Cyhoeddais i’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar 14 Medi 2000 y byddai strategaeth gynhwysfawr ar gyfer pobl hŷn yn cael ei datblygu. Hoffwn achub ar y cyfle heddiw i wneud datganiad byr ar y cynnydd a wnaethpwyd.

Cyflawnir rhaglen y strategaeth gan grŵp llywio, o dan gadeiryddiaeth Brian Gibbons AC, yn rhinwedd ei swydd fel y Dirprwy Weinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Ceir cynrychiolwyr o amrywiaeth eang o sefydliadau pobl hŷn ar grŵp llywio’r strategaeth, gan gynnwys aelodau o Bensiynwyr Cymru, Cymdeithas Genedlaethol Pensiynwyr Cymru a’r Gymdeithas Alzheimer, yn ogystal â phensiynwyr lleyg. Mae chwarter aelodau’r grŵp llywio yn bobl hŷn.

Mae’r strategaeth yn cynnwys llawer mwy na materion iechyd a gofal cymdeithasol. Bydd yn cwmpasu pob agwedd ar gyfrifoldebau’r Cynulliad wrth iddynt effeithio ar fywydau pobl oedrannus. Mae datblygiad y strategaeth hon yn fenter bwysig gan y Cynulliad. Bydd yn rhoi sail strwythuredig i’r Cynulliad a chyrff cyhoeddus eraill yng Nghymru ddatblygu polisïau a chynlluniau yn y dyfodol, sy’n adlewyrchu anghenion pobl hŷn yn well, ac sy’n cydnabod y demograffi a’r amgylchiadau cymdeithasol cyfnewidiol. Drwy’r strategaeth gyfan, byddwn yn darparu fframwaith i helpu i sicrhau ein bod yn rhagweithiol yng Nghymru wrth gynllunio ar gyfer poblogaeth sy’n heneiddio a bod ein polisïau yn diwallu anghenion pobl hŷn. Bydd yn bwysig bod y strategaeth yn ystyried y ffyrdd gwahanol iawn y mae’r broses heneiddio yn effeithio ar bobl, sut maent yn ymateb i’r broses heneiddio a’u hanghenion cyfnewidiol.

Mae pob un ohonom yn ymwybodol bod llawer mwy o bobl hŷn gennym nag mewn unrhyw gyfnod arall o’n hanes. Un o’r prif heriau sy’n ein hwynebu yn y ganrif hon, fodd bynnag, yw ymateb i anghenion poblogaeth sy’n heneiddio a defnyddio’r cyfraniad a wneir gan bobl hŷn i’r gymdeithas. Mae pobl hŷn yn disgwyl llawer mwy o fywyd a’r gwasanaethau a ddefnyddiant. Maent am gael mwy o ddylanwad ar y penderfyniadau sy’n effeithio arnynt ac maent am gael cyfleoedd i gyfrannu at eu cymunedau. Ni ddylai ymddeol olygu ymddeol o fywyd.

Er mwyn cwrdd â’r her hon, rhaid inni gynllunio ar gyfer dyfodol pob un ohonom, nid yn unig ar gyfer y genhedlaeth bresennol o bobl hŷn. Mae angen strategaethau newydd arnom i gysylltu â phobl hŷn a darparu gwasanaethau gwell. Caiff y strategaeth ar gyfer pobl hŷn ei theilwra i amgylchiadau ac anghenion Cymru er mwyn hybu iechyd a lles, a fydd yn galluogi pobl hŷn i fod mor annibynnol â phosibl, i wneud y gorau o’u potensial ac i gyfranogi i’r eithaf.

Un o’r agweddau allweddol ar y strategaeth yw y bydd yn seiliedig ar dystiolaeth, gan ddefnyddio’r ymchwil sydd ar gael ar fywydau pobl hŷn. Yr ydym am sicrhau hefyd bod y strategaeth yn seiliedig ar wirioneddau bywyd ar gyfer pobl hŷn. Felly, yr ydym wedi ymgynghori’n eang ar y strategaeth er mwyn sicrhau ein bod yn clywed amrywiaeth mor eang â phosibl o safbwyntiau. Mae’r broses hon wedi cynnwys 27 o grwpiau ffocws gyda phobl hŷn; cyfarfodydd â sefydliadau pensiynwyr; ymgynghoriadau ysgrifenedig—a chawsom dros 200 o ymatebion ynglŷn â hyn—cynhadledd Cymru gyfan; a chynnal sesiynau dros y pythefnos diwethaf ym mhob un o Bwyllgorau Rhanbarth y Cynulliad. Gyda’i gilydd, mae dros 1,000 o bobl wedi cymryd rhan yn y broses ymgynghori hon.

Mae’r strategaeth yn gyfle hanfodol i sicrhau bod y Cynulliad yn rhagweithiol yn y broses o gynllunio ar gyfer newidiadau o ran strwythur oedran ein poblogaeth ac o ymdrin ag anghenion a dyheadau pobl hŷn Cymru yn fwy uniongyrchol.

Bwriedir i’r strategaeth ddrafft gael ei chwblhau erbyn Mawrth 2002, fel y gall y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ei hystyried yn ystod gwanwyn 2002, ac fel y gellir ei chyhoeddi yn yr haf, ar ôl i’r broses ymgynghori ddod i ben. Yr wyf yn siŵr y bydd Pwyllgorau Pwnc eraill am fanteisio ar y cyfle i drafod y strategaeth ar ôl i’r drafft gael ei gyhoeddi. Mae’n hanfodol, wrth gwrs, y cymerir camau yn sgîl y strategaeth a chaiff cynllun gweithredu ei ddatblygu i sicrhau bod hynny’n digwydd.

Yr wyf eisoes wedi dweud bod y strategaeth yn eang ei chwmpas. Fodd bynnag, yn ystod y broses ymgynghori, un o’r materion sydd wedi dod i’r amlwg dro ar ôl tro yw pwysigrwydd iechyd a gwasanaethau cymdeithasol ac argaeledd gofal o safon, boed yn y byrdymor neu’r hirdymor. Felly, yr oedd yn bleser gennyf gyhoeddi manylion ddoe am y ffordd y byddwn yn cael gwared ar un o brif anghysondebau’r broses o ariannu gofal hirdymor drwy gyflwyno gofal nyrsio a ariennir gan yr NHS ar gyfer pobl mewn cartrefi nyrsio sy’n ariannu eu hunain. Bydd cyflwyno’r polisi newydd hwn, a ddaw i rym o 3 Rhagfyr, yn golygu y bydd yr NHS yn gyfrifol am ddarparu gofal nyrsio gan nyrs gofrestredig ym mhob lleoliad, a bydd o fudd mawr i’r rhai sy’n talu am eu gofal eu hunain. Bydd tua 2,400 o bobl sy’n ariannu eu hunain yn elwa ar y polisi hwn yng Nghymru.

Yr ydym wedi ymgynghori’n eang ar y trefniant newydd hwn. Bydd preswylwyr cartrefi nyrsio yng Nghymru yn elwa gryn dipyn ar ganlyniad y broses honno. Mae’r model safonol a fabwysiadwn ar gyfer gofal nyrsio am ddim yn unigryw i Gymru. Dangosodd y broses ymgynghori yn glir gefnogaeth gref i’r model hwn yn hytrach na’r system bandiau a gyflwynwyd yn Lloegr. Felly, caiff y cyllid ei bennu ar £100 yr wythnos fesul unigolyn sy’n ariannu ei hun ac yr asesir bod angen gofal nyrsio arno. Mae hwn yn gyfraniad teg, rhesymol a fforddiadwy gan yr NHS tuag at gostau gofal, sy’n golygu y bydd unigolyn sy’n ariannu ei hun yn cael mwy, ar gyfartaledd, na rhywun yn yr un sefyllfa yn Lloegr.

Mae’n bwysig y cefnogir y gwaith o weithredu’r polisi hwn. I gydnabod hynny, dyrennir £1 miliwn ychwanegol i gefnogi’r gwaith o gyflwyno’r trefniadau hyn, gan gynnwys y gwaith o ddatblygu systemau a threfniadau lleol, cyflawni asesiadau, hyfforddi nyrsys, a gofynion eraill. Yr ydym wedi datblygu fframwaith sydd wedi’i deilwra’n benodol i amgylchiadau a gofynion Cymru, ac sy’n cynnig gwell bargen i bobl sy’n ariannu eu hunain yng Nghymru. Hoffwn ddiolch i’r amrywiaeth eang o sefydliadau, gweithwyr proffesiynol ac unigolion sydd wedi’n helpu i ddatblygu’r polisi cyllido gofal newydd i Gymru.

I thank Jane for her statement. I declare an interest as a GP and a member of the City and County of Swansea. I welcome the emphasis on the interests of the elderly.

Jane, like everyone else, will be aware of the main themes of the consultation on the older people’s strategy. The main concerns are pensions and poverty. People are still asking for free personal care following the Royal Commission’s recommendations. We note the comments made yesterday and today regarding free nursing care, but there is increasing demand for free personal care following the Royal Commission’s recommendations.

During this consultation, people have also expressed concern about the crisis in the health service. We cannot avoid that. Older people are naturally concerned about the standard of service in the NHS. Also, as has already been mentioned, there is a crisis in nursing and residential homes. There is a financial crisis, as Jane knows, and also a crisis emanating from the concerns about the new regulations of the Care Standards Act 2000. As well as this, and it was reflected in the consultation, the discussion regarding the crisis in nursing homes should be used to underline the need to care for people in their own homes. We should consider improving the provision of care for people in their own homes and communities, rather than sticking to the strict doctrine of provision in residential and nursing homes. We are missing an opportunity if we ignore that.

Finally, we need to acknowledge the considerable contribution of the voluntary sector in caring for the elderly—organisations such as Crossroads Wales, the Alzheimer’s Society and Age Concern. I declare an interest because of my links with those organisations. They are all, as we heard in the Regional Committees, concerned about the provision of constant and long-term funding, so that they can organise their services rather than forever spending their time bidding for the next pot of money. What consideration will you give to these themes that have come to the fore during discussions on the strategy, which will see the light of day next year?

Mae pob un o’r rheini yn themâu pwysig. Mae’r angen i ganolbwyntio ar bob un o’r materion ynglŷn â phobl hŷn a’u buddiannau wedi’i fynegi’n gryf yn y trafodaethau hyn. Mae nifer fawr o bobl o oed pensiwn yng Nghymru. Rhaid inni gydnabod bod dros 500,000 o bobl o’r oed hwnnw. O ran gofal nyrsio, yr oedd y ddarpariaeth a gyhoeddais ddoe yn hael o ran y ffordd y diffiniwn ofal nyrsio, a fydd yn gwneud gwahaniaeth mawr i bobl sy’n ariannu eu hunain.

Fel y dywedodd Dai, mae cryn ddiddordeb a phryder hefyd am sut y gallwn alluogi pobl i aros yn iach ac i gael cymorth yn eu cartrefi eu hunain. Mae pobl yn cefnogi’r pecyn gofal cartref chwe wythnos a gyhoeddwyd gennym yn gynharach eleni, a fydd yn galluogi pobl, pan gânt eu rhyddhau o’r ysbyty, i gael gofal am ddim am chwe wythnos yn eu cartrefi. Bydd hynny’n eu galluogi i gael y cymorth sydd ei angen arnynt i aros yn eu cartrefi yn hytrach na gorfod ystyried dewis gofal preswyl neu ofal nyrsio hirdymor. Fodd bynnag, mae’n bwysig ein bod yn cydnabod y pwysau sydd ar y sector gofal cartref ar hyn o bryd.

Fel y crybwyllwyd yn gynharach yn ystod y cwestiynau i Brif Weinidog Cymru, yr ydym yn cymryd camau eraill yn ogystal â’r hyn a gyhoeddwyd ddoe. Yr wyf hefyd wedi cyhoeddi £5 miliwn i alluogi’r sector gofal cartref i gydweithio â llywodraeth leol, sy’n ei gomisiynu, i ystyried y ffyrdd y gallwn gael partneriaethau gwell i sicrhau’r gofal yn y cartref sydd ei angen. Mae’n amlwg bod yn rhaid inni archwilio’r amrywiaeth gyfan o faterion gan gydnabod ein blaenoriaethau ar gyfer y 500,000 o bensiynwyr yng Nghymru o ran y polisïau a fydd yn deillio o’r strategaeth bwysig hon yn y dyfodol. Mae Cyngor Partneriaeth y sector gwirfoddol wedi cytuno ar gôd ymarfer tair blynedd o ran ariannu. Cefnogwn hefyd sefydliadau megis Crossroads, nid yn unig yn y gwasanaethau a ddarparant, ond hefyd yn y gwaith a wnânt i’n helpu i ddatblygu polisi.

Gwn eich bod wedi mynychu rhai o’r cyfarfodydd casglu tystiolaeth. A gytunwch mai un o’r datblygiadau mwyaf diddorol yn y cyfarfodydd oedd nad oedd llawer o bobl hŷn am siarad am faterion yn ymwneud â henaint? Yr oeddent am siarad am hyrwyddo eu hawtonomi a’u hannibyniaeth eu hunain a’u hawl i fyw bywyd llawn a gweithgar. Gwnaethoch grynhoi hyn pan ddywedasoch er bod pobl wedi ymddeol, nid ydynt wedi ymddeol o fywyd. Yn sicr, er eu bod o bosibl yn derbyn pensiwn, mae ganddynt ddisgwyliadau o hyd. Wrth inni drafod materion megis gofal personol am ddim ac ati, mae’n bwysig sicrhau nad yw’r strategaeth ar gyfer pobl hŷn yng Nghymru yn canolbwyntio ar y materion penodol hynny yn unig. Mae mwy i fywyd na hynny i bobl hŷn. Mae a wnelo â chyfle, gwirfoddoli, dysgu gydol oes, y gallu i fynd allan a chymdeithasu ac ati. Os bwriedir i’r strategaeth hon ar gyfer pobl hŷn gyflawni dros bobl hŷn yng Nghymru, ni ddylem byth anghofio’r materion ehangach hyn.

Mae hwnnw’n bwynt pwysig. Mae llawer o’r sefydliadau sydd wedi dod i wneud cyflwyniadau ac i leisio eu barn ar y broses ymgynghori wedi dangos y cyfraniad enfawr y mae pobl hŷn gweithgar yn ei wneud i’r gymdeithas yng Nghymru. Ddoe, cefais y ‘fflam wirfoddoli’ gan grŵp o bensiynwyr sydd wedi cerdded a theithio o amgylch Cymru y mis hwn, sef mis pobl hŷn ym Mlwyddyn Gwirfoddolwyr Rhyngwladol y Cenhedloedd Unedig 2001. Clywsom hefyd am y gwaith a wneir gan bobl hŷn gyda phobl ifanc yn ein cymunedau a’n hysgolion. Mae hunan-werth pobl hŷn o ran eu hiechyd, eu lles a’u hannibyniaeth eu hunain yn deillio o’r ffaith eu bod yn ddinasyddion brwd, ac maent am barhau i fod felly. Rhaid inni edrych ar y sefyllfa yn ei chyfanrwydd. Cytunaf â Brian yn llwyr o ran yr hyn sy’n deillio o’r polisi hwn a’r strategaeth.

Rhaid inni gydnabod hefyd nad mater i’r portffolio iechyd a gofal cymdeithasol yn unig yw hwn: mae’n fater y dylai portffolios addysg a dysgu gydol oes, tai a’r amgylchedd a phob Aelod o’r Cynulliad ei ystyried.

Mae’r grŵp trawsbleidiol ar faterion pobl hŷn, yr wyf yn gadeirydd arno ar hyn o bryd—mae swydd y cadeirydd yn newid rhwng y pleidiau gwleidyddol gwahanol—yn ystyried y strategaeth a bydd yn cyflwyno sylwadau. Cawsom ein cynorthwyo gan waith Gofal yr Henoed ac ysgrifenyddion y grŵp hwnnw, sydd wedi dod ag amrywiaeth eang o bobl i siarad â ni am brofiad, buddiannau a phryderon pobl hŷn. Cytunaf â Brian Gibbons. Nid yw’n ymwneud â’r gwasanaethau a gânt yn unig. Mae hefyd yn ymwneud â’r cyfraniad y maent am ei wneud i’r gymdeithas. Yn ogystal ag ystyried eu gwaith gwirfoddol, dylem gofio bod llawer o bobl hŷn am weithio mewn swyddi cyflogedig ymhell ar ôl cyrraedd yr oedran a gâi pobl ei ystyried fel arall yn oedran ymddeol. Efallai fod rhai arferion yn gwahaniaethu yn erbyn pobl hŷn, a rhaid inni eu herio. Ni ddylai cyrraedd yr isafswm oedran ymddeol olygu o reidrwydd na ddylai rhywun gael swydd gyflogedig.

Yr wyf am grybwyll rhai polisïau sy’n effeithio ar y strategaeth hon, yr ymdriniwyd â hwy o bosibl yn rhywle arall. Gwn ein bod yn archwilio’r polisïau codi tâl. Mae llawer o bobl hŷn yn ystyried bod y polisïau codi tâl yn anghyfiawn. Os bwriedir eu cymhwyso o gwbl, dylid gwneud hyn yn gyson ledled Cymru, fel nad oes 22 o fersiynau gwahanol gennym.

Mae pryder cynyddol ynglŷn â chymorth effeithiol i ofalwyr. Mae llawer o bobl hŷn sy’n gofalu am rywun wedi gwneud hynny ers peth amser ac nid oes pensiwn ganddynt. Credant na chânt incwm rhesymol, gan na allent sicrhau darpariaeth fwy na phensiwn ymddeol y wladwriaeth. Ystyriwyd rhai cynlluniau sy’n ymwneud â sut y gellid talu gofalwyr am y gofal a roddant. Ni roddir taliadau uniongyrchol i bobl o fewn teuluoedd, ac mae angen ailystyried materion o’r fath.

Mae cartrefi nyrsio a phreswyl yn codi cwestiynau eraill, ond ni chanolbwyntiaf ar y rheini. Datblygiad cadarnhaol dros yr 20 mlynedd ddiwethaf fu’r cynnydd mewn gwasanaethau gofal yn y cartref. Mae’r safonau uwch yr ydym bellach yn eu mynnu yn y sector hwn yn codi’r costau hefyd. Mae angen inni fod yn ofalus, oherwydd gallai rhai darparwyr fynd i’r wal, a byddai hynny’n cyfyngu ar ddewis pobl hŷn. Yr wyf yn siŵr y gallwn osgoi’r posibilrwydd hwnnw, ond rhaid inni fod yn ymwybodol ohono.

Yn olaf, mae hyd rhestrau aros orthopedig yn un o’r materion iechyd sy’n amharu’n sylweddol ar ansawdd bywyd pobl hŷn. Dylem gofio bod angen cynnal llawdriniaethau i roi cymalau newydd yn brydlon ac yn effeithiol—nid yw’n dderbyniol gorfod aros am chwe blynedd fel sy’n wir ym Mro Taf. Rhaid inni sicrhau mai ymateb yn effeithiol i’r mater meddygol penodol hwnnw yw un o’n blaenoriaethau.

Yn dilyn cyfraniad Brian ar gyfraniad ein pobl hŷn yng Nghymru, mae angen inni sicrhau eu bod yn gallu parhau i weithio. Ni ddylai fod gan Gymru gymdeithas sy’n gwahaniaethu ar sail oedran. Rhaid inni gydnabod doethineb a phrofiad yr henoed hefyd, sy’n werthfawr. Mae’n sicr bod eu cyfraniad at y sector gwirfoddol yn werthfawr. Ni ddylid llesteirio eu gwaith a’u cyfleoedd dysgu gydol oes. Gall dysgu gydol oes barhau drwy henaint, a gobeithiwn y caiff hynny ei adlewyrchu ym mholisïau’r Cynulliad.

Cynhaliwyd proses ymgynghori ar bolisïau codi tâl awdurdodau lleol, fel y gŵyr David, a rhaid inni weithredu ar ei chanlyniadau. Mae hynny’n gysylltiedig â’ch pwynt am wasanaethau yn y cartref. Mae llawer o’n gwasanaethau y mae’n rhaid talu amdanynt yn wasanaethau yn y cartref. Maent yn hanfodol i alluogi pobl i aros yn eu cartrefi a chael cymorth yn y gymuned. Eto, mae’n adlewyrchiad o’n gwaith o ran cefnogi’r gweithlu gofal cymdeithasol. Un o’r materion pwysig yw ein disgwyliadau o ran safon gofal yn y cartref a chartrefi gofal. Sut y gallwn gyrraedd y safonau hynny heb ansefydlogi’r gwasanaeth na’i roi o dan anfantais? Mae ein gweithlu gofal cymdeithasol mewn trafferthion hefyd: mae rhai o’r gweithwyr yn gweithio o dan amodau anodd dros ben yng Nghymru, ond yn aml maent ar y cyflog isaf. Rhaid inni gydnabod bod hynny’n rhan o’r darlun.

Mae anghenion gofalwyr yn elfen allweddol o agenda polisi’r Cynulliad. Mae pobl oedrannus yn gofalu am bobl oedrannus eraill ac yn ogystal ag ystyried gwasanaethau cymorth a seibiant, dylem hefyd ystyried sut y gallwn eu cynorthwyo ymhellach yn y gymuned. Efallai fod rhai o’r materion hyn y tu allan i bwerau’r Cynulliad. Mae angen inni siarad â’n cyd-Aelodau yn San Steffan, gan y bydd materion eraill yn deillio o’r strategaeth.

O ran orthopedeg a llawdriniaeth i roi cluniau a phengliniau newydd ac ati, gan fod ein poblogaeth yn parhau i fyw’n hwy, bydd yn fater o roi dau neu fwy o gymalau newydd i bob person yn hytrach nag un glun newydd, ynghyd â mân-lawdriniaeth i’r glun. Wrth i bobl fyw’n hwy, rhaid ystyried y cynnydd enfawr yn y galw ar y gyllideb iechyd. O fis Gorffennaf nesaf, ceir targed na ddylai neb aros mwy na 18 mis i gael llawdriniaeth i gael clun neu gymal newydd. Mae hwn yn darged pwysig i bensiynwyr Cymru.

Croesawaf y datganiad a’r ymgynghoriad ar y strategaeth ar gyfer pobl hŷn yng Nghymru. Mae gan bobl hŷn yr hawl i ddisgwyl bywyd urddasol a diogel. Dyna pam fy mod yn croesawu’r strategaeth gynhwysfawr hon oherwydd y bydd yn ymdrin â phob agwedd ar gyfrifoldebau’r Cynulliad sy’n effeithio ar fywydau pobl hŷn.

Mae angen codi’r angen i roi canfyddiadau’r Comisiwn Brenhinol ar ofal hirdymor a chyflwyno gofal personol am ddim ar waith gyda’n cyd-Aelodau yn San Steffan. Er y croesewir eich cyhoeddiad diweddar am ofal nyrsio am ddim mewn cartrefi preswyl yng Nghymru, dylai gofal personol fod ar gael am ddim hefyd. Nid yw’r system gofal hirdymor bresennol yn deg. Caiff hyn yr effaith fwyaf ar bobl ag asedau cymedrol, a fu’n ofalus gyda’u harian, a gynilodd ac a brynodd gartrefi. Yn aml, fe’u gorfodir i werthu eu cartrefi ac i wario’r holl arian y maent wedi’i gynilo drwy gydol eu hoes ar ofal y credent y byddai’r gwasanaeth iechyd gwladol yn ei ddarparu am ddim. Rhan bwysig o’r strategaeth hon yw sicrhau bod Llywodraeth San Steffan yn ystyried y mater hwn o ddifrif ac yn ystyried a ellir rhoi’r argymhellion ar waith. Anogaf y Gweinidog i sicrhau bod ei chyd-Aelodau yn San Steffan yn deall pa mor angenrheidiol yw hyn i hybu lles pobl hŷn yng Nghymru.

Mae’n dda gennyf fod y Gweinidog wedi cydnabod natur drawsbynciol yr adolygiad hwn. Er enghraifft, gan fod pobl hŷn ac eraill yng Nghymru yn dibynnu ar drafnidiaeth gyhoeddus, mae angen buddsoddi mewn gwasanaethau digonol. Dylid sicrhau bod gwasanaethau canolog megis swyddfeydd post lleol yn parhau. Mae a wnelo â thai hefyd, nid yn unig o ran addasu tai ar gyfer pobl hŷn. Mae llawer o’n pobl hŷn yn byw yn rhai o’r tai hynaf a mwyaf anaddas yng Nghymru.

Fis Chwefror, cytunais y byddem yn archwilio ymhellach, yn y Cyfarfod Llawn ac mewn cyfarfodydd Pwyllgor, oblygiadau ehangu’r gwasanaethau sydd ar gael am ddim i gynnwys gofal personol. Mae’r mater hwn yn rhan o agenda grŵp llywio’r strategaeth. Mae’n bwysig ein bod yn ystyried cyd-destun cyfan anghenion pobl hŷn. Rhaid inni wneud hynny er mwyn blaenoriaethu. Efallai nad yw rhai o’m cyd-Aelodau yn ymwybodol mai arian cyhoeddus sy’n talu am ofal personol tri chwarter y bobl sy’n byw mewn cartrefi preswyl a chartrefi nyrsio yng Nghymru. Bydd cyfanswm o 2,400 o bobl sy’n ariannu eu gofal eu hunain yn elwa ar y £100 yr wythnos am ofal nyrsio am ddim. Mae’n bwysig ein bod yn cynnwys sefydliadau sy’n ymwneud â gofal personol am ddim a’n bod yn cydweithio’n agos â hwy i geisio trefnu pecyn gofal nyrsio sy’n fwy hael na’r un a gynigir yn Lloegr a’r Alban, lle mai dim ond £65 yr wythnos a gynigir. Dengys hyn ein bod yn ceisio ymdrin â materion gofal, sef ein nod a’n bwriad.

Croesawaf eich sylwadau am drafnidiaeth a natur drawsbynciol y strategaeth hon. Rhaid inni sicrhau, fel y dywedodd Brian, ein bod yn rhoi sylw i’r weledigaeth ehangach i gyflawni dros y 580,000 o bensiynwyr Cymru.

Codaf bryderon ynglŷn â dyfodol gofal seibiant mewn ysbytai’r NHS. Yr oedd y cynnig gwreiddiol ar gyfer ysbyty newydd y Rhondda yn cynnwys cael gwared ar welyau gofal seibiant. Gobeithiaf fod hynny wedi newid erbyn hyn ac y caiff y gwelyau hynny eu hadfer. Fodd bynnag, bwriad y cynllun gwreiddiol oedd defnyddio cyfleusterau cartrefi preswyl a nyrsio preifat i ddarparu gofal seibiant. Ceir pryderon—

Ceir pryderon y dylai gofal seibiant barhau i gael ei ddarparu yn ysbytai’r NHS.

Ariannwn ofal seibiant drwy ddarparu’r grantiau arbennig a amlinellir yn y strategaeth i ofalwyr. Mae llywodraeth leol yn cael y grantiau arbennig hynny ac yn comisiynu gofal seibiant mewn partneriaeth â sefydliadau’r sector gwirfoddol. Yr wyf yn ymwybodol bod yr NHS hefyd yn darparu gofal seibiant, ond rhaid gwneud y ddarpariaeth honno yng ngoleuni anghenion ac amgylchiadau lleol, o ystyried ichi godi’r pwynt hwn o safbwynt eich etholaeth. Y pwynt allweddol yw y dylai gofal seibiant fod ar gael yn ein gwasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol.

Efallai y dylwn ddatgan buddiant.

Croesawaf ddatganiad Jane a chydnabyddaf fod iechyd a gofal cymdeithasol yn hanfodol i les pobl hŷn. Os gallaf wneud sylw am y materion ehangach —

A wnaiff y Gweinidog ystyried sut y gallwn barhau i sicrhau bod pobl hŷn yn cymryd rhan ym mywyd y gymuned? Mae llawer o enghreifftiau o bobl hŷn yn cymryd rhan y gallwn ddatblygu arnynt. Mae sgiliau a phrofiad pobl hŷn o fudd i’n cymuned. Dylem ystyried sut y gallwn sicrhau bod y bobl hynny yn cymryd rhan. A allaf ychwanegu hefyd—

Cwestiwn ydyw.

Ateb byr i gwestiwn Tom yw bod yn rhaid i’r Cynulliad ddangos ei fod yn credu bod gan yr henoed rôl weithredol i’w chwarae yn ein cymunedau. Dylai hynny gael ei adlewyrchu ym mhob un o’n polisïau, pa un a ydynt yn ymwneud â dysgu gydol oes neu iechyd a lles. Rhaid inni sicrhau hefyd y rhoddir cymorth i’r sefydliadau hynny sy’n noddi ac yn galluogi pobl oedrannus i gyfranogi, megis Gofal yr Henoed a’r sefydliadau gwirfoddol y mae pensiynwyr yn ymwneud â hwy.

A gytunwch ei bod yn hanfodol ein bod yn sicrhau bod lefel uchel o ymddiriedaeth yn ein cartrefi gofal preswyl, yn enwedig y rhai a ddarperir gan y sector cyhoeddus? Er mwyn sicrhau y lefel uchel honno o ymddiriedaeth ymysg y cyhoedd yn ein prifddinas, a wnewch chi drefnu ymchwiliad annibynnol i’r hyn a ddigwyddodd yng nghartref preswyl Hazelcroft yng Nghaerdydd?

Yr wyf eisoes yn ymdrin â’r mater hwnnw. Ni fyddai’n briodol imi wneud datganiad ar y cartref hwnnw yn y Siambr. Yn amlwg, yr wyf yn ymwybodol o’r mater, o ran fy nghyfrifoldebau dros reoliadau arolygu, ac yr ydym yn ei archwilio’n ofalus.

Y ddadl heddiw yw’r cyfle diweddaraf i’r Cynulliad weithredu un o’i swyddogaethau pwysicaf, hynny yw, dylanwadu ar y broses o greu deddfwriaeth sylfaenol. Mae’n hanfodol i enw da’r Cynulliad ein bod yn llwyddo yn hyn o beth. Lluniwyd y cynnig gyda hynny mewn golwg. Gobeithiaf y bydd y Cynulliad a’i Bwyllgorau yn manteisio i’r eithaf ar y cyfleoedd a gynigir gan y rhaglen ddeddfwriaethol a ddarparwyd yn Araith y Frenhines. Mae’n ddigon hawdd mynd ar ôl ysgyfarnog neu wneud pwyntiau gwleidyddol diwerth wedi eu hanelu at Lywodraeth y DU. Fodd bynnag, nid dyna gwaith y Pwyllgorau Pwnc. Dylent edrych yn fanwl ar y ddeddfwriaeth a chanfod beth y gellir ei wneud i sicrhau ei bod yn gweithio’n well ar gyfer Cymru.

Mae Araith y Frenhines yn adeiladu ar record y gallwn ymfalchïo ynddi. Ers 1999, rhoddwyd pwerau sylweddol newydd i’r Cynulliad, ar ein cais ni, drwy 17 o Ddeddfau Seneddol newydd. Maent wedi cwmpasu materion pwysig—yn arbennig, diwygio ein system addysg a hyfforddiant—ond bu deddfu i atgyfnerthu’r NHS er mwyn diogelu plant diamddiffyn, a deddfu i roi mwy o fynediad i gefn gwlad hefyd. Cyhoeddwyd dau Fesur sylweddol i Gymru yn unig yn ystod y naw mis diwethaf; yr un nifer ag a gyhoeddwyd yn ystod yr holl raglenni deddfwriaethol rhwng 1979 a 1997. Ni fyddai hynny wedi digwydd heb ddatganoli a heb y berthynas agos a chydweithredol sydd gennym ar y cyfan â Llywodraeth y DU.

Mesur drafft yr NHS (Cymru) yw’r ail Fesur i Gymru yn unig a gyflwynwyd yn ddiweddar. Bydd yn fodd i ailstrwythuro’r NHS yng Nghymru yn sylweddol, yn gyson â’n cynllun cenedlaethol ar gyfer yr NHS. Bydd yn sicrhau bod yr NHS yn fwy ymatebol i anghenion lleol ac anghenion cleifion. Mae nifer o wahaniaethau pwysig i’r hyn a gynigir ar gyfer Lloegr. Mae’n enghraifft wych o’r ffordd y gallwn weithio gyda Llywodraeth y DU i ddatblygu deddfwriaeth ar gyfer Cymru.

A yw’r Prif Weinidog yn dweud y bwriedir ymdrin â chynigion strwythurol y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ym Mesur yr NHS (Cymru), gan eu bod yn amlwg yn gofyn am ddeddfwriaeth sylfaenol?

Os nad ymdrinnir â hwy yn y cyfamser, bwriedir ymdrin â hwy yn y Mesur drafft. Egluraf hynny yn nes ymlaen. Mae cyhoeddi Mesur yr NHS (Cymru) ar ffurf drafft yn galluogi’r Cynulliad ac eraill i graffu arno cyn iddo gael ei gyflwyno’n ffurfiol yn y Senedd. Mae’r un peth yn wir am y Mesur Cyfathrebu drafft. Ein gobaith ni yw y caiff mwy o Fesurau eu cyflwyno ar ffurf drafft yn y dyfodol. Mae Arweinydd Tŷ’r Cyffredin, Robin Cook hefyd wedi datgan hynny.

Mae’r Mesur Mabwysiadu a Phlant yn ymateb, i raddau, o leiaf, i achos y Kilshaws y bu cymaint o sôn amdano yng ngogledd Cymru ac, yn wir, ledled y byd. Fodd bynnag, rhaid inni beidio â meddwl am y Mesur yn y termau hynny yn unig. Disgwyliwn y bydd swyddogaethau sylweddol i’r Cynulliad. Rhaid inni ystyried sut y defnyddiwn y swyddogaethau hynny i adeiladu ar yr ymagwedd arloesol tuag at bolisi a gwasanaethau plant a ddatblygwyd gennym eisoes drwy Gomisiynydd Plant Cymru a phethau eraill.

Mae’r Mesur Digartrefedd yn atgyfnerthu’n sylweddol allu’r awdurdodau lleol i gynorthwyo’r rhai sy’n debygol o golli eu cartrefi. Croesawn y Mesur hwn yn frwd. Bydd yn fodd inni adeiladu ar ein hymrwymiadau yn ‘Rhoi Cymru’n Gyntaf: Partneriaeth ar gyfer Pobl Cymru’. Unwaith eto, bydd syniadau’r Pwyllgorau Pwnc ar y mater hwnnw yn werthfawr. Bydd yr Aelodau yn cofio i’r ddau Fesur hyn gael eu hailgyflwyno o’r sesiwn seneddol ddiwethaf am nad oedd fawr o gyfle i’w cynnwys yn rhaglen Araith y Frenhines ar gyfer 2000 oherwydd yr etholiad cyffredinol. Felly nid yw cynnwys y Mesurau yn annisgwyl. Eto i gyd, mae’n bwysig bod y Pwyllgorau Pwnc yn craffu arnynt.

Ni fydd cynnwys Mesur Diwygio’r NHS a’r Mesur Addysg mor hawdd ei ragweld. Fodd bynnag, byddant yn effeithio’n sylweddol ar Gymru. Rhaid sicrhau bod Mesur Diwygio’r NHS yn cydweddu â’r cynigion ym Mesur yr NHS (Cymru). Yr ydym yn gweithio’n agos gyda’n cyd-Aelodau yn y DU ar y manylion ac, fel y nododd Ysgrifennydd Gwladol Cymru y mis diwethaf, mae’n bwysig bod y ddau Fesur hyn yn cydnabod yr agendâu unigryw i Gymru ac, yr un mor bwysig, fod y ddau Bwyllgor Pwnc hefyd yn bodloni eu hunain ar hynny.

Bydd y Mesur Cofrestru Tir yn diweddaru’r gyfraith sy’n ymwneud â chofrestru teitl drwy gyflwyno trawsgludiaeth electronig neu ddi-bapur, a dileu rhai o’r diffygion mwyaf yn y system drawsgludo bresennol. Nid yw perchenogaeth tir a chofrestru teitl yn fater datganoledig a rhoddir y pwerau i’r Arglwydd Ganghellor. Fodd bynnag, bu gan y Cynulliad ddiddordeb yn ddiweddar ynglŷn â phrynu a gwerthu tai.

Bwriad y Mesur Diogelwch drafft yw sicrhau bod teithio ar reilffyrdd, yn yr awyr, ar y môr ac ar y ffyrdd yn fwy diogel. Bwriedir hefyd i wneud cynlluniau i adfywio gwaith iechyd a diogelwch yn y gwaith. Mae’n hanfodol bod argymhelliad yr Arglwydd Cullen ynglŷn â diogelwch ar y rheilffyrdd yn cael ei roi ar waith. Mae Gweinidogion yr Adran dros Drafnidiaeth, Llywodraeth Leol a’r Rhanbarthau yn ystyried y ffordd orau o ymgynghori ar eu cynigion deddfwriaethol. Mae hyn, wrth reswm, o ddiddordeb i Gymru yng ngoleuni damwain Southall a’r digwyddiadau yn ymwneud â threnau First Great Western wedi hynny, lle yr oedd pobl o Gymru ymhlith y rhai a laddwyd.

Ers i’r cynnig hwn gael ei gyflwyno ar gyfer dadl mae Llywodraeth y DU hefyd wedi cyflwyno’r Mesur Iechyd Anifeiliaid, a fydd yn rhoi pwerau ychwanegol i fynd i’r afael â chlwy’r traed a’r genau ac y gellir ei ymestyn drwy Orchymyn i glefydau eraill ymhlith anifeiliaid. Bydd y Mesur yn diwygio Deddf Iechyd Anifeiliaid 1981, ac yr wyf yn siŵr y bydd Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig y Cynulliad am ei ystyried.

Yn fy marn i, dyna’r chwe darn allweddol o ddeddfwriaeth y gall y Pwyllgorau Pwnc fwrw iddi a chraffu arnynt er mwyn llunio barn yn y Cynulliad.

Trof yn awr at y gwelliannau. Cefnogaf welliant 5. Rhoddwyd y dyddiad pan ddylai’r dadl fod wedi cael ei chynnal ym mis Gorffennaf, ond gan iddi gael ei gohirio, nid yw’n realistig bellach disgwyl i’r Pwyllgorau roi adroddiad erbyn diwedd y mis hwn. Rhaid inni roi cymaint o amser â phosibl iddynt eu hystyried yn briodol. Yr wyf yn fodlon cefnogi gwelliant 6 a gwelliant 10. Yr wyf innau fel chithau yn siomedig na chafodd y cynnig i wneud Dydd Gŵyl Dewi yn ŵyl gyhoeddus yng Nghymru a’r cynnig i wahardd hysbysebion tybaco eu cynnwys yn yr araith. Rhaid i rywun golli bob tro ac nid oes neb yn hoffi bod yn un ohonynt. Cefnogwn y Grŵp Ceidwadol a grŵp Plaid Cymru ar y gwelliannau hynny.

Nid oes angen deddfwriaeth sylfaenol ar gyfer y materion a gynigiwyd yng ngwelliant 15: gellid gwneud hynny drwy Orchymyn trosglwyddo. Fodd bynnag, cefnogwn welliant 15. Yr ydym eisoes wedi pwyso am drosglwyddo o’r fath, felly byddai’n rhesymegol inni gefnogi’r gwelliant hwnnw.

Byddem wedi bod yn fodlon cefnogi gwelliant 1 a gwelliant 9 ond mae’r naill a’r llall, i raddau, yn methu â deall y Mesurau presennol a’r Deddfau blaenorol. Mae ymrwymiad eisoes i ddiwygio Tŷ’r Arglwyddi ymhellach yn dilyn ymgynghoriad. Yr ydym wedi llwyddo i gael mwy o gydlyniad rhwng addysg a hyfforddiant o dan y pwerau eang yn Neddf Dysgu a Sgiliau 2000 a thrwy sefydlu Addysgu a Dysgu Cymru. Felly, ni allwn gefnogi’r gwelliannau hynny.

Mae gwelliant 13 Jocelyn Davies yn achub y blaen hefyd. Yr ydym wedi egluro dro ar ôl tro y caiff comisiwn annibynnol ei sefydlu ar ddechrau’r flwyddyn nesaf i ystyried pwerau’r Cynulliad. Bydd yn cyflwyno ei adroddiad i’r Cynulliad yng nghanol neu ar ddiwedd 2003. Croesawyd hynny gan Blaid Cymru ar y pryd. Nid oes diben ei groesawu ac yna ragfarnu ei gasgliadau flwyddyn a hanner ymlaen llaw.

Egluraf un mater cyn imi drafod rhai o’r gwelliannau eraill. Nid oes unrhyw gynlluniau cyffredinol i breifateiddio gwasanaethau cyhoeddus allweddol yng Nghymru. Pe bai cynlluniau, byddwn yn eu gwrthwynebu. Eglurodd Ysgrifennydd Gwladol Cymru, pan anerchodd y Cynulliad ym mis Mehefin, mai’r Cynulliad fydd yn penderfynu ar faterion o’r fath. Ni chefnogwn welliannau 2 a 12. At hynny, nid wyf yn fodlon i’m sylwadau o ran peidio â chael mwy nag un neu ddwy o ysgolion arbenigol yng Nghymru gael eu cymryd allan o’u cyd-destun, fel y ceisia gwelliant 3 William Graham ei wneud.

Ni chefnogwn welliant 11. Mae’n bwysig ein bod yn ystyried y mater hwn yng nghyd-destun ehangach ein polisïau a’n blaenoriaethau sy’n datblygu i wella bywydau pobl hŷn. Yr wyf yn falch o weld y cynigion aeddfed ynglŷn â Mesur drafft yr NHS (Cymru) yng ngwelliannau 7 a 8 William Graham. Nid wyf yn argyhoeddedig bod angen inni ddyfarnu ar y materion hyn yn awr; mater i’r Pwyllgorau fydd hynny. Bydd ymgynghoriad ehangach ar y Mesur hwn hefyd, a bydd yn parhau am fisoedd lawer. Nid wyf yn argyhoeddedig ychwaith y dylid nodi aelodaeth partneriaethau iechyd lleol yn y Mesur ei hun yn lle ei nodi drwy is-ddeddfwriaeth y Cynulliad. Gwaetha’r modd, ni chefnogwn y gwelliannau hynny.

Er na allwn gefnogi nifer o’r gwelliannau, yr wyf yn falch o weld ymagwedd fwy cytbwys tuag at ddeddfwriaeth sylfaenol heddiw nag y gwelwyd mewn rhai dadleuon yn y gorffennol.

O ran gwelliant 14, ni wn beth sydd gan William Graham a Peter Rogers mewn golwg. Ni allwch ddileu amddifadedd gwledig drwy ei wneud yn anghyfreithlon. Mae gennym ddigon o bwerau i fynd i’r afael â materion gwledig a, rhag ofn nad ydych wedi sylwi, yr ydym wedi bod yn eu harfer gryn dipyn yn ddiweddar. Nid wyf yn bychanu’r materion difrifol hyn, ond mae unrhyw un sy’n credu y gellir cael gwared â thlodi yng nghefn gwlad dros nos drwy ddeddfu yn byw mewn gwlad hud a lledrith. Nid oes gennyf unrhyw amynedd i’r gwelliant hwnnw. Chwarae plant ydyw, fel y byddem yn ei ddweud yn Gymraeg. Yr egwyddor y tu ôl i’r cynnig heddiw yw nid bod popeth yn berffaith ym mhob ffordd yn Araith y Frenhines—wrth gwrs nad ydyw—ond bod yn rhaid i’r Cynulliad fachu ar bob cyfle i sicrhau bod deddfwriaeth sylfaenol yn gweithio ar gyfer Cymru. Dyna pam yr anogaf bob Aelod i gefnogi’r cynnig hwn.

I propose amendment 10. Add as a new point at the end of the motion:

I propose amendment 11. Add as a new point at the end of the motion:

I propose amendment 12. Add as a new point at the end of the motion:

I propose amendment 13. Add as a new point at the end of the motion:

I propose amendment 15. Add as a new point at the end of the motion:

in Welsh I welcome the Secretary of State for Wales to the Assembly. We were pleased that he visited the Assembly some months ago to deliver a statement on the contents of the Queen’s Speech. We are also pleased that he is here today to respond to this debate.

in Welsh The last time we discussed the Queen’s Speech, we confirmed that this is the real speech. The Bills included in last year’s speech were obviously included in preparation for a general election. This year, we see the priorities of the Government elected in June, and, as a result, its stance on several important matters and principles have become apparent.

in Welsh As we said earlier this year, we welcome some of the Bills, for example that on the adoption of children. Nevertheless, several Bills are notable by their absence. We list some of those Bills in our amendments, such as Bills to give primary legislative and tax-varying powers to the Assembly to make it a real parliament. We do not accept that our welcoming the announcement of a review following the next Assembly elections is contrary to our aspirations.

in Welsh Our amendments also refer to legislative proposals for more cohesive systems of education, training and careers for people of all ages; making St David’s Day a bank holiday; and allowing the Assembly to decide on a Welsh tick box on census forms. We also refer to Bills that are missing from the Government’s own programme, and Rhodri Morgan confirmed that he regrets the fact that there is no Bill in the Queen’s Speech to prohibit tobacco advertising. We hope that the Assembly will send a strong message to Westminster stating our wish to see such a Bill introduced without delay.

in Welsh Some proposals which fall outside the legislative sphere could have been made since the Queen’s Speech provides an opportunity to include some issues in addition to legislation. For example, Plaid Cymru wanted to see the United Kingdom Government commit itself to introducing free personal care for the elderly. We want the Assembly to support that. We realise that the Assembly has made a statement on nursing care, but we want that to be developed to include personal care.

in Welsh Having considered the proposals in the speech and the amendments today, we see the United Kingdom Government’s stance on basic social principles. We see that the Government’s agenda is right of centre, rather than left of centre. We would like to pursue a radical left of centre agenda with an emphasis on ensuring that the Assembly has the powers to deliver for the people of Wales.

yn Saesneg Dengys cynnwys Araith y Frenhines eleni, yn fwy nag unrhyw Araith arall yn ystod y blynyddoedd diwethaf, y bwlch cynyddol sy’n bodoli bellach rhwng agenda Llywodraeth Llafur Newydd y DU yn San Steffan a dyheadau pobl Cymru. Gallwn weld y bwlch hwnnw yn awr ymhob maes polisi bron. O ran yr economi, mae prif fyrdwn polisi economaidd y DU wedi’i anelu at rannau cyfoethog y Deyrnas Unedig megis de-ddwyrain Lloegr. Ni wneir unrhyw ymgais wirioneddol, drwy fesurau treth na chyllidol, i ledaenu ffyniant i bob rhan o’r Deyrnas Unedig ac i bob rhan o Gymru. O ran iechyd, ni wneir unrhyw ymdrech i gyfeirio adnoddau i’r ardaloedd mwyaf anghenus, er enghraifft, yng Nghymru. Mae’r chwarae di-baid â’r strwythurau yn creu mwy a mwy o gwangos a biwrocratiaeth, yn hytrach na thargedu adnoddau iechyd i’r ardaloedd y mae eu hangen fwyaf. Y broblem fwyaf i Brif Weinidog Cymru yw bod yn rhaid iddo gymryd arno nad yw’n cytuno ag agenda preifateiddio Llafur Newydd yn y Deyrnas Unedig, er bod y fframwaith deddfwriaethol yn golygu nad oes gan y Cynulliad Cenedlaethol fawr o hyblygrwydd o fewn y rhaglen ddeddfwriaethol bresennol. Gwelsom y bwlch hwn ar ei fwyaf yn sylwadau Alan Milburn, yr Ysgrifennydd Gwladol dros Iechyd yn y Deyrnas Unedig. Ceisiodd wadu etifeddiaeth Aneurin Bevan o greu gwasanaeth iechyd dygn pan honnodd fod y gwasanaeth iechyd, ar ei ffurf bresennol, yn darfod amdano. Gwahoddodd Dŷ’r Cyffredin i gyflwyno deddfwriaeth â’r nod o ddileu’r etifeddiaeth honno sydd wedi goroesi a chyflwyno proses o breifateiddio’r gwasanaeth iechyd yn raddol. Dyna’r math o osodiad y disgwyliech gan Weinidog Ceidwadol. Yr wyf yn siŵr y byddai’n cael ei gymeradwyo’n frwd gan yr Aelodau Ceidwadol Cymru, ond byddai ei effaith ar Gymru yn andwyol.

yn Saesneg Ym maes addysg, yr ydym yn gorfod gwrando ar Tony Blair yn siarad yn frwd ynglŷn â’r posibilrwydd o sefydlu ysgolion arbenigol. Deallwn fod hynny yn groes i’r graen i’r grŵp Llafur yn y Cynulliad. Eto i gyd, clywsom y cyfaddefiad y bydd rhai ysgolion arbenigol yng Nghymru, a holl oblygiadau hynny o ran dethol disgyblion.

yn Saesneg Mae Araith y Frenhines eleni yn wrthdaro llwyr rhwng gwerthoedd Llafur Newydd—sydd wedi efelychu polisïau’r Ceidwadwyr ac ymrwymiad i broses o breifateiddio’r gwasanaethau cyhoeddus ymhellach, yn arbennig ym maes iechyd ac addysg—a’r gwerthoedd yr ydym ni yn eu harddel ac y mae pobl Cymru am inni eu harddel, sef gwasanaethau cyhoeddus sy’n cael digon o adnoddau, sy’n cyflwyno gofal o safon ym maes iechyd, ac addysg o safon yn ein hysgolion. Gwelir hefyd, wrth gwrs, fethiant Llywodraeth Llafur Newydd i ddeall yr hyn sy’n rhaid ei wneud i sicrhau y gall y corff hwn gyflawni dros bobl Cymru. Mae’n dod yn fwyfwy amlwg inni na all y Cynulliad Cenedlaethol, fel y saif ar hyn o bryd, fyth gyflawni dros Gymru o fewn cyfyngiadau ei bwerau presennol. Maent yn rhy wan ac yn rhy ddryslyd ac mae’r cyhoedd yn siomedig ynglŷn â’r ffordd y mae’r weinyddiaeth Lafur/Ryddfrydol hon wedi methu â chyflawni dros bobl Cymru. Yr ydym erbyn hyn wedi cael dwy flynedd o brofiad o’r hyn y gellir ei gyflawni o fewn pwerau’r Cynulliad Cenedlaethol. Y gwir amdani yw, pa ffordd bynnag y lliwir y ffeithiau, pa esgusodion bynnag a wneir, pa sawl adroddiad bynnag a gyhoeddir, mae’n dod yn fwyfwy amlwg bod yn rhaid inni atgyfnerthu pwerau’r Cynulliad Cenedlaethol. Yr wyf fi, yn sicr, yn argyhoeddedig na allwn aros am drafodaethau adroddiad na chaiff ei gyhoeddi, o bosibl, cyn diwedd 2003. Mae angen y pwerau ychwanegol hynny arnom ac mae eu hangen yn awr.

Mae’n bleser gennyf gynnig y gwelliant yn enw Kirsty Williams. Byddai wedi bod yn bresennol yn y ddadl pe bai wedi’i chynnal ar y dyddiad gwreiddiol. Mae’n dda gennyf nodi bod y teulu’n gwneud yn dda.

Mae Araith y Frenhines yn cynnwys rhai pethau da a rhai pethau nad ydynt cystal. Nid yw rhai materion, wrth gwrs, wedi’u cynnwys yn Araith y Frenhines. Y materion hynny a drafodaf. Yr wyf yn siŵr bod Ysgrifennydd Gwladol Cymru wedi darllen The Observer yn frwd ddydd Sul diwethaf. Efallai ei fod wedi sylwi ar lythyr a nododd benderfyniad Llywodraeth y DU i newid ei pholisi ar ffioedd hyfforddiant myfyrwyr, i fabwysiadu polisi aeddfed ar ganabis, i droi Railtrack yn sefydliad nad yw’n gwneud elw ac i gael gwared â’r systemau talebau ar gyfer ffoaduriaid. Nododd yr awdur ar ddiwedd ei lythyr—yr wyf yn siŵr bod Llywodraeth y DU wedi sylwi—mai polisïau’r Democratiaid Rhyddfrydol oedd pob un o’r polisïau hyn.

Gan edrych yn ôl dros y pedair blynedd diwethaf, bu’r Democratiaid Rhyddfrydol yn cefnogi pob un o’r polisïau canlynol cyn iddynt gael eu mabwysiadu gan y Llywodraeth bresennol yn San Steffan: annibyniaeth Banc Lloegr; cynrychiolaeth gyfrannol mewn etholiadau i’r Senedd Ewropeaidd; ac, yn wir, cyflwyno datganoli.

Yr wyf yn falch o nodi hynny a llongyfarch Llywodraeth y DU ar bob un o’r polisïau hyn a’r manteision sydd wedi dod o ganlyniad iddynt. Nid anghytunaf ar hynny o gwbl. Os gall y Democratiaid Rhyddfrydol ennill y ddadl a sicrhau bod ein polisïau yn cael eu rhoi ar waith, yr ydym yn cyflawni’r hyn yr oeddem am ei gyflawni wrth ddod yn wleidyddion. Fodd bynnag, ni allaf groesawu popeth a wna’r Llywodraeth, yn arbennig lle yr ydym o’r farn y gellid gwneud mwy.

Mae Araith y Frenhines yn siom i’r Democratiaid Rhyddfrydol ar sawl cyfrif, ac fe’u nodaf. Tynnwn sylw at ychydig o bwyntiau yng ngwelliant 1.

Gofynnaf i Mike, fel arweinydd y criw o Sionis bob ochr yr ydym yn ei adnabod fel grŵp Democratiaid Rhyddfrydol Cymru, grŵp sydd i fod mewn partneriaeth â Llafur yn y Cynulliad, sut y gall gyfiawnhau’r ffordd gywilyddus y mae wedi bachu ar ei gyfle wrth gyflwyno’r gwelliant hwn yn awr? A dderbynia na all Plaid y Democratiaid Rhyddfrydol, fel plaid leiafrifol yn Senedd y DU, gyflawni’r un o’r mesurau y cyfeiria atynt? A dderbynia hefyd fod Llywodraeth gofalgar y DU, eisoes yn symud tuag at ddarparu’r holl fesurau y mae eu hangen ar bobl Cymru, ac yn gofalu am holl bobl Prydain, a thrwy hynny yn dangos pa mor amherthnasol yw’r Democratiaid Rhyddfrydol yng ngwleidyddiaeth y DU?

Daeth y bartneriaeth â sefydlogrwydd i’r Cynulliad Cenedlaethol—gwn fod Peter yn cefnogi hynny. Yn yr etholiad cyffredinol diwethaf cafodd y Democratiaid Rhyddfrydol y canlyniad gorau ers 75 mlynedd. Yr ydym bellach yn gweithredu i bob diben fel yr wrthblaid yn Nhŷ’r Cyffredin, yn wahanol i blaid sy’n ceisio dod o hyd i’r trywydd iawn. Yr wyf yn ddiolchgar am ymyriad Peter oherwydd po fwyaf o ymyriadau a wna, mwyaf yn y byd yw ein pleidlais ym Mlaenau Gwent.

Fodd bynnag, symudaf ymlaen—

Nid ildiaf. Ymdriniaf â’r bobl hynny sydd am greu stŵr yma yn y man. [AELODAU CEIDWADOL Y CYNULLIAD: ‘Ildiwch.’] Na wnaf. Dywedais y byddaf yn ymdrin â’r bobl hynny yn y man. Gwn am yr anawsterau yn Nhŷ’r Cyffredin.

Hoffwn symud ymlaen i drafod y materion a fu’n siom inni. Yn gyntaf, gofal hirdymor am ddim i’r henoed. Trafodwyd y mater hwn heddiw. Credir yn gyffredinol mai’r pecyn a gyflwynodd y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol inni yw’r pecyn gorau y gall y Cynulliad ei lunio o fewn ei bwerau. Yr ydym yn siomedig nad yw Llywodraeth y DU wedi bod cystal â dilyn esiampl Senedd yr Alban, lle y mae’r Democratiaid Rhyddfrydol a Llafur, mewn partneriaeth, wedi cytuno i dderbyn canfyddiadau’r Comisiwn Brenhinol. Da nodi bod Plaid Cymru hefyd yn cefnogi hynny. Fel y gŵyr yr Ysgrifennydd Gwladol, sefydlwyd y Comisiwn Brenhinol gan y Llywodraeth Lafur yn sesiwn ddiwethaf y Senedd i gyflwyno gofal personol am ddim, yn ogystal â gofal nyrsio, i’r henoed. Cred y Democratiaid Rhyddfrydol nad yw’n dderbyniol bod pobl oedrannus yn gorfod gwerthu eu cartrefi i dalu am eu gofal hirdymor eu hunain. Credaf fod pobl Cymru yn cytuno â ni.

Yr ail fater a godaf yw mater refferendwm cynnar ar yr ewro. Yr wyf newydd ddychwelyd, fel rhai o’m cyd-Aelodau, o gynhadledd Cydffederasiwn Diwydiant Prydain, lle y clywais rhyw bwyslais gwahanol rhwng Canghellor y Trysorlys a’r Prif Weinidog ar y mater hwn. Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn pryderu nad yw Llywodraeth Lafur y DU wedi rhoi arweiniad digon cryf ar yr ewro. Bu gormod o oedi wrth ymdrin â’r mater hwn. Yn y cyfamser, yr ydym yn colli swyddi yn y sector gweithgynhyrchu yng Nghymru, yn rhannol oherwydd bod cwmnïau yn ceisio sicrwydd ynglŷn â’r gyfradd gyfnewid. Credwn y gall yr ewro roi’r sicrwydd hwnnw. Derbyniaf fod mesurau, ac adegau priodol pryd y gellid gwneud hyn. Fodd bynnag, byddai neges a datganiad clir gan Lywodraeth y DU ynglŷn â’i bwriad yn rhoi hyder i ddiwydiant Cymru, yn arbennig y diwydiant gweithgynhyrchu. Cred y Democratiaid Rhyddfrydol y dylem ddatblygu’r ddadl hon a gadael i bobl Prydain benderfynu ar y mater hollbwysig hwn.

Y trydydd pwynt yr hoffwn ei godi gydag Ysgrifennydd Gwladol Cymru yw diwygio Tŷ’r Arglwyddi yn ddemocrataidd. Gwerthfawrogaf fod newid cyfansoddiadol wedi digwydd, ond mae’r angen am ddiwygio mawr wedi ei gydnabod ers tro. Cydnabyddwn fod y Llywodraeth Lafur wedi gwneud cynnydd ar y mater hwn wrth ddiddymu hawliau’r arglwyddi etifeddol. Fodd bynnag, yr ydym yn pryderu’n fawr iawn ein bod wedi cyfnewid Tŷ o Arglwyddi a fu’n seiliedig ar fraint am Dŷ sy’n seiliedig ar nawdd ac, ar sawl ystyr, mae hynny yr un mor annerbyniol inni. Yn lle Tŷ’r Arglwyddi hoffem gael Senedd lai a etholir yn uniongyrchol. Byddai hynny yn fodd i’r Uwch Dŷ fod yn fwy cynrychioliadol o Gymru a chenhedloedd a rhanbarthau eraill y DU. Y rheswm pam na allwn gyd-fynd ag ymagwedd y Llywodraeth Lafur bresennol yn Llundain yw nad yw’r cynnig hwn yn gwbl ddemocrataidd yn ein tyb ni. Pam y dylem ofni gadael i bobl Prydain benderfynu ar aelodaeth yr Uwch Siambr?

Codaf fater pwysig i Gymru drefol, sef cofrestru a thrwyddedu tai amlfeddiant. Ym maniffesto’r Blaid Lafur ar gyfer etholiad cyffredinol 1997, addawodd gyflwyno cynllun trwyddedu ar gyfer tai amlfeddiant. Fodd bynnag, mae dros bedair blynedd wedi mynd heibio ers hynny ac nid yw Llywodraeth y DU wedi cyflawni’r addewid honno eto. Nid oes unrhyw gynigion deddfwriaethol ar gyfer y cynllun yn Araith y Frenhines. Fodd bynnag, croesawn y ffaith bod yr Adran dros Drafnidiaeth, Llywodraeth Leol a’r Rhanbarthau ynghyd â’r Cynulliad, wedi cyhoeddi papurau ymgynghori yn ystod yr wythnosau diwethaf ar drwyddedu dethol ar gyfer tai preifat wedi eu rhentu. Gobeithiwn, felly, y gallwn edrych ymlaen at gynigion deddfwriaethol cadarn i roi cynllun o’r fath ar waith yn Araith nesaf y Frenhines.

Cydnabyddir bod safon llety mewn tai amlfeddiant yng Nghymru yn aml o safon dipyn yn is, yn is na’r hyn yr hoffem ei ddisgwyl. Mae hwn yn fater allweddol mewn llawer o ardaloedd trefol yng Nghymru, yn arbennig mewn dinasoedd megis Caerdydd ac Abertawe. Byddai cynllun trwyddedu yn ein helpu i godi safonau i’r rhai sy’n byw mewn llety o’r fath, yn ogystal â’r rhai sy’n byw mewn tai amlfeddiant mewn ardaloedd lle y mae nifer fawr o dai o’r fath. Gobeithiwn na fydd yn rhaid inni aros llawer yn hwy am hyn.

Nid oes digon o amser yn y ddadl hon i drafod y dadleuon o blaid pob gwelliant—

Cyn imi dderbyn ymyriad David Melding, hoffwn gyfeirio at y ffordd y byddwn yn pleidleisio ar y gwelliannau. Cefnogwn welliannau 5 a 6, sy’n unol â pholisi’r Llywodraeth bartneriaeth, a gwelliannau 10 ac 13, am eu bod yn unol â pholisi ein plaid ni. Fodd bynnag, ni chefnogwn welliannau 2, 3, 7 a 8 am eu bod yn rhy benodol. Ni chefnogwn welliant 9, am fod rhan ohono yn ddiystyr, na gwelliant 14, am ei fod i gyd yn ddiystyr. Ni chefnogwn welliant 11, am ei fod yn ymosodiad diwerth ar Lywodraeth y Cynulliad ac yr ydym eisoes wedi ymdrin â’r mater yng ngwelliant 1. Ni chefnogwn welliant 12 am ei fod yn amherthnasol i Gymru. Cefnogwn y cynnig, ond gwnawn hynny gan nodi bod Araith y Frenhines yn un siomedig a hynny gan Lywodraeth sydd heb gyflawni eto.

Derbyniaf eich ymyriad yn awr, David.

Os felly, ni dderbyniaf ei ymyriad. Rhoddodd pobl Prydain neges glir i Lafur—[Torri ar draws.]

Ni allaf dderbyn eich ymyriad, David; rhaid imi orffen.

Rhoddodd pobl Prydain neges glir i Lafur yn etholiad cyffredinol y DU. Yng Nghymru yr oedd y neges honno yn fwy clir byth. Yr oedd pobl am i Lywodraeth Tony Blair wneud mwy a gwneud yn well na’r tro diwethaf. Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn cyd-fynd â hynny. Parhawn i roi beirniadaeth adeiladol. Edrychwn ymlaen at y gwelliannau a nodwyd gennym, ac at roi adroddiad ar ôl i’r materion hyn gael eu trafod ym Mhwyllgorau’r Cynulliad.

Cynigiaf welliant 3. Ar ddiwedd pwynt 2, ychwanegu:

Cynigiaf welliant 6. Ar ddiwedd pwynt 3, ychwanegu:

Cynigiaf welliant 7. Ychwanegu pwynt newydd ar ôl pwynt 3 ac ailrifo’r pwyntiau dilynol:

Cynigiaf welliant 8. Ar ôl y pwynt olaf sydd wedi’i rifo, rhoi:

Cynigiaf hefyd welliant 14 yn enwau William Graham a Peter Rogers. Ychwanegu pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Croesawaf Ysgrifennydd Gwladol Cymru i’r ddadl heddiw. Mae eisoes wedi cael y fraint o wrando ar ychydig o Lafur Newydd, ychydig o hen Lafur ac ychydig o ddim byd o gwbl. Nid oes dim yn newid.

Ymdriniaf â rhai o’r agweddau pwysig ar Araith y Frenhines. Mae sawl pwnc yr hoffwn ei drafod, megis addysg, iechyd, amaethyddiaeth, menter, cyfiawnder troseddol a Dydd Gŵyl Dewi.

O ran addysg, croesawn y darpariaethau o ran ysgolion arbenigol ac ysgolion ffydd. Ni allaf weld sut y gellir cael ysgolion ffydd heb rywfaint o ddethol, rhywbeth sy’n rhyfeddol ym marn yr arweinydd yr wrthblaid yn ôl pob golwg. Fodd bynnag, nid oes angen iddo boeni am fod Jane Davidson wedi llwyddo i ddewis un o’r ychydig rannau o’r Araith sy’n dderbyniol gan ddweud na fydd yn ei dilyn, cyn lleied yw ei gweledigaeth hi.

O ran iechyd, efallai nad yw’r Prif Weinidog wedi diweddaru ei araith ers toriad yr haf. Gwyddom hynny am fod Jane Hutt wedi anfon llythyr at David Melding ar 25 Gorffennaf, yn dweud y bwriedir ymdrin â’r ddarpariaeth sy’n ymwneud â’r strwythurau yng Nghymru yn y Mesur i Loegr. Ni fwriedir ymdrin â hwy yn y Mesur i Gymru, fel y nododd y Prif Weinidog. Felly nid oes ganddo’r wybodaeth ddiweddaraf yn hynny o beth. Yr oedd yn ymfalchïo cymaint mewn Mesur i Gymru, fel nad oedd wedi sylweddoli mai dim ond darpariaeth amlinellol ydyw ac mai ym Mesur Lloegr y bydd pob darpariaeth ar gyfer Cymru. Rhaid imi ddweud nad oes arlliw o goelcerth y cwangos a addawyd. Byddem o blaid awdurdod iechyd i Gymru gyfan, ar hyd braich o’r Cynulliad Cenedlaethol, yn gwneud y gwaith a wna’r pum awdurdod iechyd yng Nghymru ar hyn o bryd, yn hytrach na’r hyn sydd fawr gwell na chwangos wedi eu ffurfio ar lun y 22 o fyrddau iechyd sy’n bodoli eisoes. Ni fyddai modd iddynt wneud yr holl waith y byddem yn gofyn iddynt ei wneud, megis comisiynu darpariaeth ac ymestyn gofal yn y gymuned neu ofal iechyd meddwl o bosibl. Ni fyddai hynny’n bosibl.

Bu’r Prif Weinidog yn sôn cryn dipyn am welliant 14, y mae wedi ei gamddarllen o bosibl. Yr oedd yn meddwl ei fod yn ymwneud â dileu tlodi yng nghefn gwlad a’n bod wedi gofyn am fesurau i fynd i’r afael â hyn. Yr ydym wedi gofyn am fesurau i fynd i’r afael â’r argyfwng yng nghefn gwlad, rhywbeth nad yw’n afresymol. Gallai rhai o’r pethau hyn gael eu gwneud drwy ddeddfu, er enghraifft, cyfyngu ar fewnforion o gig heintus o wledydd lle mae clwy’r traed a’r genau yn rhemp—

A ildiwch?

Gorffennaf fy mhwynt ac yna ildiaf.

Gellid cyfyngu ar allforion o gig heintus o wledydd lle mae clwy’r traed a’r genau yn rhemp drwy ddeddfu. Mae mesurau eraill yn ymwneud â’r argyfwng yng nghefn gwlad, ond nid yn benodol ag amaeth. Gellid bod wedi cynnwys mesurau yn Araith y Frenhines eleni i fynd i’r afael â phroblemau swyddfeydd post ac ysgolion gwledig y mae wedi mynd yn fain arnynt.

Gwn nad ydych wedi gweld yr ymateb terfynol i’r ymgynghoriad ar ddyfodol y gwasanaeth iechyd, ond sut, tybed, y gall eich sylwadau na fyddai’r byrddau iechyd yn llwyddo yn eu tasg fod yn gyson â pholisi cyhoeddedig eich plaid y dylid datganoli’r holl benderfyniadau hyn i glinigwyr rheng-flaen? Sut y byddant yn gwneud y penderfyniadau pan fyddant yn trin cleifion?

Ni fyddant yn ymgymryd â’r rôl gomisiynu. Derbyniaf fod yn rhaid ymdrin â rhai o’r materion hyn yn strategol, ond ni fydd y clinigwyr yn ymdrin â’r strategaeth na’r gwaith o gomisiynu gwasanaethau. Nid awgrymais hynny. Yr ydym am weld awdurdod iechyd i Gymru gyfan yn hytrach na phum awdurdod iechyd. Byddai hynny yn arwain at goelcerth y cwangos, y mae’ch plaid o’i blaid, i fod. Edrychwn ymlaen at gael eich cefnogaeth yn y Pwyllgor, Ddirprwy Weinidog.

Trof at y mesurau sy’n ymwneud ag amaethyddiaeth a chefn gwlad. Mae’n rhyfeddol nad oes dim yn Araith y Frenhines, yn ystod yr argyfwng amaethyddol a gwledig mwyaf ers can mlynedd, i fynd i’r afael â hynny, heblaw ymrwymiad i ddychwelwyd at fater hela llwynogod. Waeth a ydych o blaid gwahardd hela llwynogod ai peidio, ymddengys i mi fod y ffaith nad oes dim yn y rhaglen ddeddfwriaethol i fynd i’r afael â phroblemau cefn gwlad yn sarhad mawr ar Gymru wledig. Yr oedd Prif Weinidog Cymru yn anystyriol, yn ddidaro ac yn watwarus braidd wrth ddweud bod Ceidwadwyr Cymru am i Lafur wneud rhywbeth ynglŷn â thlodi cefn gwlad. Yr ydym am ichi wneud rhywbeth ynglŷn â thlodi cefn gwlad a rhoddodd Araith y Frenhines gyfle euraid ichi wneud hynny.

Yr ydym oll o blaid Mesur Menter, Ysgrifennydd Gwladol, Mesur sy’n addo brwydro yn erbyn biwrocratiaeth. Mae angen inni ffrwyno biwrocratiaeth fel ag y maent yn UDA. Gellir gwneud hynny drwy ddeddfu. Fodd bynnag, rhaid ystyried hyn yn erbyn cefndir lle y gwelwyd y nifer fwyaf o reoliadau yn mynd drwy’r Senedd y llynedd nag erioed o’r blaen, yn llawer mwy nag y gwelwyd o’r blaen, hyd yn oed o dan Lywodraeth Lafur. Mae’r nifer wedi cynyddu’n gyflym o dan y Llywodraeth Lafur hon.

Hoffwn gyfeirio’n fyr at y Mesur Cyfiawnder Troseddol ac at rai o’r mesurau gwrth-derfysgaeth, y cânt eu cyflwyno yn dilyn Araith y Frenhines. Mae ein plaid yma ac yn San Steffan, yn dymuno’n dda i’r mesurau hynny yn erbyn terfysgaeth. Mae’n briodol iddynt gael eu cyflwyno. Cefnogwn hefyd y cynigion yn y Mesur Cyfiawnder Troseddol i sefydlu asiantaeth adennill asedau troseddwyr i adennill enillion pobl sy’n gwerthu cyffuriau. Tybed a yw hynny’n gyson ag ymagwedd y Democratiaid Rhyddfrydol tuag at gyfreithloni canabis ac, ers cynhadledd eu plaid yng Nghymru yn Llanfair-ym-Muallt i gyfreithloni heroin a chocên yn ogystal. Gobeithiaf ichi gael caniatâd hanner arall y ceffyl pantomeim, am na chredaf y byddai Llafur yn fodlon ar y mesurau hynny.

Efallai yr hoffech ddarllen y polisi, am eich bod yn hollol anghywir. Ar ôl ichi ei ddarllen, cawn ei drafod eto.

Nid wyf yn siŵr ai ymyriad oedd hynny. Fodd bynnag, gwell ichi gael gair gyda’ch ymchwilydd, Gavin Cox, sydd wedi mynd i ddadl â mi ym mhapurau newydd lleol y Canolbarth, gan awgrymu eich bod yn bwriadu cyfreithloni’r cyffuriau hynny. Rhoddaf gopi o’r erthygl dan sylw ichi.

Ymddengys i ddarpariaeth Dydd Gwŷl Dewi fod yn broblem. Awgrymodd y Prif Weinidog yn gynharach mai’r unig reswm nad oedd hynny yn Araith y Frenhines oedd y ffaith bod Ceidwadwyr Cymru am ei chyflwyno yn lle un o’r gwyliau banc eraill yng Nghymru. Yr wyf yn fwy na pharod i dynnu’r amod hwnnw yn ôl, er moesgarwch, os yw o’r farn y gellir cynnwys y ddarpariaeth yn Araith y Frenhines y tro nesaf, oherwydd mae’n bwysig inni gael y ddeddfwriaeth hon. Er inni roi cryn dipyn o gefnogaeth i’ch Prif Weinidog yn ddiweddar, ni chredais fod gennym gymaint o ddylanwad yn Downing Street ag y bu ichi awgrymu. Efallai mai gor-ddweud yr ydych yn hynny o beth.

Mae Araith y Frenhines yn siom fawr. Nid yw’n nodedig, nac yn berthnasol i Gymru ar y cyfan. Mae’n colli’r pwynt ynglŷn â diwygio gofal iechyd; ymdrinnir â hynny yn y Mesur i Loegr, nid yn y Mesur i Gymru. Nid yw’n ymdrin o gwbl â’r argyfwng gwaethaf mewn amaethyddiaeth ers canrif. Dyna pam na chefnogwn y cynnig ar Araith y Frenhines eleni ac y cefnogwn y gwelliannau sy’n ceisio gwella arni.

Croesawaf raglen ddeddfwriaethol Prif Weinidog y DU. Rhydd arwydd o berthynas fwy agored ac ymatebol â’r Weithrediaeth yn Whitehall, a fydd yn fuddiol i bawb. Dengys yr Araith yn glir fod datganoli yn dechrau ymdreiddio i ffordd o feddwl Llywodraeth Ganolog. Mae hynny yn galonogol ac yn adlewyrchu gwaith caled ein Cabinet ac Ysgrifennydd Gwladol Cymru. Mae Mesur yr NHS (Cymru) yn gyflawniad gwych. Mae’n dda gweld bod y grwpiau iechyd lleol yn dod yn brif borth ar gyfer darparu gwasanaethau lleol. Bydd hyn, gobeithio, yn cwtogi ar fiwrocratiaeth ac yn rhoi’r gwasanaeth iechyd yn nwylo cymunedau lleol unwaith eto. Fodd bynnag, mae rhai o’m hetholwyr wedi codi pryderon, yn bennaf ynglŷn â’r anhawster o ran pennu llinellau atebolrwydd clir, tra’n rhannu pŵer rhwng y grwpiau iechyd lleol a’r consortia ar yr un pryd. Fodd bynnag, nid dyma’r amser priodol ar gyfer cynnal dadl fanwl o’r fath.

Trof yn awr at fy mhrif bwynt. Mae’r Mesur sy’n diwygio’r heddlu hefyd yn hollbwysig i Gymru. Mae’n hen bryd i’r egwyddorion o fod yn agored, yn atebol ac yn dryloyw ymdreiddio i haenau uchaf ein gwasanaeth heddlu. Gobeithiaf y bydd y Mesur yn gorfodi’r heddlu a’i awdurdodau i newid eu diwylliant rheoli, sy’n hybu cyfrinachedd ac yn rhoi gwerth ar bengaledwch. Mae’r swyddog heddlu cyffredin yn swyddog proffesiynol gweithgar ac ymroddedig a gaiff ei bardduo yn annheg gan y diwylliant cyfrinachgar hwnnw. Mae cyfrinachedd yn hollol ddiangen yn y mwyafrif o achosion, ac yna mae aelodau’r cyhoedd yn cael anhawster i gael gwybodaeth sylfaenol gan weision cyhoeddus. Bydd targedu achosion o salwch ac ymddeol am resymau meddygol annilys yn arbed miliynau o bunnau i’n gwlad bob blwyddyn. Mewn rhai ardaloedd, mae hyd at 50 y cant o’r swyddogion heddlu cymdogol yn absennol oherwydd salwch. Mae 56 y cant o swyddogion heddlu yn ymddeol am resymau meddygol. Y llynedd, cafodd un o bob 10 o swyddogion heddlu troseddau cenedlaethol ei ymchwilio oherwydd camarfer. Rhyw 18 mis yn ôl, rhoddwyd cryn sylw i sefydlu cronfa ddata’r heddlu ar ystadegau yn ôl rhyw, ond nid yw’r ystadegau pwysig hyn wedi ymddangos eto.

Os bydd y Mesur yn llwyddo i leihau nifer y swyddogion sy’n absennol o’u swyddi gan 1 y cant yn unig, byddai 1,200 o swyddogion ychwanegol ar gael ar unwaith ar gyfer dyletswyddau ar y stryd. Gobeithiaf hefyd y bydd y system gwyno newydd, o dan arweiniad yr Ysgrifennydd Cartref, yn fodd i gasglu a choladu mwy o ddata ar gamau a gymerwyd yn erbyn swyddogion ac i roi terfyn ar y prosesau costus ac annheg sydd ar waith ar hyn o bryd. Fel yr argymhellwyd eisoes, hoffwn groesawu’r Asiantaeth Adennill Asedau Troseddwyr, a sefydlwyd o dan y Mesur Enillion Troseddu. Bydd hyn yn sicrhau y caiff barwniaid cyffuriau a phimpiaid eu haeddiant. Cymerir eu henillion troseddu oddi wrthynt a’u rhoi i’r wladwriaeth i helpu i wneud iawn am yr hyn a wnaethant.

Soniaf hefyd am ail gam diwygio Tŷ’r Arglwyddi, y cyfeirir ato yn Araith y Frenhines hefyd. Bu menter arglwyddi’r bobl yn siomedig hyd yma. O blith y 15 person cyffredin a ddewiswyd, mae saith wedi’u hurddo’n farchog, un Arglwyddes, prif weithredwr BP Amoco, cyn-lysgennad, cyn-brif swyddog gwyddonol y Llywodraeth a chyn-gomisiynydd yr Heddlu Metropolitanaidd, Syr Paul Condon. Yr wyf yn adnabod Syr Paul, ond cofier—

Brolio’ch cydnabod?

Mae’n ddyn hynaws a bu’n un o’m swyddogion iau un tro [Chwerthin.] Rhaid cofio—gobeithiaf nad wyf yn gas, am fy mod yn ei edmygu—i bobl alw arno i ymddiswyddo yn sgîl y ffordd yr ymdriniwyd ag achos Lawrence. Mae’r syniad bod y bobl hyn yn arglwyddi’r bobl wedi peri i’r broses ddiwygio golli cryn dipyn o hygrededd. Yn yr ail gam hwn, gobeithiaf y bydd democratiaeth fydd yn gorchfygu. Nododd pob un ohonom i’r Prif Weinidog, yn ei araith i’r Cynulliad yr wythnos diwethaf—

First, let me say how surprised I am at the Cabinet’s lack of interest in this important debate, and at their absence given the Secretary of State’s presence. There are measures before us on education, homelessness and the health service, and not one of the relevant Ministers is present to hear this debate.

I shall concentrate on amendment 15 in the name of Jocelyn Davies. Unfortunately, the Minister for Rural Affairs is not in the Chamber to hear my comments.

The Assembly is now of the unanimous opinion that it needs more powers in the field of animal health in order to control foot and mouth disease. A fortnight ago, in the Agriculture and Rural Development Committee, that principle enjoyed cross-party support.

The experience of the past nine months has been extremely frustrating for Members representing rural constituencies, especially for the Minister, who was protrayed in the media as the man who managed foot and mouth disease without any powers to make the practical and scientific changes necessary to lift the restrictions on animal movements. There are many examples of changes which the Minister supported, but where the farmers of Wales were forced to wait for days and, more often, for weeks for a Minister in the former Ministry of Agriculture, Fisheries and Food to sign the piece of paper for those changes to be carried out.

Farmers in my constituency had direct experience of that: for a long time an area of north Ceredigion was designated an infected area, although there had been no case of the disease. There was no scientific basis for the decision, but an official in MAFF in London had drawn a circle on a map that included north Ceredigion. That was in spite of the fact that Atlantic winds and the Cambrian mountains separate Ceredigion and Llanidloes, which was the nearest place to Ceredigion where a case was identified. The Minister for Rural Affairs and his scientific advisers were ready to lift the restrictions. They put pressure on MAFF to do that, to the ridiculous extent that, apparently, an official went by car from London all the way to York to chase up the Parliamentary Secretary, Eliot Morley, so that he could sign a piece of paper lifting the restrictions.

That may not sound particularly serious this afternoon, but, during the period between implementing and lifting the restriction in north Ceredigion, thousands of animals were killed under the welfare scheme. The animals were starving because they could not be taken across the road to better pasture. Those animals were killed totally without need. That is the sort of information that would come to light in a public inquiry, which would cause embarrassment to the Government of Wales and the Government in London. Thousands of animals were needlessly killed over recent months and it is no surprise that our Governments are not courageous enough to hold a public inquiry into foot and mouth disease, as is appropriate.

The Westminster Government has published an Animal Health Bill in this parliamentary term, since the Queen’s Speech, which will reform the Animal Health Act 1981. An amendment to that Bill could be proposed to enable a transfer of powers to the Assembly. We would not therefore have to wait for secondary legislation from the Department for the Environment, Food and Rural Affairs to draw up a transfer of functions order, as the First Minister alluded to earlier.

We hope that the First Minister and the Secretary of State can support, in principle, using the newly published Animal Health Bill to ensure that the National Assembly has the powers to control animal diseases, in line with the wish of all parties. The First Minister said that Plaid Cymru is obsessed with additional powers—I would call that a ‘policy’, rather than an obsession. However, if I have an obsession for animal health powers, it is an obsession that we all share.

Siaradaf yn fyr am y pwerau newydd a gynigir gan Lywodraeth y DU ym maes iechyd anifeiliaid. Mae eu hangen, gwaetha’r modd, i ymdrin â sgîl-effeithiau argyfwng clwy’r traed a’r genau. Fodd bynnag, dim ond mesur rhannol y gallant fod. Mae angen inni oll ddysgu gwersi gan argyfwng clwy’r traed a’r genau i Gymru. Un o’r gwersi hynny yw na allwn byth wneud y camgymeriad o roi mwy o bwys i fuddiannau ffermwyr na buddiannau pawb arall yng nghefn gwlad. Gweithredodd y Cynulliad a Llywodraeth y DU gyda phob ewyllys da pan gaewyd cefn gwlad i raddau helaeth, ond camgymeriad ydoedd. Bu inni adael i ofnau diwydiant bach niweidio diwydiant llawer mwy—twristiaeth. Nid oes unrhyw dystiolaeth i’r un cerddwr na dringwr mynyddoedd ledu clwy’r traed a’r genau, ond mae digon o dystiolaeth bod ffermwyr wedi lledu’r clwyf drwy eu diofalwch. Os bydd y Mesur Iechyd Anifeiliaid yn newid y cydbwysedd yng nghefn gwlad o blaid twristiaeth, dylai pawb yng Nghymru groesawu hynny.

Pam fod y Blaid Lafur yn casáu ffermwyr â chas perffaith?

Nid yw’r Blaid Lafur yn casáu ffermwyr, David. Ni synnaf o gwbl fod Ceidwadwyr Cymru yn amddiffyn buddiannau rhai yn y diwydiant ffermio. Hoffwn eich atgoffa bod fy etholwyr i yn talu am y buddiannau hynny.

Yn ail, cyfyd mater dyfodol hirdymor y rhan fwyaf o ffermio ymylol yng Nghymru. Talodd pawb ohonom yn hallt am argyfwng clwy’r traed a’r genau—yn rhy hallt—am ein bod yn benderfynol o arbed ffermydd a ffermwyr yng Nghymru. Ar ôl dwys feddwl, rhaid inni gasglu na allwn barhau yn y modd hwn. Mae angen inni roi terfyn ar y system o gymorthdaliadau sy’n costio miliynau o bunnau mewn trethi a phrisiau bwyd uwch inni, ond system nad yw ond yn creu aneffeithlonrwydd economaidd a phrisiau asedau chwyddedig yn ei sgîl.

Deallaf yn llwyr eich pryderon am drethdalwyr Cymru a’ch etholwyr, a chymaint y maent wedi dioddef yn ystod yr argyfwng hwn. Fodd bynnag, a gytunwch, yn sgîl clwy’r traed a’r genau, y byddai’n well pe baem yn meddwl am ffyrdd o atal y clwyf rhag cyrraedd y wlad hon, yn hytrach na beio pobl eraill? Dylem wneud ymdrech, fel y gwna pob gwlad arall yn y byd, i atal cig rhag dod i mewn o wledydd lle mae clwy’r traed a’r genau yn rhemp. Nid ydym wedi cymryd camau yn erbyn unrhyw un o’r gwledydd hyn. Y cyfan yr ydym yn ei wneud yn awr yw ceisio rheoli’r clwyf ar ffermydd.

Ni chredaf mai mater o feio pobl ydyw, Peter. Yr hyn sy’n bwysig yw inni ddysgu’r gwersi i sicrhau na ddigwydd hyn byth eto.

A gytunwch, felly, mai’r ffordd orau o ddysgu’r gwersi fyddai cynnal ymchwiliad cyhoeddus llawn, a fyddai’n fodd i chi ac, i lawer o Aelodau eraill efallai, fynegi’ch pryderon ynglŷn â chlwy’r traed a’r genau ar goedd gwlad?

Ni chredaf fod angen inni gynnal ymchwiliad cyhoeddus i ddysgu’r gwersi, Elin. Yr ydych yn ceisio creu llen fwg. Ni chytunaf y byddai ymchwiliad cyhoeddus yn codi cywilydd ar y Llywodraeth na’r Cynulliad. Yn hytrach, byddai’n codi cywilydd ar rai ffermwyr.

Byddai’n llawer gwell pe baem yn defnyddio peth o’r arian a wariwn ar gymorthdaliadau i greu busnesau gwledig newydd ledled Cymru, busnesau a allai gynnig rhyw fath o ddyfodol cynaliadwy na all y polisi ffermio presennol ei gynnig. Ni all fod yn dderbyniol bod mwy o ddefaid ar fynyddoedd Cymru nag yr oedd ddau ddegawd yn ôl, ac eto bod incwm ffermio ar ei isaf erioed. Ni chaiff miloedd o ddefaid eu lladd—ar draul mawr i’r trethdalwyr—am nad oes marchnad i’r cig. Mae angen y Mesur hwn arnom i ddatrys y broblem honno, ond hefyd mae angen inni ddod o hyd i ateb hirdymor. Ni fydd modd sicrhau dyfodol cynaliadwy i ffermio nes y byddwn wedi rhoi terfyn ar gymhorthdal a chymorth gan y wladwriaeth. Ni allwn sicrhau dyfodol ffyniannus i bob rhan o gefn gwlad nes y byddwn wedi ystyried y cyfraniad a wna ffermio yn ei gyd-destun.

Cymeradwyaf yr ymrwymiad eto i’r broses ddatganoli ym Mhrydain Fawr yn yr araith raslon. Bydd hynny’n atgyfnerthu’r wladwriaeth Brydeinig a chalonogi’r rhai sy’n unoliaethwyr cadarn a didwyll, am fod hir oes i Brydain fel endid gwleidyddol. Wrth groesawu’r Ysgrifennydd Gwladol, cymeradwyaf ei record, yn enwedig yng Ngogledd Iwerddon lle y gweithiodd yn ddiwyd fel Gweinidog Gwladol â chyfrifoldeb dros ddatblygu gwleidyddol. Yr ydym oll yn falch o weld datblygiadau ychydig yn fwy cadarnhaol yng Ngogledd Iwerddon yr wythnos hon. Os bydd datganoli yn llwyddo yng Nghymru a’r Alban, rhydd gyfle gwych i gael sefydlogrwydd yng Ngogledd Iwerddon.

Canolbwyntiaf ar y mesurau sy’n ymwneud â’r gwasanaeth iechyd gwladol. Mae’n siomedig nodi y bwriedir ymdrin â diwygio’r strwythur iechyd mewn Mesur i Gymru a Lloegr. Deallaf y bydd pob un o’r newidiadau mawr yn welliannau i Fesur Diwygio a Datganoli’r NHS. Felly mae perygl na chânt yr un sylw â phe baent yn rhan o Fesur penodol, ar wahân i Gymru, sef y cynnig gwreiddiol ar gyfer Mesur yr NHS (Cymru). Y newidiadau enfawr hyn fydd y broses fwyaf o ddiwygio’r gwasanaeth iechyd ers dechrau’r 1970au. Dyma faint y dasg sydd ynghlwm wrth gynnig gweinyddiaeth y Cynulliad. Mae ychydig yn ddryslyd bod hyn yn oed Prif Weinidog Cymru wedi colli golwg ar hynny. Bu newid mawr o ran polisi yn ystod yr haf pan ddywedodd ei gyd-Aelod, y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol y byddai’n defnyddio gwelliannau i Fesur Diwygio a Datganoli’r NHS fel modd i ddiwygio yn hytrach na defnyddio Mesur yr NHS (Cymru).

Ar nodyn mwy cadarnhaol ac adeiladol, efallai y gall Ysgrifennydd Gwladol Cymru a Phrif Weinidog Cymru roi sicrwydd inni, er gwaethaf y gwelliannau niferus, mwy anniben i ddeddfwriaeth Cymru a Lloegr, y bydd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn chwarae rhan lawn ym mhroses y Mesur, wrth ei ddrafftio os oes modd.

Mae’n siomedig na chaiff Mesur yr NHS (Cymru) ei gyflwyno yn ystod y sesiwn hon, ond yn ystod sesiwn 2002-03—os bydd amser yn caniatáu, meddant. Erbyn hynny, bydd yn ymdrin â mesurau eraill, ac nid yn unig y diwygiadau strwythurol mawr. Cydnabyddaf y bydd yn ceisio mynd i’r afael â rhai materion pwysig, yn arbennig dyfodol y cynghorau iechyd cymunedol a chroesawaf hynny.

Mae’r diwygiadau hyn yn debygol o rannu’r Cynulliad. Rhagwelaf y bydd grŵp y Ceidwadwyr a grŵp Plaid Cymru yn anghyfforddus ynglŷn â rhai awgrymiadau. Clywsom fod amheuon gan y rhan fwyaf o’r gwasanaeth iechyd gwladol ynglŷn â’r newidiadau hyn. Mae ganddynt amheuon yn arbennig ynglŷn â’r cynigion i ddiddymu awdurdodau iechyd, i beidio â sefydlu corff Cymru gyfan, ac i sefydlu byrddau iechyd lleol a fydd yn comisiynu gwasanaethau gofal sylfaenol a gofal eilaidd, yn darparu gwasanaethau gofal sylfaenol ac yn dod yn gyfrifol am wasanaethau gofal cymunedol a gwasanaethau iechyd meddwl yn y dyfodol agos, o bosibl. Ni fydd sefydlu 22 awdurdod comisiynu—a allant fod yn wan, o gofio nad ydynt yn meddu ar y capasiti ar hyn o bryd ac y byddai’n cymryd amser iddynt ddatblygu’r capasiti hwnnw—i weithio yn erbyn system ganolog sy’n rhoi holl bwerau eraill yr awdurdodau iechyd yn nwylo’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, yn gynnig cytbwys a gallai fod yn beryglus. A fydd Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn derbyn y cynigion hyn fel polisi llywodraeth y DU pan fydd yn llywio’r ddeddfwriaeth sylfaenol drwy Dŷ’r Cyffredin, neu a gaiff Aelodau Seneddol Cymru a gweddill Prydain gyfle i graffu ar y cynigion fesul llinell? A gânt gyfle yn San Steffan i adlewyrchu’r pryderon a fynegir gan gymuned yr NHS yng Nghymru?

Mae’n ddrwg gennyf, ni sylweddolais fod Dr Gibbons yn ceisio ymyrryd. Mae gennyf 30 eiliad—

Gwnaethoch bwynt ynglŷn â swyddogaethau gwahanol y byrddau iechyd lleol, yn cynnwys comisiynu ac argymell gwasanaethau. Fodd bynnag, yr ydych wedi galw am hynny ers 18 mis, pan oeddech am weld ymddiriedolaethau gofal sylfaenol.

Na, ni chredaf y dylai ymddiriedolaethau gofal sylfaenol gomisiynu eu gwasanaethau eu hunain, gan y byddai hynny’n arwain at wrthdaro buddiannau, yn fy marn i.

Yn gyntaf, Paul, croesawaf flaenoriaethau Llywodraeth y DU sef ffyniant, tegwch a gwelliant sylweddol yn y gwasanaethau cyhoeddus. Dyma’r materion ‘bara menyn’ y dylai pob llywodraeth ganolbwyntio arnynt, fel y dywed fy etholwyr yn Nwyrain Casnewydd wrthyf drwy’r amser. Maent hefyd yn flaenoriaethau i’r Cynulliad, a gobeithiaf y gallwn, ynghyd â’n partneriaid yn Llywodraeth y DU, sicrhau y caiff polisïau crefftus eu rhoi ar waith yn effeithiol. Mae economïau yn agored i ddylanwadau ac amrywiadau lu, ond bu sefydlogrwydd economaidd ardderchog yn y DU ers 1997. Erbyn hyn mae 30,000 yn fwy o bobl yng Nghymru yn gweithio nag yr oedd bryd hynny. Gwnaethpwyd cynnydd nodedig—

A wnewch chi ildio?

Mewn munud, David, ar ôl imi orffen fy mhwynt. Gwnaethpwyd cynnydd nodedig tuag at nodau gwerthfawr fel cyflogaeth lawn, a hybu cyfiawnder cymdeithasol yn sylweddol.

Cytunaf fod yr economi wedi bod yn weddol fywiog. Fodd bynnag, onid yw’n wir iddi fod yn tyfu ers tua 1992? Onid yw’n wir hefyd mai’r rheswm i’r economi fod yn gymharol llwyddiannus yw’r ffaith bod y Blaid Lafur wedi mabwysiadu polisïau a chynlluniau gwariant da y Ceidwadwyr ac wedi cefnu ar ei ymlyniad i sosialaeth a gwladoli?

Na, diolch byth, David. Dyna’r ffordd yr ydych chi’n lliwio’r ffeithiau, sy’n bell o fod yn gywir. Y Llywodraeth Lafur a gyflawnodd y record nodedig hon o ran yr economi a’r Llywodraeth Lafur a fydd yn ei datblygu ymhellach. Gŵyr y Ceidwadwyr ddim am gyfiawnder cymdeithasol. Gwelsom hefyd y grant bloc i Gymru yn cynyddu i’w lefel uchaf erioed, sydd, yn amlwg, yn rhoi mwy o gyfle inni gyflawni ein huchelgais ar gyfer Cymru.

Trof yn awr yn fyr at yr erchyllterau yn Unol Daleithiau America a’r ymrwymiadau yn Araith y Frenhines i lunio strategaeth effeithiol i fynd i’r afael â thlodi yn y byd, ‘cylch cynnar a chynhwysfawr masnach y byd’ a diwygio Cyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig. Rhaid i’r ymrwymiadau hyn gael eu troi’n gynnydd gwirioneddol tuag at fyd mwy sefydlog, heddychlon a theg y mae’n rhaid inni ei fynnu yn awr gydag ymrwymiad ac egni o’r newydd. Effeithiwyd ar Foslemiaid a lleiafrifoedd ethnig eraill yn fy etholaeth yn uniongyrchol gan y sefyllfa sydd ohoni. Maent yn wynebu problemau o ran allgáu, gelyniaeth a gwaeth na hynny, y cyfan oherwydd lleiafrif bach o bobl. Mae wedi dod yn fwyfwy amlwg bod angen inni sicrhau bod cymunedau yn cysylltu a chydweithredu â’i gilydd yn fwy er mwyn osgoi camddealltwriaeth, anwybodaeth a drwgdybiaeth. Mae rhagfarn yn darfod pan ddaw pobl i adnabod ei gilydd. Yn hynny o beth, a chan gyfeirio at welliant 2, mae gan lawer o bobl bryderon ynglŷn â’r cynigion i gynyddu nifer yr ysgolion ffydd yn sylweddol, oherwydd gallai arwain at fwy o wahanu ar hyd llinellau crefyddol ac ethnig. Wedi dweud hynny, mae ysgolion, megis Ysgol Gynradd Gatholig St Francis, yn eich etholaeth chi, Paul, yn rhoi addysg ragorol ac ymhlith ei chyn-ddisgyblion y mae o leiaf un Ysgrifennydd Gwladol rhagorol.

Derbyniaf ymyriad byr gan fod amser yn mynd yn brin.

Mae llawer o ysgolion yr eglwys yng Nghymru yn rhoi addysg ragorol. Mynychais un o’r ysgolion hynny yng Nghaerdydd ac mae Aelodau eraill wedi cael yr un profiad gwych. Mae angen system addysg amrywiol a hyderus arnom yng Nghymru, system sy’n cynnig amrywiaeth eang o wasanaethau addysg a ddarperir gan ystod eang o grwpiau. O gofio bod hyn yn cael ei gynnig yn Lloegr, dylem ei ystyried o ddifrif yng Nghymru.

Mae gan rai ysgolion yng Nghasnewydd gymysgedd o blant o lu o gefndiroedd ethnig. Mae gweld y plant yn chwarae gyda’i gilydd yn fendigedig. Dyna’r model y dylem ei ddatblygu mewn ardaloedd fel fy etholaeth i lle y daw’r plant o wahanol gefndiroedd.

Dylid ystyried y materion hyn yn ofalus a dylai’r Llywodraeth fynd rhagddi gan bwyll o ran cynyddu nifer yr ysgolion ffydd. Rhaid inni dynnu gwahanol rannau o’n cymunedau ynghyd a bod yn ofalus nad ydym yn creu mwy o wahaniaeth.

in Welsh As usual, I declare an interest as a general practitioner and county councillor.

in Welsh Looking at the NHS (Wales) Bill, we see that it is a missed opportunity. Whichever Act or Bill is used to reform the national health service, we fail to see the bigger picture. That bigger picture is the inequalities in health statistics. With widespread poverty and worsening inequalities of income, health inequalities continue to widen. We have missed an opportunity to deal with that. That is why we proposed an amendment on free personal care—because charging fees adds to that inequality. Charging a fee for anything has a worse effect on the poor.

in Welsh I am pleased that Rhodri supports the amendment on banning tobacco advertising. Smoking is also more widespread in our most disadvantaged areas. We could make these two positive contributions to do something about our health statistics, which are among the worst in Great Britain.

in Welsh We do not have the powers at present to do anything about free personal care or banning tobacco advertising. As Ieuan said, that is a weakness of the Assembly.

yn Saesneg Mae Mesur yr NHS (Cymru) yn colli cyfle o ran y strwythurau hefyd. Fel y crybwyllwyd eisoes, yr ydym o blaid corff comisiynu, hyd braich i Gymru gyfan, i roi terfyn ar y loteri cod post. Gofynnir pam mai un corff yn unig y dylem ei sefydlu. Y rheswm yw bod gennym loteri rhagnodi a loteri cod post. Mae angen corff comisiynu Cymru gyfan a fydd yn penderfynu ar y triniaethau a fydd ar gael, ac yn eu cyflwyno i holl bobl Cymru.

yn Saesneg Credwn mewn symleiddio biwrocratiaeth er mwyn rhyddhau mwy o arian ar gyfer gofal i gleifion, ond nid yw’n amlwg o gwbl a fydd hynny yn digwydd o gyflwyno’r newidiadau strwythurol arfaethedig. Bydd gennym economïau iechyd: sut y byddant yn gweithio gyda’r consortia? Ni fydd y newidiadau strwythurol hyn yn amharu ar yr ymddiriedolaethau, yn cynnwys ymddiriedolaethau aciwt ac ymddiriedolaethau cymuned a unwyd ychydig o flynyddoedd yn ôl. Bydd y grwpiau iechyd lleol yn troi’n fyrddau iechyd lleol, heb systemau clir i ymdrin â’r ymddiriedolaethau sydd yn y gymuned o hyd. Mae pryderon mawr o ran capasiti’r byrddau iechyd lleol newydd i gyflawni’r hyn y gofynnir iddynt ei gyflawni, er bod yn rhaid croesawu’r elfen o ddemocratiaeth.

yn Saesneg Bydd gennym 22 o awdurdodau ariannol, yn lle pump. Bydd yr un awdurdodau yn comisiynu ac yn darparu gwasanaethau, a bydd y naill yn tanseilio’r llall—bydd yr un cyrff sy’n comisiynu yn tanseilio eu rôl fel darparwr, ac fel darparwyr byddant yn tanseilio eu rôl gomisiynu. Yn y Cynulliad bydd gennym gyfarwyddiaeth NHS ganolog, wedi’i chryfhau. A fydd hynny yn symlach ac yn fwy atebol i’r cleifion? Mae fy nghyd-feddygon teulu yn fy holi ynglŷn â gofal sylfaenol. Mae meddygon teulu yn trin 90 y cant o gleifion, felly beth fydd rhan gofal sylfaenol yn y diwygiadau strwythurol hyn? Ai awdurdodau iechyd o dan enw arall fydd y consortia o fyrddau iechyd lleol, ac eithrio’r diffyg amlwg—yn wahanol i’r awdurdodau iechyd presennol—na fyddant yn gyrff statudol ac y bydd eu rôl yn amwys?

yn Saesneg Mae hyn oll fod i fod yn syml, yn atebol ac yn ddemocrataidd, yn ôl y ddogfen ar newid strwythurol. Ac, yn ôl Mesur yr NHS (Cymru), bydd ailddyrannu adnoddau drwy awdurdodau iechyd yn dechrau ar yr un pryd ag y byddwn yn diddymu’r awdurdodau hynny. Ai enghraifft o feddwl cydlynus ydyw? Nage, mae’n llawer rhy gymhleth. Mae ymhell o fod yn syml i’m cleifion ac i bawb arall sy’n deall.

Mae’n ddrwg gennyf, Brian, nid oes gennyf amser i dderbyn ymyriad—dewch am baned gyda mi ar ôl y cyfarfod.

Ar ôl yr holl sôn am strwythurau rhaid inni beidio ag esgeuluso busnes craidd yr NHS, sef trin cleifion. Mae angen inni ganolbwyntio o’r newydd ar y capasiti i drin cleifion: gwelyau, nyrsys a meddygon. Mae angen canolbwyntio o’r newydd ar lefel bresennol yr ariannu, oherwydd yn ôl y darlun mawr mae gwariant y DU ar iechyd, sef 7.6 y cant o’i chynnyrch mewnwladol crynswth, yn is na’r cyfartaledd yn Ewrop sef 8.6 y cant o’r CMC. Mae hynny yn golygu bod gennym hanner y nifer cyfartalog Ewropeaidd o welyau a meddygon, sef y rheswm pam bod yr NHS o dan bwysau aruthrol. Mae angen inni fynd i’r afael â’r anghydraddoldebau iechyd sylfaenol a’r diffyg capasiti yn y system i ymdrin â salwch.

Rhaid inni beidio â throi oddi wrth y prif fater drwy sôn am newidiadau strwythurol: sef bod yn rhaid inni drin mwy o gleifion. Rhaid inni beidio â cholli golwg ar gorff comisiynu i Gymru gyfan, na busnes craidd yr NHS, sef sicrhau ein bod yn gwella iechyd ein pobl.

Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn cymeradwyo’r ymrwymiad parhaus i ddatganoli, ond mae ychydig feysydd allweddol nas cynhwyswyd sy’n hollbwysig i ddyfodol Cymru.

Unwaith eto methodd y Llywodraeth o ran yr amgylchedd. Cafodd llywodraeth leol ledled Cymru anhawster i ymdrin â gwastraff yn eu cymunedau. Dim ond rhyw led-fwriad sydd yn Araith y Frenhines y caiff unrhyw beth ei wneud ynglŷn â’r problemau amgylcheddol sy’n bla ar y DU, yn arbennig Cymru. Croesawn strategaeth wastraff y Cynulliad, sydd o’r diwedd yn ymdrin â’r broblem a esgeuluswyd gan y Llywodraeth ers cymaint o amser. Fodd bynnag cred y Democratiaid Rhyddfrydol fod angen Mesur cyfrifoldeb ac effeithlonrwydd amgylcheddol o hyd i sicrhau bod safonau ynni ac amgylchedd glân wrth wraidd y Llywodraeth.

Yr ail faes lle y siomodd y Llywodraeth Gymru yw’r broblem gynyddol ynglŷn â thrafnidiaeth. Yr ydym yn falch bod y ddeddfwriaeth ddrafft ar waith i weithredu argymhellion yr Arglwydd Cullen ar gyfer diogelwch ar y rheilffyrdd. Croesawn y newidiadau a wnaethpwyd i Railtrack ers Araith y Frenhines, ond mae llawer o waith eto i’w wneud. Mae Aelodau’r Cynulliad sy’n teithio o’r gogledd i’r de yn dyst i’r rhwystredigaeth gyson hon. Mae trafnidiaeth gyhoeddus yng Nghymru yn wynebu aneffeithlonrwydd ac aneffeithiolrwydd o hyd. Mae cwsmeriaid am gael gwell gwerth am arian; nid ydynt bellach am ymdopi â threnau yn rhedeg yn hwyr iawn, yn cael eu canslo a dim digon o gysylltiadau rhwng y gogledd a’r de, y cyfeiriais ato. Croesawaf y ffaith fod y blaid Dorïaidd wedi cyfaddef o’r diwedd ei bod wedi gwneud cawl o’r polisïau preifateiddio, a chroesawn yn arbennig y newid a wnaethpwyd gan y Llywodraeth Lafur wrth weithio i ddatrys y problemau sydd gan Railtrack.

Mae Araith y Frenhines yn methu â sôn hefyd am y broblem fwyaf a wynebodd Cymru yn ystod y flwyddyn ddiwethaf—clwy’r traed a’r genau. Byddai’r Democratiaid Rhyddfrydol wedi cynnwys Mesur Ombwdsmon i ddiogelu hawliau ffermwyr a mesur amaethyddiaeth i leihau’r baich rheoliadol er mwyn lleihau biwrocratiaeth. Mae angen cynnal ymchwiliad cyhoeddus llawn i argyfwng clwy’r traed a’r genau i archwilio ei effeithiau a’i atal rhag digwydd yn y dyfodol. Fel y nododd Mike German yn gynharach, byddwn yn cefnogi’r prif gynnig. Fodd bynnag, ni all y Llywodraeth barhau i anwybyddu’r materion allweddol hyn sydd mor bwysig i Gymru. Ein cyfrifoldeb ni yw canolbwyntio ar ddatrys y problemau hyn. Dylid barnu’r Llywodraeth ar ei llwyddiant yn y meysydd hyn.

Gwnaf un pwynt. Clywsom lawer o sylwadau gwerthfawr heddiw ar y gwasanaeth iechyd gan Aelodau o bob plaid. Fodd bynnag, ni chlywsom unrhyw beth am ddiogelwch staff yr NHS. Bob blwyddyn, mae meddygon a nyrsys a gweithwyr iechyd eraill yn dioddef sarhad ac, yn amlach na pheidio, gamdriniaeth gorfforol wrth eu gwaith. Ers gormod o amser, mae hyn wedi tanseilio morâl grŵp o bobl sy’n gwneud gwaith anodd a chaled. Mae’n annheg hefyd ar y rheini a orfodir yn anuniongyrchol i aros yn hwy am driniaeth oherwydd gweithredoedd mwyafrif bach. Caiff cynllun cerdyn coch ei weithredu yn Lloegr, sy’n cydbwyso’r ddyletswydd i ddarparu gofal iechyd â rhwymedigaeth i ddiogelu meddygon a nyrsys rhag ymddygiad annerbyniol. Caiff y cynllun yn Lloegr ei gymeradwyo gan yr awdurdodau iechyd, gan y rheini sy’n gweithio yn y gwasanaeth iechyd, a chan y Prif Weinidog. Ni chaiff unrhyw beth ei wneud yng Nghymru. Rhaid i ddiogelwch staff yr NHS fod yn holl bwysig i arweinwyr gwleidyddol, boed yn San Steffan neu yng Nghaerdydd. Mae’n siomedig nad oedd dim am hyn yn Araith y Frenhines. Anogaf Ysgrifennydd Gwladol Cymru i ystyried y mater hwn a sicrhau y cyfeirir at hyn yn areithiau’r Frenhines yn y dyfodol, ac y gwneir rhywbeth i ddiogelu staff yr NHS rhag ymddygiad annerbyniol mwyafrif bach.

Mae’n siŵr mai’r Mesur pwysicaf a gyhoeddir gan Lywodraeth yw’r Mesur Cyllid i ddeddfu’r mesurau a gynhwysir yn y gyllideb. Bydd y Mesur hwnnw yn deddfu’r newidiadau yn y gyfundrefn dreth sydd eu hangen i ariannu gwariant cyhoeddus ac i sicrhau y rheolir yr economi yn gywir. Yn y Cynulliad hwn a arweinir gan Lafur, gwelsom pa mor bwysig yw rheolaeth ariannol gadarn dros yr economi a gwelsom y manteision hefyd. Gwyddom pa mor bwysig yw penderfyniadau o ran y gyllideb ac arian i Gymru. Ni ddylem anghofio pa mor wych oedd y newyddion am adolygiad gwariant Gorffennaf 2000 i Gymru. Y cynnydd mewn gwariant cyhoeddus drwy’r bloc Cymreig sy’n uwch na’r gwaelodlinau blaenorol a gyhoeddwyd yw, £480 miliwn yn 2001-02, £1,173 miliwn yn 2002-03 a £1,821 miliwn yn 2003-04. Mae pob un ohonynt wedi cynyddu, sy’n golygu mwy na £1,000 yn ychwanegol i bob dyn, merch a phlentyn yng Nghymru. Mae gwariant cyhoeddus yn codi’n gynt yng Nghymru na gwariant cyhoeddus yn y DU yn gyffredinol. Gofynnaf i Blaid Cymru a yw ei galwadau am bwerau amrywio trethi yn golygu codi trethi? Bydd pobl Cymru am wybod. Byddai gostwng trethi yn golygu cwtogi ar wariant cyhoeddus neu fwy o gymorthdaliadau gan Loegr i helpu i dalu’r biliau.

I refer to some points that have already been made. Ieuan Wyn Jones referred in his speech to the gulf that is opening between New Labour’s agenda on a UK level and the wishes of the people of Wales. He was right to refer to that. I quote Roy Hattersley as a witness to that gulf. In his observations on the Queen’s Speech, which were written in the summer, he states:

Labour Assembly Members have another choice, namely to show the difference clearly between their values—hopefully—and the values of Blairism, and in that way represent the interests of the people of Wales. That, hopefully, is the priority of everyone here. That would mean calling unconditionally for a change to the fiscal, economic and taxation policies that currently cause great harm to the Welsh economy while bringing great benefits to certain areas of England, such as the south-east.

Mike German referred to the importance of the euro and we support him in that. I thought that the Secretary of State would take the opportunity to kill off the story that is currently abroad that the referendum on the euro could be held on the same day as the Assembly elections in 2003. It would be good to receive an assurance that such nonsense will not undermine democracy in that manner.

The failings of the present arrangement, as Ieuan Wyn Jones said, are becoming increasingly obvious. To have effective government you must be able to move through the stages, from policy development to legislation and then action. That is how to deal with the bread-and-butter issues that John Griffiths mentioned. This is not a constitutional dream, but effective government. If you want to achieve your objectives, you must be able to act in such a way. The pattern that we currently have makes that tremendously difficult. It is complex and one is continuously hindered by lack of powers.

On education, I noted in Paul Murphy’s original statement that there could be a specific education Bill for Wales. I would like to know whether that is still a possibility, and if not, why not. We as a party welcome some of the elements in the Government of Wales document ‘The Learning Country’; for example, the fact that it rejects specialist schools. I hope that the Government of Wales will persevere in that, even though the legislation would allow for such schools, if the Government were to change its mind. However, the paper is far from being a comprehensive programme for reforming the education system. That would require changing the institutional pattern that we have. The danger is that we might miss the boat in terms of other changes. And when will the boat pass by again? This again emphasises the need for a Bill on full legislative powers.

On the Communications Bill, here is an important opportunity for the Government of Wales to show that it can influence. First, it is vital that Wales has representation on the new regulatory body, the Office of Communications—Ofcom. Secondly, it is important that the legislation insists that Welsh programming is included in the requirements placed on the new commercial companies that will be established. We must ensure that they are broadcast during the popular hours. That is key. It is a test of Jenny Randerson as Minister for Culture. My great hope is that she passes that test. It would be preferable that we secured those programmes, rather than reproaching her were she to fail. It is an important test and we will hopefully concentrate on that issue.

yn Saesneg Canolbwyntiaf ar faterion iechyd. Nid oes unrhyw un yn fy mhlaid yn hunanfodlon ynglŷn â chyflwr yr NHS yng Nghymru. Mae’r ateb mewn tair rhan. Mae a wnelo’n rhannol â strwythurau, a chefnogaf fy nghyd-Aelod, Jane Hutt, yn ei chynlluniau i symleiddio rheolaeth yr NHS a’i gwneud yn fwy lleol. Mae a wnelo hefyd ag arian a chapasiti. Mae Lorraine Barrett yn gywir, caiff yr arian ychwanegol a fuddsoddir gan Blaid Lafur Cymru yn y gwasanaeth iechyd yng nghyllideb y flwyddyn nesaf effaith fawr ar wella gwasanaethau i gleifion. Mae’n dda iawn gweld yr arian hwnnw yn darparu mwy o gyfle i hyfforddi yn y gogledd a’r de. Mae prinder staff yn bryder mewn sawl rhan o Gymru a rhaid inni gynyddu cyflenwad y gweithwyr a hyfforddwyd i gyfateb â’r galwadau cynyddol am weithwyr sy’n deillio o’r cyllidebau mwy.

in Welsh In north Wales, I would like to see more doctors, nurses and professionals, such as speech therapists. I would like to see this staff speaking both languages—English and Welsh. This is an important matter, especially in relation to speech therapists. When you are ill, you want to speak to your doctor in your mother tongue.

yn Saesneg Fodd bynnag, er bod y strwythurau cywir a’r lefel briodol o ariannu yn bwysig, ni fyddwn yn gwella iechyd, yn wahanol i drin mwy o salwch, onid awn i’r afael yn llwyddiannus ag achosion sylfaenol afiechyd. Gwyddom fod cyflwr gwael tai yn achosi salwch. Gwyddom fod y lefelau cynyddol o dewdra yng Nghymru yn achos pryder difrifol. Gwyddom fod y diwylliant o yfed yn drwm ymhlith ein pobl ifanc—nas gwelir mewn rhannau eraill o’r Undeb Ewropeaidd—yn arwain at roi pwysau cwbl ddiangen ar ein gwasanaethau brys: yr heddlu a’r gwasanaeth ambiwlans.

yn Saesneg Fodd bynnag, y ffactor ffordd o fyw sy’n cael yr effaith fwyaf ar ein gwlad yw ysmygu. Mae ysmygu yn lladd 7,000 o bobl bob blwyddyn yng Nghymru. Mae hynny’n gyfystyr â phoblogaeth gyfan Abergele. Dywed tystiolaeth feddygol wrthym fod nifer y marwolaethau o ganlyniad i ysmygu yn anghyson o ardal i ardal yng Nghymru a bod ysmygu yn lladd y tlawd a’r gweithwyr di-grefft yn anghyfartal. Achos pennaf anghydraddoldeb iechyd yng Nghymru yw ysmygu. Mae angen i’m plaid i, sy’n gofidio am anghydraddoldeb mewn cymdeithas yn fwy nag unrhyw blaid arall yn y Cynulliad hwn, roi ystyriaeth i hynny.

yn Saesneg Yr wyf yn falch o weld yr ymrwymiad i wahardd hysbysebu tybaco yn y tymor seneddol hwn. Ni all ddod yn ddigon cyflym. Gallwn ddysgu llawer o enghreifftiau’r Llywodraethau datganoledig ledled y byd yn y mater hwn. Yng Nghaliffornia a De Cymru Newydd, er enghraifft, mae rheolaethau ar ysmygu mewn mannau cyhoeddus. Mae’r rheolaethau hyn yn diogelu gweithwyr nad ydynt yn ysmygu rhag ysmygu goddefol y gwyddom yn amlwg am y risgiau. Mae’r Llywodraethau hefyd yn rhoi cymorth ymarferol i’r rhai sy’n ceisio rhoi’r gorau i ysmygu.

Dim ond tair eiliad arall, Lywydd.

Bu’n ddadl fywiog a bu sesiwn pwyntiau o drefn hyd yn oed mwy bywiog yn gynharach. Heriaf y rheini sy’n dweud wrthyf nad yw’r dadleuon yn y Cynulliad yn fywiog a diddorol. Yr wyf wedi dod y prynhawn yma ac wedi gwrando ar ddadl hynod ddiddorol.

Yr oedd gennyf sêt flaen dda. Fel arfer eisteddaf gyda chyfrifiadur o’m blaen a rhaid imi ddweud fy mod yn gweld eisiau’r negeseuon e-bost â’u safbwyntiau cryf a dderbyniaf o bryd i’w gilydd. Serch hynny, bu’n ddadl gref.

Mae’r berthynas rhwng y Cynulliad Cenedlaethol a Llywodraeth y Deyrnas Unedig, a gynrychiolaf yng Nghymru, wedi gwella yn ystod y flwyddyn ddiwethaf. Dyma’r tro cyntaf, er enghraifft, imi siarad yn y ddadl arbennig hon a’r tro cyntaf imi fod yma i ateb eich pwyntiau. Bu’r berthynas gyda phob Aelod o’r Cynulliad a chyda Rhodri, wrth gwrs, ac Aelodau eraill o’r Cynulliad, o gymorth mawr imi a’m cyd-Aelodau yn San Steffan i sicrhau bod deddfwriaeth sylfaenol sy’n ymwneud â Chymru yn mynd drwy Dŷ’r Cyffredin a Thŷ’r Arglwyddi. Mae’n ddeialog dwy ffordd. Gallwn ddatblygu’r defnydd o Bwyllgorau Pwnc y Cynulliad i graffu ar ddeddfwriaeth sylfaenol, yn arbennig i’w chraffu pan gaiff ei chyhoeddi fel Mesur cyn ei gamau terfynol yn Nhŷ’r Cyffredin. Mae cyfle hefyd i’r Aelodau graffu ar Fesurau eraill—nid y rheini sy’n ymwneud â Chymru yn unig. Os yw’n bosibl, bydd Don Touhig, yr Is-Ysgrifennydd Seneddol a minnau bob amser yn bresennol mewn sesiynau Pwyllgor o’r fath.

Ymwelodd y Prif Weinidog yr wythnos diwethaf—

Yr wyf am ymyrryd ar egwyddor. Fodd bynnag, gwrandewais ar yr hyn a ddywedasoch. A gytunwch fod yn rhaid inni, er mwyn i’r Cynulliad wneud mewnbwn effeithiol ac amserol, sefydlu gweithdrefnau i sicrhau bod y Cynulliad yn rhan o’r broses o drafod y Mesurau hyn cyn eu cyhoeddi? Os na wnawn hynny, yna bydd yn rhy hwyr i wneud cyfraniad. Mae ein hystyriaeth o Araith y Frenhines heddiw yn rhy hwyr iddi wneud gwahaniaeth sylweddol. Rhaid cael rhyw fath o weithdrefn i’n galluogi i drafod y materion hyn yn gynharach. Rhaid gwneud rhywbeth yma, ac yn San Steffan, fel y gallwn weithio gyda’n gilydd ar Fesurau cyn eu cyhoeddi.

Mae llawer o wirionedd yn hynny. Daw Mesur yr NHS (Cymru) er enghraifft, ar ffurf ddrafft fel y gall y Cynulliad ddelio ag ef. Lle y mae cymalau yn cyfeirio at Gymru mewn Mesurau eraill, ceir anhawster i’r Cynulliad gael eu trafod cyn i’r Mesurau gael eu cyhoeddi. Yn y bôn, fodd bynnag, bydd y Cynulliad yn dadlau’r egwyddorion a fydd yn sail i’r rhannau Cymreig hynny o Fesurau Cymru a Lloegr. Y broblem arall yw cydamseru tymor y Cynulliad a’r tymor seneddol. Problemau ymarferol yw’r rhain, ond yn gyffredinol yr ydym yn llwyddo i weithio gyda’n gilydd wrth baratoi Mesurau.

I ddychwelyd at yr hyn a ddywedais yn gynharach, yr oedd y cwrteisi a ddangosodd y Cynulliad tuag at y Prif Weinidog yr wythnos diwethaf yn wych. Mwynhaodd ddod yma. Croesawyd yn arbennig y ffaith iddo sôn am wasanaethau cyhoeddus a phwysigrwydd datganoli yn ei araith. Yn ogystal, drwy gyfeirio at ddigwyddiadau 11 Medi a phenderfyniad y Llywodraeth i ddelio â therfysgaeth mewn tair ffordd—dyngarol, diplomataidd a milwrol—pwysleisiodd y Prif Weinidog bwysigrwydd y Cynulliad, ac yr oedd yn briodol iddo wneud hynny. Credaf fod pawb yn y Cynulliad yn cytuno na wnawn oddef unrhyw esgusion am hiliaeth yng Nghymru. Nid rhyfel yn erbyn Islam yw hyn. Yr wyf yn falch, er enghraifft, fod John wedi cyfeirio at nifer y Moslemiaid yn ei etholaeth. Ailadroddir hynny mewn etholaethau eraill yng Nghymru. Gwnaeth Rhodri, a Gweinidogion eraill, eu gorau i sicrhau ein bod yn ystyried y cymunedau Moslemaidd yn rhan o’r gymuned Gymreig.

Yn anochel, effeithiwyd ar rannau o’r rhaglen ddeddfwriaethol yn Nhŷ’r Cyffredin gan ddigwyddiadau 11 Medi. Yr ydym wedi gorfod cyflwyno deddfwriaeth i ddelio â therfysgaeth ac mae hynny wedi effeithio ar y rhaglen ddeddfwriaethol. Yr wyf yn ddiolchgar i bob plaid yn Nhŷ’r Cyffredin, sy’n cefnogi y camau a gymerwyd gennym yn erbyn terfysgaeth. Crybwyllaf un neu ddau o bwyntiau o ran hynny, gan nad oedd y mesurau hynny, pan oeddwn yma o’r blaen, gerbron Tŷ’r Cyffredin na’r Cynulliad. O ran terfysgaeth, anelir at sicrhau na all terfysgwyr gysgodi y tu ôl i’n system gyfreithiol ym Mhrydain. Maent hefyd yn caniatáu inni atal llif yr arian i derfysgwyr a gwella cydweithrediad rhyngwladol yn y frwydr yn erbyn terfysgaeth. Fel y gwyddoch, mae nifer fechan o bobl, yn anghyfiawn, wedi ceisio cysylltu terfysgaeth â phobl Islamaidd. Bydd y ddeddfwriaeth hon yn ymestyn y gyfraith anogaeth bresennol i ddelio â hyn. Mae sawl mater arall yn y Mesur a fydd yn delio â therfysgaeth. Ysgrifennaf at y Llywydd a Phrif Weinidog Cymru gyda manylion y ddeddfwriaeth honno fel bod Aelodau’r Cynulliad yn ymwybodol ohoni.

Mater arall, y mae sawl Aelod wedi ei grybwyll heddiw, yw clwy’r traed a’r genau, a’r argyfwng y mae Cymru wedi ei wynebu mewn perthynas ag ef, yn arbennig ym Mhowys ac Ynys Môn, yn ogystal â rhannau eraill o Gymru. Dyna pam, ar 31 Hydref, y cyflwynwyd Mesur yn cynnig gwelliannau i Ddeddf Iechyd Anifeiliaid 1981. Bydd y Mesur yn sicrhau y gallwn ddelio ag achosion newydd o glwy’r traed a’r genau yn effeithiol, a chymryd camau i ddileu clefyd y crafu o breiddiau defaid y DU. Mae angen inni sicrhau bod gennym y pwerau allweddol angenrheidiol i ddileu clwy’r traed a’r genau, gan gynnwys y pŵer i fynd i ffermydd, profi a lladd anifeiliaid, a lladd anifeiliaid ar ffermydd cyffiniol. Mae hefyd yn delio â bio-diogelwch gwael ar ffermydd sydd wedi’u heintio, gan fod hynny’n creu risg wirioneddol i ffermwyr eraill. Mae hynny’n annerbyniol a chaiff anghyfrifoldeb o’r fath ei gosbi drwy atal 75 y cant o’r iawndal. Cymer y rhan fwyaf o ffermwyr ofal mawr, a byddant yn cael yr un iawndal ag o’r blaen. Ar hyn o bryd, mae cynllun cenedlaethol clefyd y crafu yn drefniant gwirfoddol i fagu gwrthiant i enseffalopathïau sbyngffurf trosglwyddadwy ym mhreiddiau’r DU. Mae bridwyr defaid o’i blaid ond mae angen inni fod yn sicr y caiff ei ddatblygu cyn gynted â phosibl. Mae hynny’n bwysig i gynhyrchwyr ac i ddefnyddwyr.

Mae Carwyn a’i swyddogion wedi ymwneud llawer â’r ddeddfwriaeth ac ymgynghorwyd yn helaeth â hwy er mwyn diogelu buddiannau’r Cynulliad. Mae sawl Aelod wedi codi’r mater ac mae Plaid Cymru wedi cyflwyno gwelliant arno. Dywedodd Elin Jones y dylid rhoi mwy o bwerau ar iechyd anifeiliaid i’r Cynulliad. Yr ydym yn ymwybodol o’r dadleuon o blaid hyn. Mae Carwyn ac eraill wedi sôn am y materion hyn. Bydd yr ymgynghori angenrheidiol yn cymryd peth amser, ac mae angen i’r ddeddfwriaeth fod ar waith yn gyflym. Fel y soniodd Rhodri, gellir gwneud unrhyw drosglwyddiad o’r fath drwy Orchymyn trosglwyddo swyddogaethau, y byddwn yn ei gyflwyno i Dŷ’r Cyffredin. Byddaf yn cyfleu barn y Cynulliad ar hyn i Margaret Beckett pan ddychwelaf i Lundain.

Mae llawer o’r Aelodau yn gofidio ynglŷn â cheiswyr lloches, ac mae’r Cynulliad wedi codi’r mater sawl gwaith. Bydd yr Aelodau yn ymwybodol bod David Blunkett wedi cyhoeddi diwygiad polisi radical a sylfaenol. Bydd hynny’n cynnwys diwygio Deddf Llochesu a Mewnfudo 1999 i greu proses apelio symlach. Ymhlith y mesurau eraill mae strwythur tair haen o sefydlu, lletya ac ymbresenoli; dull carlam o ddychwelyd neu integreiddio. Caiff pobl eu lletya mewn canolfannau priodol yn ystod y broses honno. Bydd talebau newydd ar gael erbyn hydref 2002 a diwellir pob angen gan y canolfannau lletya. Dywedir wrthyf gan Jeff Rooker y caiff y broblem ynghylch carchar Caerdydd ei datrys erbyn diwedd y flwyddyn. Bydd llawer o ganolbwyntio ar integreiddio’r rheini y caniateir statws ffoaduriaid iddynt yn llwyddiannus. Byddwn yn cyhoeddi Papur Gwyn i drafod a ddylid cael gofynion iaith ac addysg ar gyfer dinasyddiaeth. Gwn fod gan y Cynulliad ddiddordeb yn hynny.

Yn yr amser sy’n weddill, ymatebaf i bwyntiau a godwyd gan Aelodau’r Cynulliad. Cododd arweinydd yr wrthblaid, Ieuan, sawl pwynt diddorol, a chytunaf â rhai ohonynt ac anghytunaf â rhai eraill. Ar ddechrau ei araith, nododd ei fod yn siomedig nad oedd rhai Mesurau wedi eu cynnwys yn y rhaglen. Fel cyn-Aelod o Dŷ’r Cyffredin, dealla nad yw’n bosibl bob amser cynnwys pob Mesur ym mhob sesiwn. Dim ond dechrau ein cyfnod o bedair neu bum mlynedd wrth y llyw yn y Senedd yw hyn.

Cododd Ieuan fater gofal personol am ddim i’r henoed, fel y gwnaeth Mike, a hysbysebu tybaco, fel y gwnaeth Alun Pugh. Yr wyf yn ymwybodol bod Jane Hutt wedi cyhoeddi mesurau ar ofal nyrsio am ddim i bobl Cymru. Credaf fod hyn yn becyn hael. Fodd bynnag, ni chred y Llywodraeth mai sicrhau bod gofal personol am ddim ar gael i bawb yw’r ffordd fwyaf effeithiol o dargedau adnoddau. Byddai sicrhau bod gofal personol am ddim ar gael i bawb, yn cynnwys y rhai y gofelir amdanynt gartref, yn golygu llawer iawn o arian, yn awr ac yn y dyfodol. Ni chredwn y byddai o reidrwydd yn gwella gwasanaethau. Dylai’r system gofal i bobl hŷn fod yn seiliedig ar egwyddorion ansawdd, dewis a thegwch. Nid ydym yn argyhoeddedig y byddai darparu gofal personol am ddim i bawb yn hyrwyddo’r egwyddorion hynny.

Fel y dywedais, cododd Ieuan fater hysbysebu tybaco hefyd. Bydd Ieuan ac eraill yn ymwybodol bod yr Arglwydd Clement-Jones, Democrat Rhyddfrydol, wedi cyflwyno’r Mesur Hysbysebu a Hyrwyddo Tybaco fel Mesur aelod preifat yn Nhŷ’r Arglwyddi ar 11 Gorffennaf. Cynhaliwyd ail ddarlleniad y Mesur hwnnw ar 2 Tachwedd. Yn ei maniffesto mae’r Llywodraeth wedi ymrwymo i ailgyflwyno’r Mesur yn ystod oes y Senedd bresennol. Mae Mesur yr Arglwydd Clement-Jones yn ailadrodd geiriau Mesur y Llywodraeth a fethodd. Cefnogir ei egwyddorion. Hysbysaf Gabinet y Cynulliad yn rheolaidd am ei hynt, gan fy mod yn gwybod pa mor bwysig ydyw i’r Cynulliad.

Ni chytunaf â sylwadau mwy dadleuol Ieuan ar y gwahaniaeth mawr sy’n bodoli yn ei farn ef rhwng Llafur yn y Llywodraeth yn Llundain ac yn y Cynulliad yng Nghymru. Yn y bôn, mae ein gwerthoedd yr un peth, ond efallai fod y ffordd y cyflawnwn y nodau hynny yn wahanol. Dyna yw datganoli. Dyna beth y pleidleisiodd pobl amdano. Credaf, cyhyd ag y bo’r gwasanaeth iechyd yn rhoi gofal am ddim, y byddai Aneurin Bevan wedi cytuno bod angen newid. Gall hyn gynnwys newidiadau yn y strwythur a newidiadau yn y ffordd y deliwn â rhai afiechydon oherwydd y datblygiadau mewn technoleg a’r ffaith bod pobl yn byw yn hwy. Profwyd a yw pobl am weld y gwasanaethau cyhoeddus yn cael eu moderneiddio yn ôl ein cynigion yn yr etholiad cyffredinol, lle y cefnogodd mwyafrif helaeth o’r bobl farn y Llywodraeth.

Soniodd Mike hefyd am rai o’r materion uchod. Nododd fod y Llywodraeth wedi newid ei barn ar sawl mater. Yr ydym wedi gwrando ar synnwyr cyffredin ac ar bobl eraill, yn ogystal â gwleidyddion o blaid y Democratiaid Rhyddfrydol. Dywedodd ei fod yn credu bod hyn yn dda. Yn y pen draw, pleidleisiodd pobl dros Lywodraeth Lafur. Pleidleisiodd llawer o bobl dros Aelodau Seneddol o blaid y Democratiaid Rhyddfrydol a chafodd y blaid honno ganlyniad da yn yr etholiad. Fodd bynnag, deallodd pobl pa mor synhwyrol oedd ein cynigion ninnau hefyd.

Cododd Mike nifer o faterion nas cynhwyswyd yn Araith y Frenhines a hynny’n briodol. Un oedd tai amlfeddiant a’r cynllun trwyddedu. Erys hynny yn flaenoriaeth ar gyfer y dyfodol. Un arall oedd diwygio Tŷ’r Arglwyddi. Cyflwynir papur ymgynghorol ar hynny cyn diwedd y mis. Bydd diwygiadau pellach yn digwydd. Cyfeiriodd Mike at y refferendwm ar yr ewro. Gŵyr ein bod fel plaid yn cytuno ar yr ewro mewn egwyddor ond rhaid inni gymhwyso pum prawf. Yr ydym yn eu hystyried ar hyn o bryd.

Cododd Nick nifer o faterion, yn arbennig ar yr NHS—

I referred to the rumour that is abroad that the referendum on the euro will be held on the same day as the Assembly elections in 2003. Are you willing to nail that rumour, and say that that would be inappropriate, and complicate the democratic process in an unacceptable way?

Nid oes neb wedi dweud wrthyf fi amdano—[Chwerthin]—ond byddaf yn siarad â Peter Hain heno, ac yn sicrhau y daw i wybod am safbwyntiau’r Cynulliad. Nid wyf wedi anghofio eich pwynt, ond gan mai chi siaradodd olaf, mae’r sylw yn ddiweddarach yn fy nodiadau.

Cyfeiriodd Nick at sawl mater ar y gwasanaeth iechyd gwladol. Mae ei bwynt ynghylch y polisïau yng Nghymru yn fater i chi fel Aelodau’r Cynulliad. O ran y dryswch y credai y gallai fod rhwng Mesur i Gymru a Lloegr, a Mesur i Gymru, soniais wrth y Cynulliad rai misoedd yn ôl y byddem, o dan rai amgylchiadau, lle yr oedd yn bwysig cyflawni pethau’n gyflym, yn defnyddio cymalau—nid gwelliannau—yn y Mesur i Gymru a Lloegr. Cyhoeddir Mesur yn fuan a fydd yn cwmpasu Cymru a Lloegr. Bydd cymalau Cymreig yn y Mesur hwn a fydd yn seiliedig ar ymgynghori â’r Cynulliad.

Cyfeiriasoch at y cyfle i ddefnyddio Mesurau i Gymru a Lloegr pe bai achos dros wneud hynny. A oes deddfwriaeth sylfaenol i ddelio â sefyllfa newydd Railtrack, ac os felly, a fyddai’n bosibl ei defnyddio i ailystyried pwerau’r Cynulliad mewn perthynas â’r rheilffyrdd? Bu’n flaenoriaeth i’r Gweinidog dros yr Amgylchedd, Pwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth ac i’r Cynulliad cyfan i geisio mwy o bwerau mewn perthynas â’r Awdurdod Rheilffyrdd Strategol. Felly, os bydd deddfwriaeth sylfaenol ym ymwneud â Railtrack, a fyddai’n bosibl ystyried ein pwerau o ran yr awdurdod hwnnw yr un pryd?

Gwnaeth y Cynulliad ei safbwynt ar hynny yn glir, a gobeithiaf, os bydd Sue yn ei godi gyda mi, y gallaf gyflwyno’r mater i Stephen Byers.

O ran y materion eraill a godwyd gan Nick—a gallaf weld fy mod yn mynd yn brin o amser—mae materion cefn gwlad wrth gwrs yn bwysig. Ar hyn o bryd cynhelir tri ymchwiliad i’r materion hyn. Nid deddfwriaeth yw’r ffordd orau bob amser o ddelio â phroblemau cefn gwlad. Derbyniaf ei bwynt ar fenter, ond mae datblygiadau ar effaith reoliadol. O ran gwneud Dydd Gŵyl Dewi yn ŵyl gyhoeddus, caiff hyn ei ystyried o hyd. Atebodd Rhodri gwestiwn yn gynharach, a soniodd am rai o’r cymhlethdodau sy’n gysylltiedig ag ef.

Cyfeiriodd Alison at y cynigion i foderneiddio’r gwasanaeth iechyd yng Nghymru, a chroesawaf ei chefnogaeth i Fesur yr Heddlu, a’r Mesur Enillion Troseddu, a fydd yn sefydlu Asiantaeth Adennill Asedau Troseddwyr. Yr wyf wedi crybwyll rhai o faterion Elin ar y sefyllfa o ran iechyd anifeiliaid. Cyfeiriodd Lynne yn rymus at faterion yn ymwneud â ffermio. Yn fy marn i, rhaid inni ymdrin â ffermio a thwristiaeth yng nghefn gwlad, ac mae’n iawn cynllunio ar gyfer dyfodol Cymru, a lleoedd eraill. Cododd David Melding faterion yn ymwneud â datganoli, ac yr oedd yn iawn, fe gredaf, pan ddywedodd fod datganoli yn cryfhau’r undeb. Yr wyf yn ddiolchgar iddo am ei sylwadau ar Ogledd Iwerddon, a gobeithiaf y bydd pethau’n gwella yno. Trafodais y cwestiwn ar Fesur yr NHS (Cymru), ac eithrio’r ffaith y bydd y newidiadau y soniodd amdanynt ar ffurf cymalau, nid gwelliannau, ac y bydd y Mesur gennym yn fuan. Cyfeiriodd John Griffiths at faterion ‘bara menyn’. Cytunaf ag ef, gan fod materion o’r fath yn bwysig i’m hetholwyr. Soniodd hefyd am y grant bloc, a groesewir gennym. Cyfeiriodd hefyd at Ysgol San Ffransis o Assisi, lle y cefais i ac Is-Ysgrifennydd Seneddol Cymru ein haddysgu.

Cyfeiriodd Dai Lloyd at y gwasanaeth iechyd. Yr wyf wedi trafod tybaco a gofal personol am ddim. Cyfrifoldeb y Cynulliad yn awr yw penderfynu sut y mae am strwythuro’r gwasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru ac mae ganddo’r pwerau i wneud hynny. Cyfeiriodd Eleanor Burnham at yr Arglwydd Cullen ac at Railtrack. Cytunaf inni wneud cawl o’r gwaith o breifateiddio’r rheilffyrdd. Fe’i hatgoffaf fod gan Gymru ombwdsmon ffermio a phanel apeliadau annibynnol.

Cyfeiriodd David Davies hefyd at y gwasanaeth iechyd gwladol a chytunaf â’i bwyntiau ynglŷn â’r peryglon i staff yr NHS Byddaf yn cyfleu hynny i San Steffan. Cyfeiriodd Lorraine Barrett at yr adolygiad cynhwysfawr o wariant, sy’n pwysleisio cymaint o’r hyn a wna’r Cynulliad. Os nad yw’r arian gennych, ni allwch weithredu polisïau i wella bywydau pobl yng Nghymru. Mae hynny’n bwysig.

Yr wyf eisoes wedi sôn am y refferendwm, ond cyfeiriodd Cynog Dafis at y gwahaniaeth hefyd rhwng y Blaid Lafur yng Nghymru—Llafur Cymru os mynnwch—a’r Blaid Lafur yn y Deyrnas Unedig. Ategaf fod ein gwerthoedd yr un peth, er y gall y ffordd y cyflawnwn ein nodau fod yn wahanol.

Yn olaf, cyfeiriodd Alun Pugh hefyd at y gwasanaeth iechyd gwladol. Cyfeiriodd sawl Aelod o’r Cynulliad at y gwasanaeth iechyd, sy’n dangos—a dychwelaf at y pwynt a wnaeth y Prif Weinidog yn y Cynulliad yr wythnos diwethaf—fod gwasanaethau cyhoeddus yn bwysig iawn i bobl Cymru. Rhaid i Lywodraeth San Steffan a’r Cynulliad sicrhau bod gwella iechyd ac addysg pobl Cymru yn un o’n blaenoriaethau pwysicaf. Dymunaf yn dda i’r Cynulliad Cenedlaethol yn ei drafodion yn y misoedd i ddod. Mae’r Cynulliad a Thŷ’r Cyffredin ar y cyd yn darparu gwasanaethau a fydd yn gwella ansawdd bywyd y 3 miliwn o bobl sy’n byw yng Nghymru y mae’n fraint gennym eu cynrychioli.

Before replying to the debate, I would first like to come to an agreement with Plaid Cymru, and especially Ieuan Wyn Jones and Elin Jones, as regards our definition of amendment 13, which states that the constitutional settlement is inadequate, and amendment 15, which we will support because we can deliver on it within the settlement. I believe that I touched a nerve when I said that Plaid Cymru’s interest in the constitutional settlement amounts to an obsession. Working within the settlement is not an obsession. We support that. We have already begun discussions on transferring powers on animal diseases from Westminster to the Assembly. That is working within, and not outside the settlement. I do not consider that to be an obsession.

Are you therefore saying that those members in your party who agree that the powers of the Assembly should be strengthened, and the Liberal Democrats, who also agree with that, are also obsessed?

No, because they also discuss other matters. Plaid Cymru’s problem is that it is constantly picking at the same sore, and ignoring other matters.

Yr hyn sy’n bwysig hefyd—

Mae’n ddrwg gennyf, ond nid oes gennyf amser i ildio. Mae newyddion da ar iechyd anifeiliaid. Mae pwyllgor milfeddygol sefydlog y Comisiwn Ewropeaidd wedi cytuno i godi’r gwaharddiad ar allforion cig oen y cyfeiriwyd ato yn gynharach ar gyfer y gwledydd hynny heb broblemau o ran yr achosion cyfredol o glwy’r traed a’r genau. Mae hynny, fe gredaf, yn cynnwys tir mawr gogledd Cymru a Dyfed. Mae’n ddatblygiad pwysig heddiw.

Yr wyf yn falch i David Trimble gael ei ailethol fel Prif Weinidog Cynulliad Gogledd Iwerddon. Yr wyf yn siŵr bod pawb yn y Cynulliad hwn yn dymuno’n dda iddo, yn dilyn y problemau diweddar o geisio rhoi mater datganoli ar ben ffordd unwaith eto.

Ymddiheuraf i David Melding am unrhyw ddryswch a ddangosais o bosibl yn gynharach, drwy beidio â bod yn glir ynglŷn â mesurau iechyd. Bydd Mesur Diwygio a Datganoli’r NHS i Gymru a Lloegr yn sefydlu byrddau iechyd lleol ac yn dirwyn yr awdurdodau iechyd i ben, a bydd Mesur drafft yr NHS (Cymru) yn delio â materion eraill, megis parhad swyddogaethau’r cynghorau iechyd cymuned. Ymddiheuraf i’r Cynulliad am beidio â bod mor glir ag y dylwn.

Cododd Nick bwyntiau pwysig hefyd am absenoldeb mesurau sy’n delio â materion gwledig. Y materion gwledig y cyfeiriais atynt oedd y methiannau yn y farchnad o ran amaethyddiaeth sydd wedi codi ers problem BSE. Ni all deddfwriaeth ddileu methiant yn y farchnad. Rhaid cael strategaeth ar sut i ailadeiladu amaethyddiaeth Cymru—nid oes a wnelo deddfwriaeth fawr ddim â hynny. Mae’n bwysig ein bod yn parhau i sicrhau ein bod yn gweithio cystal ag y gallwn gyda’n cyd-Aelodau yn San Steffan, a chyda’r Ysgrifennydd Gwladol, er mwyn bod mor adeiladol â phosibl o ran ehangu’r meysydd lle y gallwn helpu i wella’r modd y cyflwynir gwasanaeth cyhoeddus. Rhydd Araith y Frenhines gyfle gwych inni wneud hynny.

Mae gan Bwyllgorau Pwnc y Cynulliad lawer iawn o waith i’w wneud. Gobeithiaf y byddant yn mynd ati cyn bo hir, a lle bo angen, yn adrodd yn ôl i’r Cyfarfod Llawn. Mae gennym ffordd o ddylanwadu ar y broses o gael deddfwriaeth sylfaenol ar y gweill, Glyn, a dyna pam yr ydym eisoes wedi llwyddo i gynnwys mesurau yn Araith y Frenhines ar gyfradd sydd 30 gwaith yn well na’r hyn a gyflawnwyd cyn datganoli. Yn yr un modd, yr ydym yn paratoi i’r cynigion barhau yn Araith y Frenhines y flwyddyn nesaf, a fydd yn cwmpasu’r cyfnod a fydd yn arwain at yr etholiad ar gyfer Aelodau’r Cynulliad. Felly, argymhellaf y dylid pleidleisio fel yr awgrymais yn fy araith agoriadol.