oes neb wedi rhagori arno. Byddai’n gyrru i bobman yng Nghymru, ble bynnag yr oedd ei hangen. Yr oedd yn angerddol o ymrwymedig i ferched, yn siarad ar ran y bobl hynny na ellid clywed eu lleisiau. Gwnaeth gyfraniad mor fawr. Yn anad dim, yr oedd heb ei hail o ran gonestrwydd a meddai ar ddewrder gwirioneddol a oedd yn sail i’r gonestrwydd hwnnw a wnaeth imi deimlo’n ostyngedig ar adegau. Yr oedd yn berson dewr a gwrol. Yr oedd yn eithriadol o ymrwymedig i ddatganoli ac mor falch o fod yma. O’r holl bobl yn y Siambr hon, yr oedd, mi gredaf, yn golygu mwy iddi hi. Yr oedd mor falch o fod yma ac yr oedd yn dyheu gymaint am fod yn rhan ohono. Byddai’n poeni pan ddywedwyd pethau negyddol am y Cynulliad. Yr oedd hynny’n ei brifo ac arferwn ddweud, ‘dal ati, Val, mae gennyt gymaint o gyfraniad i’w wneud’. Gwnaeth gyfraniad, peidied neb â chamgymryd hynny. Gwnaeth gyfraniad mewn sawl ffordd ledled Cymru, ond mae’n drasiedi ei bod wedi mynd pan oedd ganddi gymaint mwy i’w roi.

Y tro diwethaf imi weld Val, dywedais wrthi am y canmoliaeth a gâi yn y Siambr hon ynglŷn â’r gwaith a wnâi a’r gwaith a wnaeth. Yr oedd hyd yn oed ei hen bartneriaid paffio yn ymuno i’w chanmol. Deallodd yr eironi. Dywedais wrthi, ‘Val, yr wyt yn dod yn santes wyddost ti’ a dechreuodd wenu a chwerthin. ‘Santes Val? meddai. Dywedais, ‘ie’, ond yr oedd tristwch yn y chwerthin y tro hwn. Dylai ei theulu, ymfalchïo yn eu gofal ohoni ac yn ei dewrder. Yr oeddwn yn falch o fod yn gysylltiedig â hi. Byddai’n deyrnged deilwng iddi pe baem yn dweud pa mor wych y gallai’r Cynulliad hwn fod, a phe baem yn gallu ei droi yn Gynulliad yr oedd hi am iddo fod, ac yn credu y gallai fod. Mae’n golled aruthrol i’w theulu a dylent ymfalchïo yn ei chyfraniad a byw gan gofio hynny. Mae’n golled aruthrol i Gymru ac i bob un ohonom yma. Yr wyf wedi colli’r chwaer nad oedd gennyf. Yr wyf yn gyfoethocach o fod wedi ei hadnabod, ond yn dlotach am fy mod wedi ei cholli yn awr.

Yr oedd Val Feld yn un o ferched rhyfeddol ein hoes. Yr oedd ganddi gryfder a dewrder anhygoel, fel y dywedodd Sue. Yr oedd ganddi benderfyniad a ddeilliai o ymrwymiad angerddol i gyfiawnder cymdeithasol a chwarae teg. Yr wyf wedi adnabod Val ers dros 20 mlynedd fel ffrind, ac fel chwaer yn y mudiad merched ac fel cydweithwraig yn y sector gwirfoddol, mewn bywyd cyhoeddus ac mewn gwleidyddiaeth. Cyfarfûm â Val gyntaf pan oedd yn sefydlu Shelter Cymru a minnau’n sefydlu Cymorth i Fenywod Cymru. Yr oeddem yn eistedd y tu allan i siambr cyngor yn aros i roi ein cyflwyniadau i aelodau’r cyngor. Gwyddai’r ddwy ohonom na fyddai’n hawdd cyfleu ein negeseuon ynglŷn â digartrefedd a thrais yn y cartref, ond dysgodd lawer iawn imi. Fe’m dysgodd fod yn rhaid inni, er mwyn bod yn effeithiol, newid agweddau drwy berswâd, cryfder dadl a thrwy’r dystiolaeth y gallem ei darparu o ganlyniad i weithio gyda phobl a oedd yn ddigartref neu’n cael eu cam-drin a sicrhau y clywyd eu lleisiau. Neithiwr, dywedodd un o’i chydweithwyr wrthyf, sut yr aeth hi a Val, yn y dyddiau cynnar, o amgylch y 37 cyngor dosbarth yng Nghymru i geisio darbwyllo cyfarwyddwyr tai bod Shelter Cymru yn bodoli a’i fod yn bwysig iddynt ei gefnogi. Cyflawnodd Val hynny mewn ffordd mor effeithiol oherwydd, o ganlyniad i hynny, datblygodd gwasanaethau cyngor ar dai ledled Cymru. Deilliodd cymaint o’r polisïau cymdeithasol a’r strategaethau ar gyfer tai, digartrefedd a chyfle cyfartal y siaradwn amdanynt yn y Cynulliad, o’r safbwyntiau a’r gwaith arloesol a wnaeth Val 20 mlynedd yn ôl. Gweithiodd yn ddiflino dros yr 20 mlynedd diwethaf i gyflawni’r amcanion hynny. Y pwynt yr wyf am ei wneud mewn teyrnged i Val yw pwynt ynglŷn â’r gwaith a ddeilliodd o ganlyniad i’w hymrwymiad angerddol i newid. I Val, yr oedd gwleidyddiaeth yn fodd o sicrhau canlyniad. Nid oedd yn ganlyniad ynddo’i hun; yr oedd yn golygu sut i gyflawni newid a chyfiawnder cymdeithasol a sut i sicrhau y caiff y bobl hynny nad oes ganddynt lais bŵer yng Nghymru a phŵer yn ein cymdeithas. Dyna’r hyn a’i harweiniodd at ei huchelgais o ddatganoli yng Nghymru.

Yr oedd Val bob amser o flaen ei hamser o ran ei meddylfryd. Soniodd Sue am ei gallu deallusol. Gwthiai bethau ymhellach bob amser. Pan oeddem yn credu ein bod wedi cyflawni rhywbeth, byddai Val yn dweud ‘Na, rhaid inni fynd ymhellach o lawer.’ O’i chefndir ym maes digartrefedd, ystyriodd sut y triniwn ein tenantiaid tai cyngor yng Nghymru a dywedodd fod angen mudiad tenantiaid. Pan sefydlodd y Comisiwn Cyfle Cyfartal yng Nghymru, ystyriodd y rheini nad oeddent yn cael eu clywed, yn enwedig merched croenddu a merched o leiafrifoedd ethnig. Hi oedd yr arloeswraig y tu ôl i MEWN Cymru—Rhwydwaith Merched o Leiafrifoedd Ethnig. Yr oedd bob amser yn gwthio’r ffiniau ac yn dweud bod yn rhaid inni fynd ymhellach.

Ni chredaf fod y cyfraniad a wnaeth Val i newid cymdeithasol yng Nghymru wedi ei ddeall a’i gydnabod mewn gwirionedd. Rhaid inni gofio mai dyna pam yr oedd ganddi gymaint o uchelgais ar gyfer Cynulliad Cenedlaethol Cymru a’r Gymru newydd y mae Rhodri a phawb arall wedi sôn amdani. Dyna pam yr ymgyrchodd drosto. Fodd bynnag, nid oedd am roi llais i bobl Cymru yn unig, yr oedd hefyd am sicrhau bod gan y bobl hynny y pŵer i wneud gwahaniaeth.

Bu teyrngarwch Val i’r Cynulliad ac i ni, ei chyd-Aelodau, dros y ddwy flynedd diwethaf yn ddifesur. Drwy salwch, doed a ddelo, drwy’r siomedigaethau, troeon yr yrfa a’n brwydrau i wneud y Cynulliad yn rhywbeth y gall pob un ohonom ymfalchïo ynddo a rhoi dyfodol gwych iddo, rhoddodd ei hun yn gyfan i’w gwaith. Rhaid inni gofio bod arnom ddyletswydd i Val i feddu ar y cryfder a’r hyder yn yr hyn a wnawn yn y Cynulliad gyda—ac nid ar ran—pobl Cymru. Dyna’r hyn a ddysgodd Val inni.

Bu teulu Val gyda hi drwy bob brwydr ar hyd ei hoes. Yr oeddent yn ei charu am yr hyn ydoedd ac yr oeddem ninnau yn ei charu am yr hyn ydoedd.

Cyfarfûm â Val gyntaf pan oedd yn gyfarwyddwraig Shelter Cymru. Cofiaf y frwydr galed a gafodd yn yr arena honno. Fodd bynnag, deuthum i’w hadnabod yn dda gyntaf pan ddechreuodd ei brwydr gyda mudiad yr undebau llafur yng Nghymru. Yr oedd Val wedi bod yn aelod ffyddlon o undeb llafur erioed. Cyn sefydlu’r Cynulliad, canolbwyntiais ar fudiad yr undebau llafur. Dyna lle y gweithiais am y tro cyntaf gyda Val.

Ni ddylai neb danbrisio faint o waith a wnaeth Val i helpu merched cyffredin sydd yn gweithio yng Nghymru, ei brwydr dros gydraddoldeb a sut yr helpodd yr undebau llafur i ddatblygu’r agenda honno. Enillwyd llawer o’r gwelliannau ym mywydau miloedd o ferched sydd yn gweithio o ddydd i ddydd gyda help Val a’r agwedd a fabwysiadai yn y Comisiwn Cyfle Cyfartal.

Yr oedd Val bob amser ar gael i egluro, trafod a chyfrannu at ddadl ar broblemau. Yr oedd bob amser yn barod i gynnig cyngor a help ond, efallai yn bwysicach na hynny, yr oedd yno i roi cefnogaeth. Mae gwleidyddiaeth yn lle unig i ferched. Rhoddaf sicrwydd ichi fod y mudiad undebau llafur yn lle yr un mor unig i ferched. Yr oedd Val bob amser ar gael i roi help a chyngor ar hynny.

Fel aelod gweithredol o undeb llafur, fy ngreddf yn wyneb gwrthwynebiad yn aml oedd ceisio cynnal busnes drwy gael y mwyafrif o’r bleidlais floc—waeth beth fo’r dadleuon ar y dydd; codi llaw, cael y bleidlais floc a phasio’r cynnig. Ni wnâi Val hynny. Yr oedd am ennill calonnau a meddyliau. Soniodd Ieuan yn gynharach am rôl Val yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd. Nid oedd am ruthro unrhyw fesur drwodd, yr oedd am greu consensws ac yr oedd am ennill calonnau a meddyliau aelodau’r Pwyllgor. Yr oedd hynny’n bwysig. Dyna pam yr oeddwn yn ei hedmygu gymaint. Yr oedd bob amser yn barod i siarad. Hi oedd yr un olaf ar ei thraed bob nos yn dadlau a hi oedd y person mwyaf dymunol yn y bore, hyd yn oed os teimlai ei bod wedi colli’r ddadl. Dyna’r pethau pwysig y byddaf yn eu cofio bob amser wrth feddwl amdani.

Yr oedd gan Val gryn egni ac asbri dros sawl achos. Fe’u cysylltwyd gan gred sylfaenol mewn cyfiawnder cymdeithasol ac iawnderau dynol. Credaf mai ei chyflawniad mwyaf oedd cael ei hethol yn Gadeirydd. Yr oedd am weithredu popeth yr oedd wedi credu ynddo erioed. Cawsom lawer o drafodaethau diddorol pan fu’n gysylltiedig â’r undebau llafur a thrafodaethau ar faterion gwleidyddol eraill yn ymwneud â’r nenfwd gwydr i ferched fel y’i gelwir. Ysgrifennodd Janet Lee Warman gerdd ddymunol iawn am y nenfwd gwydr. Mae’n ymgorffori’r hyn y teimlai Val a’r hyn y mae llawer o ferched yn ei deimlo.

Yr oedd gan Val lawer iawn o amynedd. Yn y Cynulliad Cenedlaethol ymfalchïai wrth feddwl ei bod wedi helpu merched y Blaid Lafur i fynd drwy’r nenfwd gwydr ym myd gwleidyddiaeth.

Ymfalchïai’n fawr yn nifer y cynrychiolwyr benywaidd yng Nghabinet y Cynulliad. Yr wyf yn falch iawn o’r datblygiadau a wnaethpwyd gan weithwyr benywaidd yng Nghymru. Chwaraeodd Val ran lawn yn y datblygiadau hynny. Mae pob un ohonom yn ymfalchïo ynddi, fel y gwna ei theulu. Buont wrth ei hochr, doed a ddelo, drwy lawer o’i siomedigaethau. Ffarweliaf â hi fel ffrind a chymrawd.

Mae’r Aelodau wedi talu teyrnged i Val a’i rôl ym mudiad yr undebau llafur a’r ymgyrch cyfle cyfartal, ond yr wyf am siarad ar ran pobl Abertawe. Un o’r cysuron i Val yn ystod yr wythnosau hir y bu yn ysbyty Singleton oedd fod ganddi olygfa a oedd yn annwyl iawn iddi hi ac i ni, sef Bae Abertawe. Mae’n drasiedi deublyg ei bod wedi marw ychydig oriau cyn cyhoeddi bod caniatâd wedi ei roi i adeiladu Amgueddfa Forol Genedlaethol yn Abertawe.

Yr oedd Val yn ffrind a chyd-Aelod. Cawsom ein dethol yn ymgeiswyr ar yr un noson. Yr oeddem newydd agor swyddfa gyda’n dau gyd-Aelod seneddol yn Abertawe. Yr oedd yn ymgyrchydd brwd dros yr hawliau y soniodd Aelodau amdanynt, ond yr oedd hefyd yn ymgyrchydd brwd dros Abertawe a’r cymunedau a gynrychiolai, ac mae rhai ohonynt ymhlith y mwyaf difreintiedig yng Nghymru. Buom yn cydweithio’n agos ar sawl ymgyrch a bydd colled fawr ar ei hôl.

Mae sawl cyd-Aelod yn y Siambr wedi elwa ar yr ymgyrchoedd yr ymladdodd drostynt. Pe bai fy mhlaid wedi penderfynu peidio â gefeillio, ni fyddai llawer o’r cyd-Aelodau yn y Siambr. Ymladdodd dros gynrychiolaeth deg i ferched—nid yn unig mewn egwyddor, ond yn ymarferol hefyd.

Mae llawer o bobl wedi dweud ei bod yn gadarn yn ei hegwyddorion ac yn bybyr yn ei hymgyrchoedd, ond meddai hefyd ar y ddawn i fod yn sensitif a meddai ar synnwyr digrifwch. Cyfeiriodd Mike German at ei gwrthwynebiad i’r iaith a ddefnyddiwyd pan gyfeiriwyd ati fel ‘Madam Cadeirydd’ yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd. Mae canlyneb i’r stori honno. Dioddefodd Val biwisrwydd y cyfarchiad hwnnw yn rhy hir a phenderfynodd llawer ohonom a oedd ym Mhwyllgor Rhanbarth y De-orllewin yng Nghastell-newydd Emlyn gynllwynio yn erbyn Cadeirydd presennol y Pwyllgor Rhanbarth. Er cryn gythrudd ac embaras iddo, cyfarchwyd ef fel ‘Cymrawd Gadeirydd’. I lawer ohonom, caiff ei adnabod am byth fel ‘Cymrawd Alun Cairns’.

Byddai Val am gael ei chofio am ei chyfraniad i gyfle cyfartal, i ddatganoli ac i bobl a chymunedau Abertawe. Fel un o gyd-ddinasyddion Abertawe, talaf deyrnged iddi.

Nodais ddoe y byddwn yn hoffi siarad—fel yr wyf yn siŵr y gwnaeth pob Aelod yn y Siambr. Pan eisteddais i lawr neithiwr i benderfynu beth i’w ddweud, aeth dwy awr heibio ac ni wyddwn o hyd, oherwydd yr oedd rhestr cyflawniadau Val Feld yn gwneud imi deimlo’n wirioneddol ostyngedig. Yr oedd yn ferch ryfeddol iawn ac yn egwyddorol. Yr oedd yn uchelgeisiol—nid o’i rhan ei hun, ond o ran ei hegwyddorion. Yr oedd yn ddi-ofn wrth geisio sicrhau cyfiawnder. Gŵyr y rheini ohonom a safodd ochr yn ochr â hi pa mor ddi-ofn ydoedd. Bydd unrhyw un sydd wedi herio cadarnleoedd y Blaid Lafur ym mherfeddion Cymru yn gwybod pa mor ddi-ofn ydoedd.

Dim ond cyffwrdd â’i gwaith gwirfoddol a wneuthum ond siaradais ddoe â phedwar person o feysydd gwahanol yng Nghymru, a dywedodd pob un y bu’n ymwneud yn helaeth â’u gwaith hwy. Ar y radio y bore yma, talodd Donald Anderson AS a Vivienne Sugar, Prif Weithredwr Cyngor Dinas a Sir Abertawe, deyrnged i’r ffaith ei bod yn ffigwr cenedlaethol gwirioneddol—daeth y llinyn hwnnw i’r amlwg eto y bore yma. Ni all llawer ohonom sydd yma honni hynny.

Fodd bynnag, yn hytrach na sôn am yr holl feysydd y gŵyr pobl eraill amdanynt, yr wyf am sôn am ei gwaith ym mudiad y merched. Fel teyrnged iddi, mae pob merch sydd yma y bore yma wedi dewis gwisgo lliwiau merched y bleidlais, a gosodwyd rhosyn gyda rhubanau o liw’r mudiad hwnnw ar ddesg Val. Nid oes gennyf unrhyw amheuaeth, pe bai wedi ei geni 100 mlynedd yn ôl, y byddem wedi clywed am Pankhurst ac am Feld. Hoffwn feddwl y byddwn wedi bod yn ddigon dewr i wneud yr hyn a wnaeth merched y bleidlais ond mae meddwl am gael fy mwydo drwy orfodaeth, taflu fy hun o flaen ceffyl neu gael fy nghlymu â chadwyn wrth adeiladau yn gwneud imi amau a allwn fod wedi gwneud hynny mewn gwirionedd. Fodd bynnag, nid oes unrhyw amheuaeth y byddai Val Feld wedi gwneud hynny.

Yr oedd Val Feld yn eicon gwirioneddol nid yn unig i ferched yn y Blaid Lafur ond i ferched yng Nghymru. Yr oedd Val yn barod i deithio, ganol gaeaf, i ardaloedd mwyaf anghysbell Cymru i siarad â phedair neu bump o ferched. Gwyddai mai dim ond hi allai dorri’r nenfwd gwydr y soniwyd amdano ynghynt, sydd yn bodoli nid yn unig yn y galwedigaethau ond mewn bywyd beunyddiol. Yr oedd yn awyddus i weld mwy o ferched yn gweithredu fel llywodraethwyr, mwy o ferched mewn cyrff a noddir yn gyhoeddus a mwy o bobl o leiafrifoedd ethnig ym mhob maes. Mynychais lawer o gyfarfodydd grwpiau gwahanol a thrafodaethau ar ferched a materion yn ymwneud â merched, a fynychwyd gan bobl wahanol. Fodd bynnag, yr oedd Val ym mhob cyfarfod a thrafodaeth. Pan ysgrifennir hanes Val Feld, bydd merched Cymru yn deall yr hyn a wnaeth a’r hyn a gyflawnodd. Yr oedd yn ferch cyn ei hamser.

Yr oedd Val yn wych ac yn dipyn o hwyl. Nid oedd pobl a ddeuai wyneb yn wyneb â hi ac a anghytunai â’i safbwyntiau yn meddwl hynny efallai, ond yr oedd hi’n llawer o hwyl. Fel y soniwyd eisoes, bu’n chwerthin llawer ac yr oedd yn wych. Pryd bynnag yr euthum i’w gweld yn yr ysbyty, yr oedd am glywed y straeon i gyd a’r manion bethau am yr hyn yr oedd pobl yn ei wneud yn y Cynulliad. Yr oeddwn yn gorfod meddwl am rywbeth newydd nad oedd wedi clywed amdano eisoes. Un diwrnod, euthum ati a gofyn, ‘A oes unrhyw beth y gallaf ei wneud iti, Val?’ Meddyliais efallai yr hoffai imi ysgwyd ei gobenyddion neu rywbeth felly. ‘Oes’, meddai ‘gelli di fynd i nôl copi o The Western Mail imi. Nid oes syniad gennyf o’r hyn sydd yn digwydd.’ Mae hynny’n ei disgrifio i’r dim.

Yr oedd yn ffrind gwirioneddol—nid dim ond i mi, ond i ferched Cymru. Bydd colled fawr ar ei hôl. Fodd bynnag, credaf y byddai am gael ei chofio fel pla ar Glwb Caerdydd a’r Sir. Dyna Val ichi.

Yr wyf yn falch y gallwn wenu a chwerthin heddiw, oherwydd yr oedd y newyddion ddoe mor ofnadwy ac erchyll a thrasig. Ni allaf ddechrau dweud cymaint y collir Val yn y Cynulliad Cenedlaethol a thu allan iddo, nac ychwaith cymaint y caiff ei cholli yn ein plaid ni a thu allan iddi hefyd.

Yr oedd Val bob amser yn broffesiynol a chymerai ei swydd mewn bywyd cyhoeddus yn ddifrifol iawn. Yr oeddwn yn llawn edmygedd o gryfder ei chymeriad wrth gyflawni ei swydd. Yr oedd bob amser yn deyrngar i’w hetholaeth. Yr oedd yn dactegydd gwleidyddol mawr. Yr oeddwn yn edmygu’r modd y byddai’n canlyn problem i’w therfyn—byddai wedi ei datrys hyd yn oed cyn i unrhyw berson arall gymryd cam, a oedd yn eithaf rhyfeddol. Fel y clywsom, cyn datganoli, ymgymerodd â rhai swyddogaethau enfawr yn ystod ei gyrfa, sef Shelter Cymru a’r Comisiwn Cyfle Cyfartal yn anad dim a chafodd lwyddiant mawr gyda hwy. Fe’i cofir gan bob un ohonom fel ymladdwr ffyrnig ond urddasol dros degwch, gwedduster a chyfiawnder.

Ymladdodd Val dros gyfiawnder i eraill, ond yr oedd y dewrder a’r grym ganddi i gymhwyso’r un safonau i’r ffordd y cafodd hi ei hun ei thrin. Cofiaf ei safbwynt egwyddorol ar sawl achlysur yn y Siambr hon ac yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd. Yn aml, lleddfodd ei neges â gwên, ond byddech yn deall y neges bob tro y byddai Val yn ddig. Yn aml byddai’n dweud wrthyf yn ddiweddarach, ‘Onid ydynt yn sylweddoli fy mod yn traethu am fy mod yn hidio’?

Mae eraill wedi dweud ei bod yn uchelgeisiol ar ran Cymru, o fewn y Gymuned Ewropeaidd ac o fewn cymuned ehangach y byd. Yr oedd hefyd yn uchelgeisiol ar ran merched ac mae arnom ddyled fawr iddi fel merched yn y Siambr hon. Bu’n gefnogol imi erioed, fel unigolyn ac fel merch sydd yn wleidydd. Nid anghofiaf hynny. Nid oes amheuaeth gennyf mai’r hyn y bydd Val wedi ei adael inni fydd yr ymdrech barhaus i hybu cyfleoedd cyfartal yng Nghymru. Fel Cynulliad, dylem, er cof amdani, gadarnhau’r egwyddorion hynny y gweithiodd mor galed i’w hymgorffori yng nghyfansoddiad y sefydliad hwn.

Drwy gydol dwy flynedd gyntaf gythryblus y Cynulliad, parhaodd Val yn ymrwymedig i wleidyddiaeth gonsensws, y mae’n anodd credu ynddi weithiau. Credai’n angerddol fod ffordd well o lywodraethu o fewn ein gafael. Yr oedd yn iawn; mae yna ffordd well. Yn breifat, Val oedd un o’r bobl mwyaf twymgalon a gyfarfûm erioed. Yr oedd yn frwd ynglŷn â’i gwleidyddiaeth, Cymru a’i theulu. Mae ein colled yn fawr a byddwn yn gweld ei heisiau. Mae colled ei theulu yn anfesuradwy a rhaid inni feddwl amdanynt heddiw ac am byth.

Yn anffodus, am y tro cyntaf yn hanes byr y Cynulliad hwn, yr ydym yn galaru dros golli cyd-Aelod. Daeth y tro cyntaf hwn yn rhy gynnar o lawer. Siaradaf drosof fy hun pan ddywedaf nad dim ond cyd-Aelod a gollais, ond ffrind annwyl a gwerthfawr, rhywun y deuthum yn agos ati o’r diwrnod cyntaf imi gamu dros drothwy’r adeilad hwn. Mae teyrngedau coffâd yn bethau annymunol a defodol. Hoffwn ddatgan yr edmygedd a’r hoffter sydd gennyf o Val a’r ymdeimlad dwfn o golled oherwydd ei marwolaeth cynamserol. Yr oedd yn ffrind triw a hawddgar ac yn berson llawn gonestrwydd a thrugaredd a oedd, yn fy marn i, yn symbol o bopeth y dylai gwleidyddiaeth newydd yng Nghymru ei gynrychioli ond, yn anffodus, nad sydd yn digwydd yn aml: eangfrydig, rhadlon, ansectyddol, yn ceisio gweithio ar sail consensws ond ar yr un pryd yn cael ei gyrru gan gred gadarn ynghylch cyfiawnder cymdeithasol a chydraddoldeb. Bydd ei gwaith arloesol gyda Shelter Cymru a’r Comisiwn Cyfle Cyfartal yn deyrnged barhaol iddi.

Yr oedd yn llwyr ymrwymedig i ddatganoli, a’r unig beth a ragorai ar hynny oedd ei phenderfyniad y dylai agenda cydraddoldeb fod wrth ei wraidd. Yr oedd gan Val ddealltwriaeth graff, fel y nododd Aelodau eraill eisoes. Fodd bynnag, yr hyn a greodd yr argraff fwyaf arnaf oedd pa mor gryf y teimlai ynghylch materion a digwyddiadau a sut y byddai’n poeni am faterion. Yr oedd yn berson mawr iawn ei gofal. Yn y byd gwleidyddol a syrcas y cyfryngau sydd yn gysylltiedig ag ef, ceir cymaint o amhurdeb, brygowthan, twyll, smalio a ffug emosiwn fel ei bod yn sefyll allan fel chwa o awyr iach fel person diledryw gyda theimladau a chredoau gwirioneddol ac ymdeimlad croesgadol o wyleidd-dra, sydd weithiau’n denu dirmyg a gwawd yn y byd sinigaidd a chreulon hwn. Er yr holl glod aruthrol a roddwyd iddi ar ôl ei marwolaeth, ni chafodd ei gwerthfawrogi’n ddigonol yn y Cynulliad hwn. Teimlai fod ei photensial yn cael ei rwystro. Aeth ati â’i holl enaid i gadeirio’r Pwyllgor Datblygu Economaidd—tasg ddiddiolch os bu un erioed—ac ychydig iawn o ddiolch a gafodd pan oedd yn fyw ac iach. Cofiaf sylwadau llipa gan bapur newydd cenedlaethol Cymru, The Western Mail ar un achlysur, a oedd yn dangos diffyg dealltwriaeth enbyd o ran y rhecsyn hwnnw. Serch hynny, yr wyf yn falch o’i weld yn talu teyrngedau mor iachusol iddi heddiw.

Gwyddom bellach y talodd ei lles ei hun yn ddrud am ei gwaith diwyd a chydwybodol. Fodd bynnag, yr oedd ganddi ymdeimlad o eironi ac o ba mor chwerthinllyd y gall popeth fod. Yr wyf yn siŵr y byddai ganddi wên goeglyd ar ei hwyneb o weld penawdau’r newyddion ar y teledu yng Nghymru ar ddiwrnod ei marwolaeth, a oedd yn sôn yn bennaf am straeon am gŵn yn plymio i’r môr—er mai yn Sir Benfro oedd hynny—a’r rhaglen deledu Big Brother. Mae’n dweud llawer am y byd gwallgof, rhithwir yr ydym yn byw ynddo yn yr unfed ganrif ar hugain.

Mae fy atgof parhaus o Val yn mynd yn ôl i’r dyddiau cyn bodolaeth y Cynulliad, er ei fod yn ymwneud â digwyddiad a gafodd effaith sylweddol ar y sefydliad hwn. Daw’r atgof o gynhadledd y Blaid Lafur yn Abertawe yn 1998 i drafod y broses gefeillio. Yr oedd y bleidlais yn un hynod agos, ac ni ddylid tanbrisio’r duedd atafiaethol. Chwaraeodd ymrwymiad a brwdfrydedd Val ran fawr wrth ennill y bleidlais honno. Cofiaf ei llawenydd yn y dafarn yn ddiweddarach y prynhawn Sadwrn hwnnw yn dda.

Pan ymwelais â hi yn yr ysbyty bythefnos yn ôl gyda Christine Gwyther, yr oedd yn amlwg ei bod yn wael iawn ac, mae’n rhaid dweud, yn isel iawn ei hysbryd, er ei bod yn dal i edrych ymlaen at ddychwelyd yma ar ôl llawdriniaeth fawr. Mae’n ddychrynllyd ei bod wedi marw llai na phythefnos wedyn. Mae’n anodd credu na fydd byth yn dychwelyd i’r Siambr hon. Mae’r Cynulliad yn dlotach lle o’i cholli—mae hynny’n sicr. Mae pawb a phopeth yr ymgyrchodd drosto yn llawer tlotach. Fel rhywun y cyffyrddwyd a chyfoethogwyd ei fywyd o’i hadnabod, rhywun a anrhydeddwyd gan ei charedigrwydd, a ysgogwyd gan aml i sgwrs am y lle hwn, gwleidyddiaeth yn gyffredinol a’r blaid Lafur yn benodol, a rhywun a ysbrydolwyd gan ei dyngarwch dwfn, byddaf yn ei cholli’n aruthrol.

Nid all geiriau fyth fod yn ddigon. Yr oedd yn gofalu’n angerddol am y byd yr oedd yn byw ynddo a’r bobl o’i hamgylch, a gwnaeth ei gorau i wella pethau. Pa well beddargraff y gallai unrhyw un ofyn amdano neu y gallai unrhyw un ei haeddu.

Clywais am farwolaeth Val ddoe pan oeddwn yn stiwdios y BBC ym Mangor a dywedwyd wrthyf fod rhywbeth ofnadwy wedi digwydd. Wedi hynny, eisteddais am ennyd a cheisio amgyffred y newyddion erchyll hyn. Mae’n newyddion erchyll i bawb ohonom yma. Mae’n newyddion erchyll i’w theulu, ac i Gymru. Yna gofynnwyd imi wneud sylw. Yr oeddwn yn gallu dweud rhywbeth ar unwaith, oherwydd credaf y byddai’r rhan fwyaf ohonom yma—os nad pawb ohonom—i ba blaid bynnag yr ydym yn perthyn, yn dweud bod Val gyda’r person mwyaf—os nad y mwyaf—egwyddorol inni ei gyfarfod erioed. Nid yw hynny’n rhywbeth y gallwn ei ddweud am bawb y byddwn yn cwrdd â hwy fel gwleidyddion, ond gallwn ddweud hynny yn sicr am Val.

Fel llawer o’m cyd-Aelodau benywaidd eraill yn y Blaid Lafur, cyfarfûm â Val sawl blwyddyn yn ôl. Cododd ofn arnaf pan gyfarfum â hi gyntaf. Cyfarfûm â hi pan oedd yn Gyfarwyddwraig Shelter Cymru, ac yr oeddwn yn gynghorydd newydd yng Nghaerdydd â diddordeb mewn tai. Llywiodd y ffordd yr oeddwn yn edrych ar dai. Siaradais â hi ar sawl achlysur pan oeddem yn edrych ar arfer cyfleoedd cyfartal yng Nghyngor Dinas a Sir Caerdydd, oherwydd ei doethineb yn ei rôl o sefydlu’r Comisiwn Cyfle Cyfartal yng Nghymru. Gellir dod o hyd i un o’r rhoddion mwyaf y mae’n ei adael inni yng Nghymru drwy ofyn inni hunain, ble arall y gallwn weld cyfle cyfartal wedi’i ymgorffori mewn deddfwriaeth. Cofiaf ddarllen yr hyn yr oedd yn bwriadu ei ddweud cyn iddi fynd i siarad â Ron Davies am Ddeddf Llywodraeth Cymru 1998, ac am weld cyfleoedd cyfartal yn cael eu hymgorffori ym mhwrpas y Cynulliad hwn.

Pan ymwelais â hi yn yr ysbyty, cefais gryn fraw. Fodd bynnag, fel bob tro arall, creodd y ffordd yr oedd yn ymdopi â’i salwch a’r ffordd y parhaodd i fynychu’r Cynulliad argraff fawr arnaf. Yr oedd Val yn fenyw eithriadol iawn. O gofio’r pethau yr ydym wedi’u clywed heddiw, ni chredaf y bydd yn gadael llonydd inni yn y Cynulliad hwn. Mae wedi gadael gormod inni ar ei hôl. Gall fod yn gydwybod inni.

Wrth baratoi’r deyrnged bersonol fer hon, fe’i cefais yn anodd dewis beth i’w ddweud, fel sawl un sydd wedi siarad heddiw mae’n siŵr. Yr wyf wedi adnabod Val ers blynyddoedd lawer ac mewn sawl swyddogaeth. Yr oeddwn yn ei hadnabod fel chwaer ym mudiad y merched—fel chwaer hŷn ddychrynllyd ar adegau—fel cydymaith yn y frwydr dros gyfiawnder cymdeithasol, fel rheolwraig parod ei chymorth a heriol yn y Comisiwn Cyfle Cyfartal ac, yn olaf, fel cyd-Aelod a gwrthwynebydd teilwng yn y Cynulliad hwn.

Dysgais gymaint gan Val am ymgyrchu a pha frwydrau i’w brwydro a pha rai i’w gadael ar gyfer diwrnod arall, yn enwedig yn fy mhlaid fy hun, a sut i gyflawni newid gwirioneddol. Gallai fod yn arweinydd. Gallai ddod ag eraill ynghyd. Yr oedd yn dactegydd craff, sydd yn ochr o’i chymeriad y soniwyd amdani heddiw. Yr oedd yn dactegydd mor graff fel na fyddech yn gallu gweld hynny ar yr wyneb yn aml.

Cyflawnodd bethau mawr ac mae cyd-Aelodau eraill wedi rhestru nifer o’i chyflawniadau. Nid wyf am ddechrau ychwanegu at hynny, ond hoffwn ategu sylwadau Jane Davidson drwy ddweud mai yn bennaf oherwydd gwaith Val y mae gennym ymrwymiad statudol i hybu cyfle cyfartal yn y Cynulliad hwn. Cofiaf eistedd gyda hi yn swyddfa’r Comisiwn Cyfle Cyfartal yn drafftio’r cymal, ac yr oedd y sgwrs bob amser yn ymwneud ag a allem gyflawni consensws ac a allem gael y ddeddfwriaeth heibio i Ron Davies. Wrth gwrs, llwyddodd i wneud y ddau beth. Fy ngwaith i oedd cael consensws trawsbleidiol a gwaith Val oedd cael y ddeddfwriaeth heibio i Ron.

Yr wyf yn ddiolchgar i Val am gymaint. Brwydrodd yn galed yn y Comisiwn Cyfle Cyfartal dros fy hawl i gael fy esgusodi i frwydro mewn etholiadau, er fy mod yn brwydro dros blaid yr oedd hi’n ei gwrthwynebu. Yr oedd yn cefnogi fy hawl, er bod hynny’n gwneud bywyd yn anodd iddi hi, oherwydd ei fod yn golygu gwaith ychwanegol. Brwydrodd hefyd dros fy hawl i gymryd rhan yng Ngrŵp Ymgynghorol y Cynulliad Cenedlaethol ac yr oedd yn ffynhonnell cymorth a chefnogaeth gyson imi. Cefais gymorth ganddi wedi imi ddychwelyd i’r gwaith ar ôl genedigaeth fy mhlentyn, nad oedd yn gyfnod hawdd.

Byddaf yn ei cholli hi a’i hymrwymiad, ei gonestrwydd a’i chryfder. Byddaf hefyd yn colli ei gallu i wneud ichi deimlo’n anghyfforddus, hyd yn oed pan oeddech yn gwybod eich bod yn anghywir. Bydd pawb ohonom yn ei cholli. Bydd Cymru yn ei cholli. Ein lle ni yw parhau â’i gwaith dros gydraddoldeb, dros gyfiawnder, dros fath gwell o wleidyddiaeth a thros Gymru.

Lywydd, gyda’ch caniatâd siaradaf o’m sedd, oherwydd mai yma y deuthum i adnabod Val gyntaf. Mae trefn y seddi yn y Siambr hon yn dod â phobl o wahanol bleidiau yn agos at ei gilydd. Yn ystod y Cyfarfodydd Llawn, rhaid bod y camerâu teledu wedi sylwi ar nifer o achosion lle rhannodd Val a minnau jôc neu gymharu nodiadau ar fusnes y Pwyllgor Datblygu Economaidd—credaf mai rhannu jôcs yr oeddem yn bennaf. Ers sawl mis, yr wyf wedi bod yn ymwybodol o sedd wag wrth fy ymyl.

Fel Cadeirydd y Pwyllgor Datblygu Economaidd, gweithiodd Val yn hynod o galed a bu’n ysbrydoliaeth inni, fel aelodau’r Pwyllgor hwnnw, i weithio’n galed a chydweithio. Yr oedd yn ymddangos ar adegau ein bod mewn sesiwn barhaol, ond datganodd Val ei phenderfyniad diwyro a chryf i wella bywydau pobl gyffredin ledled Cymru a’r penderfyniad a ddangosodd drwy gydol ei bywyd i gael cyfiawnder. Beth bynnag fo’n gwahaniaethau, cawsom ein hargyhoeddi gan Val droeon bod llawer mwy yn ein huno nag sydd yn ein rhannu. Yr oeddem yn rhannu ei gweledigaeth o Gymru decach.

Cofiaf yn arbennig y cyfarfodydd a gawsom ledled Cymru a thramor, fel rhan o’r adolygiad cymorth busnes. Dyna pryd yr oeddem wir yn gwerthfawrogi nodweddion arbennig Val, fel arweinydd y tîm. Fel y dywedodd Aelodau eraill, nid oeddem yn dîm hawdd. Daethom i’w hadnabod hefyd fel ffrind dibynadwy, cynnes â ffraethineb byw.

Bydd pobl y tu allan i’r Cynulliad hwn yn aml yn amau a all ein Pwyllgorau Pwnc gyfuno’r angen i graffu â ffurfio polisïau. Dangosodd Val, â’i diffuantrwydd a’i hymroddiad llwyr, sut y gellid gwneud hynny a sut yr oedd yn rhaid ei wneud. Gosododd esiampl ddisglair inni y byddwn yn ei chofio’n dragywydd. Heddiw, mae pawb ohonom yn rhannu ymdeimlad dwys o golled.

Talaf fy nheyrnged bersonol i Val Feld, a datganaf fy nghydymdeimlad dwys â’i theulu, ei ffrindiau a’i holl gyd-Aelodau yn y Cynulliad ar y golled drist hon. Er y ffaith y gallai fod wedi ymddangos yn wahanol i gynulleidfa ehangach, yr oedd gan Val a minnau berthynas waith dda iawn gyda dealltwriaeth o ba mor bell y gallem wthio ein gilydd. Ni all unrhyw un amau ei hymrwymiad. Cyfeiriwyd eisoes at yr adolygiad cymorth busnes ac at gyfle cyfartal, ond ni all unrhyw un amau ei hymrwymiad i lwyddiant y Cynulliad nag i Gymru a’i safle fel cenedl o fewn y DU.

Mae’r adolygiad cymorth busnes yn un o’r teyrngedau parhaol i enw Val Feld, ynghyd â’r holl waith arall a wnaeth y Pwyllgor Datblygu Economaidd. Cyfeiriwyd at fy nyfalbarhad yn ei galw’n ‘Madam Cadeirydd’ yn y Pwyllgor. Lywydd, mae tri achlysur yr hoffwn eu dwyn i gof. Gofynnais iddi fy noddi mewn ras noddedig ac yn ffordd nodweddiadol Val, dywedodd na fyddai’n fy noddi i redeg, ond y byddai’n fy noddi i’w galw’n ‘Cadeirydd’. O ganlyniad, enillodd y ddadl, a thrwy gydol y cyfarfod hwnnw fe’i gelwais yn ‘Gadeirydd’. Ar achlysur arall, y cyfeiriodd Andrew Davies ato, mae’n debyg imi fod yn boen yn ystod yr wythnos cyn dod yn Gadeirydd Pwyllgor Rhanbarth y De-orllewin. Felly, ar y ffordd i un o gyfarfodydd y Pwyllgor hwnnw, dyfeisiodd Andrew Davies, Edwina Hart a Val Feld—dan arweiniad Val, yr wyf yn siŵr—y cynllwyn i’m galw’n ‘Gymrawd Gadeirydd’. Dywedodd Andrew eisoes y byddaf bellach yn cael fy ngalw’n ‘Gymrawd Gadeirydd’ yn y Pwyllgor hwnnw bob amser. Yr wyf yn siŵr bod pobl Castellnewydd Emlyn wedi drysu ynglŷn â beth oedd yn digwydd, ond yr oedd hwnnw’n un o’r munudau ysgafn y byddaf yn cofio amdano am byth.

Y tro diwethaf imi siarad â Val oedd mewn llythyr ysgafn yr ysgrifennais ati tua phythefnos yn ôl. Yr oeddwn wedi siarad â hi yn aml am lyfr y bygythiais ei anfon ati, ac yna gwneuthum hynny. Teitl y llyfr oedd Why Men Don’t Listen and Women Can’t Read Maps. Gobeithio y bu i hwnnw roi gwên ar ei hwyneb wedi iddi ei agor yn ystod ei dyddiau olaf. Bydd llawer yn cofio Val Feld am ei gyrru ac am ei phrydlondeb, ond, yn bennaf, caiff Val ei chofio am ei hegwyddorion a’r dylanwad cadarnhaol a gafodd ar bawb ohonom, ac ar y Cynulliad Cenedlaethol.

Fel un o etholwyr Val a chynghorydd sydd yn cynrychioli ward yn ei hetholaeth, hoffwn ychwanegu ychydig eiriau i nodi’r parch a’r hoffter a enillodd mewn cyfnod byr iawn. Mae’n llawn haeddu hynny am y gwaith caled a wnaeth gyda’i hymrwymiad, ei hangerdd a’i hymroddiad arferol ar lefel unigol ac ym mhob un o’r cymunedau yn ei hetholaeth, a chadwodd pob un ohonynt yn agos at ei chalon. Fel Aelod etholaethol o’r Cynulliad, daeth ag egni newydd i hen faterion a hen ymgyrchoedd, fel ffordd osgoi Hafod, brwydr Abertawe i gael ei chydnabod fel cartref i sefydliadau cenedlaethol newydd, ynghyd â materion newydd fel y llosgydd yn Nhwyni Crumlin, a llawer mwy. Gwelsom hefyd gryfder ei heiriolaeth a’i gallu i ddod â phobl ynghyd, a chanfod atebion newydd.

Yr wyf wastad wedi gweithio ym myd gwleidyddiaeth, a dyna oedd y llwybr a ddewisodd hi yn y diwedd. Fel y dywedwyd eisoes, gwnaeth waith arloesol ar ddigartrefedd a chyfle cyfartal, ac mewn meysydd eraill, ac adeiladodd gyfle i’r rhai hynny nad oeddent yn gallu lleisio eu barn. Dim ond am gyfnod byr yr oeddwn yn ei hadnabod, a ddechreuodd gydag etholiadau’r Cynulliad, pan oedd y ddau ohonom yn brwydro i ennill sedd Dwyrain Abertawe. Er bod ymdeimlad mawr o golled wrth iddi gael ei dwyn oddi wrthym mor greulon ac mor gynnar ym mywyd y Cynulliad Cenedlaethol, mae cysur i’w gael yn y ffaith ei bod wedi cyflawni cymaint yn ystod ei bywyd ac y bu’n Aelod mor hanfodol a dylanwadol o’r sefydliad hwn.