Yr wyf yn falch o gyflwyno cynigion y gyllideb ddrafft ar gyfer 2002-03 a 2003-04. Cyn troi at y manylion, mae angen imi godi sawl pwynt i helpu’r Aelodau wrth iddynt ystyried y cynigion hyn.

Yn y bôn, mae hon yn gyllideb ddwy flynedd gan fod 2002 yn flwyddyn adolygiad cynhwysfawr o wariant. Bydd canlyniad yr adolygiad o wariant yn pennu dyraniad yr adnoddau ar gyfer 2004-05 a thu hwnt. Felly, at ddibenion y gyllideb hon, cyflwynwyd gwaelodlinau yn wastad ar gyfer y flwyddyn honno. Byddaf yn dychwelyd at yr adolygiad o wariant mewn munud.

Yn unol â hynny, nid yw eleni yn flwyddyn adolygiad o wariant a chyfyngwyd ar y posibiliadau o wella cyllidebau’r Cynulliad o fewn terfyn y gwariant adrannol. Fodd bynnag, edrychwyd yn ofalus ar ein blaenoriaethau yng nghyd-destun Cymru ac fe’u trafodais yn fanwl gyda’m cyd-Aelodau yn y Cabinet, gan ystyried y blaenoriaethau a nodwyd gan bob Pwyllgor Pwnc. Cynigiwn ariannu 35, ac ariannu tair arall yn rhannol, o gyfanswm o 45 o’r blaenoriaethau hyn. Fodd bynnag, rhoddwyd y flaenoriaeth fwyaf i gyflwyno ein gwasanaethau cyhoeddus craidd.

Dyma’r gyllideb gyntaf i’w chyflwyno ar sail adnoddau. Mae hwn yn destun cymhleth, ond yn y bôn bydd y newidiadau yn ein hannog i ganolbwyntio yn fwy ar adnoddau a ddefnyddiwyd ac nid ar arian a wariwyd yn unig, yn ogystal ag annog mwy o bwyslais ar gynnyrch. Cyn yr adolygiad o wariant y llynedd, cynyddwyd cyllideb y Cynulliad er mwyn ystyried y newidiadau hyn. Cyhoeddais fanylion am y newidiadau i lefelau gwariant unigol y gyllideb ar 16 Gorffennaf. Mae croeso i Aelodau’r Cynulliad sy’n dymuno cael mwy o fanylion am gyllidebu adnoddau gysylltu â mi. Byddwn yn falch o drefnu cyfarfodydd briffio gyda’m swyddogion. Cofnodir y rhan fwyaf o’r newidiadau hyn o hyd fel gwariant a reolir yn flynyddol tan ar ôl adolygiad y flwyddyn nesaf o wariant. Felly, nid yw’r newidiadau a ddyfynnaf yn ddiweddarach yn cynnwys yr addasiadau hyn.

Ar bwynt gwahanol, efallai y sylwodd rhai ohonoch chi y boregodwyr yn Hansard y bore yma fod Ysgrifennydd Gwladol Cymru wedi cadarnhau ddoe y byddai’r Cynulliad yn cael arian ychwanegol. Ni wahaniaethodd rhwng y blynyddoedd ariannol, ond deallaf fod tua £3.5 miliwn ar gyfer eleni a hynny o ganlyniad i arian ychwanegol a ddarparwyd i rai adrannau yn Whitehall i’w helpu i leddfu effeithiau clwy’r traed a’r genau. Bydd hwnnw’n gyfraniad i’w groesawu tuag at yr arian ar gyfer y pecyn adfywio gwledig. Byddaf yn cyflwyno manylion yr adnoddau ychwanegol i’r Cynulliad pan gyhoeddaf y newidiadau i gyllideb eleni ym mis Rhagfyr. Mae arian ychwanegol ar gael ar gyfer y flwyddyn nesaf hefyd, ac i ddechrau byddaf yn dyrannu hwnnw ar gyfer cronfa 2002-03. Cyhoeddais dabl ar wahân yn dangos sut yr ariennir yr ymrwymiadau yn y cytundeb partneriaeth. Dengys hynny ein bod yn cyflawni ein hymrwymiadau ariannu ar gyfer eleni. Yn ogystal, yr ydym wedi parhau i ddefnyddio’r targedau yn ‘Gwellcymru.com’ fel pwynt cyfeirio allweddol sy’n ymgorffori ein tair egwyddor arweiniol sef datblygu cynaliadwy, cynhwysedd cymdeithasol a chyfle cyfartal.

Ni fwriadaf dderbyn ymyriadau, gan nad wyf erioed wedi gwneud hynny yn ystod prif araith y gyllideb.

Trof at yr hyn a ystyriaf yn thema allweddol fy nghyllideb ar gyfer eleni—yr angen dybryd i fynd i’r afael â phroblem tanwario ar draws holl gyllidebau’r Cynulliad.

Y llynedd, cofnododd y Cynulliad y perfformiad gorau o’r holl weinyddiaethau datganoledig, gan mai dim ond 3 y cant o’r gyllideb a danwariwyd gennym. Mae hynny’n cymharu’n ffafriol â’r rhan fwyaf o adrannau Whitehall. Fodd bynnag, rhaid inni wneud yn well. Mae pobl Cymru yn iawn i ddisgwyl gwell gennym, ac yr wyf yn gosod targed tymor canolig o leihau’r tanwariant i 1 y cant o’r gyllideb. Pan ychwanegwyd tanwariant y llynedd at y tanwariant cronnol o flynyddoedd blaenorol, fe’n gadawyd gyda tua £383 miliwn mewn arian parod. Mae fy nghynigion yn ailddyrannu llawer o hyn, fel y gwêl yr Aelodau o’r tabl ar wahân a gyhoeddwyd ar hyblygrwydd diwedd y flwyddyn. Mae’r cynigion a ddisgrifiaf yn fanwl yn ddiweddarach yn cynnwys cymysgedd o adnoddau rheolaidd a hyblygrwydd diwedd y flwyddyn.

Pwysleisiais i’m cyd-Aelodau yn y Cabinet fod yn rhaid i’r gwaith o leihau tanwariant fod yn flaenoriaeth uchel gennym. Mae hwn yn fater allanol hefyd a rhaid inni wneud mwy gyda’n partneriaid i fynd i’r afael ag ef. Rhaid gwario arian yn gywir a chael gwerth am arian. Fodd bynnag, rhaid ei wario i godi proffil a gwella’r modd y cyflwynir gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru.

Mae cyflwyno ysbytai ac ysgolion gwell a mwy o feddygon ac athrawon yn dibynnu ar gyflawni’r her hon. Os na wnawn hynny, bydd y negodiadau yn ystod yr adolygiad o wariant y flwyddyn nesaf yn fwy anodd byth na’r disgwyl. Ni ddylem ein twyllo ein hunain mewn unrhyw ffordd; ni fydd yr adolygiad o wariant yn wythïen ariannol awtomatig, ac ynghyd â Paul Murphy, bydd yn rhaid inni gyflwyno ein dadl yn dda.

Trof yn awr at bob un o’r prif grwpiau gwariant sydd yn fy nghyllideb, gan ddechrau gydag iechyd a gwasanaethau cymdeithasol. Mae fy nghyllideb yn rhoi’r flaenoriaeth uchaf i’r gwasanaeth iechyd gwladol, yn unol â’r cynllun a gyhoeddwyd ym mis Chwefror 2001. Mae’n briodol ein bod yn parhau i wneud hynny. Eisoes disgwylir i’r ddarpariaeth gwaelodlin dderbyn codiad sylweddol yn 2002-03 a 2003-04. Er nad yw hon yn flwyddyn adolygiad o wariant, ychwanegais £33 miliwn at y gyllideb iechyd ar gyfer 2002-03 a £45 miliwn yn y flwyddyn ganlynol.

Daw’r ychwanegiadau hyn â’r cynnydd mewn termau gwirioneddol ar gyfer iechyd i 5.9 y cant yn 2002-03 a 5.7 y cant yn 2003-04, sy’n gynnydd ariannol o £264 miliwn a £277 miliwn yn eu tro.

Yn ogystal, mae £40 miliwn ar gael eleni ar gyfer prosiectau cyfalaf yn y gwasanaeth iechyd gwladol. Bydd Jane Hutt yn cyhoeddi manylion y pecyn hwn yn fuan. Cytunais hefyd â Jane y dylai’r NHS gael £18 miliwn arall y flwyddyn nesaf a £22 miliwn yn 2003-04. Ailflaenoriaethu adnoddau na lwyddodd y Cynulliad i’w gwario yn rhywle arall yw hyn ac a gariwyd ymlaen o flynyddoedd blaenorol. Cyhoeddais dabl ar wahân i ddangos sut y targedir y dyraniad hwn. Cytunais hefyd â’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol y rhoddaf ystyriaeth ofalus i ddarparu adnoddau cyfalaf ar gyfer gwaith datblygu ysbytai newydd, yn arbennig ym Mhorthmadog ac yn y Rhondda.

Wrth gydnabod pwysigrwydd gwasanaethau cymdeithasol, darperais £10.3 miliwn ychwanegol yn 2002-03 a £13 miliwn arall yn y ddwy flynedd ganlynol. Mae hynny’n cynnwys darpariaeth ar gyfer Arolygiaeth Safonau Gofal Cymru, gofal i’r henoed a gofal hirdymor, gwell hyfforddiant ym maes gwaith cymdeithasol a’r strategaeth gofal plant genedlaethol. Yn ogystal, yr wyf wedi sicrhau bod £500,000 ar gael eleni ar gyfer chwarae plant a £1 miliwn ar ei gyfer y flwyddyn nesaf. Yr wyf yn ymwybodol o’r anawsterau a nodwyd yn y sector gofal preswyl a chartrefi nyrsio, a chytunais i adolygu’r sefyllfa yn rheolaidd gyda Jane Hutt.

Bydd y pecyn hwn yn ein galluogi i gynnal a gwella ansawdd a rheolaeth perfformiad ar draws y sectorau iechyd a gwasanaethau cymdeithasol. Mae hefyd yn rhoi’r flaenoriaeth i’r grwpiau mwyaf diamddiffyn yn ein cymdeithas, megis plant, yr henoed a’r rhai sydd â salwch meddwl.

Trof yn awr at addysg a dysgu gydol oes. Yr ydym yn ymrwymedig i wneud Cymru yn wlad sy’n dysgu. Gwnaethpwyd llawer, ond mae mwy i’w wneud. Eleni, ychwanegais £19 miliwn arall at y gyllideb addysg a dysgu gydol oes ar gyfer 2002-03 a bron £28 miliwn ar gyfer y ddwy flynedd ganlynol. Cadarnha’r dyraniadau hyn ein hymrwymiad i addysg ar draws yr ystod o ddarpariaeth, o’r blynyddoedd cynnar i ddatblygu sgiliau oedolion.

Daw’r ychwanegiadau hyn â’r cynnydd fesul blwyddyn mewn termau gwirioneddol ar gyfer addysg i 4.2 y cant yn 2002-03 a 4 y cant yn 2003-04. Neilltuais gronfa o £20 miliwn hefyd ar gyfer addysg a dysgu gydol oes o fewn fy narpariaeth gyffredinol o ran cronfeydd wrth gefn.

Mae’r Cynulliad yn ystyried materion sydd o bwys sylfaenol i’n system addysg. Yr ydym yn ystyried yn ofalus argymhellion adroddiad Rees ar galedi ymhlith myfyrwyr, a gwnaethpwyd darpariaeth yn y gronfa wrth gefn i dalu’r costau ariannol cychwynnol dros y flwyddyn academaidd nesaf. Mae Gweinidogion yn ystyried argymhellion yr adroddiad, ond eisoes dechreuasom weithredu ar adroddiad Rees drwy ariannu cynnydd o 74 y cant mewn arian mynediad o ddechrau’r flwyddyn academaidd hon, gan gynyddu’r swm i £20 miliwn. Parheir i ddarparu’r arian hwnnw. Mae hynny’n datgan ateb yn benodol i Gymru, ond bydd hefyd yn bwysig monitro adolygiad Whitehall o ariannu myfyrwyr a gyhoeddwyd yn ddiweddar, oherwydd gallai’r canlyniadau ariannol i’r Cynulliad fod yn sylweddol.

Mae disgwyl i’r Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes gyflwyno adroddiad yn ddiweddarach yr hydref hwn ar ddyfodol addysg uwch yng Nghymru. Bydd Jane Davidson yn ymateb yn gynnar y flwyddyn nesaf i ymrwymiad y cytundeb partneriaeth i ddatblygu ac ehangu addysg uwch gan ariannu hynny’n ddigonol. Byddwn yn ystyried i ba raddau y gellid sicrhau arian ychwanegol ar gyfer y flwyddyn nesaf, yn bennaf yng nghyd-destun proses cylch cynllunio’r gyllideb.

Darperir dyraniadau rheolaidd sylweddol mewn meysydd eraill megis dysgu gydol oes, recriwtio athrawon a lleddfu’r baich gweinyddol ar ysgolion. Bydd Jane Davidson yn cyhoeddi manylion hynny yn fuan. Darperir adnoddau pellach o hyblygrwydd diwedd y flwyddyn—tua £27 miliwn dros y ddwy flynedd nesaf—ar gyfer blaenoriaethau megis prosiectau cyfalaf yn y sector addysg uwch i wella ein seilwaith dysgu, ar gyfer tâl trothwy athrawon ac i roi mwy o gefnogaeth i ddatblygu proffesiynol athrawon.

Trof yn awr at drafnidiaeth, cynllunio a’r amgylchedd. Yn ystod fy nhrafodaethau â Sut Essex, daeth yn eglur fod problemau gyda’n seilwaith trafnidiaeth yn lleihau mynediad i wasanaethau cyhoeddus mewn rhannau o Gymru, yn ogystal â chyfyngu ar y posibilrwydd o greu swyddi ac adfywiad mewn sawl cymuned. Ni allwn unioni’r sefyllfa hon dros nos, ond gallwn ddechrau ar y gwaith.

O hyblygrwydd diwedd y flwyddyn, dyrannwyd £25 miliwn ar gyfer cynlluniau i ariannu rhaglen o waith cynnal a chadw ychwanegol ar y rhwydwaith ffyrdd lleol. Bydd yr arian hwnnw ar gael rhwng nawr a Mawrth 2003 i helpu awdurdodau lleol i fynd i’r afael â’r ôl-groniad o waith atgyweirio ac adnewyddu ar y rhwydwaith, yn arbennig ar ffyrdd â blaenoriaeth a choridorau trafnidiaeth gyhoeddus.

Dyrannwyd y swm o £19 miliwn i sicrhau y gall y tri phrif gynllun gwella cefnffyrdd newydd ddechrau erbyn 2004, yn ogystal â chaniatáu i waith barhau ar gynlluniau eraill yn y flaenraglen. Mae’r ffrwd ariannu hon yn ymestyn dros y 42 mis nesaf ac yn cynnwys adnoddau rheolaidd, yn ogystal â hyblygrwydd diwedd y flwyddyn. Yn ogystal â chaniatáu i’r cynlluniau mawr hyn ddechrau, bydd yn caniatáu i arwyddion gwybodaeth traffig ychwanegol gael eu codi ar ein cefnffyrdd sydd â’r tagfeydd gwaethaf, ac i gynlluniau gwella llai gael eu cwblhau. Hefyd, neilltuwyd £3 miliwn i gefnogi system trafnidiaeth gyhoeddus Cymru ymhellach. Bydd Sue Essex yn cyhoeddi’r manylion llawn yn fuan.

Mewn mannau eraill ym mhortffolio Sue, gwnaethpwyd dyraniadau i ariannu’r ad-daliad toll tanwydd bysys a thocynnau teithio gostyngol. Yn unol â pholisi’r Cynulliad ar ddatblygu cynaliadwy, dyrannwyd £10 miliwn i weithredu strategaeth wastraff Cymru, sydd yn bennaf ar gyfer awdurdodau lleol. Bydd y mesurau hyn yn golygu cynnydd o 17.7 y cant mewn termau gwirioneddol yn y gyllideb trafnidiaeth, cynlluniau a’r amgylchedd y flwyddyn nesaf ac 8.7 y cant y flwyddyn ganlynol.

Trof yn awr at ddatblygu economaidd. Wrth ystyried blaenoriaethau yn y maes hwn, bûm yn ymwybodol o’r gwaith sy’n mynd rhagddo ar strategaeth datblygu economaidd genedlaethol y Llywodraeth. Yn wir, dylanwadwyd yn drwm ar nifer o’m cynigion mewn meysydd eraill gan ddatblygiad y strategaeth datblygu economaidd genedlaethol, er enghraifft, y mesurau trafnidiaeth a dysgu gydol oes a amlinellais. O fewn y grŵp prif wariant ar ddatblygu economaidd, canolbwyntiwyd ar ddyrannu adnoddau ychwanegol i gefnogi dyfeisgarwch, entrepreneuraeth a thwf cwmnïau bach, drwy’r strategaeth cyfradd dechrau busnesau, er enghraifft.

Yr ydym hefyd yn buddsoddi’n sylweddol mewn technoleg gwybodaeth a chyfathrebu, seilwaith, band llydan a datblygiadau cysylltiedig, gan gynnwys y rhai sy’n ategu’r strategaeth oes gwybodaeth a gyflwynodd Andrew Davies i’r Cynulliad ar 3 Gorffennaf. Ar gyfer 2002-03, darperir £26 miliwn, gan godi i bron £36 miliwn ar gyfer y flwyddyn ganlynol. Dyrennir y rhan fwyaf o’r gwariant hwnnw i gyllidebau datblygu economaidd, ond mae’n cynnwys ffrydiau ariannu o fannau eraill, gan gynnwys addysg a diwylliant. Yn ogystal, mae £18.4 miliwn arall ar gael, o adnoddau nas gwariwyd eleni fel y cynlluniwyd yn wreiddiol, i ariannu seilwaith band llydan.

Mewn cyllidebau eraill, dyrannwyd tua £13 miliwn o adnoddau nas gwariwyd i Awdurdod Datblygu Cymru, i gyflymu’r broses o ddatblygu nifer o safleoedd strategol ledled Cymru y flwyddyn nesaf. Dyrennir cyfanswm o £2 filiwn i Fwrdd Croeso Cymru ar gyfer gweithgaredd marchnata ychwanegol, gan ein bod yn ymwybodol iawn o’r effaith ddifrifol a gafodd clwy’r traed a’r genau ar dwristiaeth, sydd wedi dwysáu yn ddiweddar yn sgîl y digwyddiadau terfysgol. Bydd Prif Weinidog Cymru yn cyhoeddi manylion hyn yn fuan, ond gwnaf un pwynt. Gostyngir y gyllideb cymorth rhanbarthol dewisol i’w chysoni â’r lefelau gwariant cyfredol, yn seiliedig ar hawliadau. Fodd bynnag, nid yw hynny o unrhyw bwys gweithredol gan fod y Prif Weinidog wedi rhoi ymrwymiad cadarn na wrthodir unrhyw brosiect oherwydd prinder adnoddau grant. Ailddatganaf hynny heddiw. Telir unrhyw gostau yn sgîl pwysau cyllidebol yn ystod y flwyddyn ariannol.

Yr ydych wedi sylwi, mae’n siŵr, fod y gyllideb ar gyfer gwariant ar gronfeydd strwythurol yn ddigyfnewid, ac nad wyf ychwaith wedi diwygio’r symiau sydd ar gael i’w defnyddio fel arian cyfatebol. Y wybodaeth sydd gennyf o Swyddfa Cyllid Ewropeaidd Cymru, yn seiliedig ar gymeradwyaeth prosiectau, yw bod posibilrwydd y gallai gwariant fynd y tu hwnt i’r ddarpariaeth gyllidebol ar gyfer y flwyddyn ariannol gyfredol, ac os felly, byddaf yn ymdrin â’r ariannu yn ystod y flwyddyn. Ar y llaw arall, os oes gan noddwyr brosiectau cymeradwy ond eu bod yn methu â chyflwyno hawliadau, mae’n bosibl y byddwn yn tanwario yn erbyn y ddarpariaeth gyllidebol. Mae sicrhau bod noddwyr prosiectau yn cyflwyno hawliadau ar amser er budd i bawb. Wrth inni agosáu at adolygiad o wariant 2002, mae’n hanfodol ein bod yn cyflawni’r proffiliau gwario amcangyfrifedig fel bod y gyfran nesaf o gronfeydd strwythurol a ddyrennir gan y Trysorlys yn unol â gwariant amcangyfrifedig. Pwysleisiaf y pwynt hwnnw yn gryf i’r Cynulliad.

Yn gyffredinol, mae’r pecyn hwn yn gynnydd gwirioneddol o 9.5 y cant yn y gyllideb datblygu economaidd y flwyddyn nesaf a bron 2.9 y cant y flwyddyn ganlynol.

Bu hon yn flwyddyn eithriadol o anodd i amaethyddiaeth Cymru, yr economi wledig ehangach a chymunedau gwledig. Darparasom gymorth byrdymor i ffermwyr i leddfu’r problemau a wynebant. Ar 26 Gorffennaf, cyhoeddodd Prif Weinidog Cymru a Carwyn Jones gynllun adfer gwledig a ddarparodd £65 miliwn i helpu i ailadeiladu’r economi wledig yn dilyn effeithiau clwy’r traed a’r genau. Yr oedd hyn yn cynnwys cymorth sylweddol i fusnesau bach a’r sector twristiaeth, yn ogystal ag i ffermwyr. Gweithredir y cynllun ar hyn o bryd ac yr ydym yn barod i adolygu’r sefyllfa yng ngoleuni’r frwydr barhaus yn erbyn clwy’r traed a’r genau.

Wrth edrych i’r dyfodol, yr hyn sydd ei angen ar ffermio yw cyfeiriad hirdymor clir. Yr adeg hon y llynedd, sefydlodd Carwyn y grŵp Dyfodol Ffermio—tîm eang o arbenigwyr o’r diwydiant—i’w gynghori ar sut y mae angen i’r diwydiant ddatblygu yng Nghymru a phwy all wneud beth i’n helpu i gyrraedd yno. Cyhoeddwyd dogfen strategaeth ddrafft, yn nodi amcanion clir ar gyfer y dyfodol, ar gyfer ymgynghori yn yr haf, a bu’r ymatebion yn gadarnhaol. Mae’r grŵp wedi cwblhau ei waith a bydd Carwyn yn lansio ei strategaeth y mis nesaf. Pwysleisia hynny ein bod yn gweithio’n galed i lunio gweledigaeth sy’n anelu at wneud y diwydiant yn sefydlog unwaith eto.

Mae’r strategaeth ddrafft yn cynnwys dros 50 o bwyntiau gweithredu i helpu amaethyddiaeth i addasu i’r pwysau cyfredol. Gwneir hyn drwy dargedu gwell a defnyddio adnoddau presennol yn fwy effeithiol, megis y cynllun datblygu gwledig a Chyswllt Ffermio. Mae’r Cynulliad yn anelu at helpu cymaint â phosibl o ffermwyr a’u teuluoedd i ddod o hyd i ffyrdd o addasu fel y gallant oroesi. Ni allwn wneud hyn ar ein pennau ein hunain. Dyna pam y mae’r strategaeth yn eang, ac mae gwell dyfodol i ffermwyr yn golygu cyflwyno mewn partneriaeth â’r diwydiant a phartneriaid allweddol eraill. Mae’r strategaeth hefyd yn pwysleisio’r cysylltiadau ag amcanion ehangach y Cynulliad, yn arbennig datblygu cynaliadwy. Nid oes atebion parod, ond gwn fod Carwyn yn awyddus i symud tuag at y cam gweithredu yn gyflym, i roi cymorth ymarferol i’r diwydiant.

Ar ben hyn, bydd £15 miliwn arall ar gael ar gyfer rhyddhad trethi i fusnesau mewn ardaloedd gwledig o 1 Ebrill 2002. Yr wyf yn falch o gyhoeddi hefyd fy mod wedi cytuno, mewn egwyddor, i ddarparu grant o £250,000 o hyblygrwydd diwedd y flwyddyn i Urdd Gobaith Cymru, ar gyfer adeilad newydd yn ei chanolfan yng Nglan-llyn ger y Bala.

Mae’r adnoddau a ddyrannwyd hefyd yn adlewyrchu’r ymrwymiadau presennol i ddarparu arian cyfatebol ar gyfer elfennau gwledig rhaglen Amcan 1 a’r cynllun datblygu gwledig. Fel rhan o’r broses honno, mae cyllideb Tir Gofal yn cynyddu £3 miliwn y flwyddyn i alluogi ffermydd ychwanegol i ymuno â’r cynllun. Byddwn yn adolygu’r arian yn rheolaidd fel rhan o’n hymrwymiad i adeiladu sector amaethyddol cynaliadwy yng Nghymru yn y tymor hwy. Ar wahân i hyn, dyrannwyd arian ychwanegol i raglenni eraill gan gynnwys genoteipio mamogiaid, grantiau i helpu ffermwyr a’u teuluoedd i addasu ac arallgyfeirio, ac iechyd planhigion. Bydd Carwyn yn cyhoeddi’r manylion yn fuan.

Bydd yr Aelodau yn cofio imi wneud darpariaeth newydd yng nghyllideb y llynedd, i ariannu gweithgareddau’r Comisiwn Coedwigaeth yng Nghymru. Daethpwyd i gytundeb bellach i drosglwyddo’r adnoddau priodol i’r Cynulliad, a disgwyliaf i’r adnoddau gael eu trosglwyddo ar adeg amcangyfrif atodol y gaeaf. Caiff y manylion eu hadlewyrchu yn fy nghyhoeddiad ym mis Rhagfyr ar newidiadau yn ystod y flwyddyn i gyllideb eleni ac, yn y blynyddoedd i ddod, yn fy natganiad terfynol ar y gyllideb y mis nesaf. Mewn termau gwirioneddol, nid yw’r cynigion hyn yn cynyddu’r gyllideb amaethyddiaeth a datblygu gwledig; ond nid yw hyn yn cynnwys y cynllun adfer gwledig.

Trof yn awr at ddiwylliant, chwaraeon a’r Gymraeg, lle y darparwn gynnydd sylweddol mewn cymorth i’r celfyddydau drwy Gyngor Celfyddydau Cymru. Bydd hynny’n galluogi’r celfyddydau yng Nghymru i ffynnu’n fwy nag erioed o’r blaen ac i hybu ein henw da yn rhyngwladol. I egluro, byddaf yn trafod dwy eitem o bwys nad ydynt yn ymddangos yn y gyllideb hon—Canolfan Mileniwm Cymru ac Amgueddfa Glan y Dŵr Abertawe. Eisoes dyrannwyd arian ar gyfer adeiladu Canolfan Mileniwm Cymru. Yn dilyn ei datganiad ysgrifenedig i’r Cynulliad ar 19 Gorffennaf, bydd Jenny Randerson yn rhoi manylion pellach am hyn pan fydd yn ateb cwestiynau llafar yn y Cyfarfod Llawn ar 25 Hydref. Caiff swm sylweddol o £6 miliwn ei fuddsoddi hefyd yn Amgueddfa Glan y Dŵr Abertawe.

Bydd yr Aelodau â diddordeb hefyd mewn sefydlu cronfa ffilm. Er nad oes unrhyw ffigurau yn ymddangos yn y gyllideb gyhoeddedig, cadarnhaf ein bod yn ymrwymedig i’r gronfa a byddaf yn sicrhau bod arian ar gael pan fydd ei angen.

Byddwn yn parhau i gefnogi mynediad am ddim i Amgueddfeydd ac Orielau Cenedlaethol Cymru, a fu’n llwyddiant ysgubol. Yr ydym hefyd yn darparu cefnogaeth sylweddol i ganolfan ymwelwyr newydd Llyfrgell Cenedlaethol Cymru, ac i ddatblygu Diwylliant Cymru Ar-lein, presenoldeb ar-lein o bwys i ddiwylliant yng Nghymru. Darperir arian ychwanegol hefyd i Fwrdd yr iaith Gymraeg ac i Gyngor Chwaraeon Cymru i barhau â’r gwaith o gefnogi Cwpan Ryder, yn dilyn y newyddion gwych fod y bencampwriaeth yn dod i Gymru yn 2010.

Yr ydym hefyd yn symleiddio’r ffordd yr ariennir Cyngor Llyfrau Cymru, ac yn ariannu gwaith newydd gan y cyngor i hyrwyddo llyfrau o Gymru mewn gwledydd eraill.

Mae’r mesurau hyn yn gynnydd gwirioneddol o 11 y cant y flwyddyn nesaf a 3.4 y cant y flwyddyn ganlynol yn y gyllideb ar gyfer diwylliant, chwaraeon a’r Gymraeg. Bydd Jenny Randerson yn cyhoeddi’r manylion yn fuan.

Trof yn awr at lywodraeth leol a thai. Bu’n flaenoriaeth i ymestyn rhaglenni sydd yn targedu amddifadedd ac yn cyfrannu at gynhwysedd cymdeithasol, gan adeiladu ar ein hymrwymiad i adfywio ein cymunedau sydd yn wynebu’r cyni a’r anfantais fwyaf. Unwaith eto, drwy gymysgedd o adnoddau rheolaidd a darpariaeth nas gwariwyd, mae adnoddau ar gael i ymdrin ag ymrwymiadau o ran digartrefedd, gwella ansawdd ein tai a gwell diogelwch a mynediad i gartrefi. Mae hyn yn gwneud cyfanswm o tua £7.8 miliwn dros y ddwy flynedd nesaf, a gynllunnir i ategu rhaglenni a pholisïau mewn mannau eraill. Er enghraifft, bydd dychwelyd cleifion ysbyty i’w cartrefi eu hunain cyn gynted â phosibl yn lleddfu’r broblem o flocio gwelyau.

Sicrheais hefyd fod tua £9.7 miliwn ar gael i wella cyfleusterau technoleg gwybodaeth mewn llywodraeth leol, sydd yn ategu’r dyraniadau a amlinellais yn gynharach yng nghyd-destun y gyllideb datblygu economaidd. Ychwanegir £26 miliwn ychwanegol at y pecyn Corus a gyhoeddwyd gan Brif Weinidog Cymru ar 3 Mai, yn bennaf at ddibenion adfywio cymunedau a seilwaith trafnidiaeth. Ar wahân i hyn, neilltuais £2 filiwn, i’w gwario ar unwaith, ar becyn lleihau troseddau a fydd yn canolbwyntio ar wella ansawdd bywyd yn ein cymunedau. Mae hynny ar ben y £1 filiwn er mwyn parhau â’r rhaglen On Track y flwyddyn nesaf. Dyrannwyd darpariaeth hefyd ar gyfer gwaith parhaus Comisiwn Ffiniau Cymru ac adbrisio bandiau’r dreth gyngor.

Byddaf yn rhoi’r manylion llawn i’r Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai ar 24 Hydref. Mae’r cynigion hyn yn ein galluogi i barhau i weithio mewn partneriaeth â llywodraeth leol yng Nghymru i helpu’r rhai sydd â mandad democrataidd i gyflwyno gwasanaethau i bobl Cymru. Rhoddaf y flaenoriaeth fwyaf i’r bartneriaeth effeithiol hon. Mae’r cynigion yn gynnydd gwirioneddol o 3.4 y cant y flwyddyn nesaf a 3.1 y cant y flwyddyn ganlynol yng nghyllideb llywodraeth leol. Ar gyfer tai, mae’r ffigurau yn 7 y cant ac 0.8 y cant yn eu tro.

Bydd yr Aelodau yn nodi hefyd fy mod wedi sefydlu cyllideb newydd ar gyfer ‘gwasanaethau eraill y Cynulliad’. Bydd yn darparu adnoddau ar gyfer cyllidebau’r Cynulliad sydd yn torri ar draws ystod lawn busnes y Cynulliad, fel yr uned penodiadau cyhoeddus, sydd yn gwasanaethu pob portffolio.

Mae hybu cyfle cyfartal yn un o brif ymrwymiadau a dyletswyddau’r Cynulliad. Fodd bynnag, er mwyn rhoi arweiniad ledled Cymru, rhaid i’r Cynulliad fod yn gyflogwr rhagorol hefyd. Mae’n rhan annatod o agenda fodern ein llywodraeth. Cynhaliwyd archwiliad cyflog cyfartal ar gyfer staff y Cynulliad a chyflwynwyd y canlyniad ar ffurf adroddiad i’r Pwyllgor Cyfle Cyfartal. Gwelodd fod dynion ar gyfartaledd, ym mhob gradd ar wahân i’r graddau gweinyddol isaf, yn ennill cryn dipyn yn fwy na merched am waith o’r un radd. Mewn rhai graddau, mae’r bwlch cyflogau gymaint â 10 y cant. Mae’r Comisiwn Cyfle Cyfartal wedi gosod her i gyflogwyr leihau’r bwlch cyflogau yn y gweithle 50 y cant yn y pum mlynedd nesaf a’i ddileu yn llwyr ymhen wyth mlynedd. Fel cyflogwr model yng Nghymru, dylai’r Cynulliad anelu at gyrraedd y targed ar gyfer ei staff ei hun a mynd y tu hwnt iddo. Rhaid inni ymdrin â chyflogau isel hefyd.

Dyna pam y mae rheolwyr y Cynulliad a’r undebau llafur wedi cytuno ar ddiwygio cyflogau yn sylweddol i’n staff gweinyddol a rheolwyr iau a chanolig. Byddwn yn gosod targed o ran cyflogau ar gyfer pob gradd, y bydd pawb yn gallu ei gyrraedd ymhen pum mlynedd neu lai. Bydd cyflwyno cyflog cyfartal i staff y Cynulliad yn costio arian. Fodd bynnag, er mwyn i’r Cynulliad ddod yn gyflogwr cyfle cyfartal, cyflog cyfartal sydd yn gosod safonau, rhaid wrth y buddsoddiad hwn. Bydd y ddarpariaeth ar gyfer gweinyddiaeth ganolog yn cynyddu 5.8 y cant yn 2002-03 a 9.7 y cant y flwyddyn ganlynol, gan adlewyrchu’r angen i ariannu’r diwygiad hanfodol hwn.

Credaf fod y cynigion hyn yn cynnig ymagwedd gytbwys, sydd yn adlewyrchu’r blaenoriaethau a amlinellais. Maent yn fodd i weithredu ar ein hagenda ar wasanaethau cyhoeddus, yn ogystal â buddsoddi ar gyfer yr hirdymor ac adeiladu ar yr adnoddau a ddarparwyd eisoes i ymdrin ag anghenion uniongyrchol fel yr argyfyngau yn y cymunedau dur ac yng Nghymru wledig. Cymeradwyaf y gyllideb ddrafft i’r Cynulliad.

I propose amendment 2. Add at the end of the motion:

in Welsh I am glad to be back on the front bench for this important debate. I am also pleased to have the opportunity to speak on such a crucial occasion so soon after returning to my post as Plaid Cymru’s spokesperson on finance.

in Welsh I thank Edwina Hart for her and her staff’s willingness to provide us with the background papers. That is to be welcomed. We received the papers this morning, although understanding them is another matter. We must build on this and ensure that more detailed information is available to all Assembly Members, so that they can understand the figures.

in Welsh I sympathise with Edwina, because she has an impossible task. She must present a budget that appears to include something new. However, this budget includes the same information, in essence, as that presented in March. It was inadequate then and it remains so today.

in Welsh I will make three general points on the financial provision for this period, and how the Labour/Liberal Government chooses to spend the money.

in Welsh First, the loaf is not large enough. I realise that Edwina and the Government must work within what is available. However, whichever way we decide to share out the loaf, some departments will only get crumbs. It must be reiterated that it is not good enough to base public expenditure in Wales on the Barnett formula, which dates back to 1978. We should all fight for an objective basis for public expenditure—one that measures the needs of Wales and other parts of Britain according to a system of indicators that reflect true need.

in Welsh Secondly, we should ensure that all the funding from European structural funds is transferred to Wales over and above the Barnett block. The money should not be swallowed by the Treasury in London, as happened again last month with Tir Gofal. The money for the Objective 1, 2 and 3 programmes should be in addition to our budget.

in Welsh Thirdly, we as an Assembly—indeed, as a Parliament—should have much more substantial fiscal powers. It is ironic that a community council has more power to vary the size of its budget than the National Assembly does.

yn Saesneg Trof yn awr at y ffordd y rheolwn, neu y methwn â rheoli, y gwariant sydd at ein defnydd. Mae cyfanswm o £50 miliwn o’r gyllideb iechyd yn parhau heb ei ddefnyddio, yn yr un modd ag y mae £70 miliwn o’r gyllideb datblygu economaidd. Gwn fod y Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau o’r farn fod tanwariant o’r fath yn annerbyniol. Dylai tanwariant o’r fath fod yn annerbyniol i bob Aelod. Adlewyrchant wasanaethau y mae gan bobl Cymru yr hawl i’w derbyn, ond y mae’r Llywodraeth wedi methu â’u cyflwyno. Mae angen gweithdrefn adolygu dynnach o lawer i nodi tanwariant posibl mor gynnar â phosibl. Dylid unioni unrhyw danwariant posibl lle bo hynny’n bosibl. Fodd bynnag, pan fydd y tanwariant yn anochel, dylem fod â phecynnau un cam y gellir eu tynnu oddi ar y silff yn gyflym a’u defnyddio yn ddi-oed. Yr oeddwn yn mynd i awgrymu y dylai ysbyty cymunedol Porthmadog fod yn un pecyn o’r fath. Yr wyf yn falch na allaf ddefnyddio fy sgript wreiddiol. Yr wyf yn ddiolchgar i Edwina am gyfeirio at ysbyty cymunedol Porthmadog ac ysbyty y Rhondda fel enghreifftiau o brosiectau y gellir eu tynnu oddi ar y silff. Mae arnom angen i hynny gael ei ddatblygu fel y gellir defnyddio arian o’r fath yn gynt o lawer fel nad ydym mewn perygl o golli arian.

yn Saesneg Bu enghraifft dda arall o brosiect o’r fath yr wythnos hon, pan gawsom ein lobïo gan gynrychiolwyr yn gweithredu ar ran nyrsys cymunedol. Nodwyd y byddai nyrsys cymunedol yn arbed tua 20 i 30 y cant o’u hamser wrth eu gwaith pe bai ganddynt eu cyfrifiaduron eu hunain a phe caent hyfforddiant cyfrifiadurol, a hynny am gost unigol o tua £2 filiwn neu £3 miliwn. Dyna’r math o becyn a ddylai fod ar gael gennym yn barod i’w ddefnyddio pan gredwn fod tanwariant o bosibl, ac fe’i hargymhellaf yn gryf i’r Gweinidog dros Gyllid. Pan fethodd John Redwood â gwario £100 miliwn o gyllideb Cymru ddegawd yn ôl, cafodd ei geryddu, ac yn gywir felly. Os methwn â gwario arian sydd ar gael dylem yn yr un modd fod yn agored i feirniadaeth. Derbyniaf fod yr arian a gafodd John Redwood wedi cael ei anfon yn ôl i’r Trysorlys yn Llundain. Dyna un fantais o gael Cynulliad—gallwn o leiaf ddefnyddio’r arian ein hunain. Fodd bynnag, gadewch inni wneud yn siŵr ein bod yn ei ddefnyddio.

A wnewch chi ildio?

yn Saesneg Na wnaf. Deallaf na ddylid derbyn ymyriadau yn ystod araith agoriadol. Gwn pa bwynt yr oeddech ar fin ei wneud—gŵyr pob un ohonom. Caiff ei godi’n ddiweddarach mae’n siŵr.

yn Saesneg Yr oedd lefel y gwariant cyhoeddus a oedd gennym o dan Lywodraeth Geidwadol hyd yn oed yn waeth nag ydyw o dan y Llywodraeth Lafur bresennol. Derbyniwn y bydd adegau pan nad yw gwariant rheolaidd yn mynd yn ei flaen oherwydd amgylchiadau ac anghenion cyfnewidiol. Nid yw’n werth gwario arian er mwyn gwario. Mae gennym gyfrifoldeb dros sicrhau y defnyddir arian cyhoeddus yn ddoeth. Fodd bynnag, derbyniwn hefyd ei bod yn briodol inni gael lefelau synhwyrol o gronfeydd wrth gefn, lle y gellir defnyddio arian yng Nghymru pan fydd gennym anghenion arbennig yng Nghymru a phan fydd y Trysorlys yn Llundain yn gwrthod cydnabod yr anghenion hynny o fewn ei gronfa wrth gefn. Fodd bynnag, rhaid i’r modd yr ydym yn creu, dal a defnyddio’r cronfeydd wrth gefn fod yn onest, tryloyw ac yn agored i broses graffu. Dyna lle, dybiaf fi, y mae gennym wendid systematig ar hyn o bryd. Nid yw’r Gweinidog dros Gyllid, er mor barod ydyw i sicrhau bod ffigurau ar gael inni, yn atebol i unrhyw bwyllgor sefydlog pob plaid i graffu ar gyllid. Nid oes pwyllgor i bennu’r blaenoriaethau strategol y dylai’r Cynulliad hwn eu dilyn, heblaw’r Cabinet sydd yn cyfarfod, wrth gwrs, y tu ôl i ddrysau caeëdig. Rhaid newid hynny. Mae rheswm arall pam y mae’n rhaid inni graffu a rheoli tanwariant—rhaid inni beidio â rhoi esgus i’r Trysorlys yn Llundain ddweud nad ydym yn defnyddio ein hadnoddau mor llawn ag y gallwn.

yn Saesneg Y cwestiwn nesaf yw a yw’r gyllideb ddrafft hon yn adlewyrchu’r blaenoriaethau cywir. Mae gennyf amheuon mawr ynghylch rhai ohonynt. Soniaf am dair ohonynt. Y gyntaf yw’r gwariant ar addysg uwch—cynnydd o £313 miliwn i £320 miliwn yn unig. Mae hynny’n gynnydd o ychydig dros 2 y cant ac mae’n llai na lefel chwyddiant. Clywsom Syr Eddie George yn siarad ddoe am bwysigrwydd rhagoriaeth academaidd a’r angen i ehangu’r gallu i gael addysg. Talodd deyrnged i rôl ELWa gan ddweud ei bod yn sylfaenol. Clywsom Brif Weinidog Cymru yn siarad am yr economi wybodaeth. Fodd bynnag, oni roddwn ein harian ar ein gair ar eitemau fel hyn, yr ydym yn euog o ragrith. Rhaid inni ddod o hyd i ffyrdd o gyflwyno yn y sector pwysig hwn. Bydd gan Phil Williams a Gareth Jones sylwadau i’w gwneud ar hynny.

in Welsh I turn to the second item about which I am unhappy. The budget for rural affairs is unacceptably low. We all know about the severe crisis that has faced us, which has worsened since the first draft of this budget was drawn up in February and March. However, the increase in the budget for the countryside and agriculture, from £227 million to £229 million, is totally inadequate. It is an increase of less than 2 per cent and less than inflation. In real terms it is a decrease in expenditure. A statement was made in July about a support package worth £65 million for the countryside, and it is claimed that £11 million of that money will become available in the financial year in question—2002-03. However, I fail to see exactly where this money will come from, unless the money is described under other headings for other reasons. I also fail to see from where the £15 million that Edwina announced today for local business rate relief comes within the budget. We need an adequate budget for the countryside. I am amazed that the Liberal Democrat Party, which is a part of the Government and represents areas such as Powys, is happy to support this budget, which makes such little provision for the countryside.

in Welsh Our farmers have suffered enough already. The Agriculture and Rural Development Committee’s frequent recommendation, namely the establishment of a scheme to help new entrants into farming, should be a priority. Now is the time to do that, or the industry will age and wither.

yn Saesneg Yn drydydd, trof at y goblygiadau ariannol posibl—

yn Saesneg Trof yn gyflym at oblygiadau ariannol yr argyfwng terfysgol cyfredol. Mae amgylchiadau wedi newid, a rhaid inni sicrhau bod gennym ddigon o adnoddau i ddelio ag unrhyw faterion diogelwch, yn arbennig o ran ein staff a’n hadeiladau, ac o ran unrhyw frechlynnau y bydd eu hangen efallai mewn ysbytai. Ceisiaf sicrwydd y daw arian ychwanegol o gronfa wrth gefn y Trysorlys i ateb y gofynion hynny.

in Welsh In conclusion, we need additional money under several headings. The Government of Wales should knock repeatedly on Gordon Brown’s door to ensure a fair settlement for Wales, and a fair budget for education, the countryside and our public sector workers. We want a budget that reflects the needs of Wales, not the Thatcherite values of Tony Blair’s Government in London. That is why we invite Assembly Members to support the amendments in the name of Jocelyn Davies.

Ni fydd yn syndod i’r Aelodau bod y Democratiaid Rhyddfrydol yn croesawu’r gyllideb ddrafft hon, ac y byddant yn ei chefnogi. Y rheswm am hynny yw bod mesurau’r gyllideb yn datblygu mesurau’r cytundeb partneriaeth. Mae’n darparu arian ychwanegol ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus allweddol, yn benodol iechyd ac addysg, ac yn cyflawni addewid y cytundeb i leihau maint dosbarthiadau plant saith i 11 mlwydd oed, gweithredu cynigion comisiwn Rees ar galedi ymhlith myfyrwyr, ariannu polisi ysgolion gwledig a rhoi mwy o arian i mewn i’r economi wledig, twristiaeth a datblygu economaidd.

Y llynedd, cyhoeddodd ein partneriaeth newydd gyllideb tair blynedd, gyda chynnydd enfawr mewn gwariant ar gyfer gwasanaeth iechyd gwladol Cymru, ac addysg Cymru. Eleni, yr ydym wedi rhoi mwy o arian i’r ddau faes hwnnw. Cyllideb yw hon ar gyfer athrawon a myfyrwyr, ar gyfer meddygon a nyrsys, ar gyfer pobl sâl a chleifion. Eisoes mae rhagor o feddygon, nyrsys ac athrawon yng Nghymru nag yn 2000. Y flwyddyn nesaf, bydd rhagor eto.

Fodd bynnag, nid mater o benawdau newyddion yw’r gyllideb hon, er bod iddi benawdau cryf a chadarnhaol. Mater ydyw o lywodraeth yn cyflawni addewidion drwy ddefnyddio ei phwerau cyfyngedig yn llawn, sy’n barod i wneud penderfyniadau unigryw i Gymru, ac sydd ar y blaen i Loegr. Mae arian myfyrwyr yn enghraifft o hynny. Flwyddyn yn ôl, yr oedd Democratiaid Rhyddfrydol Cymru wedi sicrhau cytundeb gan Lafur i sefydlu comisiwn er mwyn ymchwilio i galedi ymhlith myfyrwyr. Flwyddyn yn ddiweddarach, yr ydym wedi sefydlu’r comisiwn, wedi gweld ei adroddiad, ac wedi darparu mwy o arian i’r myfyrwyr tlotaf. Yn y gyllideb hon, yr ydym yn cytuno rhoi mwy o arian i ailgyflwyno bwrsariaethau cynnal astudio—neu grantiau i chi a fi. Ymhen blwyddyn, bydd gan fyfyrwyr mewn colegau ledled Cymru arian na fyddent wedi breuddwydio ei gael o dan Lywodraeth Llafur Newydd y DU, neu hyd yn oed y Ceidwadwyr cyn hynny. Mae’n glod i’n partneriaid Llafur iddynt gytuno i roi’r arian ychwanegol angenrheidiol yng nghyllideb y flwyddyn nesaf.

Mae’r arian yn y gyllideb ar gyfer polisi ysgolion gwledig yn enghraifft arall o ddylanwad Democratiaid Rhyddfrydol Cymru. Yma, mae gennym yr adnoddau sydd eu hangen arnom i ddiogelu ysgolion yn ein pentrefi bychain—gan achub un o gonglfeini bywyd cefn gwlad, pan fo cymaint o rai eraill dan fygythiad neu’n cael eu tanseilio.

Tra bo’r gyllideb hon a phartneriaeth Democratiaid Rhyddfrydol/Llafur Cymru yn cyflawni addewidion dros Gymru, mae Plaid Cymru a’r Torïaid yn cwyno. Byddai eu cwyno yn tynnu mwy o sylw pe bai ganddynt gynigion amgen, ond nid oes ganddynt. Y cyfan y gall Plaid Cymru ei ddweud yw bod angen mwy o arian a mwy o bwerau ar Gymru. Cytunwn â hwy. Fodd bynnag, byddai plaid gyfrifol yn amlinellu’r hyn y byddai’n ei wneud â’r pwerau sydd gennym eisoes a’r gyllideb sydd gennym eisoes. Ni ddywed Plaid Cymru ddim byd.

Dengys y Torïaid hefyd, a fu mor ddiweddar yn llywodraethu ledled y DU, eu hanallu a’u hanghyfrifoldeb yn y ddadl hon. Nid oes ganddynt ddim i’w gynnig, dim gwelliannau hyd yn oed. Mae’r Torïaid mor amddifad o syniadau mai’r unig syniad oedd ganddynt, ar ôl sefydlu adolygiad polisi flwyddyn yn ôl a methu â newid dim o gwbl, oedd awgrymu adolygiad polisi arall.

Mae gwelliannau’r wrthblaid a safon ei hymateb i’r cyllidebau yn siomedig. Nid oes gan Blaid Cymru—the Party of Wales ddim adeiladol i’w ddweud. Yr hyn sy’n fwy difrifol byth yw yr ymddengys ei bod o’r farn ei bod, drwy weiddi ‘mwy o arian, mwy o arian’, yn cyflawni ei rôl fel gwrthblaid. Nid yw, yn hytrach mae megis dewin yn ceisio consurio arian o ddim, er ei bod yn gwybod bod ein cyllidebau wedi eu pennu gan fformiwla Barnett ac na fydd yr adolygiad cynhwysfawr nesaf o wariant tan 2003. At hynny, metha â chydnabod bod y gyllideb ddrafft, er gwaethaf hyn, yn cynnwys arian newydd. Sicrhawyd bod yr arian hwnnw ar gael inni drwy’r adolygiad cynhwysfawr o wariant yn ail flwyddyn y cylch cyllidebol. Mae rhywfaint o’r arian hwnnw wedi’i ddyrannu eisoes, ond mae tua £100 miliwn nas dyrannwyd. Arian ychwanegol ydyw, gan nad oedd ar gael eleni ac, felly, mae’n gynnydd digamsyniol a sylweddol o ran ariannu gwasanaethau.

I listen carefully when you say that we whinge about more money. However, in terms of the funding formula, we are not asking for more money for schools and colleges, but we ask you to tackle a formula that is extremely unfair. It creates difficulties and tensions in our schools and between individuals. What do you intend to do about it? Will you allow it to stand or will you change the formula for the better? Where are your promises on that?

Fe wyddoch, Gareth, y caiff ysgolion yng Nghymru eu hariannu’n well nag ysgolion mewn wyth o 10 rhanbarth Lloegr. Drwy beidio â phridiannu, fel y cynigiwyd gan o leiaf un o’r pleidiau yn y Siambr hon, mae Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru wedi dyrannu mwy o arian i ysgolion nag a ddyrannwyd yn dybiannol yn y fformiwla ariannu ar gyfer llywodraeth leol. Nid yw ysgolion ar eu colled o ganlyniad i’r gyllideb hon. Maent ar eu hennill.

Cyfeiriaf at y polisi ysgolion gwledig a’r arian ychwanegol a fuddsoddir ynddo. Buddsoddir arian ychwanegol hefyd mewn adeiladau ysgolion. Dyranna’r Cynulliad Cenedlaethol arian ychwanegol i ysgolion. Mae Addysg yng Nghymru yn elwa’n aruthrol o dan y Llywodraeth bartneriaeth hon rhwng y Democratiaid Rhyddfrydol a Llafur.

Mae eich sylwadau ynglŷn â’r ffordd y mae llywodraeth leol yng Nghymru yn cyflawni ei haddewidion o ran addysg yng Nghymru yn ddiddorol. A ymunwch â mi wrth imi alw ar y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes i bennu cyfraddau dirprwyo penodol ar gyfer awdurdodau addysg lleol? Efallai nad ydych yn ymwybodol o hyn ond, yn Lloegr, mae’r gyfradd a ddirprwyir gan awdurdodau lleol i ysgolion tua 90 y cant o’u cyllideb. A wnewch bennu cyfradd debyg yng Nghymru er mwyn inni allu buddsoddi mwy o arian mewn ysgolion?

Gwyddoch yn iawn nad oes angen pennu cyfraddau dirprwyo ar gyfer ysgolion yng Nghymru, gan fod ysgolion yn cael yr arian a ddyrennir iddynt. Mae ysgolion yn elwa’n aruthrol o’r arian a ddyrennir gan y weinyddiaeth hon. Ni ddylai’r Cynulliad wneud gwaith llywodraeth leol. Mae llywodraeth leol yn gallu gwneud y gwaith hwnnw ei hun, fel y mae’r ffigurau, sydd ar gael inni, yn ei brofi.

Mae’r gyllideb hon yn newyddion da i ardaloedd gwledig, busnes, ardaloedd difreintiedig, y gwasanaeth iechyd ac addysg. Mae arian yn y gyllideb ar gyfer caledi ymhlith myfyrwyr a grantiau myfyrwyr. Ceir arian ar gyfer polisi ysgolion gwledig, tua £10.5 miliwn dros dair blynedd, ac arian i atgyweirio adeiladau ysgolion. Dyrannwyd adnoddau ychwanegol sylweddol i’r gwasanaeth iechyd, gan gynnwys £40 miliwn, y cyfeiriodd Edwina ato, i ariannu gwaith cyfalaf pwysig ac i gynyddu capasiti’r NHS. Croesawn hefyd yr arian ar gyfer yr ardaloedd sy’n dioddef yn sgîl y diswyddiadau yn Corus, yn ogystal â’r £13 miliwn ychwanegol i Awdurdod Datblygu Cymru ddatblygu nifer o brosiectau strategol allweddol ledled Cymru.

Tynnaf eich sylw at annhegwch difrifol mewn cymunedau glofaol. Ar hyn o bryd rhydd cronfa adfywio’r meysydd glo £52 miliwn i Loegr a £3.5 miliwn yn unig i Gymru. Y rheswm am hynny yw annhegwch fformiwla Barnett. Os ystyriwch nifer y glowyr yng Nghymru, byddai’r ffigur hwnnw yn cynyddu i £10 miliwn neu £11 miliwn. A dynnwch sylw Stephen Byers at hyn i unioni’r annhegwch difrifol hwn y mae ein cymunedau yn ei ddioddef?

Nid wyf yn ateb ar ran Llywodraeth Cymru. Mae angen ichi fynd â’r mater hwnnw at y Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau. Deallaf y bydd cronfa adfywio’r meysydd glo yn cael arian gennym y flwyddyn nesaf, a fydd ynghlwm wrth Rhoi Cymunedau’n Gyntaf. Cyn hyn, mae’r arian wedi’i ddyrannu gan Lywodraeth Cymru, ac wedyn wedi’i wario yng Nghymru. Nid oes a wnelo fformiwla Barnett â hyn. Dyna sut y deallaf y sefyllfa, er fy mod yn fodlon cael fy nghywiro.

Mae’r ail raglen yn Lloegr yn rhoi £45 miliwn dros dair blynedd. Os yw 77 o’r 100 ward mwyaf difreintiedig lle y mae ardaloedd glofaol yng Nghymru, yna dylem gael mwy o arian. Os ychwanegwch Barnett at y £45 miliwn, dylem gael llawer mwy, tua £2.9 miliwn. Deallaf fod Edwina, y penwythnos diwethaf, wedi cyhoeddi ym mhwyllgor adfywio’r meysydd glo y byddai’n darparu £1 filiwn am flwyddyn. Pe bai gennym fformiwla yn seiliedig ar y boblogaeth, dylem gael £9.1 miliwn.

Nid ydych yn deall y sefyllfa. Yr ydym yn buddsoddi £83 miliwn mewn cymunedau difreintiedig drwy Rhoi Cymunedau’n Gyntaf. Cysylltwn gronfa adfywio’r meysydd glo â hynny. Mae’r pwyllgor hwnnw yn cydweithio â ni ar y rhaglen honno.

Dengys y gyllideb hon yr hyn y gellir ei gyflawni o ganlyniad i’r sefydlogrwydd a gynigir gan y bartneriaeth rhwng y Democratiaid Rhyddfrydol a Llafur. Mae’r gyllideb wedi galluogi’r weinyddiaeth i ganolbwyntio ar iechyd ac addysg, sef meysydd gwasanaeth allweddol, i ddefnyddio pwerau cyfyngedig y Cynulliad yn llawn ac i ymateb i’r argyfyngau a gododd yn sgîl y llifogydd, clwy’r traed a’r genau a chau gweithfeydd Corus, tra’n sicrhau bod ei hamcanion allweddol yn cael eu cyflawni. Dengys y gyllideb hon fod Democratiaid Rhyddfrydol Cymru a Llafur yn gwneud i’r Cynulliad weithio dros Gymru. Cyflawni addewidion sydd wrth wraidd y gyllideb hon ac mae’n glir ynglŷn â’i blaenoriaethau. Mae’r ymrwymiad i atebion penodol Gymreig yn ddewr. Mae’n gyllideb y mae Democratiaid Rhyddfrydol Cymru yn falch o’i chefnogi.

Ar ôl clywed y cyfraniad hwnnw, yr wyf yn dechrau deall pam y mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn codi gwrychyn y Blaid Lafur. Gwyddom bellach mai i’r Democratiaid Rhyddfrydol y mae’r diolch am achub Cymru. Gobeithiaf fod y Blaid Lafur yn ddiolchgar am hynny. Llywodraeth dan arweiniad y Democratiaid Rhyddfrydol ydyw bellach a gobeithiaf eu bod yn gwerthfawrogi bod mewn grym am unwaith oherwydd maent yn cymryd rôl yr wrthblaid gymaint o ddifrif. Gwrthwynebant y Llywodraeth oddi mewn ac yna pan fo clod i’w hawlio, ceisiant wneud hynny. Codant fy ngwrychyn—

Dyna’r newyddion gorau a glywsom heddiw.

Diolch ‘Flash German’—am achub y byd mewn ychydig o funudau.

Diolchaf i Edwina am fod mor agored fel y mae bob amser. Y cefndir i’r gyllideb hon yng Nghymru yw clwy’r traed a’r genau a’r dirywiad yn yr economi, pa un ai dirwasgiad yw’r gair a ddefnyddiwn ai peidio—mae’n bosibl iawn fy mod yn anghydweld â Phrif Weinidog Cymru ar hynny. Heb os nac oni bai mae’r diwydiant gweithgynhyrchu wedi dirywio yn ystod y ddau chwarter diwethaf yn ôl ffigurau’r Swyddfa Ystadegau Gwladol a chytunwn ar hynny.

O gofio’r cefndir hwnnw, byddech yn disgwyl cynnydd sylweddol yn y gyllideb ar gyfer datblygu economaidd ac amaethyddiaeth, ond nid felly. Dyna fy man cychwyn. Cefnogwn y ddau welliant. Cefnogwn welliant 2 ar yr amod nad yw’n golygu adolygiad llwyr o fformiwla Barnett oherwydd, cyn inni ddechrau gwneud hynny, yr ydym am sicrhau y caiff Cymru gyfran fwy, well yn hytrach na chyfran lai. Rhaid imi fod yn fodlon ar hynny cyn imi ymrwymo fy mhlaid i’r adolygiad hwnnw. Fodd bynnag, heb os nac oni bai nid yw Barneteiddio’r gwariant yn gwneud synnwyr mewn rhai meysydd allweddol, fel clwy’r traed a’r genau, llifogydd, ac o bosibl y dirywiad yn yr economi. Felly, credaf fod angen adolygiad arnom. Os gall pob plaid gytuno ar hynny, gorau oll i Gymru a’r DU.

Mae rhywfaint o newyddion da yn y gyllideb ac mae rhai agweddau a groesawn. Fodd bynnag, cafodd symiau sylweddol o arian nas gwariwyd eu cario ymlaen mewn meysydd allweddol, sef ym maes iechyd, addysg a datblygu economaidd. Derbyniaf mai dim ond 3 y cant o’r gwariant cyffredinol ydyw, ond mae’n fwy mewn meysydd allweddol. Nid yw’r achosion hynny o danwario o fudd i Gymru, yn benodol ym meysydd allweddol addysg a iechyd—sef y meysydd gwasanaeth cyhoeddus allweddol lle y gwyddom fod sefyllfa’r rhestrau aros yn enbyd a bod amser ymateb ambiwlansys dipyn yn arafach nag yn Lloegr. Rhaid inni sicrhau bod ein hadnoddau yn cael eu defnyddio’n llawn. Derbyniaf os na wnawn hynny y bydd ein dadl gymaint yn wannach pan ofynnwn i’r Trysorlys am fwy o arian.

Ni chredaf fod ysbeilio cronfeydd wedi’i grybwyll, ond maent wedi’u lleihau 80 y cant. Amheuaf ddoethineb hynny. Gwyddom fod costau annisgwyl yn codi ac nad yw’n bosibl inni ragweld pryd y bydd hynny’n digwydd nesaf, ond, dros y flwyddyn ddiwethaf, cawsom lifogydd a chlwy’r traed a’r genau, ac yn sicr bydd yr anfadwaith terfysgol yn cael rhyw effaith economaidd ar y DU a Chymru. Felly, amheuaf ddoethineb ysbeilio cronfeydd i unrhyw raddau, ond yn sicr i’r graddau hyn. A esbonia’r Gweinidog sut y gellir lleihau’r hyn sydd, i bob pwrpas, yn gronfa wrth gefn, i’r fath raddau?

Yr wyf eisoes wedi sôn am iechyd ac addysg, ond mewn maes gwariant allweddol arall, sef amaethyddiaeth, yr ydym wedi sefyll yn yr unfan. O gofio’r effeithiau andwyol a welwyd dros y flwyddyn ddiwethaf yn sgîl clwy’r traed a’r genau, mae hynny’n anghywir. Mae’n fwy rhyfedd byth o ystyried rhai agweddau ar y gyllideb amaethyddol. Er enghraifft, o gofio’r amgylchiadau presennol, mae’r lleihad yn y swm a werir ar ladd-dai bach yn hynod. Ni wn pam mae’r swm hwnnw wedi’i leihau’n sylweddol am y ddwy flynedd nesaf. Efallai fod y Gweinidog mewn sefyllfa i sôn am hynny. Efallai fod esboniad, ond ymddengys yn hynod o ryfedd.

Ni welaf dystiolaeth o gwbl fod cyllideb Tir Gofal wedi cynyddu yn y ffordd a awgrymwyd gan y Gweinidog oni bai bod y papurau cyllidebol a gawsom wedi’u diwygio. Ni welaf ychwaith sôn am y rhyddhad trethi busnes ar gyfer y flwyddyn nesaf. Fodd bynnag, yr wyf wedi cael gwybod i’r newidiadau hyn gael eu gwneud yn ddiweddarach. Fe’u croesawaf, ond mae busnesau hefyd yn dioddef eleni. Rhaid inni gydnabod bod llawer o fusnesau cefn gwlad Cymru wedi colli incwm sylweddol. Rhaid inni sicrhau bod cymorth ychwanegol eleni yn hytrach na chanolbwyntio ar y flwyddyn nesaf yn unig a’r flwyddyn wedyn. Byddwn yn ddiolchgar pe bai’r Gweinidog yn sôn am hynny yng nghyd-destun yr hyn sydd, a gwerthfawrogaf hynny, yn ystyriaethau ehangach ar gyfer gwariant yn y dyfodol.

O ran addysg, mae’n gywir dweud nad yw’r gyllideb addysg uwch yn un dda. Yr wyf wedi siarad ag is-gangellorion prifysgolion ledled Cymru ac maent yn anhapus yn ei chylch. Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol, yn enwedig, yn rhoi darlun gwych o system addysg ogoneddus, fel pe na bai problemau o gwbl. Mae maint dosbarthiadau mewn ysgolion cynradd yn gostwng, ond nid felly mewn dosbarthiadau mewn ysgolion uwchradd yn ôl y ffigurau a roddwyd inni gan y Llyfrgell. Mae addysg uwch yn mynd yn llai deniadol i fyfyrwyr yn ariannol. Er gwaethaf adroddiad Rees, yr ydym yn dal i fynd i’r afael â’r broblem hon. Fel y gwyddoch, byddai’r Blaid Geidwadol yn diddymu ffïoedd hyfforddiant—dyna’r gwir plaen. Gellid ariannu hynny yn hawdd yng Nghymru. Costiai £40 miliwn mewn blwyddyn lawn. Nid oes angen chwarae o gwmpas na thincera. Dyna’r ffordd i fynd i’r afael â phroblemau o ran recriwtio myfyrwyr a thlodi ymhlith myfyrwyr a denu myfyrwyr o bob cefndir. Yr wyf newydd glywed y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes yn dweud yn ddifyr iawn mai mesur dosbarth canol oedd hwnnw. Os yw’n helpu’r dosbarth canol, Weinidog, mae’n beth da, ond bydd yn helpu pawb. Ni lwyddwch i’m dal yn erlid y dosbarth canol. Ni ddylai hynny fod yn nod i unrhyw wleidydd. Yr ydym yma i wasanaethu holl bobl Cymru a byddai diddymu ffïoedd hyfforddiant yn gyffredinol yn gwneud hynny.

Mae newyddion i’w groesawu ar y gyllideb ar gyfer ffyrdd. Yr wyf yn falch bod arian newydd wedi’i ddyrannu i’r ffyrdd. Gobeithiaf y caiff hynny ei adlewyrchu yn yr angen am ffyrdd gwell yng Nghymru, yn benodol y ffordd gyswllt â maes awyr Caerdydd, y mae’n rhaid iddi fod yn flaenoriaeth uchel am resymau datblygu economaidd. Cytunaf â’r Gweinidog y dylai pobl allu teithio i’r gwaith yn haws, felly apeliaf ar ran fy etholaeth am ffyrdd lliniaru yn Nhalgarth, Llanfair ym Muallt a Rhaeadr Gwy. Gwn ei bod yn arfer bellach, a sefydlwyd gan Dafydd Wigley, i godi mater sydd o bryder i etholaeth. Mae angen sylw ar y tair ardal honno.

Trof at un mater a hepgorwyd. Fe’i crybwyllwyd yn gynharach heddiw ac nid wyf am oedi gyda’r mater, ond tybed a hoffai’r Gweinidog sôn am adeilad newydd y Cynulliad a sut y bwriada ymdrin â’r mater. Yr wyf yn siŵr y croesawa’r cyfle i wneud hynny, oherwydd mae ganddi enw am fod yn agored, a hynny’n gwbl haeddiannol, ac y bydd am wneud datganiad ar y sefyllfa bresennol. Nid yw fy mhlaid wedi’i chynrychioli ar bwyllgor adeilad newydd y Cynulliad, am resymau sy’n hysbys i bawb, ond mae mater ehangach ynglŷn â chyfrifoldebau a rhwymedigaethau’r Cynulliad ac o ran gwybod i ba gyfeiriad yr awn. Croesawn awgrym o’r ffordd y bwriada ymdrin â hyn yng nghyd-destun y gyllideb.

Yn gyffredinol, mae rhywfaint o newyddion da, fel y disgwyliech mewn cyllideb. Gwyddom bellach mai i’r Democratiaid Rhyddfrydol y mae’r diolch am hynny i gyd, felly diolchwn iddynt am bopeth a wnaethpwyd ganddynt yng nghoridorau pŵer—neu y tu allan i goridorau pŵer, yn achos eu harweinydd. Fodd bynnag, mae’n deg dweud bod problemau hefyd, yn benodol o ran cario arian ymlaen ac ysbeilio’r cronfeydd. Byddwn yn ddiolchgar pe bai’r Gweinidog yn ymdrin â’r materion hynny wrth ateb.

Mae’r gyllideb hon yn batrwm o reoli ariannol cadarn. Gwerthfawrogir penderfyniad Edwina i weithio mewn partneriaeth a gwrando ar bobl y tu allan i’r Cynulliad a ledled Cymru. Ni wnaf gais ar ran fy etholaeth; dim ond anfon llythyr ati gyda’m holl ofynion yn ddiweddarach.

Fodd bynnag, canolbwyntiaf ar agwedd benodol. Mae’r Cynulliad yn ymrwymedig i ddileu tlodi, sicrhau cyfle cyfartal ac uwchraddio sgiliau. Mae cyllideb Edwina wedi’i chynllunio i ymdrin â phob un ohonynt. Fodd bynnag, er mwyn inni gyflawni’r nodau hyn, rhaid inni sicrhau bod gennym rwydwaith gofal plant o safon, sy’n hawdd ei ddefnyddio, i Gymru gyfan. Mae llawer o ferched yn mynychu cyrsiau Mudiad Addysg y Gweithwyr ledled Cymru, ac yn datblygu eu sgiliau a’u hyder. Fodd bynnag, mae’r meithrinfeydd a ddarperir ganddynt dan fygythiad ledled y wlad. Yn fy etholaeth i mae cost meithrinfeydd neu ofal plant yn cadw merched rhag addysg uwch. Yn aml cyfleusterau meithrinfeydd neu ofal plant yw’r eitem gyntaf i’w chwtogi pan ddaw cyllidebau ar gyfer addysg oedolion, addysg gymunedol neu ddysgu gydol oes dan wasgfa. A allwch chi, fel Gweinidog dros Gyllid, ddylanwadu ar y ffordd y cydlynir gwariant ar ofal plant ledled Cymru, yn benodol drwy gyllideb newydd ELWa?

Pan fydd haneswyr y dyfodol, mewn Cymru ffyniannus, yn disgrifio cofnod Llywodraeth gyntaf Cymru, bydd y gyllideb hon yn dystiolaeth allweddol. Erbyn hynny, a chanddynt fagloriaeth i genfigennu wrthi, bydd hyd yn oed haneswyr yn gwerthfawrogi pwysigrwydd rhifau, a gwyddant fod rhifau yn ddidrugaredd. Anghofiwch am ‘Gwellcymru.com’ a chytundeb y glymblaid, dim ond geiriau ydynt; dynoda’r gyllideb hon wir flaenoriaethau’r Llywodraeth. Gwnewch swm syml: cymerwch unrhyw eitem o’r gyllideb arfaethedig ar gyfer 2003, rhennwch honno gyda’r gyllideb a gymeradwywyd ar gyfer 2000, ac yna cyfrifwch gyfradd gyfartalog y cynnydd dros dair blynedd ar gyfer pob eitem. Yna bydd gennych flaenoriaethau tymor hir gwirioneddol y Llywodraeth hon.

Fel y mae’n digwydd, diwylliant sydd ar ben y domen. Mae’r gyllideb ar gyfer diwylliant mor fach y gallech ei dyblu heb effaith amlwg ar y brif gyllideb—ond trawsnewidir ansawdd bywyd. Llongyfarchiadau ar hynny, a llongyfarchiadau dros dro ar y gyllideb ar gyfer technoleg gwybodaeth a chyfathrebu. Disgwyliaf yn awchus am y manylion oherwydd pryderaf ynglŷn â’r bwlch cynyddol rhwng seilwaith TGCh yng Nghymru ac mewn mannau eraill.

Fodd bynnag, o blith y gwarwyr mawr, rhoddir y flaenoriaeth i iechyd. Aiff mwy na hanner yr arian ychwanegol a ddyrannwyd gennych i iechyd. Nid oes dim wedi clwyfo’r weinyddiaeth hon yn fwy na’r cynnydd enfawr mewn rhestrau aros. Bellach mae gennym 19 o fisoedd cyn etholiad, ac ymateb y Llywodraeth yw rhoi llawer o arian newydd i iechyd. Gall yr ymagwedd honno nodweddu athroniaeth stop-mynd, sydd wedi blino pob Llywodraeth Lafur. Os torrwch wariant cyhoeddus at yr asgwrn am dair blynedd, ac yna roi cynnydd mawr mewn un flwyddyn, nid oes ffordd yn y byd y gall y systemau wario’r arian yn effeithiol. Mae hynny’n rhan o leiaf o’r esboniad am y £54 miliwn a danwariwyd ar iechyd y llynedd. Mae dyrannu cynnydd o dros £320 miliwn eleni i’w groesawu, ond nid yw’n gwarantu y caiff yr arian hwnnw ei wario.

O edrych ar y ffigurau empiraidd, mae’r gwariant ar iechyd dros y ddwy neu dair blynedd ddiwethaf wedi cynyddu rhwng 7 a 10 y cant, felly ni wn am beth yr ydych yn sôn.

Ceir diffyg mawr ar hyn o bryd; cyfartaledd o 10 i 11 y cant, mi gredaf, mewn termau arian parod. Y cyfan yr wyf yn gofyn amdano yw sicrwydd y caiff yr hyn sydd yn y gyllideb ei adlewyrchu gan gynnydd gwirioneddol mewn gwariant, gan sicrhau iechyd gwell mewn gwirionedd.

Trof at y llinellau cyllidebol sydd ar waelod y rhestr, yn arbennig addysg uwch. Datganaf fuddiant fel athro prifysgol, ond yn rhinwedd fy swydd fel llefarydd Plaid Cymru dros Ddatblygu Economaidd yr wyf yn pryderu. Un agwedd ar y strategaeth datblygu economaidd geenedlaethol ddrafft a gymeradwywyd gennym oedd yr ymrwymiad i economi yn seiliedig ar wybodaeth, ac a lywir gan wyddoniaeth. Dyna pam yr atebodd y Pwyllgor Datblygu Economaidd y gwahoddiad i wneud cais am arian ychwanegol drwy argymell na ddylai mwy o arian fynd i ddatblygu economaidd, ond i addysg uwch ac ymchwil. Fodd bynnag, anwybyddwyd argymhelliad unfrydol y Pwyllgor Datblygu Economaidd.

Gwelwch heddiw na roddwyd yr un geiniog eto, wrth ddosbarthu arian ychwanegol, i Gyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru ym mhrif linell y gyllideb, ac mae’r gyllideb ymchwil o dan y gronfa manteisio ar wybodaeth yn wastad fwy neu lai am bum mlynedd. Croesawaf y ffaith bod Edwina yn dal ei gafael ar swm wrth gefn ar gyfer addysg uwch. Fel arall, dyna’r union fan lle y bydd dyheadau’r Llywodraeth hon yn chwalu.

Yn olaf, tynnaf sylw at un agwedd arall ar y gyllideb, sef arian Ewropeaidd. Ar adeg yr adolygiad o wariant, rhagwelwyd gennym y byddai’r arian a gâi ei drosglwyddo i Gymru ar ben fformiwla Barnett yn llai na’r arian a gâi ei dderbyn ar gyfer prosiectau Ewropeaidd yng Nghymru. Y llynedd, talwyd £68 miliwn mewn grantiau Ewropeaidd ond £21 miliwn a gawsom gan Lundain. Cadwodd Gordon Brown £46 miliwn wedi’i gomisiynu.

Beth am eleni? Amcangyfrifa Swyddfa Gyllid Ewropeaidd Cymru y byddwn, erbyn 1 Rhagfyr, wedi gwario £107 miliwn ar Amcanion 1 a 3. Mae’n debyg y bydd y ffigur hwnnw, erbyn mis Ebrill, yn codi i ryw £130 miliwn. Ychwanegwch at hynny y £47 miliwn o drosgrog o’r rhaglen flaenorol a ddyrannwyd eisoes gennym. Deallaf hefyd fod Ewrop yn taer bwyso i gyflymu’r broses o dalu’r £75 miliwn o drosgrog sy’n weddill. Felly, mae’n debygol y bydd ceisiadau gwerth £180 miliwn o leiaf gan y Swyddfa ac efallai gymaint â £190 miliwn, yn dibynnu ar ba mor gyflym y gwna pobl eu ceisiadau.

Rhagwelodd Plaid y ffigurau hynny 15 mlynedd yn ôl. Rhaid eu cymharu â’r £113 miliwn a gawn ar ben Barnett gan Gordon Brown. Dyna’r arian sydd wedi’i gymryd o’r gyllideb addysg. Dros y pedair blynedd o 2000 i 2004, bydd yn rhaid inni dalu £600 miliwn i grantiau Ewrop ychwanegol ac arian cyfatebol ar gyfer rhaglenni Ewropeaidd. Dyna’r diffyg yn y gwariant ar addysg. Dyna, ei grynswth, hanes y gyllideb.

Bydd fy nghyfraniad i yn llawer byrrach na rhai ac ni fydd mor hyddysg â chyfraniad fy nghymydog newydd yn y Siambr, Phil Williams. Croesawaf y gyllideb yn gyffredinol ond, yn benodol, hoffwn ddiolch i Edwina a’i chanmol am ddyrannu £6 miliwn i gefnogi’r gwaith o ddatblygu’r Amgueddfa Diwydiant a Môr Genedlaethol yn Abertawe. Rhaid croesawu hynny. Mae’r fenter honno nid yn unig yn cydnabod gwerth ein treftadaeth genedlaethol, ond bydd yn hwb ardderchog i dwristiaeth. Daw manteision hefyd i wasanaethau cynorthwyol mewn amrywiaeth o sectorau yn sgîl hynny. Er mai dim ond rhan fach iawn ydyw o’r gyllideb, mae croeso i hyn yn Abertawe ac yng ngweddill Cymru.

Diolch am y cyfle i siarad. Fodd bynnag, gan na wyddwn y cawn wahoddiad i siarad ac nad wyf wedi cael amser i baratoi, a gaf ohirio fy nghyfraniad am ychydig o funudau, neu beidio â chyfrannu o gwbl?

I am surprised that the Chair of the Agriculture and Rural Development Committee has no comments to make on the budget.

I will focus on rural affairs and agriculture. Over the past eight months, Ministers have spoken at length about the gravity of the agricultural crisis, the effects of foot and mouth disease on the rural economy and the need to secure a prosperous future for farming and rural areas. However, from looking at this budget, you would not notice that foot and mouth disease had occurred. The agriculture budget is increasing by about £2.5 million only, at a time when the average income of family farms has fallen to about £2,500 per annum, or £50 per week.

The Government announced a rural recovery plan worth £65 million, but this budget’s lack of transparency makes it almost impossible for us to be confident that that money is truly additional to the previous agriculture budget. Several questions arise from such a general budget. For example, the Wales Tourist Board’s budget baseline is £20.5 million for 2002-03, as announced last year. The budget for 2002-03, announced today, is also £20.5 million. There is no change, then, despite the provision of an additional £2 million to the Wales Tourist Board for 2002-03 from the rural recovery plan. Where is that £2 million? It does not appear to be additional money at all. The Minister could say that this additional money comes from the end year flexibility, but where is that in the budget, particularly in the context of the Wales Tourist Board? The Government often praises itself for its transparency, but the budget is far from transparent, which leads one to think that it has something to hide.

Will the Minister for Finance give an assurance that Objective 1 funding was not used as part of the rural recovery plan? Around the time that funding for the Wales Tourist Board and the WDA was announced under that scheme, it was confirmed that the two bodies would also receive remarkably similar sums for remarkably similar purposes from the Objective 1 Programme Monitoring Committee. If the Minister is not able to respond to that point today, I will seek opportunities to raise it in future, as it is wholly inappropriate to use Objective 1 money and dress it up as domestic finance under the banner of the rural recovery plan.

The recovery plan was completely inadequate in any case to deal with the crisis of farmers’ income. There was next to nothing in it for farmers. This budget was an opportunity to rectify that situation, but that was not done. In the wake of foot and mouth disease, the opportunity should have been seized to add considerably to the Tir Gofal budget and allow more farmers to take part in the scheme, in order to boost their incomes and to promote agricultural practices that are more attuned to the environment.

We would also have liked to have seen a specific budget for one year only to re-establish and promote livestock markets, once the present ban on their activities is lifted. In my constituency, eight livestock markets play a vital role the economic and social life of the countryside. It will not be easy for those markets to be re-established. A modernising and promotional budget for those markets would have been an important step in revitalising them.

I refer to the First Minister’s statement on Tuesday on the Assembly’s annual business programme. He spoke of one of the recovery plan’s main objectives, namely the intention to draw up policies to attract young people back to the countryside and to keep them there. That is highly commendable, but where is the money for such objectives? There is nothing in the budget specifically for that. I know that young farmers can have the occasional extra point for Tir Gofal and a small percentage more for the occasional agricultural grant, but, once again this year, there is nothing for a young farmers’ new entrants scheme. There is no surer sign of this Government’s failure, Labour and Liberal Democrat, to commit fully to the future of agriculture—

This budget is inadequate for the rural community. Every Member should remember that when they vote today. The Liberal Democrats described this budget as ‘a good news story’ for the countryside, but I do not share their view.

Llongyfarchaf y Gweinidog ar ei datganiad da ar y gyllideb. Adlewyrcha ei hymagwedd tuag at amddifadedd cymdeithasol a thlodi a diolchaf iddi am hynny. Mae cyfraniad y Democratiaid Rhyddfrydol, ar raddfa o un i 10, tua minws tri. [AELODAU CEIDWADOL Y CYNULLIAD: ‘Hael.’] Ydyw, mae’n hael.

Mae’r Gweinidog wedi gwneud y gorau y gallai gyda’r adnoddau a oedd ar gael. Mae’n parhau i dargedu’r meysydd lle y mae angen. Croesewir y ffigurau a awgrymwyd gan y Gweinidog ar gyfer y setliad llywodraeth leol. Mae cyllideb yr amgylchedd, cynllunio a thrafnidiaeth hefyd wedi’i chanmol. Croesawaf y gyllideb honno, gan y bydd yn bosibl i awdurdodau lleol fynd i’r afael â’r ôl-groniad o waith atgyweirio ffyrdd. Gobeithiaf y defnyddir rhywfaint o’r arian i ailgyflwyno gwasanaeth rheilffordd i deithwyr yn fy etholaeth.

O ran datblygu economaidd, mae llawer o rannau o Gymru yn amddifad yn nhermau technoleg gwybodaeth a chyfathrebu. Rhaid inni sicrhau bod technoleg band llydan ar gael yn eang, a thrwy hynny roi’r cyfle i bobl ifanc y mae technoleg o’r fath yn ei gynnig. Mae pobl Blaenau Gwent, sydd ond tua 45 milltir o Gaerdydd, y tu allan i ddolen y technolegau newydd hyn.

Croesawaf y gyllideb ar gyfer y celfyddydau a diwylliant. Gwariodd Cyngor Celfyddydau Cymru £200,000 ym Mlaenau Gwent y llynedd. Bydd yr Aelodau yn deall felly pam nad wyf o’r farn y dylid buddsoddi £25 miliwn o arian cyhoeddus yng Nghanolfan Mileniwm Cymru. Gwnaeth y Gweinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Gymraeg ddatganiad annisgwyl ar y ganolfan ar ddiwedd tymor yr haf heb i bleidlais gael ei chynnal o gwbl. Yr oedd hynny’n gyfrwys ac yn ddiangen.

Cydnabydda’r Gweinidog mai’r gwasanaeth iechyd gwladol yw’r flaenoriaeth uchaf. Yr wyf yn ddiolchgar am hynny—

Ni dderbyniaf ymyriad gan nad oes gennyf ddigon o amser. Fel un a fu’n glaf yn ddiweddar yn y gwasanaeth iechyd gwladol, cydymdeimlaf yn fawr â chleifion a staff yr NHS. Daw’r araith hon o’r galon. Mae adegau pan fo’n rhaid siarad dros fuddiannau’r genedl, nid dros eich plaid wleidyddol yn unig. Mae’r gwasanaeth iechyd gwladol yn un achos arbennig o’r fath, gan ei fod yn effeithio ar bob un ohonom. Mae’n ased gwerthfawr, na ddylid chwarae gêm wleidyddol ag ef. Clywsom hynny’n digwydd lawer gwaith. Gallwn fod wedi dod i’r Siambr heddiw yn dweud fy mod wedi fy ail-greu’n robocop Llafur a anfonwyd yma i ddod o hyd i’r Torïaid ysgeler a ddymchwelodd yr NHS. Bydd y gwasanaeth iechyd gwladol yn cyffwrdd â phob un o’n teuluoedd a ninnau ar ryw adeg. Gofalwyd amdanaf gan staff meddygol gorau Caerdydd ar ward Gorllewin 5 Ysbyty Llandochau. Diolchaf i’r staff am eu holl waith. Adlewyrcha eu gofal proffesiynol ofal holl weithwyr yr NHS mewn sefydliadau ledled Cymru. Mae angen ymagwedd drawsbleidiol arnom tuag at y gwasanaeth iechyd gwladol. Adlewyrchir y math hwnnw o ymagwedd yn fwy yn yr adeilad hwn nag mewn llawer o sefydliadau eraill yng Nghymru. Canmolaf bob plaid am hynny.

Fodd bynnag, mae’r NHS wedi syrthio i fagl ei lwyddiant ei hun. Yn sgîl datblygiad technoleg fodern ac atebion newydd i broblemau, mae’n wasanaeth llwyddiannus. Caiff mwy o arian ei wario y pen ar yr NHS yng Nghymru nag yn Lloegr. Mae gennym fwy o feddygon a nyrsys yng Nghymru. Yn anffodus, nid yw hynny’n ddigon o hyd. Yr oedd y gŵr 90 oed a oedd yn y gwely nesaf ataf tra yr oeddwn yn yr ysbyty yn cael ail glun newydd. Bum mlynedd ar hugain yn ôl, ni fyddech wedi meddwl am gael un glun newydd, heb sôn am ddwy. Dyna lwyddiant y gwasanaeth iechyd gwladol. Mae mwy a mwy o bobl yn byw i fod dros 100 oed. Os nad ydych yn fy nghredu, edrychwch ar Glyn Davies. Edrychwch o’ch cwmpas yn eich cymunedau. Mae llawer o bobl yn cyrraedd yr oedrannau bendigedig hyn, ac fe’u canmolaf am hynny. Dyna lwyddiant mawr yr NHS.

Fodd bynnag, mae angen adnoddau ar gyfer hyn oll. Ni lwyddodd Llywodraethau blaenorol y DU, na’r Llywodraeth bresennol, i ddelio â’r llwyddiant. Y gwir amdani yw bod angen mwy o welyau arnom a mwy o staff nyrsio a staff cymorth eraill. Rhaid inni sicrhau y darperir y rhain. Mae’r cynllun bwrsariaeth yn sarhad i’r rhai sydd am hyfforddi fel nyrsys. Rhaid i’r myfyrwyr weithio gyda’r nos i gael deupen llinyn ynghyd. Yr wyf yn ddiolchgar i’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, sydd wedi ysgrifennu at Lywodraeth y DU ynglŷn â’r mater hwn.

Rhaid inni ystyried y materion hyn. Mae’r bobl a gynrychiolwn mewn poen ac yn aros am driniaeth. Disgwyliant i’r materion hyn gael eu trafod yn y Siambr heddiw. Rhaid inni gofio, tra bo’r Canghellor yn eistedd ar biliynau o bunnoedd yn y Trysorlys, bod pobl o bob cefndir cymdeithasol yn dioddef poen ac anghysur dros gyfnodau hirfaith. Nid yw hynny’n dderbyniol. Nid sarhau Llywodraeth y DU yw’r ateb, fel y mae Plaid Cymru yn ei argymell. Rhaid inni barhau i negodi’n ddeheuig—

Nid oes lle i hunanfoddhad na thanwario. Bydd Gweinidogion yn parhau i weithio’n ddiflino. Fe’u cefnogaf yn eu brwydr i ddarparu gwasanaeth iechyd gwladol o safon, fel y gallwn leihau’r boen a’r aros i’r cleifion hynny sydd angen ein cymorth a’n cefnogaeth.

Y llynedd, pan gyhoeddwyd cyllideb y Deyrnas Unedig, cododd Canghellor y Trysorlys, Gordon Brown, ar ei draed, ac yng ngŵydd y cyfryngau, addawodd £100 miliwn ar gyfer cronfa moderneiddio system cludiant ar y ffyrdd, y dylai £5 miliwn ohono fod wedi’i ddyrannu i Gymru. Yr wyf wedi edrych drwy gyllideb ddrafft y Cynulliad Cenedlaethol ac nid oes sôn am £5 miliwn ar gyfer cronfa moderneiddio system cludiant ar y ffyrdd. Gwn o brofiad personol fod y diwydiant cludiant ym Mhrydain, ac yng Nghymru yn benodol, mewn sefyllfa enbyd. Mae’n warthus bod Canghellor y Trysorlys yn gallu codi ar ei draed a gwneud yr addewidion hyn, gan wybod yn iawn na chânt eu cadw gan Weinidogion Llafur pan bennir y gyllideb yng Nghymru. Dyna fy siom gyntaf ynglŷn â’r gyllideb hon.

Fy ail siom—ac efallai fod hyn yn swnio’n fwy plwyfol, ond mae’n fater cenedlaethol—yw fod talwyr y dreth gyngor mewn un rhan o Gymru o leiaf, sef Sir Fynwy, yn wynebu cynnydd ar raddfa lawer uwch na chwyddiant yn y dreth gyngor. Y rheswm am hynny, yn syml iawn, yw na fuddsoddir digon o arian mewn awdurdodau lleol ledled Cymru. Cynyddodd y dreth gyngor yn Sir Fynwy tua 25 y cant ychydig o flynyddoedd yn ôl, yna cynyddodd 15 y cant wedi hynny. Bydd cynnydd tebyg eto yn awr a hynny am na all nifer fach o awdurdodau lleol o dan arweiniad Llafur yn y Cymoedd fantoli eu cyfrifon. Mae’n annheg ein bod ni’n cael ein gorfodi i dalu am eu haneffeithlonrwydd hwy.

A dderbyniwch mai yn Sir Fynwy y bu’r cynnydd mwyaf mewn gwariant o ran unrhyw awdurdod lleol yng Nghymru—

Derbyniaf y pwynt hwnnw gan Ddemocrat Rhyddfrydol. Fe’i hatgoffaf mai Sir Fynwy yw un o’r awdurdodau sy’n derbyn y swm lleiaf o arian yng Nghymru o hyd. Pleidleisiodd y Democratiaid Rhyddfrydol yn erbyn cyllideb gyntaf y Cynulliad. Fodd bynnag, cyn gynted ag y cawsant ychydig o geir gweinidogol a seddi ym mlaen y Siambr, yr oeddent yn cefnogi’r Blaid Lafur o ran y gyllideb.

Ni dderbyniaf ragor o ymyriadau, gan fy mod am symud ymlaen i drafod pwynt nas codwyd yn y Cynulliad o’r blaen. Mae iddo hefyd oblygiadau cyllidebol aruthrol i awdurdodau lleol ledled y Deyrnas Unedig a chyfyd o ganlyniad i ddarn o ddeddfwriaeth gan yr Undeb Ewropeaidd sy’n gwahardd allforio oergelloedd. Daw i rym ar ddiwedd y flwyddyn hon. Ymddengys yn ddiniwed. Mewn gwirionedd, bydd tri pheth yn digwydd o ganlyniad. Yn gyntaf, ar hyn o bryd, pan gesglir oergelloedd—ac yr ydym yn sôn am ryw 2.5 miliwn i 3 miliwn y flwyddyn—oddi wrth bobl sydd am gael gwared â hwy, cânt eu hallforio fel arfer i wledydd y trydydd byd. O ganlyniad i’r ddeddfwriaeth hon, ni fydd pobl sy’n byw yng ngwledydd y trydydd byd yn gallu fforddio prynu oergelloedd mwyach, a bydd cwmnïau fel yr un yn fy etholaeth i yn methu, oherwydd ni fydd yn bosibl iddynt eu hallforio mwyach.

Nid yw hynny’n effeithio’n uniongyrchol ar y gyllideb, er y dylai fod o bryder inni i gyd. Yr hyn a effeithia ar y gyllideb yw’r ffaith y bydd awdurdodau lleol yn derbyn llythyr gan y Cynulliad Cenedlaethol o fewn yr ychydig ddyddiau nesaf, yn dweud wrthynt mai hwy fydd yn gyfrifol am storio pob oergell. Ceir gwared â thua 3 miliwn o oergelloedd y flwyddyn yn y Deyrnas Unedig. Bydd awdurdodau lleol yn gyfrifol am storio oergelloedd, hyd nes y sefydla rhywun ffatri sy’n cydymffurfio â deddfwriaeth gymhleth yr Undeb Ewropeaidd ar gyfer digomisiynu’r oergelloedd hynny. [Torri ar draws.]

Pe bai’r Aelodau yn gwrando, efallai y dysgent rywbeth newydd, oherwydd mae hwn yn bwynt pwysig. Gadewch imi orffen.

Dim ond dwy ffatri yn yr Undeb Ewropeaidd gyfan a fydd â’r hawl i ddigomisiynu oergelloedd: un yn yr Almaen a’r llall yn yr Iseldiroedd. Golyga hynny y wyneba pob awdurdod lleol yng Nghymru a ledled gweddill y Deyrnas Unedig broblem logistaidd, sef storio 3 miliwn o oergelloedd hyd nes y penderfyna rhywun roi £10 miliwn tuag at adeiladu ffatri arall. Cymera hynny flynyddoedd. Mae’n fater difrifol. Unwaith eto, ni chrybwyllir hynny yn y gyllideb, er gwaethaf y ffaith i swyddogion ddweud mewn cyfarfod ag Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig, y byddai’n rhaid i’r Llywodraeth ddod o hyd i arian ychwanegol i gynorthwyo awdurdodau lleol. Talwyr y dreth gyngor a fydd yn dwyn y baich hwnnw.

Gwrthodaf y gyllideb hon yn llwyr. Gwyddom y bydd yr Aelodau Llafur yn ei chefnogi. Apeliaf am y tro olaf at eu cynffonwyr, y Democratiaid Rhyddfrydol, i anghofio am eu ceir gweinidogol a’r pwrs a ddaw yn sgîl y Llywodraeth glymblaid hon a sefyll dros y rheini a gynrychiolant. Dylent wrthod y gyllideb hon a sefyll gyda ni. Sefwch gyda’r bobl yn hytrach na chyda’r Gweinidogion Llafur.

I see from the figures in the budget that the increase for education next year will be about £63 million, an increase of about 6.8 per cent. Superficially, that looks quite acceptable, but if we compare the percentage increases in the other sectors, we see that education is not given priority at all, which is disappointing. We must consider all the work that needs to be done in education—only from reading the recent document, ‘The Learning Country’. The requirements and plans in that document, ELWa’s plans, and the schemes and aspirations of the higher education sector all have a price, and this funding is inadequate.

Having said that, some things are to be welcomed, and praiseworthy developments are happening in the education sector in Wales today. However, in parallel to that, there are difficulties, which arise primarily from a lack of investment over many years under the Conservative administration, and it is obvious that we will not see a substantial investment by this partnership Government in this key area. This lack of funding reflects badly, not only on the partnership Government, but on the Assembly as an institution, particularly when we are criticised for spending £8 million on digging a hole and building a fence to hide it.

As we know, the method of allocating money, namely the formula, is totally unfair. I will not discuss that point as I have already made it. If money is scarce, it is important that we spend that money and allocate it fairly, while being cost-effective. I was pleased to learn that the First Minister will look into that formula and will write to me about that important issue.

What else needs attention in the education sector today? As we have already heard, the majority of our school and college buildings are inappropriate for modern needs. They suffer from a lack of space, lack of equipment and, as Peter Law said, the lack of an effective infrastructure for new technology. It is estimated that about £1 billion is required to resolve that problem. It must be recognised that the partnership Government is headed in that direction, but there is a long way to go.

I turn to poverty and financial hardship among students. After commissioning the report and receiving several positive and far-reaching recommendations, it is a pity that the Government is unwilling to make use of the good work carried out by Professor Rees and her group. We would have liked the Government to commit itself to one of the main recommendations of the Rees report on student hardship, namely, establishing a student maintenance allowance—a sort of grant on a means-test basis—to replace access funds from 2002-03.

As evidence over the years has shown, access funds have not succeeded in systematically offering financial help to those students who are in the greatest need. In the present system the money also reaches students too late, as they must prove that they are in severe hardship before they are able to receive any assistance. A system of maintenance allowances or bursaries targeted at students in need would give much greater security and assurance to those students at the beginning of an academic year. The Government will argue that it wants to wait for a decision from Westminster on the question of student fees, sometime during the next two years. The truth is that that is a separate issue. These funds are the Assembly’s responsibility. The budget shows that the Government has chosen not to listen.

This draft budget fails to deliver for higher education, as we have already heard. The increase for this year and next year of only 2.2 per cent is inadequate. It is essential that the Minister tackles other important issues and it is important that the money is available for her to do that. For example, we need to tackle the inconsistency in the per capita expenditure between authorities, the complaint by headteachers and governors that the funds to which they are entitled do not reach their schools, the fact that lecturers’ salaries are lower in Wales than in England, and the lack of support for Welsh-medium education and special needs education.

The feeling is that the partnership Government is exceptionally good at identifying problems and discussing them, but that it is rather slow in resolving them through adequate financial investments. The main reason why it cannot do so is that the education budget suffers from a severe loss due to the failure to ensure match funding for the European structural funds, which cost, as Phil Williams said, £150 million a year between 2000 and 2004.

With such pressure, along with an underspend of over £50 million last year, it is unlikely that we can achieve all that needs to be done, and our education system will lose out—

While I welcome the increase of £63 million, I fear that it does not meet Wales’s needs in this important sector. I ask you to support our amendment, which states our concern that the budget is not sufficient to provide the education system that the people of Wales have the right to expect.

Ni ddengys y gyllideb hon unrhyw ddealltwriaeth o’r hyn y mae amaethyddiaeth wedi’i ddioddef yn ystod, a chyn, argyfwng clwy’r traed a’r genau. Clywsom am y strategaeth, sef y cynllun gweithredu 50 pwynt. Ddydd Mawrth, clywsom y Prif Weinidog yn nodi yn ei adroddiad mai dulliau ffermio organig yw’r ffordd ymlaen. Fodd bynnag, mae pobl eisoes yn cael eu gorfodi i ailystyried y strategaeth honno, gan fod y Llywodraeth unwaith eto wedi methu â deall y broblem o fewnforion rhad a’r ffordd y gall archfarchnadoedd gamdrafod materion. Ymgymerodd cynhyrchwyr llaeth Cymru â’r rhaglen gostus o gynhyrchu llaeth organig, ond mae sôn yn sydyn am bris o 30 ceiniog y litr. Erbyn hyn, mae’r pris wedi gostwng i 22 ceiniog y litr, ac ni ellir cynnal y pris hwnnw ymhellach.

Rhaid inni sicrhau bod gennym gyllideb ddigonol i gefnogi llawer o faterion amaethyddol. Mae prisiau ar eu hisaf erioed yn y byd, yn is nag y gallwn eu cofio erioed. Yr ydym wedi colli system yr archfarchnadoedd. Yr ydym wedi colli system y marchnadoedd da byw, y gellid bod wedi’u defnyddio i wella prisiau. Ni fyddem wedi gorfod dychwelyd i gardota am fwy o arian o hyd, pe bai’r system honno yn parhau i fodoli.

Mae rhai strategaethau sydd eisoes wedi’u sefydlu yn ystod y gaeaf hwn, megis y cynllun difa ŵyn er lles, sydd wedi pennu pris o £10 ar ŵyn byw, yn achosi problemau. Drwy bennu’r pris isaf hwnnw, yr ydym wedi dinistrio’r farchnad ŵyn o safon ac mae prisiau wedi gostwng yn sylweddol, fel na all ffermwyr barhau â’r gwaith o gynhyrchu ŵyn ymhellach.

Rhaid inni gofio bod angen inni roi mwy o arian i’r diwydiant a rhaid inni gymryd camau eraill i’w gefnogi. Sut y bydd y ffermwyr yn y Canolbarth, sydd eisoes wedi dioddef y cyfyngiadau drwy gydol yr haf, yn goroesi? Yn y Canolbarth mae un o’r ardaloedd lle y codir y nifer fwyaf o anifeiliaid yng Nghymru, ond gwaharddwyd y ffermwyr hynny rhag gwerthu eu lloi sugno. Mae’r anifeiliaid hynny yn parhau i fod ar eu ffermydd, yn ogystal â’u mamogiaid. Nid oes ganddynt gymorth ar hyn o bryd, nid oes ganddynt borthiant ar ôl, nid oes ganddynt adeiladau i gadw’r anifeiliaid, ac mae eu llif arian wedi dod i ben.

Mae angen cyllideb arnom i gefnogi’r diwydiant hwnnw. Mae gan bob gwlad arall gyllideb o’r fath. Mae’r Unol Daleithiau eisoes wedi rhoi mwy o arian i’r blwch gwyrdd i gefnogi ei ffermwyr. Yr wythnos diwethaf, pleidleisiodd Ewrop dros gynyddu premiwm blynyddol ar gyfer defaid o £12—y pris cydnabyddedig i’w dalu—i £25. Mae gwledydd Ewrop yn cydnabod pa mor bwysig yw cefnogi’r diwydiant, er gwaethaf cynnig y Blaid Lafur yn ystod y trafodaethau hynny ym Mrwsel i ddychwelyd y pris i £13 neu £14. Ceir llawer o sôn am leihau cymorthdaliadau i ffermwyr. Byddai ffermwyr Cymru a Phrydain yn croesawu hynny, cyhyd ag y cânt eu trin mewn ffordd deg.

Mae gwledydd eraill yn sylweddoli bod angen cymorth ar y diwydiant. Rhaid inni sicrhau y gwnawn bopeth o fewn ein gallu i’w helpu yn ein cyllidebau. Nid oes adeg well i ddechrau cefnogi bwydydd a gynhyrchwyd yn y wlad hon i sicrhau bod gennym fwyd o safon. Mae gennym fwyd o safon ar hyn o bryd, ond yr ydym yn caniatáu i wledydd eraill fewnforio bwyd i’r wlad hon nad yw’n cyrraedd ein safonau. Pe gallem atal hynny rhag digwydd, ni fyddai angen inni gardota am fwy o arian o hyd. Gadewch inni gael marchnad deg i ffermwyr Cymru a Phrydain, i sicrhau y gallant ddal eu pennau yn uchel a chael y fywoliaeth y maent yn ei haeddu.

Dyna ein neges. Os na allwn roi mwy o gymorth ariannol, rhaid inni gydnabod pwysigrwydd y diwydiant, gan sicrhau bod ffermwyr Cymru yn gweithio o dan yr un amodau â ffermwyr mewn gwledydd Ewropeaidd eraill ac yn UDA. Wedyn caiff ein ffermwyr y cyfle i oroesi.

Datganaf fuddiant fel meddyg teulu. Mae’n amlwg nad yw’n bosibl cyflwyno sylwadau manwl ar yr agwedd iechyd ar y gyllideb yn yr amser sydd gennyf. Yr ydym wedi nodi’r tanwariant o £54 miliwn y llynedd. Mae mwy o arian ar gael, ond mae angen inni ei wario—yn y byrdymor a’r hirdymor. Nid oes angen mwy o danwariant arnom. Beth am ariannu gofal personol a gofal nyrsio am ddim i bobl oedrannus, fel yr argymhellwyd gan y comisiwn brenhinol? Beth am ddatrys yr argyfwng mewn cartrefi gofal preswyl?

A allwch roi amcangyfrif o gost gofal personol am ddim, mewn perthynas â’r blaenoriaethau o ran gwario ar iechyd? A allwch roi ffigur imi, os gwelwch yn dda?

Yn ôl y traddodiad gweinidogol, ysgrifennaf atoch ynglŷn â hynny.

Mae gennym hefyd restrau aros sy’n mynd yn hwy, yr ystadegau iechyd gwaethaf yn y DU, ac mae angen inni gynyddu’r capasiti i drin salwch. Mae angen mwy o welyau arnom, sef rhywbeth y cyfeiriodd Peter Law ato mewn ffordd graff. Felly, mae angen inni ryddhau’r arian hwnnw i gynyddu capasiti. Yr wyf yn cymryd mai hynny oedd yn un o’r ffactorau a ysgogodd y newidiadau strwythurol arfaethedig i’r gwasanaeth iechyd gwladol. Faint o arian yn union a gaiff ei ryddhau pan ddiddymir yr awdurdodau iechyd? Faint y bydd y broses o’u diddymu yn ei chostio? Ni ddisgwyliaf gael ateb i hynny heddiw. Beth am fanylion costau’r fenter cyllid preifat arfaethedig sydd, yn groes i bob rheswm, yn lleihau’r nifer o welyau? Ysgrifennaf am hynny rywbryd eto.

Mae adolygiad cyfrinachol y Trysorlys o ddyfodol y gwasanaeth iechyd yn paratoi’r ffordd i gynnydd sylweddol mewn gwariant cyhoeddus, ac efallai trethi, i fodloni’r galw cynyddol am ofal iechyd. Bydd darllenwyr brwd y Financial Times wedi sylwi ar hynny yr wythnos diwethaf. Mae gwariant presennol y DU ar iechyd yn is na chyfartaleddau’r UE. Mae gan yr NHS lai na hanner y nifer o welyau a meddygon sydd gan Ewrop ar gyfartaledd. Dyna pam mae rhestrau aros gennym. Daeth yr adolygiad hwnnw gan y Trysorlys i’r casgliad fod angen i wariant ar iechyd godi’n sylweddol a bod yn uwch na’r gyfradd twf economaidd. Sut y bydd y Gweinidog yn sicrhau bod Cymru yn cael cyfran deg o unrhyw godiadau yng ngwariant y DU ar iechyd yn y dyfodol?

Cefnogaf rai o sylwadau Gareth Jones am y gyllideb addysg. Pryderaf am linyn £20 miliwn y gyllideb. Ni wn ai tanwariant llwyr, ynteu tanwariant rhannol a chodiad rhannol yng nghyllideb Canghellor y Trysorlys ydyw. Amheuaf mai tanwariant llwyr o £20 miliwn ydyw o’r flwyddyn ariannol. Mae angen esbonio hynny, yn hytrach na’i ddathlu, gan fod prosiectau nad ydym wedi’u cyflawni, os oes tanwariant o £20 miliwn. Os oes £20 miliwn ar goll, nid ydym wedi’i wario ar adnewyddu ysgolion, adeiladu ysgolion newydd, cyflogi mwy o athrawon na datblygu seilwaith technoleg gwybodaeth a chyfathrebu. Dylai tanwariant o’r fath peri inni boeni. Yn ogystal, nid oes gennym ymrwymiad i glustnodi’r arian a anfonir i awdurdodau addysg lleol, i fynd i’r afael â maint dosbarthiadau mewn ysgolion uwchradd, neu i ddatrys y bylchau enfawr rhwng cyfraddau dirprwyo awdurdodau addysg lleol. Mae’r materion hyn o bwys i ysgolion, ac nid ydym yn gwneud dim byd i ddatrys y problemau hynny yn y gyllideb hon.

Wrth ei archwilio ymhellach, mae’n amlwg, er bod cynnydd o 6.8 y cant yn y gyllideb addysg rhwng eleni a’r flwyddyn nesaf bod cynnydd o 28 y cant yng nghostau cynnal cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad sy’n gweithio ym maes addysg. A allwch ddychmygu ysgol yng Nghymru yn cael 28 y cant mwy o arian? Go brin. Fodd bynnag, ymddengys ein bod yn fodlon gwario’r arian hwnnw ar waith gweinyddol. Mae’r arian hwnnw yn ychwanegol at y llinellau eraill yn y gyllideb ar gyfer y cyrff cyhoeddus hynny a noddir gan y Cynulliad.

Atgoffaf ein cyd-Aelodau Democrataidd Rhyddfrydol sy’n siarad am ffioedd hyfforddiant, caledi myfyrwyr a chymorth ariannol, eu bod bellach yn fodlon cefnogi gweinyddiaeth Lafur a gyflwynodd ffioedd hyfforddiant ac a gwblhaodd y broses o ddiddymu grantiau cynhaliaeth. A fydd y Democratiaid Rhyddfrydol a’r pleidiau eraill yn y Siambr yn cefnogi’n frwd ein hymgyrch i ddiddymu ffioedd hyfforddiant yn llwyr?

Yr ydych wedi mabwysiadu ein hymgyrch ni ar gyfer y DU gyfan. Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn gwrthwynebu ffioedd hyfforddiant ac maent wedi gwneud hynny ers peth amser. Parhawn i ymgyrchu i’w diddymu.

Fel yr Aelod a gyflwynodd y datganiad barn ym mis Mehefin 1999, yn fuan ar ôl cael fy ethol, yn galw am bwyllgor i ymchwilio i galedi myfyrwyr, yr wyf yn synnu ei bod wedi cymryd dwy flynedd inni gyrraedd y pwynt hwn. Pan ddaw’r amser i weithredu adroddiad Rees a phan fydd y Llywodraeth yn pwyso ar Lywodraeth y DU i gyflwyno ffioedd hyfforddiant, y mae’n rhaid eu had-dalu ar ddiwedd y cwrs, a rhai sy’n ddibynnol ar incwm, a fydd y Democratiaid Rhyddfrydol yn y Cabinet yn cefnogi eu cyd-Aelodau Llafur wrth ddadlau dros y newid hwn? Ni fydd y Democratiaid Rhyddfrydol yn y Cynulliad o blaid diddymu ffioedd hyfforddiant. Byddant yn diddymu ffioedd ar ddechrau cyrsiau, ond amheuaf y byddant yn cyd-fynd â’u cyd-Aelodau yn y weinyddiaeth Lafur gan gefnogi ffioedd hyfforddiant, y mae’n rhaid eu had-dalu ar ddiwedd y cwrs, yn ddibynnol ar incwm. Mae rhagrith y Democratiaid Rhyddfrydol yn amlwg.

Wrth gymharu llinell diwylliant y gyllideb ar gyfer eleni a’r flwyddyn nesaf, gwelwn fod cynnydd o rhwng 11 a 13 y cant. Fodd bynnag, bydd 21.5 y cant o’r cynnydd hwn ond yn talu am y costau uwch i gynnal y pum corff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad sy’n gweinyddu’r celfyddydau, diwylliant a chwaraeon yng Nghymru. Bydd bron 22 y cant o’r cynnydd hwnnw yn talu’r costau uwch i gynnal cwangos yng Nghymru. Mae hynny’n anfon neges wael i bobl yn y celfyddydau ledled Cymru, yn arbennig pan fo Cwmni Theatr Clwyd wedi cronni diffyg o £487,000 a phan fo angen dybryd ar Gwmni Opera Cenedlaethol Cymru am arian sefydlogi i ganiatáu iddo barhau â’i waith ardderchog. Os ydym yn wir am i Gaerdydd a Chymru ennill y cais i fod yn brifddinas ddiwylliant 2008, rhaid inni wneud llawer gwell na hyn.

Mae llywodraeth leol yn croesawu’r cynnydd yn ei chyllideb eleni, ond yr wyf yn siŵr eich bod yn ymwybodol o’r pwysau sydd eisoes yn dechrau cynyddu. Bydd y pwysau hynny yn deillio o godiadau tâl posibl, a all fod yn uwch na’r gyfradd chwyddiant, a’r adolygiad bob tair blynedd o bensiynau, a allai gael effaith fawr ar gyllidebau llywodraeth leol. Yn ogystal, mae gan y fformiwla broblemau posibl o ran sut y caiff arian ei drosglwyddo o Ddysgu ac Addysgu Cymru a’r effaith bosibl ar gyllidebau ysgolion i ddisgyblion 11 i 16 oed. A fydd y Gweinidog yn ystyried adolygu lwfans llywodraeth leol? Oni chaiff ddigon o arian, ni fyddwn yn gweld rhai o bolisïau’r Cynulliad yn cael —

Gofynnaf fy nghwestiwn eto. A fydd y Gweinidog yn ailystyried lwfans llywodraeth leol yng ngoleuni’r angen i roi arian ychwanegol iddi ei wario ar feichiau sydd wedi cynyddu a beichiau newydd a ddaw i’w rhan? Mae’n ymwybodol o bryder Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru na chaiff rhai o’r mesurau deddfwriaethol a basiwyd gan y corff hwn eu gweithredu, os na chaiff llywodraeth leol ei hariannu’n ddigonol, yn fwy nag sydd eisoes yn y gyllideb. Bydd ôl-groniad mwy o waith atgyweirio a gwaith cynnal a chadw ac efallai y bydd gostyngiadau yn y gwasanaethau presennol hyd yn oed. Golyga hynny y posibilrwydd y bydd cynghorau yn gorfod codi’r dreth gyngor yn fwy na’r 5 y cant a dybiwyd gan y Cynulliad.

I will restrict my comments to the need for transparency in this budget. It is incredible that we have a balance sheet that does not note clearly how much money is in reserve, so that we are aware of the financial position from the beginning, and how much of that money is being released into the budget. It is easy for the Government to talk about new money when, in fact, we are talking about money that was released from the reserve funds.

I refer to the section on culture. I share Jonathan Morgan’s concern regarding that situation. We need much more clarity about where exactly the money is going. Is it going to developments in the arts community, or towards additional administration? I also make a plea regarding Wales and Cardiff’s city of culture bid for 2008. I hope that there will be a further financial commitment by the National Assembly for Wales to that all-important bid.

There is no transparency regarding sustainable development either. We do not know how much money will be spent on sustainable development. We accept that this must be a cross-cutting issue, and we welcome that. However, it would be nice to be able to see in the budget where the money goes and the extent of the Government’s commitment to sustainable development. Are empty words all we have, and no financial commitment?

I support Elin Jones’s comments on the critical situation facing agriculture. I am surprised that £500,000 of the agriculture budget—20 per cent of the increase—is to be spent on publicity. I know that Carwyn Jones likes publicity but, even for him, £500,000 is a massive sum. I would like to know what this publicity will be.

I would like to assist David Davies. While referring eloquently to refrigerators, David mentioned the letter sent to local authorities. The control of local authorities is a devolved matter. The letter came from this institution, of which David is a Member. I know that David campaigned against devolution. Nevertheless, devolution has occurred. It would be good to know that David and the Conservative Party acknowledge that devolution has occurred and that the authority lies with the Assembly.

Byddaf yn ymateb yn fyr i’r pwyntiau a wnaethpwyd y bore yma. Cyhuddodd Peter Black Blaid Cymru, fel gwrthblaid, o beidio â chael unrhyw gynigion ymarferol amgen. Synnaf braidd nad yw Peter Black, ac yntau’n Aelod o’r Cynulliad ers dwy flynedd, yn gallu diwygio’r areithiau y mae wedi’u paratoi ymlaen llaw erbyn hyn yng ngoleuni sylwadau gan Aelodau eraill. Yr wyf yn siomedig na wrandawodd ar Ddafydd Wigley.

Pryderaf hefyd i Peter, fel Dirprwy Weinidog, wrthod ymateb i ymyriadau synhwyrol am nad oedd yn siarad fel Gweinidog. Beth sy’n digwydd yma? Pryd nad yw Gweinidog y Democratiaid Rhyddfrydol yn Weinidog y Democratiaid Rhyddfrydol? Ac eithrio Mike German, sut yn y byd y dylai’r gweddill ohonom wahaniaethu?

Mae gennyf ychydig o bwyntiau byr. Yn gyntaf, croesawaf yr arian a gyhoeddwyd gan y Gweinidog i hwyluso cyflogau cyfartal priodol i staff y Cynulliad Cenedlaethol. Rhaid inni osod esiampl dda. Mae fy ail bwynt yn ymwneud â chyfle posibl. O ystyried sefyllfa ansefydlog bresennol o ran rheolaeth rheilffyrdd y DU, ymddengys ei bod yn amser da i Lywodraeth Cymru nid yn unig wneud cais i ddylanwadu’n briodol ar yr Awdurdod Rheilffyrdd Strategol, ond hefyd i reoli’r £100 miliwn y dylai’r awdurdod ei wario bob blwyddyn ar ran Cymru. A wnaeth y Gweinidog gais am yr arian hwn, ac os na wnaeth, a fydd yn ei wneud?

Yn drydydd, pryderaf am gyllideb yr amgylchedd a thrafnidiaeth. Mae’r arian sydd ar gael i Gyngor Cefn Gwlad Cymru gynnal safleoedd o ddiddordeb gwyddonol arbennig yn parhau i beri pryder mawr, er gwaethaf y gwelliannau diweddar. Croesawaf y cyhoeddiad arall a wnaethpwyd gan y Gweinidog heddiw. Mae hyd at ddau o bob tri o’r safleoedd hyn yng Nghymru yn methu â chyrraedd y safon sy’n ofynnol yn ôl cyfraith Ewropeaidd. Mae llawer ohonynt mewn cyflwr cywilyddus. Rhaid mynd i’r afael â hyn. A fydd y Gweinidog yn egluro pa arian pellach sydd yn y gyllideb i ddelio â’r mater hwn?

Yn olaf, pryderaf am ddiffyg arian penodol ar draws penawdau’r gyllideb i brif ffrydio cyfle cyfartal. Ni all neb amau ymrwymiad y Gweinidog. Fodd bynnag, y mae pob un ohonom yn gwybod bod angen buddsoddi’n sylweddol yn y byrdymor i newid cyfeiriad yn yr hirdymor. Er y gellir cyflawni llawer drwy symud adnoddau a newid blaenoriaethau, mae’r newidiadau hynny yn costio. Sut y gellir prif ffrydio cyfle cyfartal os na chaiff ei amlygu yn y gyllideb?

Er bod llawer o bwyntiau y mae’n rhaid imi ymateb iddynt, ni allaf ymateb i bob un ohonynt o fewn yr amser penodedig. Byddaf yn ateb yn ysgrifenedig i’r Aelodau a wnaeth bwyntiau technegol yn unig. Yn ogystal, bydd y Gweinidogion yn gwneud cyhoeddiadau manwl ar eu portffolios eu hunain, a fydd yn egluro rhai o’r pwyntiau a wnaethpwyd.

Yn gyntaf, trafodaf y gwelliannau. Gwrthodaf welliant 1, gan fod cynigion y gyllideb ddrafft yn rhoi codiadau sy’n uwch na darpariaethau eleni i brif grŵp gwariant addysg a dysgu gydol oes, ar ôl caniatáu trosiad o fwy na 4 y cant yn y ddwy flynedd nesaf. Yn ogystal, neilltuwyd £20 miliwn o gronfeydd wrth gefn y Cynulliad ar gyfer y ddwy flynedd nesaf i addysg. Dyrannwyd £27 miliwn hefyd o hyblygrwydd diwedd y flwyddyn. Mae addysg o ddiddordeb i bawb a bu’n allweddol i’n trafodaethau.

Mae gwaelodlin Cyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru yn cynnwys £10.8 miliwn i’w fuddsoddi’n benodol mewn seilwaith ymchwil mewn sefydliadau addysg uwch yng Nghymru. Dyrannwyd symiau ychwanegol o £5 a £6 miliwn o hyblygrwydd diwedd y flwyddyn yn 2002-03 a 2003-04, i’w gwario gan y sefydliadau. Ymdrinnir ag arian pellach ar gyfer sefydliadau addysg uwch, gan gynnwys ymchwil, yn gynnar yn y flwyddyn newydd, ar ôl i’r Cabinet ymateb i ddogfen y Pwyllgor.

Ynglŷn ag adroddiad Rees, ni allwch ei chael hi bob ffordd o ran cyllidebau. Nid wyf wedi honni erioed mai cyllideb sy’n rhoi mwy o newyddion da am wariant oedd hon. Mae’r gyllideb hon yn ymwneud â gwaith rheoli ariannol effeithlon. Rhaid ichi ystyried y gyllideb hon mewn perthynas â’r codiadau a gyhoeddwyd y llynedd ar gyfer y cyfnod tair blynedd yn yr adolygiad cynhwysfawr o wariant. Dyna’r ffigurau y dylech ganolbwyntio arnynt. Yr oedd ffigurau ychwanegol yn y gyllideb, y gallwn eu cynnwys oherwydd gwaith rheoli ariannol priodol.

Gall Gareth Jones ddweud, ‘Beth sy’n digwydd yn San Steffan?’ Yr wyf fi yn ymddiddori yn yr hyn sy’n digwydd yn San Steffan o ran ffioedd myfyrwyr. Dylai pob un ohonom ymddiddori yn y mater hwnnw. Fodd bynnag, yn y pen draw, caf symiau ychwanegol sy’n deillio o hynny, sy’n golygu mwy o arian ym mloc Cymru. Os ydych am imi ddyfeisio ateb sy’n benodol i Gymru a fydd yn caniatáu i bobl yn San Steffan ddweud, ‘Wel, mae Cymru wedi llwyddo ar ei phen ei hun. Ni fydd symiau ychwanegol o ganlyniad. Dim ond i gyllidebau Lloegr y byddwn yn eu dyrannu ac ni fydd dim byd i Gymru’, yna ymlaen â chi. Fodd bynnag, mae pobl Cymru am imi gael yr arian mwyaf posibl gan adrannau Whitehall, fel symiau ychwanegol yn y system. Dyna realiti gwaith rheoli ariannol. Ni allwch ei chael hi bob ffordd, fel yr oedd rhai o’r cyfraniadau heddiw yn dymuno.

Cyfeiriodd rhai Aelodau at y cynllun adfer gwledig. Mae £65 miliwn o adnoddau yn y cynllun adfer gwledig, gan gynnwys cynigion pellach ar ryddhad trethi gwledig ac adnoddau ychwanegol yn gyffredinol. Mae’r cynllun adfer gwledig hwn yn dryloyw. Gwrthodaf y feirniadaeth fod y ffigurau a ddarparwyd gennyf yn aneglur. Mae popeth a wnaf yn eglur. Mewn termau ariannol, mae popeth yn destun datganiad, ffigurau a chyngor technegol manwl. Mae hynny’n amlwg yn y papurau os cymerwch amser i edrych drwy linellau’r gyllideb yn fanwl. Yr wyf bob amser wedi’i gwneud yn glir y byddai’n bleser gennyf ddelio â chwestiynau ymlaen llaw gan Aelodau ynglŷn ag unrhyw un o’r materion hyn.

Mae gwelliant 2 Jocelyn yn cyfeirio at ailddechrau trafodaethau â’r Trysorlys yn Llundain i sicrhau arian digonol i Gymru. Rhaid inni ystyried yr amser priodol i gynnal trafodaethau â’r Trysorlys. Cynhelir adolygiad o wariant, ond bydd y rhan fwyaf o’r newidiadau i gyllid y Cynulliad yn parhau o dan fformiwla Barnett. Gwn fod pobl am drafod hynny a byddaf yn ystyried y mater. Fodd bynnag, rhaid inni gydnabod hefyd—a derbyniaf bwynt Nick Bourne—nad oes diben codi’r pwnc i’r gwynt, oni bai ein bod yn gwybod y gallwn sicrhau setliad gwell. Yn y pen draw, rhaid sicrhau y byddai asesiad ar sail anghenion yn dyrannu’r adnoddau i Gymru. Mae’n bwysig ei bod yn glir o’r safbwynt hwn.

Nododd Peter Black mai cyllideb i’r gwasanaethau cyhoeddus oedd hon. Mae pwysau gwirioneddol yn y sector cyhoeddus o ran iechyd ac addysg ac yr ydym wedi ceisio ymdrin â hwy. Pe bai adnoddau ychwanegol gennyf, byddai’n bleser gennyf wneud y dyraniad angenrheidiol.

Cyfeiriodd Nick yn benodol at y mater o’r gronfa wrth gefn. Yr wyf am sicrhau bod gennym ddigon o arian wrth gefn. Meddyliais yn ddwys cyn gwneud y dyraniadau o’r gronfa wrth gefn. Fodd bynnag, yr wyf yn siŵr y byddaf yn gallu nodi symiau eraill yn ystod y flwyddyn, oherwydd y rheolaeth dynn sydd gennyf—sy’n dychwelyd at bwynt Dafydd Wigley—o’r proffiliau gwario ynghyd ag adolygiadau priodol drwy’r system. Gallwn wedyn fod mewn sefyllfa i ddyrannu arian wrth gefn neu swm arall. Yr wyf yn fodlon y gallwn wneud hynny.

Gofynnodd Nick bwynt penodol imi am ladd-dai bach, hefyd. Mae’r newidiadau i’r gyllideb yn adlewyrchu’r newidiadau yn sgîl gofyniad a oedd yn is na’r disgwyl o ran y pennawd hwnnw o’r gyllideb. Fodd bynnag, ysgrifennaf atoch ynglŷn â’r mater o reoli cyllidebau o fewn blwyddyn ariannol. Os bu ymateb isel o dan un pennawd o’r gyllideb, trosglwyddaf yr arian i gyllideb arall. Mae hwn yn fater o reoli ariannol.

Mae’r arian ar gyfer adeilad newydd y Cynulliad wedi’i gynnwys yn y gyllideb. Fel y nododd y Llywydd yn gynharach heddiw, cyflwynwyd cwestiwn am yr adeilad newydd ar gyfer y Cyfarfod Llawn ddydd Iau nesaf. Mae wedi nodi y bydd yn rhoi mwy o amser imi ymateb i’r cwestiwn hwnnw, fel y gallwn drafod rhai o’r materion sy’n ymwneud â’r adeilad newydd.

Gwnaeth Rosemary Butler bwynt am ofal plant a byddaf yn ei godi gyda Jane Hutt, gan ein bod yn pryderu am faterion gofal plant a’r angen i sicrhau darpariaeth briodol i alluogi merched a dynion i ddilyn cyrsiau addysg bellach ac addysg uwch.

Crybwyllodd Phil Williams flaenoriaethau’r gyllideb. Gadawaf ichi ddarllen y manylion am dechnoleg gwybodaeth a chyfathrebu gan roi’r cyfle ichi ymateb rywbryd arall. Fodd bynnag, gwrthodaf eich sylwadau ar addysg uwch. Ni allwn fod wedi bod yn fwy eglur ynglŷn â’m bwriad i sicrhau y bydd y mater yn brif flaenoriaeth gennyf, pan fydd y Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes wedi cwblhau ei adroddiad a phan fydd Jane wedi penderfynu ar ei hymateb. Cydnabyddwn y sylwadau ar bwysigrwydd addysg uwch a wnaethpwyd gan y Pwyllgor Datblygu Economaidd a’r Cadeirydd yn ei llythyr ataf.

O ran arian Ewropeaidd, ceir nifer o faterion. Rhaid inni sicrhau bod arian Ewropeaidd yn cael ei ddefnyddio. Mae’n ddyletswydd ar bob un ohonom i sicrhau’r cydbwysedd cywir o ran arian Ewropeaidd. Rhaid sicrhau bod y rhaglen cronfeydd strwythurol yn gweithio. Os ymddengys nad yw’r gwariant yn digwydd yn ôl y disgwyl, bydd yn rhaid inni weithio’n galed i sicrhau ei fod yn cyrraedd y lefel sy’n ofynnol. Yr ydym am i noddwyr prosiectau hawlio ar amser ac yr ydym am sicrhau ein bod yn cadw at ein proffil gwariant. Mae’n bwysig bod pob un ohonom yn canolbwyntio ar ddelio â’r materion hyn.

Diolch, Val, am eich geiriau am yr amgueddfa diwydiant a môr yn Abertawe. Mae’n ddrwg gennyf, Glyn, na chlywais eich cyfraniad. Cytunaf â Peter Law fod y gwasanaeth iechyd yn gwneud gwaith ardderchog. Crybwyllodd Elin natur ddifrifol y sefyllfa ym myd amaethyddiaeth. Credaf ein bod wedi cydnabod natur ddifrifol y sefyllfa. Yn fy araith, crybwyllais fod Carwyn wrthi’n paratoi cynllun ar hyn o bryd. Daw i’m gweld pan fydd wedi cael y cyfle i ystyried ei argymhellion, a bydd yn gofyn imi wneud darpariaethau pellach o fewn y flwyddyn ariannol. Yr oedd y £60 miliwn yn arian ychwanegol, fel yr arian i Fwrdd Croeso Cymru. Yr oedd £6 miliwn yn y cynllun gwledig ac ariannwyd £2 filiwn ychwanegol heddiw.

Yr oedd Peter Law yn gywir pan ddywedodd ei bod yn bwysig canolbwyntio ar faterion cymunedol gan gydnabod ein dyletswyddau i’r gymuned. Cododd David Davies y mater o gronfa moderneiddio cludiant ar y ffyrdd. Ceir ffigur o £1.175 miliwn mewn un o’r cyllidebau gwaelodlin, sy’n delio â rhai o’r materion sy’n deillio o’r gronfa honno, ond byddaf yn anfon nodyn manwl amdani atoch. Bydd symiau ychwanegol yn dod i Gymru a daw’r symiau hynny o dan unrhyw bennawd o’r gyllideb i floc Cymru, nid o reidrwydd i’r maes penodol hwnnw. Mae’r gwaith yn parhau o ran oergelloedd, sef pwnc a gododd David. Yr wyf yn trafod y mater gyda Sue a disgwyliaf sylwadau arno cyn bo hir. Credaf imi ddelio â rhai o’r materion a godwyd gan Gareth.

O ran sylwadau Jonathan Morgan, bydd y Gweinidog yn delio â’r materion a godwyd ynglŷn â Chyngor Celfyddydau Cymru. Fodd bynnag, ni fydd y newidiadau yn creu mwy o fiwrocratiaeth; byddant ar y rheng flaen. Cyfeiriodd Rhodri Glyn at gais Caerdydd i ddod yn Ddinas Diwylliant Ewrop. Yn dilyn ei lythyr, dymunaf ystyried hynny ymhellach, ar yr amod bod popeth arall yn dod i fwcwl. I ateb Helen Mary, mae Sue yn awyddus i fynd i’r afael â’r mater o ran y rheilffyrdd, ond rhaid inni fod yn ofalus ynglŷn â hynny. Croesawaf eich sylwadau ar ein cyflawniadau o ran cyflog cyfartal. Byddaf yn ystyried materion prif ffrydio cyfle cyfartal pellach, ond dim ond rhan o gyllideb dros dro yw hynny, wrth gwrs.

Dylwn fod wedi croesawu Dafydd Wigley wrth iddo ddychwelyd i fainc flaen Plaid Cymru: yr wyf wedi bod mewn sawl dadl gydag ef ynglŷn â’r gyllideb. Yr wyf yn cyd-weld ag ef ynglŷn â thanwariant, ond rhaid inni eu rhoi mewn persbectif. Yr ydym yn un o’r adrannau gorau o ran tanwariant o 3 y cant. Rhaid inni ddeall hefyd bod tanwario oherwydd materion capasiti. Eglurais yn fy araith nad yw pobl yn deall bob amser sut i wario arian. Dim ond yn ystod y blynyddoedd diweddaraf y bu’n rhaid i bobl ailystyried eu hymagwedd yn sgîl cyllideb sylweddol fwy. Croesawaf sylwadau Dafydd ar brosiectau wrth gefn gan mai’r defnydd gorau o adnoddau o fewn blwyddyn ariannol yw nodi na wariwyd yr arian, cyfuno’r prosiectau cyfalaf hynny a rhoi’r arian iddynt. Dyna’r ffordd orau o reoli’r mater hwnnw.

Nid oes sbin yn y gyllideb hon. Eglurais mai dyrannu adnoddau mewn ffordd briodol sydd wrth ei gwraidd. Ceir darnau o newyddion da a gwaith ailstrwythuro, ond cawsom newyddion da y llynedd drwy’r adolygiad cynhwysfawr o wariant. Daw ein cyfle eto, y tro nesaf y cawn flwyddyn dda gan y Trysorlys, gobeithiaf.