Diolch am y cyflwyniad hwnnw a’r croeso. Yr wyf yn teimlo’n freintiedig ac yn falch iawn o gael sefyll yma heddiw yn cynrychioli buddiannau pobl Dwyrain Abertawe. Fodd bynnag, mae arlliw o dristwch a gofid yn fy malchder oherwydd yr amgylchiadau a arweiniodd at fy mhresenoldeb yma—marwolaeth cynamserol fy rhagflaenydd, Val Feld. Mae gan bawb ohonom ein hatgofion arbennig, penodol a phersonol am Val. Croesawaf y cyfle i dalu teyrnged i’w brwdfrydedd ac i’w gwaith ar ddatganoli ac yn y Cynulliad hwn, gyda’r digartref, ar gyfle cyfartal ym mhob maes, ac fel Cadeirydd y Pwyllgor Datblygu Economaidd. Bydd colled fawr ar ei hôl. Fodd bynnag, gadawodd seiliau cadarn y gallaf adeiladu arnynt a pharhau â’i gwaith. Mae’n bleser gennyf dderbyn yr her honno a chyfrannu at waith y Cynulliad.

Yn ystod ymgyrch yr is-etholiad, yr oedd yn galonogol clywed yr agweddau cadarnhaol a fynegwyd tuag at y Cynulliad a’u cymharu â’r sylwadau a gafwyd wrth fynd o dŷ i dŷ yn ystod etholiadau cyntaf y Cynulliad yn 1999. Yr oedd yr ymateb cadarnhaol hwnnw a’r dewis a wnaeth yr etholwyr wrth bleidleisio yn cymeradwyo arweinyddiaeth Llafur Cymru yn y Cynulliad hwn yn ystod cyfnod byr ei fodolaeth. Yr oedd y camau a gymerwyd gan y Cynulliad ar iechyd ac addysg yn berthnasol imi yn fy mywyd proffesiynol blaenorol. Drwy ei weithredoedd, o gynyddu nifer y nyrsys dan hyfforddiant i weithredu prosiectau Amcan 1, mae’r Cynulliad eisoes wedi gwneud gwahaniaeth.

Edrychaf ymlaen at chwarae rhan lawn yng ngwaith y Cynulliad, a gweithredu i wella bywydau pobl Cymru.

Mae’n bleser gennyf gyflwyno ail raglen fusnes flynyddol y Llywodraeth, sydd yn nodi’r hyn a y byddwn yn ei wneud yn ystod y flwyddyn nesaf, ar y diwrnod cyntaf hwn o’r sesiwn newydd. Mae’r rhaglen hon yn bosibl oherwydd y sicrwydd a gawsom drwy’r Llywodraeth bartneriaeth. Gyda’n gilydd gallwn bennu ein hagenda, yn hyderus y gallwn gyflawni’r hyn yr ydym yn ei addo. Bydd y rhaglen hon yn gwella gwasanaethau cyhoeddus yn aruthrol ac yn gweithredu ein polisïau arloesol a neilltuol i ddiwallu anghenion pobl Cymru. Byddwn yn cyhoeddi ein cynlluniau ar gyfer y gyllideb yn fuan iawn. Bydd y rhain yn rhoi cefnogaeth inni fwrw ymlaen â’n hagenda, Yn fuan, cyhoeddaf fersiwn terfynol ein cynllun strategol, ‘Cynllun i Gymru 2001’, a fydd yn nodi ein cynlluniau hirdymor ar gyfer Cymru yn fanylach. Mae’r rhaglen ar gael ac amlygaf rai o’n hamcanion.

Ym myd addysg, byddwn yn cyflwyno mesurau i weithredu ein gweledigaeth radical ar gyfer dyfodol addysg a hyfforddiant yng Nghymru, fel y nodir yn ‘Y Wlad sy’n Dysgu’. Mae hon yn rhaglen hirdymor a phellgyrhaeddol ar gyfer newid o’r blynyddoedd cynnar i addysg uwch a phellach a dysgu gydol oes. Cafwyd croeso a chymeradwyaeth eang i’r rhaglen.

Ym maes iechyd a gofal cymdeithasol, byddwn yn gweithredu ein strategaeth ‘Gwella Iechyd yng Nghymru,’ sydd yn gynllun ar gyfer yr NHS drwy amrywiol offerynnau rheoliadol ac ariannu. Bydd hyn yn dechrau rhoi ein diwygiadau strwythurol arfaethedig ar waith. Bydd yn diddymu awdurdodau iechyd ac yn gwella gwasanaethau yn aruthrol. Byddwn yn cyflwyno cymorth i ofalwyr er mwyn sicrhau safonau yn y gwasanaethau gofal. Byddwn yn diwygio’r cymorth a roddir i blant a phobl ifanc, y rhai sydd yn dioddef o salwch meddwl, a phobl hŷn. Bydd hynny yn darparu ar gyfer y rhai y mae angen mwy o gymorth arnynt yn ein cymdeithas.

O ran yr economi, byddwn yn cwblhau a gweithredu ein strategaeth datblygu economaidd genedlaethol ac yn meinhau a chanolbwyntio’r cymorth ar y sector busnesau cynhenid bach a chanolig eu maint a pholisïau megis ehangu Cyllid Cymru ar raddfa fawr, a fydd yn meithrin yr economi fenter a’r economi wybodaeth wrth inni ymateb i gystadleuaeth genedlaethol gynyddol am fuddsoddiad tramor uniongyrchol.

O ran ein cymunedau, byddwn yn parhau gyda’r rhaglen moderneiddio llywodraeth leol, ac yn gweithredu ein rhaglen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf, gan alluogi a helpu pobl anghenus i helpu eu hunain allan o dlodi. O ran yr amgylchedd, cynllunio a thrafnidiaeth, byddwn yn parhau i ddatblygu a gweithredu ystod o strategaethau a fydd yn darparu sylfaen gyson i ddatblygu ein nodau economaidd, amgylcheddol a chymdeithasol, sydd yn ategu’r nodau cyffredinol a bennwyd gan y cynllun datblygu cynaliadwy.

O ran materion gwledig, byddwn yn gweithredu ein strategaeth ar gyfer dyfodol ffermio ac yn parhau i gefnogi’r cymunedau hynny y cafodd clwy’r traed a’r genau effaith andwyol arnynt. Byddwn yn datblygu strategaeth i ddiogelu dyfodol ardaloedd gwledig yn y tymor canolig a’r hirdymor.

O ran diwylliant, byddwn yn cwblhau ac yn gweithredu strategaeth ddiwylliannol gyntaf Cymru, i amlygu pwysigrwydd diwylliant, chwaraeon a’r iaith Gymraeg i bobl Cymru. Diolch byth bod ymdrechion Ian Woosnam, Nicole Cooke a Joe Calzaghe wedi gwneud iawn am ddigwyddiadau chwaraeon diflas y penwythnos.

I gloi, rhoddaf bwys mawr ar gael yr hyder a’r weledigaeth i gyflwyno’r hyn sydd yn bwysig i Gymru. Bydd y rhaglen hon yn atgyfnerthu ein gwasanaethau cyhoeddus allweddol ac yn gosod sylfaen gadarn ar gyfer cyflwyno gwelliannau hirdymor i iechyd economaidd, cymdeithasol ac amgylcheddol Cymru.

Diolch ichi am eich datganiad. Mae’n bwysig oherwydd, erbyn diwedd y rhaglen hon, bydd tymor llawn o’r Cynulliad wedi mynd heibio bron. Er na fuoch yn Brif Weinidog drwy gydol tymor cyntaf y Cynulliad, ar ddiwedd y drydedd flwyddyn, bydd pobl Cymru yn barnu cyflawniadau’r Cynulliad fel corff corfforaethol o ystyried ei bwerau presennol.

Ni wnaethoch ateb un cwestiwn yn iawn yn ystod y cwestiynau i’r Prif Weinidog. Dywedasoach eich bod yn credu y byddwch yn cyflawni llawer yn nhermau datblygu economaidd. Mae gennym yr hawl i wybod pa un a ydych yn bwriadu cyfuno swyddogaethau’r Prif Weinidog a’r Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd drwy gydol y flwyddyn nesaf. Os nad ydych, pryd y byddwch yn penderfynu penodi Gweinidog dros Ddatblyg Economaidd penodol? Yn ystod eich ymateb, rhoesoch yr argraff y gallech gyfuno’r ddwy swydd. Felly, pam y gwnaethoch benodi Mike German fel Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd yn y lle cyntaf? A wnewch chi roi ateb priodol i’r cwestiwn hwnnw yn awr? Pryd y byddwch yn penderfynu ar hynny?

Mae fy ail bwynt yn hollbwysig. Mewn ymateb i’r datganiad a wnaethoch ar ran y glymblaid pan gafodd ei sefydlu yn Hydref 2000, nodasom nad oedd gan y rhaglen a amlinellwyd gennych weledigaeth. Nid oedd ganddi’r hyn y byddwn yn eu galw’n syniadau mawr a fyddai wedi ennyn diddordeb pobl Cymru yn yr hyn a gyflwynir gan y Cynulliad. Nid oes gennym unrhyw broblem gyda rhai o’r eitemau unigol yn eich datganiad, ond yr ydym yn parhau i ofyn: ble mae’r weledigaeth a’r penderfyniad? Sut y bydd pobl Cymru yn well eu byd o ganlyniad i’ch Llywodraeth chi, ar ôl pedair blynedd o Lywodraeth Lafur yn y Cynulliad?

Mae llawer o’r pwyntiau a wnaethoch yn eich datganiad eleni yn ymwneud â dim ond gweithredu deddfwriaeth a gyfeiriwyd o San Steffan a Whitehall yn unig. Faint o’r rhain sydd yn ymwneud yn benodol â chyflwyno llywodraeth gan glymblaid y blaid Lafur a’r Democratiaid Rhyddfrydol yng Nghymru? Onid yw’n bryd inni dderbyn bod ein setliad cyfansoddiadol cyfredol mor sylfaenol ddiffygiol fel bod angen pwerau deddfwriaethol llawn arnom i wasanaethu pobl Cymru?

Gwnaethoch rai pwyntiau teg, ond nid oedd eraill yr un mor deg. O ran y pwyntiau teg, fe’m cyhuddwyd gennych—ac yr wyf yn derbyn y cyhuddiad—o ganolbwyntio ar sicrhau y gallai’r Cynulliad a’i weinyddiaeth gropian cyn cerdded yn ystod fy 12 mis cyntaf fel y Prif Weinidog. Arferwn ddyfynnu Dewi Sant, ‘Gwnewch y pethau bychain’—am eu bod yn bwysig i bawb yng Nghymru.

Dyna pam y cyflwynasom gyfres o fesurau fel llaeth am ddim yn yr ysgol i blant saith oed ac iau. Nid yw mesurau o’r fath yn ddiwygiadau cyfansoddiadol mawr ond maent yn bwysig i blant mewn ysgolion babanod ac i’w hiechyd hirdymor wrth iddynt dyfu’n oedolion. Yn yr un modd, wrth inni symud o gerdded tuag at loncian a rhedeg er budd pobl Cymru, diddymwyd prisiau mynediad i amgueddfeydd cenedlaethol ar 1 Ebrill 2001. Mae hynny wedi mwy na dyblu nifer y bobl sydd yn mynychu wyth amgueddfa ac oriel, o Lanberis i Sain Ffagan a Pharc Cathays. Mae hynny’n newid enfawr, ond cytunaf nad yw’n newid cyfansoddiadol.

Derbyniaf ein bod am gropian cyn cerdded. Yr ydym yn siarad am gamau llawer mwy yn awr. Er enghraifft, ym myd addysg, gweithredu adroddiad Rees, pan fyddwn yn gallu rhoi hynny i gyd at ei gilydd, a chyflwyno, yn amodol ar lwyddiant y cynllun peilot, y fagloriaeth Gymreig.

Mae’r rhain yn newidiadau mawr, ac nid wyf am i’r cyhuddiad hwnnw ynglŷn â’r rhaglen sydd gennym mewn golwg rhwng yn awr a Mai 2003 gael ei ailadrodd. Gofynnodd Ieuan sut y gallwn gyffroi pobl Cymru. Mae’r gogwydd o 12 y cant i Lafur yn yr etholiad canol tymor yn dangos nad ydym yn gwneud popeth yn anghywir. Dylai Ieuan edrych ar ei record ei hun yn hynny o beth.

Yn olaf, ni chredaf y dylem drafod—pa un a godir y mater gan Ieuan ar ran Plaid Cymru, neu gan Nick Bourne—yr obsesiwn hwn gyda Mike German a swydd y Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd yn ystod pob sesiwn cwestiynau a phob cyfle arall. Gofynnwyd imi pa un a oedd gennym Weinidog dros Ddatblygu Economaidd penodol. Fy ateb i hynny yw, oes, mae gennym. Mae gennych Weinidog dros Ddatblygu Economaidd ymrwymedig iawn.

Mae gennyf sawl cwestiwn. Yn gyntaf, ar danwario cyllidebau, sydd yn ganolog i gyflwyno gwasanaethau, gobeithiaf y gallwch ein sicrhau, ar ddiwedd y flwyddyn gyfredol, na fyddwn yn wynebu tanwariant enfawr mewn gweinyddiaethau allweddol fel y gwelwyd y llynedd. Gallai’r arian hwnnw fod wedi cael ei wario yn ystod y flwyddyn ar wasanaethau hanfodol. Rhaid inni sicrhau na fydd hynny yn digwydd eto.

Pwysaf ar y Prif Weinidog ynghylch mater a oedd yn ganolog i etholiadau’r Cynulliad, beth amser yn ôl erbyn hyn, ac sydd wedi bod yn ganolog i’r rhan fwyaf o bethau a drafodwyd ers hynny—coelcerth y cwangos bondigrybwyll, neu gyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad, sef yr hyn y dylem eu galw erbyn hyn. A all y Prif Weinidog ein sicrhau nad ydym am weld cwangos yn ffynnu yn y gwasanaeth iechyd, o ystyried y diwygiadau strwythurol? Beth a ddigwyddodd i goelcerth y cwangos? Yn ôl fy nghyfrifiadau i, nid yw’r cwangos a losgwyd hyd yma wedi bod yn ddigon i gadw morgrugyn yn gynnes.

Nid yw osgoi rhoi ateb uniongyrchol i’r cwestiwn uniongyrchol a ofynnwyd dair neu bedair gwaith ynglŷn â chynlluniau’r Prif Weinidog am ei ddyfodol ei hun, yn ddigon da. Cyn hyn yr oedd y Prif Weinidog yn credu, a hynny’n gywir, na allai wneud y ddwy swydd bwysicaf yn y Cynulliad—Prif Weinidog a’r Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd—yn yr hirdymor. Mae’n deg gofyn, heb gyfeirio at amgylchiadau blaenorol, am ba hyd y mae’n bwriadu gwneud y ddwy swydd. Cyn y toriad, esboniodd y Prif Weinidog yn glir mai trefniant byrdymor oedd hyn. Mae hawl gennym i ateb gonest, heb ddechrau trafod yr amgylchiadau, o ran pa mor hir y mae’n rhagweld y bydd y sefyllfa hon yn parhau.

Fy mhryder mawr arall yw Cymru wledig. Bach iawn oedd y cynnydd yn y gyllideb amaethyddol. Yr oedd yn gyllideb a safodd yn ei hunfan. Ni chyhoeddwyd arian newydd i fusnesau yr effeithwyd arnynt gan glwy’r traed a’r genau ers peth amser. Mae’r busnesau hyn yn parhau i ddirywio a dioddef. Mae swyddi’n cael eu colli ac mae busnesau yn mynd i’r wal mewn rhannau mawr o ganolbarth Cymru ac mewn mannau eraill. Beth yw bwriadau’r weinyddiaeth ar gyfer y flwyddyn nesaf o ran â’r busnesau hynny?

Y mater arall sydd yn parhau i boeni’r weinyddiaeth nad yw, er mawr syndod, yn cael ei grybwyll yn y rhaglen, yw’r hyn sydd yn gorwedd y tu ôl i’r ffens a godwyd yn symbolaidd i guddio’r twll yn y ddaear, sef safle adeilad newydd y Cynulliad. Beth yw bwriadau’r weinyddiaeth ar gyfer adeilad newydd y Cynulliad? A fyddwn yn rhoi terfyn ar y ffars hon a chanolbwyntio ar ddarparu’r gwasanaethau cyhoeddus y mae cymaint ohonom yma wedi dyheu amdanynt ers cyhyd?

Ar wahân i’ch obsesiwn gyda swydd y Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd, ystyriaf fod eich cwestiynau’n rhai teg a gwnaf fy ngorau i’w hateb. Nid oes gennyf unrhyw beth i’w ychwanegu at yr hyn a ddywedais yn gynharach ynglŷn â’r Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd. O ran tanwariant, mae’n debyg y bydd Edwina Hart yn rhoi ateb mwy cynhwysfawr i’ch cwestiwn pan fydd yn trafod y gyllideb yn ddiweddarach yr wythnos hon. Fodd bynnag, deallaf mai tua 3 y cant yw’r tanwariant. Felly, nid yw’n danwariant enfawr, ac mae ein record yn well na recorrd llawer o’r gweinyddiaethau gwario mawr yn Whitehall. Mae hynny’n hanfodol i unrhyw newid. Yr ydym yn ceisio unioni’r tanwariant, ond mae’r Cynulliad mewn sefyllfa ryfedd am ei fod yn ddibynnol ar eraill i beidio â gwneud gormod o geisiadau am arian y credant y dylent ei fachu rhag ofn i rywun arall ei gael. Nid ydynt bob amser yn ystyried a oes angen yr arian arnynt mewn gwirionedd y flwyddyn hon o’i gymharu â’r flwyddyn nesaf. Mae tuedd ymhlith ein partneriaid i wneud gormod o gynigion am arian ac i danwario. Digwydd hynny hefyd o fewn adrannau’r Cynulliad. Ni fyddwn yn disgrifio tanwariant o 3 y cant fel un enfawr. O’i gymharu â thanwariant adrannau Whitehall, nid yw ein tanwariant cynddrwg â hynny. Fodd bynnag, nid ydym am laesu dwylo. Yr ydym yn sylweddoli y gallai tanwariant ddod yn fater pwysig yn ystod yr adolygiad cynhwysfawr o wariant y flwyddyn nesaf.

O ran coelcerth y cwangos, yr ydych braidd yn afresymol, Nick. Os ystyriwch Awdurdod Datblygu Cymru, er enghraifft, mae’r adrefnu a wnaethpwyd wrth ddarparu gwasanaethau datblygu economaidd yn aruthrol. Dechreuwyd ar y gwaith adrefnu hwnnw o dan arweiniad Ron Davies, a pharhaodd o dan arweiniad Alun Michael, ac yna fy ngweinyddiaeth i. Mae’r WDA yn wyth cwango mewn un. Mae ELWa yn un cwango sydd yn disodli pum cwango blaenorol. Heb gael coelcerth fel y math a geir ar 5 Tachwedd, mae’r gwaith adrefnu yn parhau yn ei anterth. Gwnaethpwyd hynny ers i Lafur gael ei hethol yn 1997 ac mae wedi parhau i wneud hynny ers i’r Cynulliad gael ei sefydlu.

Mae eich pwynt ar ardaloedd clwy’r traed a’r genau yn ddilys. Mae’n fater, os hoffech, o’r Cynulliad yn bwydo gwybodaeth yn raddol i’r awdurdodau lleol er mwyn iddynt sefydlu cynllun gweinyddol da. Yr wyf yn fodlon ar y cyfan â’r ffordd y gweinyddwyd y broses hon gan yr awdurdodau lleol. Maent wedi gofyn am fwy o arian. Ni wn beth fydd gan Edwina i’w ddweud am hynny; nid wyf am ddatgelu ei chyllideb. Ni fyddai’n addas imi wneud hynny. Fodd bynnag, mae’n gwbl briodol ichi alw am sicrwydd y bydd arian ychwanegol ar gael i gynorthwyo busnesau sydd yn parhau i ddioddef effeithiau andwyol gostyngiad enfawr mewn twristiaeth, yn arbennig mewn rhannau o Bowys.

O ran adeilad y Cynulliad, unwaith eto, Edwina yw’r Gweinidog sydd yn gyfrifol am hyn. Fodd bynnag, am resymau amlwg, yr wyf yn cadw llygad barcud ar y sefyllfa. Mae’r tendr i gwblhau’r adeilad bellach yn cael ei hysbysebu yn atodiad contractau’r Official Journal of the European Communities. Rhaid ei hysbysebu i chwilio am ddatblygwyr fyddai â diddordeb mewn darparu’r adeilad a’i werthu inni am bris penodedig, neu ddarparu’r adeilad drwy drefniant prydles. Byddent yn defnyddio cynllun Partneriaeth Richard Rogers fel sylfaen a chadw’r elfennau gorau, ond byddai hawl ganddynt i addasu’r cynllun hwnnw er mwyn gallu ei ddarparu am y pris gwreiddiol a bennwyd.

Fel y gallwch ddychmygu, mae eich datganiad heddiw wedi fy mhlesio i yn fwy na’r ddau siaradwr arall yn y ddadl hon. Diolch am gyflwyno’r mater hwn mor brydlon inni yng Nghyfarfod Llawn cyntaf tymor newydd y Cynulliad. Mae’n bwysig ein bod yn ymwybodol o’n cyfeiriad yn y flwyddyn i ddod. Dyma’r rhaglen fanwl gyntaf sydd yn blaenoriaethu’r heriau sydd o’n blaenau. Yr wyf yn falch eich bod wedi gallu gwneud hynny.

I godi’r pwynt a wnaethoch yn gynharach, mae angen inni greu argraff ar fywyd pob dydd pobl gyda’n gweithrediadau. Dyna pam y croesawaf fwy o gamau gweithredu ar iechyd ac addysg. Croesawaf yn arbennig y cynnydd yng nghyllideb y gwasanaeth iechyd, sydd yn ychwanegol at yr hyn a gynigiwyd yn wreiddiol yng nghyllideb y llynedd.

O ran clwy’r traed a’r genau, gwyddom y bydd ei effaith yn para’n llawer hwy na’r disgwyl, yn arbennig ei effaith ar fusnesau yng Nghymru. A roddwch syniad inni o sut y bydd y Cynulliad yn ymdrin â’r effaith tymor hwy? Yn y gwasanaeth iechyd, croesawaf hefyd yr heriau a’r newidiadau a’r ddarpariaeth gofal personol am chwe wythnos. Cydnabyddaf nad yw ein pwerau yn caniatáu inni fynd ymhellach na hynny. I ateb y pwynt a wnaethpwyd yn gynharach, yr wyf yn siŵr eich bod yn cydnabod bod datganiad yn ein cytundeb partneriaeth ynglŷn â sut y byddwn yn delio â’r mater o bwerau’r Cynulliad Cenedlaethol. Sefydlwyd y bartneriaeth gan ddwy blaid y glymblaid ac, waeth faint o gwyno a gawn o’r ymylon, yr oedd yr her a’r canlyniadau yn deillio o’r bartneriaeth honno rhwng dwy blaid y glymblaid yn y Cynulliad Cenedlaethol.

Fe’m calonogir hefyd gan eich datganiad ynglŷn â datblygu argymhellion adroddiad Rees ar galedi myfyrwyr a chan yr £20 miliwn a neilltuwyd yn y gyllideb wrth gefn at y diben hwnnw. Fe’ch anogaf, Rhodri, i beidio â cholli’r cyfle i gyflwyno polisi cadarn, penodol a fforddiadwy i Gymru ar hyn yn fuan, er gwaethaf y ffaith mai o Whitehall y daw’r sylwadau calonogol. Os yw’r Cynulliad hwn am ennill calonnau a meddyliau a hyder pobl Cymru, rhaid inni barhau i ddarparu atebion sydd wedi’u llywio gan y Cynulliad. Nodais y sylw cynharach ynglŷn â’r atebion hyn yn cael eu llunio rhywle arall. Mae’n amlwg y gwnaethpwyd y datrysiadau yn y rhaglen hon yng Nghymru, gan ein dwy blaid. Mae gennym bellach flwyddyn i’w cyflwyno. Gobeithiaf y byddwn ni, yn ein plaid ni, ynghyd â’ch plaid chi, Brif Weinidog, yn gwneud popeth o fewn ein gallu i sicrhau ein bod ni, fel Llywodraeth, yn gwireddu ein haddewidion.

Yr wyf yn ddiolchgar am y sylwadau hyn am mai adroddiad Rees yw’r trydydd enghraifft o fenter a gyflwynwyd gennym. Y cyntaf oedd ELWa, a arloeswyd gan Tom Middlehurst, gyda llawer o gymorth gan Cynog Dafis, yn ystod blwyddyn weinyddol gyntaf y Cynulliad. Crybwyllwyd hynny yn y Mesur Dysgu a Medrau yn Nhŷ’r Cyffredin. Fodd bynnag, syniad a model Cymreig ydoedd yn ei hanfod, a gyflwynwyd yng Nghymru ym 1999 ac yna yn Lloegr.

Yr ail enghraifft yw Glas Cymru, y crybwyllais eisoes. Mae bellach yn fodel ar gyfer Railtrack fel dull di-elw o gyflwyno gwasanaethau cyhoeddus.

Y drydedd enghraifft yw adroddiad Rees. Lluniwyd adroddiad Rees ar gyfer Cymru, ond caiff ddylanwad sylweddol ar gyflwyno’r dreth i raddedigion yn Lloegr. Mae’r dreth i raddedigion yn golygu y telir am fanteision addysg prifysgol ar ôl ei dderbyn, pan fo’r person graddedig yn ennill digon o arian i dalu amdano drwy dreth, yn hytrach na thalu am yr addysg drwy fenthyciad myfyrwyr. Awgrymodd adroddiad Rees y dylem ofyn am gytundeb Llywodraeth San Steffan i gyflwyno’r dreth i raddedigion, am na all y Cynulliad wneud hynny ei hun. Yna cyfeiriodd Tony Blair at y dreth yn ei araith yng nghynhadledd y Blaid Lafur.

Bu caledi myfyrwyr yn ergyd inni yn gynharach yng Nghymru, am fod gan Gymru fwy o fyfyrwyr dosbarth gweithiol. Achoswyd argyfwng yng Nghymru yn sgîl y ffaith yr anogwyd myfyrwyr dosbarth gweithiol i beidio ag ymgymryd ag addysg bellach neu uwch llawn amser, cyn y gwelwyd hynny yn Lloegr. Felly, canfuwyd ateb. Bu’n rhaid inni wneud hynny am fod yr effaith yn waeth yng Nghymru nac mewn mannau eraill. Ar ôl cynhyrchu model, bu’n hawdd i Estelle Morris a’i thîm yn yr Adran Addysg a Sgiliau ei gyflwyno yn Lloegr. Dyna enghraifft arall o fentrau o Gymru yn dylanwadu ar brosesau llywodraethol allanol, yn ogystal â dylanwadu ar Gymru. Digwyddodd hynny nid yn unig am fod eisiau ac angen y model arnom ac nad oes gennym y pwerau i’w weithredu ein hunain, ond am fod angen y model ar Loegr hefyd, er y gallai gymryd blwyddyn arall cyn iddi sylweddoli pwysigrwydd caledi myfyrwyr a’r ateb priodol i hynny.

Gofynnaf i’r Prif Weinidog am y rhan honno o’i ddatganiad sydd yn sôn am yr economi. Mae ganddo gyfrifoldebau enfawr, nid yn unig fel y Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd a’r Gweinidog dros ogledd Cymru, ond hefyd fel y Prif Weinidog. A fydd yn bresenol yng nghyfarfod y Pwyllgor Datblygu Economaidd, a fydd yn cwrdd yng ngogledd Cymru ymhen ychydig wythnosau, gan y bydd ganddo ddiddordeb deublyg ynddo? A wnaiff esbonio hefyd pam na chynhwyswyd y cymhorthion gweithredu yn y ddogfen hon?

Nid yw fy nyddiadur gennyf, ond ysgrifennaf at Alun ynglŷn â’r ymrwymiad yn y dyddiadur.

O ran y cymhorthion gweithredu, byddwch yn ymwybodol bod mater o’r math hwn bob amser yn wynebu rhwystrau i ddechrau yn y DGIV, y Gyfarwyddiaeth Gyffredinol Cystadleuaeth Ewropeaidd ym Mrwsel. Cymeradwyodd y broses o ryddhau’r £21 miliwn ar gyfer Cyllid Cymru yn y pen draw, a bu’n bleser o’r mwyaf gennyf ei gyhoeddi, am y bydd o fantais i gwmnïau bach a chanolig yng Nghymru. Mae’r Gyfarwyddiaeth Gyffredinol Cystadleuaeth yn pryderu hefyd am agweddau ar y cymhorthion gweithredu am yr un rhesymau. A yw’n ffurf briodol o gymorth gwladol ai peidio? Mae ganddi farn bendant ar y materion hyn, ac mae angen llawer o ddadlau er mwyn sicrhau ei chymeradwyaeth. Dyna pam nad ydym wedi gallu cynnwys y cymhorthion gweithredu yn y datganiad. Fodd bynnag, gobeithiwn y gallwn gyflawni rhywbeth yn y pen draw.

As I must be brief, here is a question on education. We welcome the Welsh dimension set out in the programme, and support aspects of it. It would be unkind of me to say otherwise.

We are pleased to hear from the Minister, and hopefully from you, Rhodri, that you support the comprehensive principle. We are all pleased about that. However, the funding system that sustains the comprehensive system in Wales undermines the comprehensive principle. It leads to competition, and funding inconsistencies. Funding varies from school to school and from authority to authority. How will you tackle this issue radically so that every pupil in Wales has equal opportunities?

This whole question concerns the formula that we inherited from the previous system, 10 to 12 years ago, which is a problem. Some schools are too wealthy and others too poor. Some of them can paper the walls with five pound notes, and others do not have money for pencils and so on. The formula needs to be changed but I am not sure whether there are proposals before us at present to do so because it is such a radical step. I will ensure that Jane Davison or I write to you, Gareth, regarding this question.

Dylid canmol llawer o’r rhestr dymuniadau a geir yn adran addysg yr adroddiad hwn. Fodd bynnag, mae llawer ohono ond yn ymateb i’r gwaith a wneir gan bobl eraill—boed yn y Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes, neu’r pwyllgor ymgynghorol ar nawdd i fyfyrwyr. Ni chynhwysir dau fater yn yr adroddiad y dylid eu cynnwys ar fyrder. Y mater cyntaf yw recriwtio a chadw athrawon. Gwnaethpwyd rhywfaint o waith eisoes ar hyn. Fodd bynnag, rhaid inni edrych ymhellach ar sut y gallwn adfer y cysyniad o broffesiwn i’r proffesiwn dysgu fel y gallwn annog mwy o raddedigion i ddod yn athrawon er mwyn sicrhau ein bod yn llenwi’r bwlch yn y broses recriwtio yn ein hysgolion yng Nghymru, am fod yna swyddi gwag, y mae angen mynd i’r afael â hwy. Fy ail bwynt—

Gwnaethoch un pwynt cyffredinol diddorol ar y dechrau, Jonathan. Ceir elfen o ddryswch ynglŷn â phwy sydd yn gyfrifol am rai adroddiadau. Y weinyddiaeth a gomisiynodd adroddiad Rees, ac yr oedd yn awyddus i’w gael. Fodd bynnag, menter y Pwyllgor yw’r adroddiad addysg uwch, sydd ychydig yn wahanol, ond efallai y caiff ei ystyried yn ffafriol yn dibynnu ar beth gaiff ei gynnwys. Weithiau, yr ydym yn drysu rhwng y ddau fath o berchnogaeth mewn rhai o’r adroddiadau a gyflwynir yma ac acw. O ran recriwtio a chadw, mae recriwtio ar lefel y coleg hyfforddi wedi cynyddu tua 23 y cant, felly nid yw’n ymddangos yn broblem. Ni wn beth yw’r sefyllfa o ran cadw. Bydd Jane neu minnau yn ysgrifennu atoch ar y mater o gadw athrawon yng nghanol eu gyrfa, a all fod yr un mor bwysig. Y peth rhyfedd a welsom gyda nyrsio a dysgu yw mai un o ganlyniadau cael lefel diweithdra isel am y tro cyntaf mewn 25 mlynedd yw ei fod yn rhoi dewisiadau amgen i bobl a arferai weithio yn y gwasanaethau cyhoeddus. Gallant ddweud yn awr—a wyf am dreulio gweddill fy mywyd ym maes gwasanaethau cyhoeddus, efallai y dylwn roi cynnig ar y sector preifat. Ni fu hyn yn opsiwn am 25 mlynedd, ond mae’n opsiwn erbyn hyn, a chyflwyna broblemau newydd o ran cadw nyrsys a gweithwyr proffesiynol eraill yn y gwasanaethau cyhoeddus yng nghanol eu gyrfa.

Rhodri, yr oeddwn yn falch o weld yr ymrwymiad i gyflwyno cynllun teithio am ddim ar fysys i bensiynwyr fel rhan ganolog o’r ddogfen hon. Fodd bynnag, mae llawer o bensiynwyr o hyd nad ydynt yn ymwybodol o’r polisi hwn. A allwch fy sicrhau y bydd ymgyrch weithredol i sicrhau bod pobl yn manteisio ar yr hawl hon?

Gallaf eich sicrhau chi o hynny. Mae’n bwysig ein bod yn dibynnu ar gymwynasgarwch awdurdodau lleol i ddelio â’r broses o brosesu tocynnau teithio hanner pris ar y pasys bws am ddim i ddechrau, sef y sefyllfa bresennol. Mae hanner blwyddyn ariannol 2001-02 wedi mynd heibio. Pan gyflwynir y cynllun yn gyffredinol ar gyfer teithio’n lleol am ddim ar fysys ar y pasys bysys am ddim hynny ar 1 Ebrill 2002, rhaid inni sicrhau bod pensiynwyr yn manteisio ar eu hawl. Nid oes prawf moddion. Mae’n gynllun i bob pensiynwr, ac yr ydym am i bawb wneud defnydd ohono. Nid dim ond ar gyfer pensiynwyr y mae—gall pobl ag anabledd ei ddefnyddio hefyd. Yr ydym am annog y bobl hyn i gael yr un symudedd cymdeithasol â’r rhai ag incwm da a all fforddio car ac sydd yn abl. Mae’n bwysig ein bod yn rhoi cymaint o gyhoeddusrwydd â phosibl i’r cynllun a bod gennym gymorth brwd y 22 awdurdod lleol wrth roi cyhoeddusrwydd i’r cynllun yn eu hardal hwy.

A wnewch chi ymrwymo eich Llywodraeth i gynyddu’n helaeth swm yr arian sydd ar gael ar gyfer Tir Gofal, y mae cymaint yn dibynnu arno, yn ogystal ag ymrwymo eich Llywodraeth i leihau’r rhestrau aros gwarthus ar gyfer ysbytai? A wnewch chi ymrwymo yn bersonol i ddangos arweinyddiaeth a chyfeiriad strategol a pheidio â diflannu o dan y ddesg pan fo problem wirioneddol, sydd yn arwain at y math o ddryswch gyda ffiasgo’r adeilad newydd a welwn yng Nghymru ar hyn o bryd?

Mae’n ddrwg gennyf eich bod yn credu bod angen defnyddio iaith braidd yn agos at y pridd ar ddiwedd y cwestiwn hwnnw. Nid oes ei angen, nid yw’n cyflawni unrhyw beth ac nid yw’n ddadl a thrafodaeth waraidd. Mater i Edwina yw ariannu a dylech godi’r mater hwnnw yn ystod y drafodaeth ar ddatganiad y gyllideb yn ddiweddarach yr wythnos hon. Soniasoch hefyd am adeilad newydd y Cynulliad. Ymatebais eisoes i hyn drwy ddweud mai Edwina yw’r Gweinidog sydd yn gyfrifol am y mater hwn ond fy mod i yn dangos diddordeb amlwg ynddo. Nid wyf yn osgoi cyfrifoldeb dros hyn. Soniais ein bod yn hysbysebu yn atodiad contractau’r Official Journal of the European Communities. Dyna yw’r sefyllfa sydd ohoni. Nid cuddio o dan flanced yw hynny. Nid yw defnyddio ymadroddion fel hyn yn adlewyrchu gwrando ar atebion blaenorol ac mae’n gwastraffu amser y Cynulliad gan fy mod yn gorfod eu hailadrodd.

Some of the statements made in the partnership agreement’s budget plans are misleading. I draw attention to one of the two examples. There is a summary of the original commitment and then it states that it has been actioned. However, it has not in fact been actioned. The example is,

To my knowledge, that has not been actioned. This document does not state that it has been done, but in the ‘actioned’ column, it states that it has been actioned. That does not make sense to me.

I will consider the page layout and, if it misleads people, I will ensure that it is corrected.

Pe baech yn credu, er budd y cyhoedd, y byddai angen penodi Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd newydd, a fyddech yn hyderus y byddech yn cadw cefnogaeth y Democratiaid Rhyddfrydol i’r weinyddiaeth hon?

Ni chwmpesir penodiadau’r cabinet yn yr adroddiad hwn. Waeth pa mor aml y ceisiwch ganfod ffyrdd gwahanol o drafod rhywbeth sydd, yn eich barn chi, yn hwyl mawr fel plant yn yr iard chwarae, ni fyddaf yn ychwanegu unrhyw beth i’r datganiad a wneuthum ym mis Gorffennaf.

Bu’r ymosodiadau terfysgol ar Ganolfan Masnach y Byd a’r Pentagon ar 11 Medi yn sioc ac yn destun dicter i’r byd. Mae Cymru yn ymdeimlo â’r erchylltra hwnnw a chydymdeimlwn ac estynnwn ein cefnogaeth i’r teuluoedd dan sylw ac i bobl America yn gyffredinol. Gwyliodd pob un ohonom bron mewn anghrediniaeth wrth i ddigwyddiadau’r dydd ddatblygu. Gwnaethant inni sylweddoli’r realiti moel fod terfysgaeth fodern wedi cyflawni erchylltra y tu hwnt i amgyffred.

Teimlwyd effeithiau’r erchylltra hwnnw ledled y byd. Ym Mhrydain, adolygwyd y cynlluniau wrth gefn ar unwaith er mwyn mynd i’r afael â’r cwestiwn o beth y gallem ei wneud pe bai digwyddiad o’r fath yn digwydd yma. Ymgymerir â’r gwaith cynllunio presennol ar lefel uwch rhwng rhwydwaith o asiantaethau, o dan arweiniad yr Ysgrifenyddiaeth Digwyddiadau Sifil yn Swyddfa’r Cabinet, sydd ag ymagwedd gydlynus a chyfannol tuag at gynllunio brys. Mae Cynulliad Cenedlaethol Cymru a Swyddfa Ysgrifennydd Gwladol Cymru wedi bod yn gysylltiedig â’r gweithgaredd cynllunio hwn ac yn cydweithio’n agos i gynrychioli buddiannau Cymru. Yng Nghymru, mae’r Cynulliad yn gweithio gyda’r gwasanaethau brys, awdurdodau iechyd, awdurdodau lleol ac eraill ar gynllunio wrth gefn ac yr ydym yn rhannu pa wybodaeth bynnag sydd gennym gyda hwy. Fodd bynnag, mae’n bwysig pwysleisio nad oes tystiolaeth o unrhyw fygythiad penodol yn erbyn Cymru na’r DU, ond serch hynny mae’n bwysig i bobl fod yn wyliadwrus. Nid oes rheswm pam na ddylai pobl barhau â’u gweithgareddau dyddiol yn unol â’u harfer.

Mae gweinyddiaeth y Cynulliad wedi cefnogi’n llwyr ymateb y DU i’r drychineb hon o ran ymdrin â’r rhai a anafwyd. Mae gennym gysylltiad agos â nifer o Adrannau Llywodraeth y DU gan gynnwys yr Adran Iechyd a’r Adran dros Ddiwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon, sydd wedi cymryd yr arweiniad o ran gwasanaethau i’w darparu er mwyn cynorthwyo dioddefwyr Prydeinig. Mae staff consylaidd Prydain a’r heddlu yn parhau â’r dasg anodd o geisio canfod sawl Prydeiniwr a oedd ymysg y rhai a laddwyd. Cymer beth amser i adnabod yr holl bobl a laddwyd. Mae’n debygol na fydd modd dod o hyd i gyrff llawer ohonynt. Bydd hyn yn anodd iawn i’w teuluoedd wrth iddynt geisio galaru. Mae’r nifer ddiweddaraf o ddioddefwyr Prydeinig sydd ar y rhestr o bobl sydd ar goll, ac yr ofnir eu bod wedi marw, oddeutu 120. Yn ffodus, mae nifer y dioddefwyr Prydeinig wedi gostwng ac mae’n is nag yr ofnwyd yn wreiddiol, diolch am hynny. Mae’r ffaith y daethpwyd o hyd i fwy na 3,400 o unigolion yr ofnwyd eu bod ar goll yn wreiddiol yn fyw ac yn iach yn rhywfaint o gysur. Wrth gwrs, nid yw hyn o unrhyw gysur i’r teuluoedd hynny sydd wedi colli eu hanwyliaid ac mae ein meddyliau gyda hwy.

Yr wyf yn ymwybodol o adroddiadau yn y cyfryngau am ddioddefwyr o Gymru. Nid yw’n briodol imi ddamcaniaethu ynglŷn â hyn. Nid oes rhestr awdurdodol o ddioddefwyr o Gymru. Mae hyn yn ddealladwy nid yn unig am fod y broses adnabod yn parhau, ond hefyd am fod y teuluoedd am gael preifatrwydd ar gyfnod sydd, mae’n siŵr, yn un aruthrol o anodd iddynt. Yr ydym yn sicrhau y gallwn chwarae ein rhan yn nhrefniadau’r DU i sicrhau y gwneir popeth posibl i gefnogi’r teuluoedd dan sylw.

O ran digwyddiadau hiliol yng Nghymru ers y digwyddiadau yn yr Unol Daleithiau, gwelwyd achosion o aflonyddwch, nid yn unig yn erbyn Moslemiaid, ond hefyd yn erbyn grwpiau ethnig eraill, fel dial, yn ôl y dyb, am yr ymosodiadau terfysgol. Er nad ydynt mor dreisgar, maent cynddrwg â’r ymosodiadau terfysgol. Mae mwyafrif y Moslemiaid yng Nghymru wedi condemnio’r ymosodiadau yn America. Ni ddylid cysylltu gweithredoedd grŵp bychan o derfysgwyr gyda dysgeidiaeth a dilynwyr Islam, sydd yn hyrwyddo heddwch nid terfysgaeth. Nid yw ychwaith yn fater o’r dwyrain yn erbyn y gorllewin—yn fater o’n gwerthoedd ni yn erbyn eu gwerthoedd hwy mewn rhyw ffordd ryfedd. Mae’n ymwneud â diogelu rhyddid a chadw’r heddwch. Mae Moslemiaid drwy Gymru yn rhannu ac yn cefnogi’r gwerthoedd hyn.

Condemniaf yn llwyr unrhyw ymosodiadau, boed yn llafar neu’n gorfforol, ar Foslemiaid neu unrhyw grŵp lleiafrifol ethnig neu grefyddol arall yng Nghymru. Rhaid inni weithredu yn erbyn pobl hiliol yn y wlad hon sydd yn defnyddio’r cyfle hwn i gyfiawnhau eu rhagfarnau a chreu tensiynau yn ein cymunedau. Rhaid inni ddangos ein bod yn uno yn erbyn terfysgaeth a hiliaeth. Cefais i ac arweinwyr y pleidiau eraill gyfarfod yn ddiweddar gydag arweinwyr crefyddol, arweinwyr enwadau Cristnogol a chrefyddau eraill, cynrychiolwyr cymunedau a phrif gwnstabliaid, neu eu cynrychiolwyr, i drin a thrafod y sefyllfa hon. Cytunwyd ar sawl cam. Yn benodol, bydd y Cynulliad yn ceisio trefnu cyfarfod rhwng cynrychiolwyr crefyddol a chymunedau a’r cyfryngau. Bydd y Cynulliad hefyd yn parhau i fonitro’r sefyllfa a chyd-drafod â’r arweinwyr cymunedol a chrefyddol hyn yn rheolaidd. Mae’r heddlu yng Nghymru yn cymryd pob cam posibl i ddiogelu’r cyhoedd ac yn arbennig aelodau o leiafrifoedd ethnig a chrefyddol.

Bydd y Gweinidog dros Ddiwylliant Chwaraeon a’r Gymraeg yn ymweld ag Efrog Newydd ar ddiwedd y mis fel rhan o ymweliad a drefnwyd cyn yr ymosodiadau terfysgol ar 11 Medi. Bydd Jenny yn manteisio ar y cyfle tra yn Efrog Newydd i gynnig cymorth i bobl America ac i dalu teyrnged i’r rheini a gollodd eu bywydau ar ran y Cynulliad Cenedlaethol. Bydd yn mynd â llythyr o gydymdeimlad gyda hi gan arweinwyr Moslemaidd Mosg Madina yng Nghaerdydd. Mae’r llythyr hwn yn cynrychioli’r teimladau yng Nghymru ymysg pob crefydd a chymuned ynghylch y digwyddiadau trasig yn America.

O ran bio-terfysgaeth, rhyfela cemegol a biolegol a’r damcaniaethu parhaus ar hyn yn y wasg, rhaid imi ailadrodd nad oes dim tystiolaeth o fygythiad penodol yng Nghymru i unrhyw darged penodol. Fodd bynnag, er mwyn rhoi sicrwydd i bobl, cymerir pob cam rhesymol o ran diogelwch mewnol ac mae pob awdurdod angenrheidiol yn gysylltiedig â hyn. Ni fyddai’n synhwyrol nac yn ddefnyddiol i fanylu ar y trefniadau sydd ar waith. Nid ydym yn cynghori pobl i ofyn am frechu meddygol nac unrhyw driniaeth feddygol arall. Nid oes arwydd ychwaith bod angen darparu mygydau amddiffynnol i’r cyhoedd.

Damcaniaethir hefyd ynghylch y perygl i’n cyflenwadau dŵr gael eu halogi. Mae’n rhaid i’r cwmnïau dŵr a charthffosiaeth yn ôl y gyfraith feddu ar gynlluniau i ymdrin â phob math o argyfyngau yn cynnwys halogi cyflenwadau. Caiff y cynlluniau hyn eu diweddaru’n rheolaidd a’u harchwilio’n annibynnol. Unwaith eto, am resymau amlwg, ni allaf roi manylion y trefniadau hyn ichi nac ymhelaethu ar faterion diogelwch eraill sydd yn ymwneud â’r cyflenwad dŵr.

Mae gan orsafoedd ynni niwclear hefyd gynlluniau pendant, cyfredol i ddelio ag argyfyngau. Mae safleoedd niwclear sifil y DU yn cymhwyso mesurau llym wedi’u rheoleiddio gan y Swyddfa Diogelwch Niwclear Sifil—y rheolydd diogelwch. Gweithiant yn agos gyda’r Awdurdod Gweithredol Iechyd a Diogelwch—y rheoleiddwyr diogelwch, sydd yn darparu cyngor ar oblygiadau diogelwch digwyddiadau, gan gynnwys peryglon allanol megis awyrennau’n taro gosodiadau niwclear. Caiff camau diogelwch ar safleoedd niwclear eu hadolygu’n gyson. Mae’r ddau reoleiddiwr yn adolygu’r holl gamau perthnasol yng ngoleuni’r ymosodiadau diweddar yn yr Unol Daleithiau. Nid yw’n bolisi gan y Llywodraeth i ddatgelu manylion camau diogelwch mewn safleoedd niwclear.

Bydd y cwestiwn yn sicr o godi ynglŷn â beth fyddai rôl y Cynulliad pe bai digwyddiad terfysgol neu argyfwng mawr o’r math hwn yn digwydd yng Nghymru. Nid oes gan y Cynulliad gyfrifoldeb cyffredinol dros gynllunio ar gyfer argyfyngau nac ymdrin ag argyfyngau yng Nghymru o dan Ddeddf Llywodraeth Cymru 1998. Cadwyd y cyfrifoldeb hwn gan y Llywodraeth ganolog, gan y Swyddfa Gartref i ddechrau, ond yn dilyn newidiadau diweddar mae’r cyfrifoldeb bellach wedi’i drosglwyddo i’r Ysgrifenyddiaeth Digwyddiadau Sifil yn Swyddfa’r Cabinet, gyda’r gwasanaethau brys yn adrodd yn uniongyrchol i’r Swyddfa Gartref, yr Adran dros Drafnidiaeth, Llywodraeth Leol a’r Rhanbarthau a’r heddlu a’r gwasanaethau tân. Felly caiff y cyfrifoldeb dros achosion brys eu rhannu ar lefel wleidyddol. Ar lawr gwlad byddem yn dibynnu ar yr heddlu, y gwasanaethau tân, ambiwlans ac iechyd i ddelio â’r sefyllfa.

Mae gan y Cynulliad gyfrifoldeb uniongyrchol dros y gwasanaeth ambiwlans a’r gwasanaeth iechyd. Mae ymatebion y gwasanaethau hyn yn hollbwysig i ymdrin ag unrhyw argyfwng. Mae gan yr NHS yng Nghymru gynlluniau cadarn ar gyfer ymdrin ag argyfyngau, ac mae’r cynlluniau hynny wedi cael eu canmol. Yr ydym wedi bod yn gweithio gyda’r gwasanaethau hyn ac Adrannau Iechyd eraill y Llywodraeth ar draws y DU i sicrhau bod y cynlluniau hyn yn rhai mor ddiweddar ac mor hyblyg â phosibl ac yn gallu gwrthsefyll pob bygythiad posibl.

Mae’r Cynulliad wedi chwarae rhan werthfawr yn ystod y digwyddiadau diweddar o ran cydgysylltu gweithgareddau asiantaethau eraill ar lefel Cymru gyfan. Er bod yr amgylchiadau yn wahanol i derfysgaeth, dangoswyd yn glir y gallu i gydgysylltu, adweithio ac ymateb yn ystod yr argyfwng tanwydd tua 12 mis yn ôl, ac eto wrth ymladd clwy’r traed a’r genau dros yr wyth mis diwethaf. Mae pa un ai a ddylid ffurfioli’r rôl ychwanegol honno o gydgysylltu’r broses o gynllunio ar gyfer argyfyngau a’i throsglwyddo i’r Cynulliad yn destun ymgynghoriad cyfredol gan Swyddfa’r Cabinet. Fodd bynnag, pe bai argyfwng arall yn codi yn y cyfamser, fel y digwyddodd yn ystod yr argyfwng tanwydd a chlwy’r traed a’r genau, câi canolfan gydgysylltu ei sefydlu i weithredu fel sianel rhwng yr holl wasanaethau brys yng Nghymru a rhwng Cymru a Whitehall.

Mewn unrhyw argyfwng, fi sydd yn gyfrifol am gytuno ar y camau y dylem eu cymryd, neu am ddirprwyo hyn i Weinidog arall. Ar hyn o bryd, ni ddirprwywyd y gwaith o reoli materion cynllunio ar gyfer argyfyngau yn ffurfiol i unrhyw Weinidog. Mewn argyfwng byddaf yn ffurfio is-bwyllgor o Weinidogion, wedi’i gysgodi gan bwyllgor sefydlog o swyddogion, i oruchwylio materion cynllunio. Er nad oes gennym unrhyw bwerau cyfreithiol ffurfiol i ymdrin ag argyfyngau, mewn gwirionedd, fel y dangoswyd mewn argyfyngau dros y 13 mis diwethaf, mae gennym strwythur cyfathrebu a brofwyd a chydweithrediad y pleidiau eraill er mwyn addasu a chydweithio’n glòs i fynd i’r afael ag argyfyngau. Mae Swyddfa’r Cabinet yn fodlon inni weithredu ar ei rhan yng Nghymru i gydlynu ymateb Cymreig gan yr awdurdodau lleol ac, er bod y gwasanaethau brys yn swyddogol atebol i adrannau Whitehall, maent hefyd yn derbyn ac yn gwerthfawrogi’r angen i weithio ochr yn ochr â ni yng Nghymru.

I grynhoi, mae digwyddiadau mis Medi wedi hoelio sylw ar gynllunio wrth gefn ac wedi codi cwestiynau ledled y byd ynghylch a yw’r cynlluniau cenedlaethol presennol, sydd yn aml yn dyddio o’r rhyfel oer, yn ddigon cadarn i ymdopi â gweithredoedd terfysgol o’r maint hwn. Yng Nghymru, gofynnwyd cwestiynau tebyg, i ni a chennym ni. Bydd y Cynulliad yn parhau i weithio’n agos gyda Swyddfa Ysgrifennydd Gwladol Cymru i fynd i’r afael â’r cwestiynau hyn yng Nghymru ac yn y DU. Byddwn yn parhau i rannu cymaint o wybodaeth â phosibl gyda’n partneriaid yn y sector cyhoeddus yng Nghymru er mwyn cynnal y natur gydweithredol a’r synergedd sydd yn bodoli. Byddwn yn parhau i weithio gyda’r holl bleidiau yng Nghymru i uno yn erbyn pob ymosodiad hiliol ac yn ymdrechu i gyflawni a chynnal cytgord cymdeithasol. Fodd bynnag, erys y brif neges: nid oes tystiolaeth o unrhyw fygythiad penodol yn erbyn Cymru a’i phobl a dylai pobl fyw eu bywydau yn ôl eu harfer heb ofni terfysgaeth. Byddai byw yn y fath fodd yn caniatáu i’r terfysgwyr gyflawni’r hyn y maent wedi ei fwriadu. Rhaid inni barhau yn unedig yn erbyn terfysgaeth.

Yn olaf, diolch i arweinwyr y pleidiau gwleidyddol eraill am eu cydweithrediad a’u cyfranogiad yn y mentrau trawsbleidiol a gymerwyd gennym drwy gwrdd ag arweinwyr y cymunedau lleiafrifoedd ethnig a chrefyddol. Os gweithiwn gyda’n gilydd yn yr ysbryd hwnnw, credaf y gallwn oresgyn yr argyfwng hwn.

in Welsh As this is the first time that the Assembly has met since the horrendous events of 11 September in New York and Washington, it is right that we set aside some time to discussing those events and their aftermath.

in Welsh The Plaid Cymru group, and many in the Assembly, wish to ensure that we hold a debate on this matter. In spite of what happened this afternoon, I sincerely hope that there will be discussions between the parties to ensure that a debate is held next week. Whatever our differences on this issue, there should be a means of ensuring that we hold a debate on a matter of such importance, not only to us in Wales, but—if I may say, without exaggeration—to the future of mankind. Our experience today must serve as a lesson to us: if the Assembly’s Standing Orders obstruct us, we should change them. I reiterate what you said, Rhodri, about the fact that meetings have been held between the party leaders. I hope that we can ensure that those discussions continue.

in Welsh No words can fully express our condemnation of what happened in New York and Washington. These were the most diabolical terrorist acts that the world has ever seen. Nothing can justify such villainy. Like you, Rhodri, I sent a message to the representative of the United States embassy in Wales to express our sympathy with the American people in their suffering.

in Welsh Since 11 September, we have repeatedly emphasised the need to end international terrorism, including the network in Afghanistan. We must ensure that that happens with the full support of the Muslim world. Wales’s voice must be heard as we give our support on a global level to international co-operation, were we to reach a stage where terrorism could be conquered once and for all. It is much more difficult to create circumstances in which that could be done when innocent people are suffering so terribly in Afghanistan. The main reason why our party asked, last Tuesday, for the cessation of the bombing campaign was our genuine concern that we were about to create a horrendous humanitarian crisis. That call has now been echoed by Mary Robinson, the former United Nations High Commissioner for Human Rights.

in Welsh The aid agencies working with refugees have called for urgent action in Afghanistan. According to the authorities there, the country needs 56,000 tonnes of food every month in order to avoid famine. Only 1,500 tonnes have been delivered since the bombing began. Within a fortnight, there will be no food left. Within a month, 2 million Afghan people will be unable to get aid because of the onset of winter. The United Nations estimate that a third of the country’s population, 7.5 million people, are in danger of starvation.

in Welsh At midday, there was an explosion near the International Committee of the Red Cross food warehouse in Kabul. As a result, the work of distributing food there has ceased. I ask you to reiterate what you told me earlier today, namely that we support the humanitarian organisations’ urgent call to ensure that safe routes are opened up to lorries and that enough food and shelter reaches the Afghan people before the worst of the winter weather, which is on its way. This is a matter of urgency and swift action is needed.

in Welsh We have Muslim communities in Wales that are deeply concerned about the future of the fragile coalition between the west and the Muslim world. We have heard about events in Pakistan and Indonesia and the increasing unrest in the middle east. Will you send an urgent message to the United Kingdom Government declaring Wales’s full support for re-opening discussions between the Palestinians and Israel and our support for the establishment of a Palestinian state as part of any settlement in the middle east? While enthusiastically welcoming yesterday’s meeting between Tony Blair and Yasser Arafat and the statement made after the meeting, we must emphasise the need for a result this time so as not to create further cynicism among Palestinians regarding the bona fides of the west in this matter.

in Welsh You have already condemned the vicious attacks on Muslims in Wales and confirmed—and this is important—that the Muslims of Wales have condemned the actions in America. It is important that they realise that they are full citizens in Wales and that they deserve the same respect and protection as every other citizen.

yn Saesneg Rhodri, hoffwn ddiolch ichi am roi’r wybodaeth ddiweddaraf i arweinwyr y pleidiau ar faterion sydd o ddiddordeb uniongyrchol inni yng Nghymru. Yr wyf yn siŵr y bydd Aelodau eraill yn awyddus i’ch holi ar faterion a allai godi ped ymosodid yn ddialgar ar Gymru. Nid ydym am godi bwganod, ond rhaid ichi sicrhau pobl. Fodd bynnag, er nad oes gan y Cynulliad rôl o ran materion amddiffyn a diogelwch, mae gan bobl Cymru hawl i glywed ein barn ar y materion hyn. Ddoe, gwnaeth yr Ysgrifennydd Cartref a Changhellor y Trysorlys ddatganiadau ar ddeddfwriaeth newydd sydd yn cael ei chyflwyno i wrthsefyll gweithgaredd terfysgol. A allwch ddweud wrthym pa gamau a gaiff eu cymryd i sicrhau y caiff y Cynulliad yr wybodaeth ddiweddaraf am y materion hyn? Yr ydym wedi ei gwneud yn glir y byddwn yn cefnogi deddfwriaeth i atal cael arian drwy dwyll ac, yn amodol ar gamau diogelwch, cyfreithiau newydd i atal terfysgwyr rhag teithio er mwyn cyflawni rhagor o erchyllterau. Yr ydym oll yn cydnabod bod y byd yn lle mwy peryglus yn dilyn digwyddiadau 11 Medi. Rhaid inni wneud yr hyn sydd ei angen er mwyn diogelu pobl ddiniwed rhag y posibilrwydd o ymosodiadau eraill. Mae hefyd yn werth ailadrodd y farn fyd-eang gyffredinol na all camau milwrol ynddynt eu hunain orchfygu terfysgaeth.

yn Saesneg Creu trefn byd newydd yn seiliedig ar barch tuag at sefydliadau rhyngwladol a chytundebau yw’r unig ffordd ymlaen inni. Yr ydym yn byw mewn byd llawer mwy rhyngddibynnol yn dilyn digwyddiadau 11 Medi. Mae hynny’n golygu nid yn unig gweithio drwy’r Cenhedloedd Unedig, ond sefydlu llys troseddol rhyngwladol. A wnewch chi gyfleu i Lywodraeth y DU yr angen i’r Cenhedloedd Unedig chwarae prif rôl, nid yn unig mewn perthynas â’r gwrthdaro presennol yn Afghanistan, ond mewn unrhyw setliad yn Afghanistan pan fydd y gwrthdaro presennol ar ben, gobeithio? A nodwch hefyd ei bod yn angenrheidiol i’r Cenhedloedd Unedig gymryd rhan yn y paratoadau a fydd yn arwain at lywodraeth eang ei chwmpas yn Afghanistan yn dilyn y gwrthdaro?

yn Saesneg Mae’r gwrthdaro presennol yn cyrraedd cam tyngedfennol. Yr ydym yn wynebu trychineb dyngarol enfawr. Bydd miliynau o bobl ddiniwed yn wynebu newyn ymhen mater o wythnosau. Rhodri, mae pobl Cymru, drwy ei Chynulliad, yn ailadrodd y farn mai dim ond drwy i ni yn y gorllewin dderbyn ein cyfrifoldebau dros fethiannau’r gorffennol ac ymroi i weithio gyda phob cenedl i ddatrys gwrthdaro yn y dyfodol drwy gamau rhyngwladol y gallwn wneud y byd yn lle mwy diogel i bobl o bob hil, crefydd ac iaith.

in Welsh You spoke at greater length than I on the political and international elements, but that is not a criticism. Due to time constraints, I focused on the specifics regarding the Assembly’s duties. However, we all accept that there are three elements to what the Governments of Britain and the United States are doing in response to the terrorism of 11 September. First, the military element is attempting to ensure that the military campaign does not target the population of Afghanistan. Secondly, as Ieuan rightly emphasised, the humanitarian element must be considered, as over 7.5 million people are now refugees who are at serious risk of starvation over the winter.

in Welsh Thirdly, I believe that everyone accepts that, following the cessation of the military campaign, the best way of re-establishing civil society and political process in Afghanistan―that unhappy country, where the civil process has been destroyed for more than 20 years―would be for the United Nations to establish some sort of protectorate, such as that in Kosovo. We will need many wise people to assist in that process, as we are not sure whether it would be best to develop the country before introducing democracy, or to introduce democracy as a first step before starting to rebuild civil society. It is difficult to predict how this could be done.

in Welsh The other side was also emphasised. Tony Blair has paid much attention, especially yesterday, to the work of rebuilding the peace process in the middle east. That is important. Regarding the Muslim communities in Wales and in Britain, it is important that we emphasise our respect for them and that we are prepared to protect them from any attacks that might exclude them from society. We do not want that to happen. It is obvious that tension exists across the country, as we constantly hear of such attacks in schools, restaurants, on the streets and so on.

yn Saesneg Gofynnodd Ieuan hefyd imi ynghylch tri darn o ddeddfwriaeth newydd y mae’r Llywodraeth wedi’u cyhoeddi ac yn dymuno eu cyflwyno, er na chawsant eu cynnwys yn Araith y Frenhines, a gyflwynwyd ar ôl yr etholiad ym Mehefin eleni. Mae Deddf Llywodraeth Cymru 1998 yn cynnwys gweithdrefn sydd yn caniatáu i ddeddfwriaeth o’r fath gael ei hadrodd i’r Cynulliad Cenedlaethol. Mae Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn awyddus i ymgynghori nid yn unig â mi, fel y byddai’n gwneud yn ôl ei arfer mewn cyfarfod o’r Cabinet, ond gydag arweinwyr y pleidiau eraill, ar yr achlysur hwn. Mae’n fodlon ymweld â’r Cynulliad i esbonio’r tri mesur newydd ac i egluro eu heffaith ar Gymru ac ar gymdeithas yn gyffredinol. Yr oeddwn yn falch o glywed am eich cefnogaeth i’r ddeddfwriaeth ar gael arian drwy dwyll ynghyd â’r mesurau eraill. Bydd cyfraniadau a wneir yn yr ysbryd hwnnw, Ieuan, yn ein galluogi i gadw rhywfaint o undod gwleidyddol a chymdeithasol. Mae hynny’n hanfodol i allu Cymru i oroesi argyfwng o’r fath yn effeithiol, yn arbennig pe bai’r argyfwng hwnnw yn dwysáu o ganlyniad i ymosodiad terfysgol enfawr fel dial am y camau a gymerwyd yn erbyn rhwydwaith Al-Quaeda ac Osama Bin Laden.

Gan fod poblogaeth Foslemaidd fawr yn fy etholaeth i, yn ystod yr wythnosau diwethaf, ymwelais â mosg lleol a chyfarfûm ag arweinwyr cymunedol sydd yn pryderu ynghylch gelyniaeth ddyddiol, bygythiadau i unigolion a mosgiau a’r braw y maent yn ei wynebu, a all arwain at allgáu cymdeithasol. Dywed athrawon o ysgolion lleol wrthyf fod y rheini sydd yn Foslemiaid bellach yn tueddu i gasglu eu plant a dychwelyd adref ar unwaith yn hytrach nag aros i sgwrsio a chymdeithasu yn ôl eu harfer. Mae’r sylw yn y wasg a’r sylwadau gan wleidyddion, sydd yn aml yn sôn am Islam a therfysgaeth ar yr un gwynt, fel pe bai cysylltiad anorfod rhyngddynt, hefyd wedi codi arswyd arnynt. Teimla aelodau o’r gymuned Foslemaidd nad oes ganddynt lais cyhoeddus i egluro bod Islam yn ymwneud â heddwch a goddefgarwch, nid terfysgaeth. Maent wedi condemnio’r ymosodiad ar Unol Daleithiau America, ond maent hefyd yn pryderu am bobl ddiniwed Afghanistan sydd yn marw o ganlyniad i’r ymgyrch fomio. Mae’r bobl hyn eisoes wedi dioddef yn enbyd o ganlyniad i flynyddoedd lawer o ryfel a newyn, ac erbyn hyn mae angen dybryd am gymorth dyngarol. Gall y casineb a’r chwerwder gynyddu os na fyddwn yn ofalus ynghylch pa gamau a gymerwn. Gallai wneud y byd yn lle mwy peryglus byth. Mae Moslemiaid yn parchu bywyd dynol ym mhob cwr o’r byd, gan gynnwys Palesteina. Dyma rai o’r pwyntiau a fynegwyd imi gydag angerdd mawr, pan gyfarfûm ag aelodau o’r gymuned Foslemaidd.

Rhaid i Lywodraeth Cymru wneud popeth o fewn ei allu i gefnogi Moslemiaid a lleiafrifoedd ethnig eraill, y mae eu hymddangosiad yn eu gwneud yn dargedau ar hyn o bryd. Mae’r hwn yn gyfnod anodd iddynt. A allwch roi sicrwydd inni y bydd Llywodraeth Cymru yn monitro’r sefyllfa’n fanwl ledled Cymru, yn arbennig mewn ardaloedd fel Casnewydd, i sicrhau y gwneir popeth posibl i gynnal cysylltiadau hiliol da yng Nghymru?

Yr ydym yn gwneud hynny a byddwn yn parhau i wneud hynny. Bydd yr heddlu hefyd yn gwneud hynny. Yr ydym yn monitro’n fanwl y ffordd y caiff y digwyddiadau hyn eu cofnodi oherwydd, er y byddai pobl yn rhoi gwybod am ymosodiad corfforol uniongyrchol, efallai na fyddant yn awyddus i roi gwybod am alw enwau. Byddant yn rhoi gwybod am baentio sloganau ar fosg pe bai gobaith o ddal y bobl sydd yn gyfrifol, ond efallai na fyddant yn rhoi gwybod am ddilorni cyffredinol. Clywsom hyn yn uniongyrchol gan ryw 40 o arweinwyr cymunedol a chan tua 10 arweinydd sefydliadau merched Moslemaidd. Yn aml merched Moslemaidd sydd yn mynd â’r plant i’r ysgol a’u casglu oddi yno ac sydd yn gorfod wynebu clywed, yn uniongyrchol, hanesion o fwlio a galw enwau ar yr iard. Rhaid inni agosáu gymaint â phosibl at y cymunedau Moslemaidd ac eraill, fel y gymuned Sic, y mae’r bobl dwp yn ein cymdeithas yn tybio mai Moslemiaid ydynt gan fod Siciaid hefyd yn gwisgo tyrbanau. Rhaid inni roi sylw iddynt, oherwydd gallant hwythau hefyd deimlo eu bod wedi’u hallgáu yn gymdeithasol yn ystod cyfnod mor anodd â dwys â hwn.

Gwnaethoch bwynt ynghylch ceisio sicrhau bod pawb yn y gymuned Foslemaidd yn sylweddoli mai ymosodiad ar derfysgaeth yw hyn ac nid ar Islam. Ffordd o atgyfnerthu hynny yw dweud mai er mwyn amddiffyn cymuned Foslemaidd yn Kosovo yn erbyn tramgwydd enfawr ar hawliau dynol y ffurfiwyd cynghrair o’r math hwn ddiwethaf. Ceisiodd yr Unol Daleithiau, y DU ac, yn bennaf, yr un gwledydd ag sydd yn aelodau o’r gynghrair bresennol, amddiffyn cymuned Foslemaidd rhag cael ei cham-drin gan bobl a oedd yn honni i fod yn Gristnogion, a aeth ati i arteithio, tramgwyddo hawliau dynol a phuro ethnig ar raddfa fawr. Gan i hynny ddigwydd yn Ewrop, nid yw bob amser yn ddealladwy i’r dwyrain o’r dwyrain canol, ond dyna’r sefyllfa. Rhaid inni ddefnyddio’r esiampl honno i esbonio nad ymosodiad ar bobl sydd yn dilyn crefydd Islam yw hyn. Yr ydym yn ei pharchu fel crefydd. Gwyddom fod ei hegwyddorion, fel y dywedasoch, yn ymwneud â heddwch a goddefgarwch nid lladd 6,000 o bobl drwy ddefnyddio awyren fel bom a’i hedfan i flociau mawr o swyddfeydd.

Hoffwn ddiolch i’r Prif Weinidog am y datganiad hwn. Hoffwn ddiolch iddo hefyd am y trafodaethau a gafodd gydag arweinwyr y pleidiau. Yr oeddent yn ddefnyddiol ac yn gynhyrchiol, yn arbennig ein cyfarfod gyda chynrychiolwyr o wahanol grwpiau crefyddol ledled Cymru, nid yn unig Moslemiaid, ond Iddewon, Hindwiaid a Christnogion. Hoffwn ychwanegu at eich ymateb i John Griffiths drwy ddweud i benderfyniad adeiladol gael ei wneud yn y cyfarfod cyntaf hwnnw i greu fforwm integredig, a fydd yn cyfarfod yn rheolaidd, gyda chynrychiolwyr o bob crefydd yng Nghymru. Yr oedd hwnnw’n gam adeiladol. Yr ail gam y cytunwyd arno oedd cyfraniad y cyfryngau. Codwyd pryderon ynghylch hynny. Mae gan y cyfryngau rôl bwysig o ran adrodd am densiynau cymunedol. Mae’n bwysig bod llawer ohonom yn ymweld â mosgiau a llefydd eraill lle mae Moslemiaid yn cwrdd. Ar y llaw arall, gwnaeth rhai cynrychiolwyr y pwynt nad ydynt o anghenraid am i leoliad Mosgiau yn eu cymunedau gael ei wneud yn hysbys, gan nad yw bob amser yn amlwg. Felly, mae’n fater sensitif.

Nid oes amheuaeth mai’r hyn a welodd llawer ohonom ar y teledu ar 11 Medi oedd y weithred farbaraidd fwyaf erchyll y byddwn, gobeithio, erioed yn ei gweld. Meddyliwn am y bobl a laddwyd yn yr ymosodiadau ofnadwy hynny gyda’r pedair awyren, a chydymdeimlwn â’r rheini a adawyd ar ôl, yr oedd nifer ohonynt wedi derbyn negeseuon ar beiriannau ateb gan eu hanwyliaid, ac yr wyf yn siŵr bod hynny’n erchyll. Meddyliwn hefyd am adrannau tân a heddlu Efrog Newydd a’r Maer, Rudy Giuliani, a fu’n ysbrydoliaeth er daioni drwy gydol hyn, yn wahanol i Bin Laden, sydd yn llawn casineb ac ond yn ysbrydoli llofruddwyr ac eithafwyr.

Cred fy mhlaid a minnau bod ymateb Arlywydd Bush, y Prif Weinidog a’r gynghrair y maent wedi’i ffurfio wedi bod yn briodol. Nid oedd gan erchyllterau 11 Medi, yr honnir iddynt gael eu cyflawni yn enw Islam, ddim i’w wneud â’r grefydd fawr honno. Nid oes a wnelo Islam ddim â therfysgaeth. Mae defnyddio trais yn erbyn sifilwyr a chreu terfysg, yn groes i un o gredoau canolog Islam. Dywedodd y Proffwyd Mohammed,

O dan gyfraith Islam, ceir rheolau ymrwymiad, ac mae ymosod ar dargedau economaidd a sifil yn anghyfreithlon. Mae’n amlwg, felly, nad oedd gan yr erchyllterau a welsom ar 11 Medi ddim i’w wneud ag Islam a’u bod yn anghyson ag Islam. Rhaid inni atgoffa pawb o hyn. Gweithredoedd terfysgol oedd y rhain a gyflawnwyd yn erbyn Cristnogion, Moslemiaid ac Iddewon, ac yn ddiwahân yn erbyn dynoliaeth. Nid ymosodiad ar America neu’r gorllewin yn unig oedd hwn. Mae hynny’n amlwg.

Ni allwn sefyll yn ôl a gwneud dim. Mae amser pan nad yw geiriau ynddynt eu hunain yn ddigon. Wrth wrthsefyll terfysgaeth, mae’r tri cham a grybwyllwyd gennych—ymdrechion diplomataidd, cymorth dyngarol a gweithredu milwrol—yn gwbl briodol. Mae’n bwysig ein bod yn cefnogi’r ymagwedd honno gan fod perygl mewn tawelu terfysgwyr drwy ildio iddynt. Gallai 60,000 neu 600,000 fod wedi’u lladd. Ni fyddai Bin Laden a’r bobl sydd yn ei gefnogi wedi malio.

Un ffordd o fynd i’r afael â’r broblem hon—a dim ond rhan o’r ateb yw hyn—yw datgymalu terfysgaeth. Nid Bin Laden yn unig y mae hyn yn ei gynnwys. Mae’n frwydr ehangach yn erbyn terfysgaeth, y mae’n rhaid iddi, fel y gwnaethoch awgrymu yn eich datganiad, Rhodri, barhau. I gloi dywedasoch fod yn rhaid inni uno yn erbyn terfysgaeth, nid yn unig y derfysgaeth erchyll a welsom ar 11 Medi, ond hefyd terfysgaeth yr IRA, ac eraill yng Ngogledd Iwerddon, ETA, y Tamil Tigers ac ati. Ni ellir cyfiawnhau unrhyw weithred derfysgol, dyna’r gwir plaen. Am y rheswm hwnnw, er yr anghytunaf â’r Prif Weinidog ar sawl mater, yr wyf yn hyderus nad oes ganddo unrhyw fwriad o barhau â gweithredu milwrol am fwy nag sydd rhaid er mwyn cael buddugoliaeth yn erbyn yr hyn sydd yn fygythiad inni oll, ledled y byd. Bydd y Blaid Geidwadol, yma ac mewn mannau eraill, yn rhoi ei chefnogaeth lwyr i Lywodraeth Ei Mawrhydi yn ystod y cyfnod anodd hwn. Yr ydym yn galw ar y pleidiau eraill i wneud yr un peth. Mae gwneud llai na hynny yn gamwedd ac yn rhoi mantais propaganda i’n gelynion terfysgol, beth bynnag fo’r bwriad. Nid oes amheuaeth gennyf fod y bwriadau’n dda. Yr wyf yn hynod siomedig nad yw rhai pleidiau yn teimlo y gallant gefnogi ymagwedd Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Fodd bynnag, yr ydym ni yn ei chefnogi.

A wnewch chi ystyried, Rhodri, gweithredu yn yr un modd ar y mater hwn, sydd yn llawer mwy difrifol ac eang, ag y gwnaethom yn ystod argyfwng clwy’r traed a’r genau? A wnewch chi roi’r wybodaeth ddiweddaraf yn y Siambr hon bob pythefnos neu’n wythnosol, fel y bo’r angen, ynghylch y sefyllfa a sut y mae’n effeithio ar Gymru a sut y gwelwch chi bethau’n datblygu er mwyn inni gael y cyfle i’ch holi ar hyn? Yn y cyfamser, mae’n bwysig inni gael dadl. Efallai na allwn gytuno ar gynnig; efallai y gellir diwygio’r cynnig. Fodd bynnag, mae’n bwysig cynnal dadl ehangach er mwyn i bobl gael y cyfle i drafod y mater hwn yn fwy helaeth yn seiliedig ar un cynnig craidd. Rhaid iddo fod yn fwy na dim ond nodi ein bod yn cynnal dadl ar sefyllfa ryngwladol.

Diolch ichi am ysbryd y datganiad hwnnw. Soniasoch nad ydych yn aml yn cefnogi Tony Blair. Nid wyf yn aml yn cytuno 100 y cant gyda’r hyn yr ydych chi wedi’i ddweud. Cytunaf â chi ar y fforwm ryng-grefyddol. Cytunaf â chi ynglŷn â’r angen am sensitifrwydd gan y cyfryngau a’r modd y byddant yn gohebu pan ofynnir iddynt beidio â rhoi cyfeiriadau mosgiau na dangos lluniau ohonynt. Dylent gydymffurfio â cheisiadau o’r fath yn y sefyllfa bresennol. Cytunaf gyda’ch sylwadau am wasanaeth tân a heddlu Efrog Newydd a’r aberth enfawr a wnaethant. Cytunaf hefyd â’ch sylwadau am Rudolph Giuliani. Yr oedd ei eiriau yn hynod ysbrydoledig gan iddynt roi llais i ysbryd dinas fawr Efrog Newydd ar adeg o ddioddefaint, a siaradodd yn nodedig ynghylch sut i’w rhoi yn ôl ar ei thraed wedyn. Ni wyddwn fod ganddo’r ddawn emosiynol honno. Fe’i cyhuddwyd yn gyson o fod yn sych ac yn ddiemosiwn, ond bu’n deilwng iawn i’r achlysur.

Cytunaf y dylwn wneud adroddiadau rheolaidd, boed hynny bob pythefnos neu fel y bo’n briodol. Gallwn gytuno ar yr amlder gyda chydweithrediad y pleidiau eraill a chytundeb y Llywydd. Ni fyddaf yn oedi ar hynny. Er na allaf gyflwyno gwybodaeth yn ymwneud â diogelwch, gan fy mod yn aelod o’r Pwyllgor Digwyddiadau Sifil, byddaf yn trosglwyddo pob gwybodaeth bosibl ar yr hyn sydd yn digwydd.

O ran cynnal dadl, mae hwn yn Gynulliad democrataidd sydd yn cynnwys pedair plaid a 60 o Aelodau. Cytunwn oll fod yr ymateb yn broses tri phen: y gweithredu milwrol, y cymorth dyngarol a chanolbwyntio ar ailadeiladu cymdeithas sifil yn Afghanistan yn yr hirdymor. Bydd Aelodau’r Cynulliad a’u pleidiau yn rhoi pwyslais gwahanol ar y tair elfen. Fodd bynnag, ni ddylai hynny ein rhannu. Gyda pharch tuag at ein gilydd, gallwn fynegi ein barn ar hyn. Bydd rhai Aelodau yn pwysleisio yr hyn y credant y mae eraill wedi’i anwybyddu. Hoffwn feddwl y gallem gytuno ar eiriad ar gyfer cynnig. Mae ein Rheolau Sefydlog yn gyfyngedig. Nid ydym yn cynnal dadleuon gohirio—hynny yw, dadleuon heb gynigion—fel y maent yn San Steffan. Fodd bynnag, yr wyf am i’r Cynulliad weithredu’n ddemocrataidd er mwyn i Aelodau allu mynegi eu gwahanol safbwyntiau. Ni fydd hynny yn ein rhannu. Bydd yn dangos i bobl ledled y byd nad ydynt yn byw mewn cymdeithasau democrataidd beth yw ystyr democratiaeth.

Hoffwn ddiolch i Rhodri am sicrhau bod pob plaid wleidyddol wedi cael eu hysbysu o’r materion dan sylw, a’u cynnwys ynddynt, yn ystod y cyfnod erchyll hwn. Yr wyf yn uniaethu fy hun a’m plaid â’r sylwadau a wnaethpwyd gan gyd-Aelodau o bob plaid wrth leisio eu braw a’u tristwch wrth ddod i delerau â digwyddiadau 11 Medi. Mae’n anodd gwybod sut i wynebu a sut i ymateb i drychineb o’r fath pan fydd yn digwydd mor annisgwyl. Bydd llawer o’m cenhedlaeth yn cofio’r diwrnod pan lofruddiwyd John F. Kennedy. Cofiwn yr hyn yr oeddem yn ei wneud, ble yr oeddem a chyda phwy bryd hynny. Bu’r digwyddiad hwnnw yn ysgytwad i America ac, i raddau llai, i’r byd. Dim ond gwylwyr oeddem bryd hynny. Fodd bynnag, rhoddodd digwyddiadau 11 Medi ysgytwad i’r byd. Yn yr un modd, byddwn oll yn cofio gyda phwy yr oeddem a ble yr oeddem. Bydd digwyddiadau’r diwrnod hwnnw yn aros yng nghof pob un ohonom.

Nid oedd neb ohonom yn barod am hyn. Yr ydym wedi dod yn gyfarwydd â therfysgaeth. Mae bobl yn marw yng Ngogledd Iwerddon, Sbaen ac Israel ond, yn aml iawn, ymddengys yn bell. Mae digwyddiadau o’r fath yn eitemau newyddion yr ydym yn eu gwylio ac yn pendroni drostynt, cyn symud ymlaen. Fodd bynnag, mae i derfysgaeth bellach realiti newydd. Ni allwn sefyll yn ôl a’i gymryd yn ganiataol. Ni allwn ddibynnu ar y tebygolrwydd na fydd byth yn digwydd i ni, ac ni allwn ganiatáu i’r rhai y gwyddom eu bod yn gyfrifol barhau i gael y rhyddid i weithredu heb eu herio.

Wrth i’r cyrchoedd awyr ar Afghanistan barhau am yr ail wythnos, mae’n werth cofio pam bod angen camau o’r fath. Nid rhyfel sanctaidd yw hwn i’r naill ochr na’r llall—mae hyn ymhell o’r gwir. Mae’n gyfres o gyrchoedd wedi’u targedu gyda’r bwriad o ddadsefydlogi system sydd, drwy roi lloches a chymorth i’r rhai sydd yn gyfrifol am erchyllterau Efrog Newydd a Washington, wedi datgan rhyfel ar ddemocratiaeth. Mae’n ddilys. Nid yw’n sanctaidd. Ni ddylem adael iddo ddod yn rhyfel sanctaidd, na gadael iddo ymledu y tu hwnt i’r ffiniau pendant y mae siarter y Cenhedloedd Unedig yn eu caniatáu. Rhaid inni beidio â gadael i’r rhyfel ledaenu, gan gynnwys cenhedloedd eraill, na gadael iddo ddwysáu i’r fath raddau fel na fo’r camau a gymerwn bellach yn gymesur â’r drwg yr ydym yn ceisio ymladd yn ei erbyn. Yn anad dim, cydnabyddwn ein cyfrifoldeb i apelio i’r cymunedau Moslemaidd yr ydym yn eu cynrychioli a phwysleisio na fydd y Cynulliad yn goddef gwahaniaethu yn erbyn unrhyw ddinesydd yng Nghymru ar sail hil, cred neu grefydd.

Nid oes neb yn hoffi rhyfel. Yng ngwleidyddiaeth yr opsiynau nad ydynt cynddrwg, dyma’r opsiwn gwaethaf. Fodd bynnag, yn wahanol i eraill yn Siambr y mae gennyf barch tuag at eu barn a’u traddodiadau, yr wyf yn argyhoeddedig fod hyn yn angenrheidiol weithiau. Mae’n bwysig, wrth ymateb fel gwlad ac fel rhan o’r Deyrnas Unedig mewn cynghrair fyd-eang, nad ydym yn dangos agwedd ofnus a llugoer tuag at y terfysgwyr. Erfyniaf ar y rhai y gallai eu geiriau gael eu dehongli fel rhai sydd yn cyfleu’r arwyddion a’r negeseuon anghywir i’r rhai sydd yn gyfrifol am lofruddiaethau torfol, gan gynnwys llofruddiaeth pobl Cymru, a hefyd ein lluoedd arfog y mae eu bywydau mewn perygl, i fod yn ofalus.

Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol wedi datgan yn glir ein bod yn cefnogi penderfyniad y gynghrair ryngwladol i ddiddymu rhwydwaith Al-Quaeda ac, yn dilyn hynny, i ailadeiladu Afghanistan er mwyn sicrhau nad gynnau a chyffuriau fydd yr unig opsiwn i lawer fyth eto. Yn y pen draw, yr ateb dyngarol fydd yr unig ateb parhaol.

Croesawaf sefydlu’r fforwm neu’r cyngor aml-ffydd. Mae’n galonogol nodi ei fod wedi mynegi ei hyder ynom ni fel gwleidyddion a’i fod wedi gofyn i wleidyddion gymryd rhan a’u helpu i arwain y fforwm hwnnw. Byddwn yn croesawu unrhyw wybodaeth sydd gennych, Rhodri, ar ba mor aml y bwriada gyfarfod a phryd y caiff ei sefydlu. Byddwn hefyd yn ddiolchgar am eich sicrwydd bod cydlyniad cenedlaethol a lleol ar waith yng Nghymru os cyfyd unrhyw argyfwng, ac, er enghraifft, y cysylltwyd â phob meddyg teulu yng Nghymru i sicrhau eu bod yn ymwybodol o’r rhan y gallent ei chwarae wrth ddiogelu’r cyhoedd pe bai angen gwneud hynny.

Yr wyf yn teimlo heddiw, fel yr ydym oll mae’n siŵr, dros y rhai sydd wedi dioddef yn sgîl y weithred hon—y rhai a fu farw mewn ffordd mor sydyn a thrasig ar 11 Medi, y rheini yn Afghanistan sydd wedi gorfod symud o’u cartrefi yn sgîl y gwrthdaro, a’n lluoedd arfog y’u gelwir i weithredu. Gobeithiwn am gyfiawnder a diwedd ar derfysgaeth, ond yr ydym am gael heddwch.

Codwyd rhai pwyntiau diddorol gennych, Mike, wrth nodi nad oes yr un ohonom yn hoffi gweld bomio, a sut y mae’n rhaid ei gadw i isafswm gan fod mor fanwl gywir â phosibl. Gwelwyd yr un sefyllfa yn Kosovo. Yr un gynghrair o luoedd, yn gyffredinol, a wnaeth fomio Milosevic allan o Kosovo er mwyn atal puro ethnig a’r broses o gael gwared ar y mwyafrif Moslemaidd yn yr ardal honno. A ninnau’n bomio yn Afghanistan bellach, gofynnwn a fydd yn llwyddiannus ac a fydd yna ddamweiniau achlysurol ac anafiadau ymhlith pobl gyffredin. Mae arnaf ofn y bydd, fwy na thebyg. Fodd bynnag, os cyflawnir y canlyniad terfynol yn gymharol fuan gan symud i’r cam lle y gofynnir i’r lluoedd arbennig, fwy na thebyg, groesi i Afghanistan, ond gyda mantais y diogelwch a fydd wedi’i gyflawni yn yr awyr drwy’r ymgyrch fomio a chael gwared ar amddiffynfeydd awyr y Taleban, yna bydd cymaint yn well o ran diogelwch y lluoedd hynny. Byddai’n beryglus iddynt fynd yno pe na fyddai’r amddiffynfeydd awyr wedi’u dymchwel cyn hynny. Ni fydd yn hawdd hyd yn oed wedyn, o gofio hanes lluoedd Prydain yn Afghanistan yn y ganrif ddiwethaf ond un. Bydd yn ymgyrch anodd iawn i’w rheoli.

Crybwyllasoch hefyd agweddau eraill ar derfysgaeth. Mae’n wir nad yw terfysgaeth wedi’i chyfyngu i Osama Bin Laden. Mae polisi cyson yn hanfodol er mwyn cadw cytundeb barn y byd o ran yr hyn y mae’r gynghrair yn ceisio ei wneud yn Afghanistan ac mewn mannau eraill. Os bydd datblygiadau diplomataidd yn y dwyrain canol, byddem oll yn croesawu hynny, nid yn unig gan y byddai’n helpu i ddarbwyllo pobl nad symudiad gwrth-Islam sydd yn mynd rhagddo, ond gan y byddai’n gwella’r briw dolurus hwyaf sydd wedi gwenwyno cydberthnasau rhwng Moslemiaid a phobl sydd yn arddel credoau eraill. Gofynnasoch pryd y bydd y fforwm rhyng-grefyddol yn cynnal ei gyfarfod cyntaf. Bydd yn rhaid imi ysgrifennu atoch ar ôl i’r trefniadau gael eu gwneud. Yr oeddem yn dechrau o ddim wrth ddatblygu’r tri chyfarfod a gynhaliwyd bythefnos yn ôl ac mae angen inni sicrhau bod y gronfa ddata a luniwyd gennym mor gadarn â phosibl. Wedi hynny byddwn yn gwahodd pobl i ddechrau gweithio yn fwy ffurfiol, fwy na thebyg erbyn diwedd y flwyddyn.

Rhodri, a ymunwch â mi wrth dalu teyrnged i’r rhan a chwaraeodd Tony Blair fel Prif Weinidog wrth ennyn cefnogaeth y gynghrair yn erbyn y terfysgwyr? Heb hynny, mae’n bosibl iawn y byddai America wedi bod yn llawer mwy brysiog a grymus wrth weithredu. Croesawaf y condemniad, gan lawer o’r Aelodau y prynhawn yma, i’r cam-drin hiliol wedi’i dargedu at Foslemiaid neu grwpiau ethnig eraill yng Nghymru. Fodd bynnag, a ymunwch â mi i roi sicrwydd i Foslemiaid fy etholaeth, De Caerdydd a Phenarth, yn arbennig yn Butetown, Grangetown a Sblot, ein bod yn condemnio unrhyw gamwahaniaethu y byddent yn ei ddioddef, yn arbennig o ganlyniad i’r gweithredoedd terfysgol hyn, ond hefyd ar unrhyw adeg arall? A fuoch yn trafod ag Ysgrifennydd Gwladol Cymru a Heddlu De Cymru, er enghraifft, ynghylch y ffordd orau o atal ac ymdrin â cham-drin o’r fath mor gyflym ac effeithiol â phosibl?

Diolch am eich sylwadau am Tony Blair. Ni wn a ydych yn hollol gywir, gan mai dim ond y rhai sydd yn bresennol yn y cyfarfodydd yn Washington neu Lundain, sydd yn derbyn y galwadau ffôn ac yn bryfed ar y wal, sydd yn gwybod mewn gwirionedd. Mae pobl yn ysgrifennu ac yn sôn am densiynau rhwng y rhyfelgwn a’r heddychwyr o fewn gweinyddiaeth yr Unol Daleithiau, rhwng Colin Powell, yr Ysgrifennydd Gwladol a’i adran ar y naill law, a Donald Rumsfeld ac eraill yn yr Adran Amddiffyn ar y llaw arall. Mae’n debyg bod rhywfaint o wirionedd yn hynny. Bydd anghytuno beth bynnag a ddaw. Mae’n siŵr i Tony Blair bwysleisio’r angen i beidio â throi’r ymgyrch hon yn weithrediad difeddwl, i beidio â mynd amdani a chwythu popeth yn ddarnau i greu sioe dda i’r teledu. Nid dyna a ddigwyddodd. Fe’n synnwyd oll mai bron 30 diwrnod yn ddiweddarach y dechreuodd gweithredu milwrol. Yr oedd hynny am y rhesymau a ddisgrifiwyd gennych—yr angen am gynllunio gofalus ac ymdrech wleidyddol a diplomataidd i greu cynghrair, sydd yn cynnwys gwledydd Moslemaidd, ar raddfa enfawr.

O ran eich cwestiwn ar yr hyn a wnawn i helpu i atal gwahaniaethu yn erbyn pobl mewn cymunedau Islamaidd yng Nghymru a’u cam-drin, yr ydym wedi siarad â’r heddlu a’r cymunedau Moslemaidd. Dyna oedd un o’r cyfarfodydd a gynhaliwyd. Darparodd Heddlu De Cymru ffigurau ar faint o bobl a arestiwyd o ganlyniad i wybodaeth a roddwyd iddynt am baentio sloganau ar fosgiau, galw enwau ar Foslemiaid neu eu cam-drin yn gorfforol. Yr ateb yw rhoi gwybod i’r heddlu am ddigwyddiadau. Os na fydd pobl yn rhoi gwybod am ddigwyddiadau, ni all yr heddlu weithredu. Ni allant weithredu ar sail sibrydion. Rhaid iddynt weithredu ar sail gwybodaeth a roddwyd iddynt. Nid yw’n hawdd darbwyllo pobl i fynd at yr heddlu o dan y fath amgylchiadau. Efallai eu bod yn teimlo ei fod yn rhywbeth y mae’n rhaid iddynt ddioddef a pheidio â chwyno amdano. Fodd bynnag, dylent gwyno a rhoi gwybod i’r heddlu amdano. Mae’r heddlu yn gwarantu y byddant yn cymryd cwynion o’r fath o ddifrif. Mae’r ffaith nad yw sylwadau gwrth-Islamaidd, neu ‘Islamaffobia’ fel y’i gelwir, yn drosedd yn cymhlethu pethau. Mae diffyg yn y gyfraith, gan nad yw Islamaffobia wedi’i gynnwys o dan Ddeddf Cysylltiadau Hiliol 1976. Felly, nid yw’n cyfrif fel aflonyddwch hiliol mewn digwyddiad, yn wahanol i grefydd yr Iddewon a rhai crefyddau eraill, gan yr ystyrir mai crefydd yn unig ydyw. Caf ar ddeall, o dan Ddeddf Seneddol newydd, y daw Islamaffobia neu wahaniaethu crefyddol yn ffactor gwaethygol mewn ymosodiad yn yr un ffordd ag yr ystyrir hiliaeth yn ffactor gwaethygol. Daw’r diffyg hwnnw yn y gyfraith i ben.

Hoffwn ganmol eich ffordd gytbwys o ymateb i’r ddadl hon ac i gwestiynau cynharach ar y pwnc—

Mae fy nghwestiwn yn ymwneud â’r sefyllfa ddyngarol yn Afghanistan. Heddiw, mae 400,000 o bobl yn wynebu prinder bwyd difrifol. Bydd tua 500,000 yn fwy o bobl yn wynebu sefyllfa debyg yn ystod y bythefnos nesaf. Nid oes gan 1.5 miliwn o bobl ddigon o fwyd i bara drwy’r gaeaf. Mae ofn cludo’r bwyd i’r bobl hyn ar yrwyr loriau. Nid yn unig y cafodd y ganolfan dosbarthu bwyd ei bomio ddoe, ond heddiw cafodd un o ganolfannau’r Groes Goch ei bomio. Onid yw bellach yn bryd gofyn am ohirio’r ymgyrch fomio tan ganol Tachwedd er mwyn inni allu cludo bwyd i’r bobl hyn ac achub eu bywydau? Onid yw’r bobl hyn hefyd yn haeddu’r cyfle i fyw?

Mae hwnnw’n gwestiwn priodol iawn i AS ei gyflwyno i Lywodraeth San Steffan. Nid yw’n gwestiwn priodol i ofyn imi, gan nad wyf wedi gweld y math hwnnw o wybodaeth. Nid yw’r Pwyllgor Digwyddiadau Sifil hyd yn oed yn gweld y math hwnnw o wybodaeth. Nodais yn gynharach fod unrhyw weithgaredd bomio yn dwyn risg y caiff pobl gyffredin eu hanafu neu eu lladd. Nid wyf am ddechrau dadl ynghylch a yw’r canlyniad terfynol yn cyfiawnhau’r gweithredu, ond mae bron yn anochel y bydd rhywfaint o bobl gyffredin yn dioddef, gan ei bod yn amhosibl taro’r nod bob tro o uchder o 30,000 troedfedd. Mae cywirdeb wedi gwella, ond ni allwch lwyddo bob tro, a bydd yn rhaid byw gyda hynny. Mae’n gwestiwn y dylai ASau Plaid Cymru ofyn i Weinidogion San Steffan, gan y gallant hwy ei ateb. Eu cyfrifoldeb hwy ydyw, nid ein cyfrifoldeb ni.

O ran y mater ehangach, yr wyf yn fwy na pharod i ysgrifennu at Clare Short ar ran y Cynulliad. Fel yr Ysgrifennydd Gwladol dros Ddatblygu Rhyngwladol, bu’n weithgar iawn ar y sianelau dosbarthu cymorth dyngarol i Afghanistan ac i wersylloedd ffoaduriaid Afghan ym Mhakistan, Iran a gwledydd eraill. Cyflwynaf adroddiad naill ai’n ysgrifenedig neu, o gael cyfle addas, mewn Cyfarfod Llawn, ar y wybodaeth ddiweddaraf ynghylch a fydd cymorth yr Adran dros Ddatblygu Rhyngwladol yn cyrraedd cyn y gaeaf. Pan ddaw tywydd garw’r gaeaf a phan ddaw’r dosbarthu i ben am na fydd y lorïau yn gallu cyrraedd, cytunaf y bydd y rhai yn y gwersylloedd hynny i ffoaduriaid mewn cyflwr truenus.

Rhodri, a gredwch nad ydym ni yn y gorllewin wedi rhoi digon o sylw i faterion yr ystyrir eu bod y tu allan i’n bywydau beunyddiol? Os ydym am weld rhywbeth cadarnhaol o’r digwyddiadau ar 11 Medi, mae angen inni ddysgu’r wers honno ac ystyried darlun ehangach. Cyn 11 Medi, yr oeddem yn ymwybodol bod Afghanistan yn rhyfela yn erbyn ei merched, ac efallai na wnaethom ddigon. Yr oedd hynny’n drychineb hawliau dynol enfawr, ond am iddi gael ei hystyried yn nhermau merched, ni roddwyd blaenoriaeth iddi. Gwyddom i ferched gael eu curo a’u llabyddio yn gyhoeddus am beidio â gwisgo’r dillad cywir. Ni chânt weithio neu fynd allan yn gyhoeddus—

Tan 1996, pan ddaeth y Taleban i rym, yr oedd gan ferched rywfaint o ryddid. A gredwch y gallai’r Cynulliad o bosibl, fel sefydliad democrataidd newydd, hybu safbwynt mwy eangfrydig o’r byd a bod yn esiampl i bobl Cymru ei dilyn wrth ystyried y materion hyn yn fanylach?

Hoffwn gredu hynny. Gwadwyd hawliau merched yn Afghanistan o dan reolaeth y Taleban dros y pum mlynedd diwethaf, ac mae’n naturiol i ferched uniaethu’n gryf â’r merched yno, o gofio’r cam-drin a fu’n digwydd. Mae’n briodol fod gan Aelodau’r Cynulliad, yn ferched ac yn ddynion, safbwyntiau cryf yn hyn o beth.

Y broblem yw beth a ddigwydd ar ôl cyfnod y Taleban. Tybiaf na fydd y Taleban mewn grym am gyfnod hir. Efallai fy mod yn anghywir, ond dyna a dybiaf. Pa fath o gymdeithas a gaiff ei hailadeiladu yn Afghanistan, a pha fath o statws fydd gan ferched yn y gymdeithas honno, ar ôl iddynt ddioddef gymaint? Anffawd eithriadol fu cael eich geni yn ferch yn Afghanistan yn ystod y 30 neu 40 mlynedd diwethaf. Fodd bynnag, mae’r merched hynny wedi goroesi. Gallwn ond obeithio y cânt ddyfodol gwell.

A achubwch ar y cyfle hwn i sicrhau yr ystyrir bod y Cynulliad yn gadarn y tu ôl i Lywodraeth Prydain wrth gefnogi’r drefn gyfreithiol? Mae’n hanfodol inni sicrhau goruchafiaeth yn yr awyr er mwyn dal y llofruddwyr a amheuir a’u dwyn i dreial, a hefyd i sicrhau cefnogaeth i’n lluoedd arfog a’u teuluoedd sydd yn byw ac yn gweithio yng Nghymru, a ddaw o bob carfan o’n cymunedau.

Mae a wnelo hyn â threfn newydd y byd, a gymeradwyaf yn gryf. Yr wyf hefyd yn ddiolchgar am eich geiriau. Yn gyntaf, ceir gweithredu milwrol i ddal neu gael gwared ar rywun sydd wedi cyflawni erchylltra terfysgol, ond ceir hefyd yr ochr fwy ffurfiol yn y Llys Troseddol Rhyngwladol. Mae Slobodan Milosevic yn sefyll ei brawf ar hyn o bryd yn y Llys Troseddol Rhyngwladol am ymgyrch puro ethnig yn erbyn Moslemiaid yn Bosnia a Kosovo. Ni fyddai hynny erioed wedi digwydd hyd nes i drefn newydd y byd weithredu’r ochr ffurfiol honno.

Felly, ceir agwedd strwythurol yn ogystal ag agwedd filwrol i hyn. Beth y dylid ei wneud ar ôl dal rhywun fel Osama Bin Laden? Yn ei achos ef, y drosedd yw llofruddiaeth dorfol yn Unol Daleithiau America. Fodd bynnag, mae achosion mwy gwleidyddol. Erbyn hyn mae gennym strwythur i ddelio â throseddwyr rhyfel. Mae llys parhaol ar lun Nuremberg yn cael ei sefydlu ac yn cael ei ddefnyddio ar hyn o bryd ar gyfer Milosevic. Gobeithiaf fod hyn yn wers i bawb arall.

Ar hyn o bryd, mae’n naturiol, ac yn gwbl briodol inni edrych allan ar y sefyllfa ryngwladol, ond rhaid inni hefyd sicrhau bod materion yn iawn gartref. Yn ystod argyfwng tanwydd yr hydref diwethaf, gwelsom y syndrom mewn-pryd-o-drwch-blewyn. Ar adegau, nid oedd cyflenwadau tanwydd ar gael i weithredu gwasanaethau sylfaenol, ac weithiau, wasanaethau brys. A ddysgwyd gwersi’r cyfnod hwnnw ac a yw mewnbwn Llywodraeth Cymru i gynllunio strategol ar gyfer amddiffyn sifil yn cynnwys cynlluniau ar gyfer cynnal cyflenwadau sylfaenol i ardaloedd ymylol Cymru? Yr wyf yn siŵr na fydd angen mesurau o’r fath, ond rhaid iddynt fod yn barod.

Mae’r sefyllfa yn dwyn i gof ddigwyddiadau Medi a Hydref 2000 a pha mor agos yr oeddem i argyfwng difrifol yn nhermau cyflenwadau tanwydd i’r gwasanaethau ambiwlans ac ysbytai. Caewyd ffatrïoedd yng Nghaerdydd a Chaerffili dros dro bryd hynny. Ni wnaf fanylu, ond dyna un o’r materion a ystyriwyd gennym yn ein hadolygiad o’r broses cynllunio brys ar gyfer digwyddiadau sifil ers 11 Medi. Yr ydym wedi diweddaru pob un o’n cynlluniau ac yr wyf yn siŵr i wersi gael eu dysgu o ddigwyddiadau Medi a Hydref 2000.

Yr wyf yn ddiolchgar i’r Prif Weinidog ac eraill am eu sylwadau ynghylch yr angen i sicrhau bod y gymuned Foslemaidd yng Nghymru yn teimlo ein bod yn ei chefnogi ac yn ei chynnwys ar adeg anodd iawn.

Byddwch yn ymwybodol o’r ofn mawr ymhlith merched Moslemaidd. A sicrhewch y cymerir camau pellach, parhaus i dawelu eu meddyliau? Maent yn teimlo’n fwy diamddiffyn nag erioed. Yn ddiweddar mynychais sawl cyfarfod, lle y disgwyliwyd y byddai merched Moslemaidd yn bresennol. Fodd bynnag, ni theimlent ei bod yn ddiogel i adael eu cartrefi. Merched dosbarth canol, cymharol hyderus yw’r rhain. Felly, rhaid inni drosglwyddo’r neges.

Mae’r ymdeimlad o ddicter ac ymddieithrio ymhlith rhai pobl ifanc yng nghymunedau Moslemaidd Cymru yn cynyddu. Heddiw, buom yn canolbwyntio ar yr ofn, ond mae—

Ymddiheuriadau. Brif Weinidog, a sicrhewch, yn y dyfodol, y bydd ymgynghoriadau â’r gymuned Foslemaidd yn cynnwys safbwyntiau ifancach, mwy radical, yn ogystal â safbwyntiau arweinwyr cymunedau sydd wedi’u hen sefydlu?

Dyna a ddigwyddodd yn y cyfarfodydd a gynhaliwyd gennym bythefnos yn ôl, a daeth i’r amlwg hefyd yn ystod ein cyfarfod â chynrychiolwyr merched Moslemaidd. Nid ydynt oll o’r un farn, nid ydynt oll yn gwisgo fêl. Mae’n dibynnu ar eu hymatebion personol i reolau Islam y maent am eu dilyn. Yn ddiau, gan fod merched o’r fath yn aml yn gwisgo fêl, er nad yn ddieithriad, maent o dan bwysau ar hyn o bryd. Nid oes neb am dynnu sylw atynt hwy eu hunain pan fyddant yn teimlo eu bod yn wynebu’r bygythiad o gael eu hallgáu yn gymdeithasol, eu dilorni neu, weithiau, yn waeth na hynny. Mae hyn yn broblem gan y gallai’r chwerwder sydd yn cronni dros ychydig o wythnosau, drwy gael eu cam-drin am wisgo fêl yn unol ag arferion y gymuned, gymryd 10 neu 20 mlynedd i ddiflannu.

Mae’n gyfnod anodd, llawn tyndra. Fodd bynnag, yr ydym yn rhoi sylw i ferched, nid yn unig oherwydd eu sefyllfa ond oherwydd mai hwy a gaiff wybod gyntaf am blant sydd yn cael eu bwlio ac y gelwir enwau arnynt yn yr iard. Efallai nad yw ysgolion yn ymwybodol o ddigwyddiadau o’r fath gan y gallai’r plant fod yn nerfus am sôn wrth eu hathrawon, ond dywedant wrth eu mamau. Yr ydym am i’r mamau hynny roi’r wybodaeth honno i’r penaethiaid ac i’r heddlu.

Edrychaf ymlaen at ddadl eang ei chwmpas ac at roi fy safbwynt. Yn y cyfamser, a allwch egluro sut y gall yr Unol Daleithiau a’r Deyrnas Unedig gymryd yr awenau yn foesol wrth sicrhau bod y byd yn lle mwy diogel, o gofio mai hwy yw’r ddau brif allforiwr arfau yn y byd?

Mae hwnnw’n fater anodd. Mae rheolaethau dros allforio arfau, ond mae glynu at y rheolaethau hynny bob amser yn fater arall. Fe gofiwch y gyrfaoedd gweinidogol a ddaeth i ben o ganlyniad i’r materion a arweiniodd at adroddiad Scott, a ddisgrifiodd un o argyfyngau gweinyddol mwyaf y gwasanaeth sifil Prydeinig, a rheolaeth weinidogol, yn ystod y chwarter canrif diwethaf.

Hoffwn gredu i wersi pwysig gael eu dysgu. Nid yw hynny’n golygu y daw allforio arfau i ben. Fodd bynnag, rhaid inni ddilysu’r defnydd a wneir o arfau o’r fath, datrys y broblem o ran tystysgrif defnyddiwr terfynol a sicrhau y cânt eu gweinyddu’n briodol, fel na chânt eu defnyddio at ddibenion terfysgol. Yr ydym oll yn ymwybodol o’r enghraifft lle y cyflenwodd Prydain arfau i Saddam Hussein yn ystod y rhyfel yn erbyn Iran. Defnyddiwyd yr un arfau yn erbyn lluoedd Prydain yn ystod rhyfel y Gwlff 10 mlynedd yn ddiweddarach. Yn anffodus, mae pethau o’r fath yn digwydd, ac os na ddysgwch wersi ohonynt, ni ddysgwch ddim byd.

A gytunwch ei bod yn gwbl hanfodol inni gael cyfle i gyflwyno ein barn ar y mater hwn i’r cyhoedd yn y ffordd orau bosibl drwy gynnal dadl lawn arno? Byddai hynny’n dangos y gwerth a roddwn ar ddemocratiaeth, gan barchu’r rhai a allai fod â safbwynt gwahanol a chydnabod y byddai methu â chynnal dadl lawn, briodol yn niweidiol iawn i hygrededd y Cynulliad hwn. Os ydym am iddo gael ei ystyried gan y cyhoedd fel corff llywodraethu cenedlaethol, rhaid iddo ddelio â materion ar raddfa genedlaethol ehangach, ac nid dim ond y rhai a ddatganolwyd i’r Cynulliad. Rhaid inni gynnal dadl gyhoeddus, lawn ar y pwnc.

Cytunaf â hynny. Yr unig broblem yw nad oes gweithdrefn ar gyfer cynnal dadl o’r fath. Yn San Steffan, tybiaf y byddai dadl ohirio yn cael ei chynnal. Fodd bynnag, ar hyn o bryd nid oes gennym weithdrefn a fyddai’n galluogi i bawb gael lleisio barn heb orfod cyflwyno cynnig a chynnal pleidlais ar ddiwedd y ddadl. Ni wn a fyddai modd goresgyn hynny. Nid fy mhenderfyniad i fyddai hynny, ond penderfyniad y Llywydd a rheolwyr busnes y pedair plaid. Rhoddwn gynnig arni, gan fy mod yn cytuno â chi yn hynny o beth.

Sylwais yn eich datganiad ichi drafod cynllunio wrth gefn, yr heddlu, awdurdodau tân a’r gwasanaethau ambiwlans. Trafodasoch hefyd adolygu’r cynlluniau sydd ar waith yn yr awdurdodau iechyd. Yn gynharach, wrth ymateb i gwestiwn Rhodri Glyn Thomas, soniasoch am y gweithdrefnau brys y mae’n rhaid i awdurdodau lleol eu rhoi ar waith. A gynhaliwyd adolygiad tebyg o gynlluniau brys awdurdodau lleol? A ydych yn ystyried cyhoeddi canllawiau newydd iddynt, a allai olygu y byddai’n rhaid iddynt adolygu eu cynlluniau mewn rhyw ffordd?

Nid ein cyfrifoldeb ni yw hynny, ond cyfrifoldeb Swyddfa’r Cabinet, sy’n dirprwyo’n uniongyrchol i’r awdurdodau lleol yng Nghymru, ond ymchwiliaf i’r wybodaeth sydd ar gael yn hynny o beth. Mae’r awdurdodau iechyd yn uniongyrchol atebol i ni, a dyna pam mae gennym effaith fwy uniongyrchol arnynt, fel y gall Dr Ruth Hall, y Prif Swyddog Meddygol, gyfathrebu â’r prif swyddogion meddygol lleol a chael y wybodaeth yn uniongyrchol ganddynt. Mae’r gadwyn atebolrwydd ychydig yn wahanol ar gyfer awdurdodau lleol, ond ysgrifennaf atoch, Janet, a hysbysaf weddill y Cynulliad am gynlluniau brys yn awdurdodau lleol.

Oni chytunwch â chyngor J. K. Galbraith i’r Arlywydd Kennedy yn 1962 fod gwleidyddiaeth

‘yn golygu dewis rhwng y trychinebus a’r annymunol’?

Onid yw’n wir bod Plaid Cymru—The Party of Wales, wrth alw am ddiwedd ar y bomio yn cynrychioli’r dewis ‘trychinebus’ ac, mewn gwirionedd, mai’r hyn sydd yn weddill yw’r gweithredu milwrol ‘annymunol’ i hwyluso’r achos cyfiawn? A gytunwch mai dim ond annog y terfysgwyr a’r rhai sydd yn eu hamddiffyn fyddai rhoi’r gorau i’n nodau yn awr?

Cytunaf na fydd holl gamau Llywodraethau, yn arbennig y rhai sydd yn gyfrifol am amddiffyn, diogelwch a pholisi tramor, yn olygfa ddymunol ar y teledu. Serch hynny, o bryd i’w gilydd, rhaid gwneud pethau o’r fath. Nid wyf yn ymwybodol o’r manylion am yr hyn a wna’r Llywodraeth gan nad yw’n fater wedi’i ddatganoli. Fodd bynnag, cytunaf â’r egwyddor gyffredinol fod Llywodraethau yn wynebu dewisiadau anodd ac na allwch ymddangos fel petaech yn ffrind i bawb, pan fo’n rhaid gwneud y penderfyniadau hynny. Mae’n gyfnod anodd.

Cytunaf â phwynt Glyn mai’r peth pwysicaf i ni yw gweithredu mewn ffordd sydd yn bwrw goleuni da ar ddemocratiaeth, lle y gallwn gael gwahaniaeth barn, cydbwysedd a phwyslais, ond dal i barchu pob safbwynt a’r hawl i fynegi’r safbwyntiau hynny.

Yn ystod y cyfnod trafferthus hwn, mae’n ddyletswydd ar bob un ohonom i aros o fewn ein gallu a pheidio â mynd y tu hwnt iddo. A gytunwch, yn ystod cyfnod o ryfel, y gall ychydig addysg fod yn beryglus, ond y gall ychydig anwybodaeth fod yn farwol? Ni chytunaf â Phlaid Cymru yn newid ei safbwynt o ran y bomio. Yn eu barn hwy, dim ond am ddeuddydd yr oedd yn angenrheidiol ac yn ddigonol, pan na allai fod wedi bod unrhyw wybodaeth ar flaenoriaeth o ran targedau, difrod i dargedau neu ar y camau nesaf o weithredu. A gytunwch fod yn rhaid inni ymddiried ym marn Prif Weinidog y DU a’i gynghorwyr arbenigol ar y mater hwn? Bydd y Prif Weinidog yr un mor awyddus â phawb yma i osgoi anafu neu ladd pobl gyffredin ac i sicrhau y caiff ffoaduriaid eu diogelu. A gytunwch hefyd—

Dyma’r cwestiwn olaf ond un, Lywydd. A yw Prif Weinidog Cymru yn cytuno bod dyletswydd ar Brif Weinidog y DU i’n lluoedd arfog, a allai gael eu cynnwys cyn bo hir ar y tir, y bydd llawer ohonynt yn Gymry ac y bydd eu teuluoedd yn poeni’n ddybryd?

Yr wyf yn ddiolchgar i’r Prif Weinidog am ei sylwadau ar amddiffyn sifil ac, yn benodol, ar faterion hiliol, gan obeithio yr erys yn ddigyfnewid. A oedd trafodaethau Prif Weinidog Cymru gydag awdurdodau iechyd yn cynnwys cynlluniau wrth gefn i ddod â phobl sydd wedi’u hanafu yn ôl i’r wlad hon i’w trin o dan y gwasanaeth iechyd gwladol, pe byddai’r rhyfel ar y tir yn parhau am gyfnod estynedig? Pe digwyddai hynny, byddai’r gwasanaeth yn cael ei roi o dan bwysau ychwanegol ar adeg pan fyddai llai o feddygon a nyrsys, gan y byddai rhai ohonynt yn gorfod mynd i ardal y rhyfel.

Cytunaf â’r tair egwyddor a amlinellwyd gan Rod. Ar hyn o bryd, mae’n annhebygol iawn y bydd rhyfel ar y tir. Gwnaethpwyd cynlluniau tebyg i’r rhai a amlinellwyd gan Rod yn ystod rhyfel y Gwlff. Yr oedd ysbytai yng Nghymru, fel mewn gwledydd eraill, yn barod ar gyfer y posibilrwydd y byddai’n rhaid iddynt drin pobl yn dychwelyd o’r Gwlff wedi’u hanafu. Er bod y sefyllfa yn llawer llai tebygol o godi yn awr nag yn ystod rhyfel y Gwlff 10 mlynedd yn ôl, rhaid i’r gwasanaeth iechyd fod yn barod i drin pobl a fydd yn dychwelyd o ryfel ar y tir wedi’u hanafu.

O ran ei bwynt cyntaf, ni ofynnodd Rod erioed imi am ganiatâd i ymosod ar Blaid Cymru yn y gorffennol, ac ni wn pam y mae’n gofyn imi yn awr. Ei ddewis ef yw’r hyn a ddywed am bleidiau gwleidyddol eraill.

Gan gofio’r amser, Lywydd, ni chynigiaf y cynnig ar strategaeth wastraff Cymru a oedd wedi’i amserlennu ar gyfer ei drafod heddiw. Mae’r mater yn un pwysig i Gymru, ac mae gan lawer o’r Aelodau ddiddordeb etholaethol ynddo. Byddai angen sylw llawn holl Aelodau’r Cynulliad ar ddadl mor bwysig, ac yr wyf yn amau bod digon o amser. Byddaf yn aildrefnu’r ddadl ar y cyfle cyntaf posibl.