Yn fwyaf arbennig, mae’n croesawu’r ffaith iddo gadarnhau cynigion allweddol sydd:

a. yn atgyfnerthu’r grwpiau iechyd lleol, trwy greu byrddau iechyd lleol, eang eu sail, fydd yn asesu anghenion iechyd eu hardaloedd ac yn sicrhau bod y trigolion lleol yn cael gofal iechyd effeithiol;

b. yn atgyfnerthu’r sail ddemocrataidd o ddylunio a darparu gwasanaethau iechyd yn lleol ac yn genedlaethol;

c. yn atgyfnerthu gallu Cynulliad Cenedlaethol Cymru i gynllunio ac i fod yn strategol wrth gyflawni ei gyfrifoldebau iechyd a gwasanaethau cymdeithasol, gan gynnwys creu tair swyddfa o’r Cynulliad yng ngogledd, canolbarth-orllewin a de Cymru.

d. yn atgyfnerthu Comisiwn Gwasanaethau Iechyd Arbenigol Cymru fel ei fod yn sail ar gyfer creu corff comisiynu o hyd braich ar gyfer Cymru gyfan a fydd yn comisiynu gwasanaethau trydyddol a bod â gwell gallu i gynghori, llywio a hwyluso’r broses o gomisiynu gofal eilaidd;

e. yn atgyfnerthu’r rhaglen ddatblygu drefniadaethol ar gyfer byrddau a phartneriaethau iechyd;

f. yn atgyfnerthu’r system o roi cyngor proffesiynol ar bob lefel;

g. yn diogelu ac yn atgyfnerthu lle’r gwasanaeth iechyd cyhoeddus proffesiynol yng Nghymru;

h. yn creu cyngor polisi iechyd a lles cynhwysol ac annibynnol i gynghori llywodraeth y Cynulliad ar faterion polisi ac arfer yng Nghymru.

Gosodwyd copi o ‘Gwella Iechyd yng Nghymru—Cynllun i’r GIG ynghyd â’i Bartneriaid’ yn y Swyddfa Gyflwyno ar 5 Chwefror. (NDM860)

Mae’n bleser gennyf gyflwyno’r ddadl ar ein cynigion ar gyfer diwygio’r NHS yng Nghymru. Cyhoeddais fanylion y cyfryw gynigion yn fy natganiad yn y Cyfarfod Llawn ar 15 Tachwedd. Wrth newid y strwythurau yn y fath fodd, mae ein hamcanion yn glir. Yr ydym am sicrhau bod yr NHS, ynghyd â’i bartneriaid, yn gwella gwasanaethau i gleifion. Yr ydym am gael gwared â gweddillion y farchnad fewnol a’r fiwrocratiaeth ddiangen a oedd yn gysylltiedig â hi. Yr ydym am roi ansawdd a gwelliant parhaus ar frig ein hagenda. Yr ydym am ymrymuso pobl i wneud penderfyniadau’n lleol a’u hannog i gydweithredu i godi safon perfformiad.

Wrth wraidd ein cynigion mae penderfyniad i greu gwasanaeth iechyd sy’n llunio atebion lleol i broblemau lleol yn seiliedig ar dystiolaeth o angen, sy’n sicrhau bod yr atebion lleol hyn yn gweddu â fframwaith blaenoriaethau i Gymru gyfan i geisio sicrhau bod gwasanaethau ar gael i bawb yn ddiwahân a fframwaith sy’n canolbwyntio ar gleifion a’u teuluoedd mewn partneriaeth â gweithwyr iechyd proffesiynol. Mae cryn sôn yn y Cynulliad am bwysigrwydd cymunedau a phartneriaethau lleol. Mae’r cynigion a drafodir heddiw yn nodi’r man lle y mae’n rhaid inni gamu ymlaen o drafod ein hymrwymiad i weithredu lleol i’w wireddu. Mae’r amser wedi dod inni arddel ein cred mewn datganoli a’i rhoi ar waith yn ein gwasanaeth iechyd.

Bydd y trefniadau a gynigir yn adeiladu ar y profiad gwerthfawr a gafodd ein grwpiau iechyd lleol yn ystod yr ychydig flynyddoedd diwethaf a rhônt gyfleoedd newydd i feddygon, nyrsys, deintyddion, fferyllwyr a gweithwyr iechyd proffesiynol eraill ac awdurdodau lleol, ymddiriedolaethau’r NHS, y sector gwirfoddol a phobl leol i gydweithio i asesu anghenion iechyd eu cymunedau ac i sicrhau gwasanaethau sy’n diwallu’r anghenion hynny. Am y rhesymau hynny, gwrthodaf welliant Jocelyn Davies, sy’n groes i’r dibenion hynny. Bydd y byrddau iechyd lleol yn gyfrwng lleol i ymdrin ag anghenion iechyd lleol a byddant yn rhoi’r hyblygrwydd i sefydliadau iechyd lleol ddod ynghyd i atgyfnerthu’r gwaith o gomisiynu gwasanaethau, lle bo angen hynny, er mwyn sicrhau gofal a chefnogaeth effeithiol o safon i gleifion.

Caiff £1 biliwn yn ychwanegol ei wario ar yr NHS yng Nghymru yn ystod y tair blynedd nesaf—

Mae’n eglur yn ôl eich cynigion eich bod yn diddymu’r pum awdurdod iechyd ac yn trosglwyddo llawer o’r cyfrifoldebau i fyrddau iechyd lleol. Fodd bynnag, sut yr ymdriniwch â rhai pwerau na ellid eu trosglwyddo i grwpiau iechyd lleol, er enghraifft, casglu gwybodaeth ystadegol a chaffael cyffuriau ar bresgripsiwn? Pwy fydd yn gyfrifol am y rheini o dan eich cynlluniau newydd?

Cyfeiriaf at hynny yn y man.

Bydd y £1 biliwn honno yn cyrraedd cleifion yn gyflymach. Bydd ein diwygiadau yn sicrhau y digwydd hynny drwy broses gwneud penderfyniadau a lywir gan y sector gofal sylfaenol yn seiliedig ar y cydweithrediad a ddaw yn sgîl partneriaeth. Dyna’r ffordd i wireddu gwasanaeth iechyd yng Nghymru sy’n canolbwyntio ar gleifion. Bydd gofyn i fyrddau iechyd lleol a llywodraeth leol gydweithio i lunio a gweithredu strategaethau iechyd a lles lleol, gan ddatblygu ymagwedd integredig tuag at gynllunio a chyflwyno iechyd a gwasanaethau cymdeithasol. Byddant hefyd yn fodd inni ymosod ar y cyd ar yr hyn sy’n achosi afiechyd a’r anghydraddoldebau sy’n deillio ohono a byddant yn hyrwyddo agenda egnïol i wella iechyd. Gŵyr pobl sy’n byw ac yn gweithio’n lleol beth yw anghenion eu cymunedau lleol drwy brofiad personol. Maent hefyd yn deall yr hyn sydd ei angen i ddatrys pethau. Yn awr bydd ganddynt yr arian a’r pŵer i sicrhau bod yr atebion hynny yn gweithio er budd cleifion, defnyddwyr a gofalwyr.

Mae’r angen i sicrhau bod cynlluniau iechyd yn rhoi sylw priodol i’r strategaeth i ofalwyr eisoes yn nodwedd o’r canllawiau cynllunio. Fodd bynnag, cytunaf â gwelliant 5 Jonathan Morgan y dylem achub ar y cyfle hwn i fynd ymhellach a sicrhau llais gofalwyr ar y bwrdd lleol. Mae perthnasau, ffrindiau, cymdogion a gwirfoddolwyr yn chwarae rhan hanfodol wrth ofalu am bobl ddibynnol yn eu cartrefi eu hunain ac maent yn rhan bwysig o ofal yn y gymuned. Felly, bwriadaf argymhell y dylai cynrychiolydd gofalwyr gael ei benodi i un o’r ddau le ar gyfer aelodau lleyg ar y bwrdd.

Ar lefel genedlaethol—gan droi at bwynt Ieuan—bydd y Cynulliad yn rhoi arweiniad a chyfeiriad i’r NHS yng Nghymru. Bydd perthynas newydd â’r NHS yn datblygu drwy gyfarwyddiaeth NHS wedi’i hatgyfnerthu yn y Cynulliad. Bydd hon yn sicrhau, drwy ymdrech ar y cyd ar lefel genedlaethol a lefel leol, y darperir gwasanaethau lleol a fydd yn rhoi safonau gofal cenedlaethol. Ategir hynny drwy system ymgynghori proffesiynol newydd, wedi ei hadfywio, er mwyn manteisio ar brofiad a gwybodaeth ein staff proffesiynol. Bydd y trefniadau newydd nid yn unig yn gyswllt gweithredol cryf rhwng yr NHS a’r Cynulliad drwy gyfrwng swyddfeydd rhanbarthol, ond byddant hefyd yn rhoi math newydd o arweinyddiaeth yn y Cynulliad ym maes gofal sylfaenol, iechyd meddwl, iechyd plant, gwasanaethau ysbytai a iechyd cyhoeddus. Ategir y gwasanaethau iechyd cyhoeddus, wedi’u hadfywio drwy ganolfan iechyd newydd i Gymru, a fydd yn adeiladu ar ein llwyddiannau yn y maes hwn yn y gorffennol.

Credaf yn daer ym mhwysigrwydd llunio atebion lleol i broblemau lleol, ond, gwn hefyd fod yn rhaid i atebion lleol weddu â’r darlun mwy o ran blaenoriaethau iechyd yng Nghymru, gan fynd i’r afael â’r problemau gwirioneddol a achosir o ganlyniad i’n hanes, megis canser a chlefyd y galon. Dyna pam y caiff rôl gyfredol Comisiwn Gwasanaethau Iechyd Arbenigol Cymru ei hatgyfnerthu. Yn y gwasanaeth iechyd diwygiedig yng Nghymru, bydd y comisiwn yn parhau i fod yn gorff comisiynu hyd braich i Gymru gyfan sy’n ymdrin â gwasanaethau trydyddol a gwasanaethau aciwt arbenigol iawn eraill. Ar ôl ad-drefnu, caiff bwrdd ei sefydlu, y bydd ei aelodau yn cynnwys cynrychiolwyr rhanbarthol o’r byrddau iechyd lleol, yr ymddiriedolaethau a’r Cynulliad Cenedlaethol. Yn ogystal â sicrhau gwasanaethau trydyddol, bydd y comisiwn ar gael—

Ai sefydliad statudol arall fydd y bwrdd hwnnw, ac os nad yw’n statudol, sut y gall arfer pwerau comisiynu?

Mae gan Gomisiwn Gwasanaethau Iechyd Arbenigol Cymru bwerau comisiynu eisoes a bydd yn cadw’r pwerau hynny. Fodd bynnag, caiff ei atgyfnerthu drwy ei allu newydd i roi cyngor i’r NHS yng Nghymru ynghylch gwasanaethau eilaidd mwy arbenigol a gwasanaethau rhanbarthol, ac i gomisiynu’n fwy cyffredinol, ym maes gwasanaethau aciwt. Lluniwyd y strwythurau arfaethedig yn sgîl trafodaeth eang a ysgogwyd gan yr ymgynghoriad. Bu hon yn ddadl gadarn ac agored, sydd wedi arwain at y cynigion a gefnogir gan yr NHS a’i bartneriaid erbyn hyn. Yr ydym wedi edrych ar strwythurau’r NHS yng Nghymru o’r newydd ac wedi dod o hyd i ateb sy’n cyfuno llawer o’r cynigion gwreiddiol ond, yn bwysig, un sy’n cynnwys y newidiadau a’r mân ddiwygiadau a wnaed ar ôl gwrando ar yr ymgynghoriadau a’r dadleuon a dysgu ohonynt. Croesawaf y ddadl fywiog a gawsom yn ystod yr ychydig wythnosau diwethaf. Am y rheswm hwnnw gwrthodaf welliannau 2, 3 a 4 Jonathan Morgan. Fodd bynnag, cydnabyddaf y bydd angen i’r grwpiau iechyd lleol barhau i ddatblygu ac aeddfedu yn eu rolau newydd fel byrddau iechyd lleol.

Fel yn achos pob newid, rhaid inni reoli’r broses yn dda. Caiff bwrdd iechyd lleol Cymru gyfan a thîm partneriaeth eu penodi o blith ein huwch-reolwyr yn yr NHS. Ni ddylem anghofio bod grwpiau iechyd lleol wedi bod yn datblygu, gan atgyfnerthu eu gwybodaeth a’u profiad yn ystod yr ychydig flynyddoedd diwethaf. Caiff profiad a sgiliau staff yr awdurdodau iechyd eu hailddosbarthu i’r byrddau iechyd lleol. Bwriadaf sicrhau y bydd Cyfarwyddiaeth yr NHS yn gweithio’n agos gyda’r partneriaid lleol drwy ei swyddfeydd rhanbarthol, i sicrhau cyfnod trosiannol a datblygu didrafferth.

Yn olaf, hoffwn dynnu eich sylw i’r ddau grŵp a fydd yn dod yn amlwg o ganlyniad i’r diwygiadau hyn. Yn gyntaf, mae gennym weithlu mor ymroddedig yn yr NHS yng Nghymru ac maent yn haeddu cael system sy’n eu rhoi wrth y llyw ochr yn ochr â’n partneriaid. Dyna’r hyn a gyflawna ein diwygiadau. Yn ail, mae angen partneriaeth newydd gyda’n cleifion. Rhaid iddynt fod yn rhan o’r gwasanaeth a’r ymdrech ar y cyd i wneud y gorau o’r hyn sydd gennym ac i barhau i weithio i wella gwasanaethau. Yn Nghymru, mae gennym gyfle i wireddu hyn ac mae gennym gefnogaeth cleifion a mudiadau gwirfoddol Cymru.

Mae heddiw yn ddiwrnod i edrych i’r dyfodol—

You talk about the support of the organisations that represent patients. Have you seen the comments made by Vanessa Bourne from The Patients Association in The Western Mail? What have you got to say about that? [Laughter.] The First Minister believes that that comment is amusing, however, I was not trying to be amusing.

Nid yw Cymdeithas y Cleifion wedi’i lleoli yng Nghymru. Fodd bynnag, gwahoddais Vanessa Bourne i fod yn aelod o’r grŵp llywio ar weithredu. Dim ond un o’r saith cyfarfod a fynychwyd ganddi. Estynnais wahoddiad iddi fod yn aelod o’r grŵp gorchwyl a gorffen ar gyfranogiad cleifion a’r cyhoedd hefyd. Dim ond yn un o’r cyfarfodydd hynny y bu’n bresennol. Y grwpiau cleifion yng Nghymru, megis Cymdeithas Cynghorau Iechyd Cymuned, a fydd yn parhau i fodoli yng Nghymru, sydd wedi ein cefnogi. Mae Cyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru, sy’n cynrychioli’r holl grwpiau cleifion hynny yng Nghymru fel sefydliad ymbarél, hefyd wedi ein cefnogi. Sylwer, rhoddwyd y gefnogaeth honno gan gyn-aelod o awdurdod iechyd.

Fel y dywedais, Cynog, mae heddiw yn ddiwrnod i edrych i’r dyfodol, i ymddiried yn ein gallu i greu gwasanaeth iechyd sy’n briodol i Gymru. Mae’n bleser gennyf gyflwyno’r set hon o gynigion. Cawsant eu profi a’u llunio drwy gynnal dadl, drwy safbwyntiau a phrofiad llawer o’r unigolion a’r sefydliadau yn y gwasanaeth iechyd a’r rhai hynny sy’n gweithio ym maes llunio polisi ehangach yng Nghymru. Edrychaf ymlaen at y ddadl.

in Welsh I declare an interest as a GP and a county councillor.

in Welsh Given that we have had five re-structuring processes in the last ten years, we must have good reasons for changing the structures again, reasons such as simplifying the structures, saving money on administration and improving patients’ treatment by eliminating the postcode lottery where treatment depends on where the patient lives. The only way to eradicate this problem is to have one national body managing the service in Wales.

yn Saesneg Pam bod y broses ailstrwythuro hon yn digwydd? Gofynnwyd y cwestiwn hwnnw ddoe mewn cyfarfod a fynychais yn Abertawe rhwng gweithwyr iechyd proffesiynol a Chymdeithas Genedlaethol y Cynhalwyr yng Nghymru. Pam ein bod yn ailstrwythuro yn awr, a ninnau newydd ymgyfarwyddo â’r strwythur ar ôl yr ymarfer ailstrwythuro diwethaf ddwy flynedd yn ôl? Pe bai’r NHS yng Nghymru yn boddi mewn arian, mae’n bosibl y gellid cyfiawnhau strwythurau biwrocrataidd aml-haen soffistigedig a chymhleth. Fodd bynnag, ni fydd gennym fyth ddigon o arian ar gyfer iechyd, ac felly, mae angen i unrhyw newid strwythurol fod yn symlach, mae angen iddo arbed arian, ac mae angen iddo wella gofal cleifion. Ni fydd 22 bwrdd iechyd lleol, a fydd yn gyrff comisiynu newydd—yr ydym yn sôn am greu yn hytrach nag esblygiad; pwynt bach diwinyddol efallai—15 ymddiriedolaeth, 10 i 12 o bartneriaethau lleol, tair swyddfa’r Cynulliad, bwrdd partneriaeth iechyd lleol i Gymru gyfan, Comisiwn Gwasanaethau Iechyd Arbenigol wedi’i addasu rhyw ychydig, a Chyngor Partneriaeth Iechyd a Lles yn symlach nac yn rhatach na’r trefniadau cyfredol.

yn Saesneg Beth yw’r costau? Gofynnais hyn o’r blaen. Yn y gorffennol, cafodd Plaid Cymru ei beirniadu a’i gwawdio weithiau. Honnwyd ei bod â pholisïau heb eu costio, ond onid polisi heb ei gostio yw hyn?

yn Saesneg Dim ond 8,000 o filltiroedd sgwâr yw Cymru, a ni fydd byth digon o arian i drin salwch, felly gadewch inni gadw pethau’n syml: gadewch inni atgyfnerthu grwpiau iechyd lleol—dim ond ers dwy flynedd a hanner y maent wedi bodoli, maent megis dechrau ymsefydlu a datblygu, gadewch inni roi mwy o amser iddynt ymgryfhau yn raddol—ac ar ben hynny gadewch inni sefydlu un corff cenedlaethol a gaiff wared ar y loteri cod post o ran triniaeth. Yn anad dim, gadewch inni beidio ag esgeuluso busnes craidd yr NHS, sef trin pobl mewn poen sy’n aros. Dyna pam bod angen strwythur symlach arnom. Mae angen darpariaeth leol gref arnom ac un corff cenedlaethol yn lle’r pum awdurdod iechyd i benderfynu ar flaenoriaethau gofal iechyd. Bydd y cyhoedd yn deall hynny, ac ni fydd angen egluro partneriaethau lleol, ymddiriedolaeth a swyddfeydd y Cynulliad iddynt.

yn Saesneg Yn fyr, o ran Cyfarwyddiaeth NHS y Cynulliad Cenedlaethol, cyfyngedig yw ei rôl ar hyn o bryd ac nid yw’n meddu ar wybodaeth rheoli perfformiad sylfaenol. Er enghraifft, ni wyddom byth faint o staff sy’n gweithio mewn unrhyw ran benodol o’r NHS. Nid yw rôl gynllunio’r gyfarwyddiaeth wedi ei datblygu’n ddigonol, ac ar wahân i ddyrannu arian sylfaenol i’r awdurdodau iechyd, nid oes ganddi braidd dim dylanwad o gwbl dros berfformiad y gwasanaeth iechyd. Felly mae Cyfarwyddiaeth yr NHS yn wynebu heriau mawr. Rhaid croesawu’r cynnig i sefydlu is-adran gofal sylfaenol a datblygu strategaeth iechyd meddwl.

yn Saesneg Yn yr Alban, ceir Asiantaeth Gwasanaethau Gyffredin ac iddi is-adran gwybodaeth ac ystadegau. Beth yw’r sefyllfa o ran NHS Cymru a’i is-adrannau gwahanol? Ymddiriedolaeth NHS Gogledd Morgannwg sy’n gyfrifol am reoli ystadau NHS Cymru, Ymddiriedolaeth NHS Pen-y-bont ar Ogwr sy’n gyfrifol am gaffael, Awdurdod Iechyd Bro Taf sy’n gyfrifol am ei dechnoleg gwybodaeth, Ymddiriedolaeth NHS Ysbyty Dosbarth Cyffredinol Glan Clwyd sy’n gyfrifol am ei wasanaethau cyfreithiol ac Ymddiriedolaeth NHS Felindre sy’n gyfrifol am Wasanaeth Gwaed Cymru yn ogystal â BronBrawf Cymru ac Uned Gwybodaeth a Gorchwylio Canser Cymru. Rhag ofn bod hynny yn rhy resymegol, mae’r is-adrannau sy’n ymwneud â’r ystadau, gwasanaethau cyfreithiol a chaffael newydd eu hadleoli o Dŷ Crucywel i un lleoliad yng ngogledd Cymru.

yn Saesneg Mae’r gwasanaethau hyn ar gyfer Cymru gyfan yn parhau i weithredu—gyda gwasanaethau unigol yn cael eu cynnal gan wahanol ymddiriedolaethau ac awdurdodau iechyd—heb gorff canolog i roi cyfeiriad strategol, sydd ei angen am nifer o resymau. Dylid darparu gwasanaethau Cymru gyfan drwy gorff â phrif gyfrifoldeb dros ddarparu gwasanaethau arbenigol a thechnegol ar gyfer Cymru gyfan, sy’n atebol i’r Cynulliad. Mae’r loteri cod post o ran triniaeth yn annheg ac anghyfiawn, o ran cyffuriau therapi ffactor necrosis gwrth-dyfiant, gwasanaethau clefyd y siwgr, gwasanaethau anffrwythlondeb neu feta-interfferon—

Onid yw’n wir nad yw cyffuriau gwrth-TNF, beta-interfferon ac ati ar gael eto am nad yw’r Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth Glinigol wedi dyfarnu arnynt ac nid oherwydd bod loteri cod post? Yr ydych chi a’ch plaid, drwy ddweud drwy’r amser bod loteri cod post, yn bychanu’r arweiniad wedi’i seilio ar dystiolaeth y mae’r Sefydliad yn bwriadu ei roi, sef yr hyn yr ydych yn gofyn amdano.

Pryd y bydd yr arweiniad hwnnw yn darparu gwasanaethau anffrwythlondeb, gan ein bod yn colli’r rheini yn feunyddiol? Mae angen un corff comisiynu cenedlaethol.

I gloi, mae fy amser bron ar ben. Mae’r broses ailstrwythuro gyfredol—

A wnaiff yr Aelod ildio?

Na ildiaf, yr wyf yn colli amser, Alun. Mae’r broses ailstrwythuro gyfredol yn ffrwyth gwaith naw mis a naw tasglu. Maent wedi rhoi strwythur cymhleth inni a fydd yn gostus ac na fydd yn cael gwared ar y loteri cod post o ran triniaeth. Ni fydd y strwythurau hyn yn trin yr un claf newydd. Byddant ond yn creu dryswch a diffyg penderfyniad, gan arwain at fwy o logos a llyfrynnau sgleiniog. Pleidleisiwch yn erbyn y diwygiadau trychinebus hyn.

Cynigiaf welliant 3. Ychwanegu pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Cynigiaf welliant 4. Ychwanegu pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Cynigiaf welliant 5. Ychwanegu pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Mae pum rheswm pam y gwrthwynebwn y diwygiadau arfaethedig. Mae’r Gweinidog wedi dewis mynd i’r afael â’r flaenoriaeth hollol anghywir ar adeg pan fo amseroedd aros i gleifion yn hir iawn ac yn mynd yn hwy. Mae diwygiadau strwythurol y Llywodraeth wedi methu ag argyhoeddi cleifion a staff yr NHS er gwaethaf honiadau’r Gweinidog i’r gwrthwyneb. Ni fyddai ei chynigion ar gyfer ailstrwythuro NHS Cymru yn cyflawni eu nodau sylfaenol. Nid yw’r cynlluniau wedi eu costio o gwbl ac maent yn agored i risg ariannol fawr. Yn olaf, mae sefydlu 22 o fyrddau comisiynu iechyd lleol yn lle’r pum awdurdod comisiynu iechyd yn beth hurt.

Trof yn gyntaf at fynd i’r afael â’r flaenoriaeth anghywir. Er gwaethaf yr arian newydd o dan Lafur, sydd wedi bod yn sylweddol, a rhaid i bob plaid yn y Cynulliad hwn gydnabod hynny yn agored, dim ond ychydig mwy o gleifion a drinnir yn awr nag yn 1997. Dyna un mater sy’n achosi gwir bryder o fewn y gwasanaeth iechyd a dylem roi sylw iddo yn awr. Mae amseroedd aros yn annerbyniol o hir ac mae perygl y byddant yn peri i gleifion adael yr NHS yn gyfan gwbl. Pan fydd hynny yn dechrau digwydd, bydd gennym anhawster o’r mwyaf i gynnal gwasanaeth iechyd cyffredinol yn y wlad hon. Cytunaf â Chymdeithas Cleifion Cymru—a gafodd ei difrïo gwaetha’r modd yn y ddadl hon—fod

Cadeirydd Cymdeithas y Cleifion yw Vanessa Bourne. Mae’r Gweinidog wedi digio wrth ei henw rhywsut, os dim byd arall. Mae Cymdeithas y Cleifion bellach yn rhan o’r rhestr hirfaith anrhydeddus o’r rhai cwynfanus, a nodwyd gyntaf gan Rhodri Morgan. Mae pawb sy’n anghytuno â’r diwygiadau hyn naill ai’n tanseilio morâl y staff yn fwriadol yn ôl y Gweinidog neu’n gwynfanus. Dyna pa mor resymol yw’r ddadl hon ar hyn o bryd.

Yn ail, nid yw’r diwygiadau yn argyhoeddi neb. Os ydych wedi methu ag argyhoeddi pobl pam bod cyflwyno’r diwygiadau hyn o werth, sut y gallwch ddisgwyl i’r Cynulliad eich cymryd o ddifrif? Hoffwn eich atgoffa o rai ystadegau. Yn ôl arolwg gan Gydffederasiwn NHS Cymru—sef yr uwch-weithwyr proffesiynol o fewn y gwasanaeth iechyd sydd hefyd ymhlith y rhai cwynfanus ar hyn o bryd fe ofnaf, yr oedd 80 y cant ohonynt o’r farn na fyddai 22 o fyrddau iechyd lleol yn gallu cyflawni eu cyfrifoldebau. Dywedaf hynny eto, 80 y cant. Mae angen ichi ddychwelyd atynt ac argyhoeddi ychydig ohonynt fod yr hyn a gynigiwch yn gwneud synnwyr. Dyna farn y gweithwyr proffesiynol. Trown at sefydliad arall sy’n llefaru dros gleifion. Efallai y caiff hwn gymeradwyaeth y Gweinidog. Dyfynnaf o Gymdeithas Cynghorau Iechyd Cymuned, a gymeradwyir gan Jane Hutt fel arfer.

Y Cynghorau Iechyd Cymuned sy’n dweud hynny wrthych, Jane, ac mae’n hen bryd ichi wrando arnynt.

Yn hollbwysig, mae amheuon gan gyrff proffesiynol allweddol eraill hefyd megis Cymdeithas Feddygol Prydain a Choleg Brenhinol y Nyrsys. Mae pob un wedi codi materion ynglŷn â nifer a phwerau’r byrddau iechyd lleol, nid dim ond Plaid Cymru a Phlaid Geidwadol Cymru. Yn wir, cododd Aelodau Llafur bryderon yma, fel y gwnaeth Aelodau Seneddol yn Nhŷ’r Cyffredin, y diystyrwyd eu sylwadau hwy. Dyfynnaf eiriau Jon Owen Jones AS.

Yn nadl yr ail ddarlleniad, ni fu’r un Aelod Seneddol Llafur yn arddel dadl Jane Hutt y dylid sefydlu 22 o fyrddau iechyd lleol. Ni chytunodd yr un AS Llafur, a chyn i’r Democratiaid Rhyddfrydol ddechrau twtian, ni phleidleisiodd yr un AS o’r Democratiaid Rhyddfrydol o blaid dadl yr ail ddarlleniad. Ni wn beth fydd safiad Aelodau Democratiaid Rhyddfrydol y Cynulliad pan bleidleisiwn ar hyn, ond efallai y bydd undod bleidiol am unwaith.

Ni fydd y cynigion hyn yn cyflawni’r nodau sylfaenol. Sut y gall rhywun eu cymryd o ddifrif a disgwyl iddynt gyflwyno NHS symlach a llai biwrocratig? Allan â’r pum awdurdod iechyd; i mewn â’r 22 bwrdd iechyd lleol yn eu lle. Dylem gofio y bydd pwerau’r byrddau iechyd yn enfawr. Is-awdurdodau iechyd yn meddu ar bwerau llawn awdurdodau iechyd ydynt. Nid ers cyn 1990 y bu gan unrhyw sefydliad bwerau o’r fath. Byddant yn comisiynu gwasanaethau gofal sylfaenol ac yn darparu’r un gwasanaethau gofal sylfaenol a gomisiynir ganddynt—achos amlwg o wrthdaro buddiannau. Byddant yn comisiynu gofal iechyd yn y gymuned a bydd rhai yn dechrau darparu’r gofal iechyd yn y gymuned a gomisiynir ganddynt. Byddant hefyd yn comisiynu gofal iechyd eilaidd. Disgwylir i 22 is-awdurdod iechyd, gyda nifer fach o staff, ymgymryd â’r cyfrifoldebau hyn.

Am fod y system yn methu yr ydym yn awr wedi creu cyrff anstatudol a elwir yn bartneriaethau. Mae 12 o’r rheini i fod i gynnal sefydliadau—y byrddau iechyd lleol—sydd eisoes yn methu. Dyma system fiwrocrataidd dros ben, mae’n dryblith Bysantaidd. Denzil Davies AS a ddisgrifiodd hi orau, pan ddywedodd yn y Senedd:

Credaf y gallwn gymryd nad yw’n hoffi’r cynigion.

Mae Jane Hutt yn ymateb drwy ddweud bod pobl yn parhau i’w chefnogi. Ym marn Coleg Brenhinol y Nyrsys, Cymdeithas Feddygol Prydain, Cydffederasiwn NHS Cymru, Cymdeithas y Cleifion, Ymddiriedolaeth NHS Caerdydd a’r Fro—sydd yn etholaeth Jane—y Sefydliad Materion Cymreig, Cymdeithas Cynghorau Iechyd Cymuned Cymru, cadeiryddion a phrif weithredwyr awdurdodau iechyd ac ymddiriedolaethau NHS a’i hundeb llafur ei hun, Unsain, ni fydd y polisi hwn yn gweithio.

Nid yw’r cynlluniau hyn wedi eu costio o gwbl. Dyfynnaf eiriau Unsain:

Mae Coleg Brenhinol y Nyrsys a’r Sefydliad Materion Cymreig wedi codi yr un pryder ac wedi galw ar i’r cynigion gael eu costio.

Yn anffodus, nid oes gennyf ddigon o amser i drafod ein gwelliannau, ond nodant ymagwedd y Ceidwadwyr, sef ymateb cydgysylltiedig i’r diwygiadau. Croesawaf y ffaith y bydd lle i ofalwyr ar y byrddau newydd, sy’n gam i’r cyfeiriad iawn. Fodd bynnag, rhaid gofyn pam na chynhwysir ymgynghorwyr NHS—uwch feddygon—yn y strwythurau hyn. Caiff meddygon teulu, therapyddion, nyrsys a deintyddion oll eu cynnwys a hynny’n briodol, ond ni chynhwysir ymgynghorwyr NHS. Ni fydd gan yr uwch feddygon ran i’w chwarae yn y gwaith o gynllunio a chomisiynu gwasanaethau iechyd. Ni chynlluniwyd y diwygiadau hyn yn dda ac maent yn ymateb byrbwyll i ymrwymiad ffôl, moel yn gynharach eleni i ddiddymu’r awdurdodau iechyd, heb feddwl am oblygiadau hynny. Nid yw’r Gweinidog yn haeddu cael ein cydymdeimlad, dylid dweud wrthi am fynd yn ôl ac ystyried hyn o’r newydd.

Wrth wraidd athroniaeth Democratiaid Rhyddfrydol Cymru mae’r egwyddor y dylai pobl allu gwneud penderfyniadau drostynt hwy eu hunain. Dyna’r rheswm inni fod o blaid datganoli a senedd i Gymru ers dros ganrif a’r rheswm pam y cefnogwn lywodraeth leol. I ni, mae’r cyfle i ddatganoli’r broses gwneud penderfyniadau ym maes gofal sylfaenol a gofal yn y gymuned i fyrddau iechyd lleol i’w groesawu am ddau reswm. Y cyntaf yw am mai yn nwylo’r meddygon teulu, y nyrsys cymunedol a’r gweithwyr iechyd sy’n gweithio yn y rheng flaen y bydd y gwir bŵer. Bydd y bobl sy’n gweld cleifion amlaf yn penderfynu ar y ffordd y caiff arian yr NHS ei wario. Yn ail, caiff y byrddau iechyd lleol eu strwythuro i weithio ochr yn ochr ag awdurdodau lleol. Dengys hanes yn glir inni fod pob datblygiad mawr ar gyfer gwella iechyd y genedl wedi deillio o weithredu llywodraeth leol. Mae gwelliannau ym maes addysg, tai a gwasanaethau cymdeithasol wedi cael mwy o effaith ar atal salwch na’r NHS.

Mae Democratiaid Rhyddfrydol Cymru wedi gweld manteision datganoli yn y fath fodd ers sefydlu’r grwpiau iechyd lleol. Yn wir, ym mlwyddyn gyntaf y Cynulliad, cynigiwyd cynnig gennym a gymeradwywyd yn y Siambr hon, yn galw ar i’r Llywodraeth roi rôl gryfach i grwpiau iechyd lleol i fynd i’r afael â’r oedi wrth drosglwyddo gofal. Nid oes gwell enghraifft o faes lle y mae’n rhaid i’r NHS a llywodraeth leol gydweithio.

Mae ymateb y pleidiau eraill i’r pwyslais lleol yn ddadlennol. Gellir dibynnu ar y Ceidwadwyr i ffafrio’r canol—wedi’r cwbl, nid ydynt yn credu mewn datganoli. Fodd bynnag, mae clywed eu bod o’r farn y dylid comisiynu gofal sylfaenol—gwasanaethau a ddarperir gan ein meddygon teulu a’n timau iechyd cymuned lleol—ar sail Cymru gyfan yn peri cryn syndod hyd yn oed yn ôl safonau’r Torïaid.

Mae Plaid Cymru hefyd yn achwyn am y pwyslais lleol. Mae’r blaid a roddodd addewid yn ei maniffesto ar gyfer etholiadau’r Cynulliad i ddiddymu’r holl ymddiriedolaethau NHS lleol bellach yn erbyn byrddau iechyd lleol—

A wnewch chi ildio?

Na, am fod amser mor brin. Mae Plaid Cymru ymhell o fod yn eglur ynglŷn â’r hyn y mae am ei chael o ran gwasanaethau arbenigol. Gan fod Plaid Cymru bellach yn sicr ei meddwl ei bod am i Gymru fod yr un mor annibynnol ag Iwerddon a Denmarc rhaid iddi egluro i ba le y dylai’r cleifion y mae eu hysbytai arbenigol lleol yn Lloegr fynd. Mae llawer o gleifion yng Nghymru—

Mae llawer o gleifion yng Nghymru yn defnyddio ysbytai yn Henffordd, Amwythig, Croesoswallt, Bryste a Lerpwl ac yn fodlon gwneud hynny. O dan gynlluniau Plaid Cymru, ni fyddai’r cleifion hyn yn cael mynd dros y ffin. [AELODAU PLAID CYMRU: ‘Ildiwch.’] Mae Democratiaid Rhyddfrydol Cymru a’n partneriaid Llafur yn ymrwymedig i wasanaeth a reolir yn lleol—

Na wnaf. Mae Democratiaid Rhyddfrydol Cymru a’n partneriaid Llafur yn ymrwymedig i wasanaeth a redir yn lleol. Nid lleol er mwyn bod yn lleol mohono. Yr ydym yn nodi’r lefel fwyaf priodol ar gyfer cynllunio a chomisiynu gwasanaethau. Ar gyfer y rhan fwyaf o gysylltiadau â chleifion, y lefel leol yw hynny.

Ar gyfer rhai gwasanaethau pwysig, fodd bynnag, y lefel fwyaf priodol yw lefel i Gymru gyfan. Dyna pam y croesawn ninnau hefyd ymrwymiad y cynnig i gorff comisiynu hyd braich i Gymru gyfan. Dyma’r lefel orau ar gyfer cynllunio a chomisiynu’r gwasanaethau arbenigol iawn nad oes eu hangen ond ar nifer fach anffodus o’n dinasyddion.

A wnewch chi ildio?

Na.

Bydd y gwasanaethau hyn ar gael mewn un neu ddau o ysbytai o amgylch Cymru, na fyddai Plaid Cymru yn eu darparu pe baent byth yn ennill statws cenedlaethol llawn.

Fodd bynnag, nid yw’r gwasanaethau arbenigol hyn yn rhai dethol. Mae angen gofal ar glaf sy’n cael llawdriniaeth arbenigol ar y galon yn y cyfnod cyn y llawdriniaeth honno. Byddai angen triniaeth arno neu arni ar ôl cael y llawdriniaeth hefyd. Dyna un rheswm pam bod yn rhaid i’r corff Cymru gyfan fod yn gyfrifol am ofal eilaidd. Mae rhesymau eraill pam ei bod yn bwysig bod gan y corff Cymru gyfan hwn rôl benodol wrth hwyluso gofal eilaidd. Hyd nes y byddwn wedi mabwysiadu rhagor o fframweithiau gwasanaeth gwladol ar gyfer gwasanaethau gofal eilaidd, ni fydd y llwybrau y bydd yn rhaid i gleifion eu dilyn o hyd yn eglur i fyrddau iechyd lleol. Mae angen i’r byrddau iechyd lleol gael amser hefyd i ymgyfarwyddo â’u gwaith, i feithrin yr arbenigedd a chael y profiad er mwyn comisiynu’r holl wasanaethau sydd eu hangen ar eu poblogaethau ac i hyfforddi a datblygu’r staff a’r rheolwyr newydd a fydd yn rhedeg y byrddau. Bydd angen i fyrddau iechyd lleol gydweithio ag eraill. Bydd angen ystyried llawer o’r gwasanaethau eilaidd mewn cyd-destun ehangach na’r hyn y gall y bwrdd iechyd lleol ei gynnig.

Bydd anghydfod pan fo byrddau iechyd lleol yn anghytuno ynghylch ble y dylid darparu gwasanaethau; pan na fo bwrdd yn derbyn safonau diogelwch cenedlaethol wrth geisio cynnal gwasanaethau lleol; pan fo angen ailgyflunio gwasanaethau a phan fo ymddiriedolaeth bwerus yn cymryd mantais ar fyrddau iechyd lleol llai. Bydd angen arbenigedd, safbwynt strategol a meddylfryd flaengar corff hyd braich Cymru gyfan i ddatrys anghydfod o’r fath. Yn y maes hwn y bydd ei rôl o hwyluso a llywio gofal eilaidd mor bwysig. Ar y dechrau, bydd ei rôl yn ehangach wrth i’r newidiadau gael eu cyflwyno fesul cam.

Mae Democratiaid Rhyddfrydol Cymru, fel ein partneriaid Llafur, yn benderfynol o sicrhau na ddylai’r newidiadau hyn amharu ar yr hyn sydd o wir bwys: y gwasanaethau sydd eu hangen ar gleifion.

Mae amseroedd aros ar gyfer triniaeth yn gostwng. Mae nifer y meddygon a’r nyrsys sy’n gweithio yng Nghymru yn cynyddu. Mae nifer y gwelyau yn cynyddu. Mae’r rhain oll yn bethau a gyflawnwyd gan y Cynulliad ers sefydlu’r Llywodraeth bartneriaeth y gallwn ymfalchïo ynddynt. Disgwyliwn i’r Llywodraeth bartneriaeth gyflawni yn hyn o beth, gan ddefnyddio’r strwythurau a drafodir gennym heddiw.

Yr wyf wedi gorffen, David.

in Welsh Though we welcome today’s debate on the structural reform of the health service in Wales, it is a disgrace that we are discussing these changes today while Members of the House of Commons, have not only discussed them already, but last week voted for the Bill’s second reading. Although the Minister for Health and Social Services has made no mention today of the Labour Party’s failings in running the NHS, it is significant that the Chair of the UK Labour Party, Charles Clarke, has made a prominent statement, which was quoted in The Times today. I quote from The Times:

in Welsh Charles Clarke is right to draw our attention to the health service’s problems. Let us consider the Labour Party’s record since 1997—Dai Lloyd made a strong point on this. The waiting lists for those waiting more than 12 months has increased by 50 per cent; for those waiting more than 18 months it has increased by 200 per cent, and since 1997, we have seen a ninefold increase in the numbers waiting over six mothns for an out-patient appointment.

in Welsh Apart from the Minister and Peter Black, I am not aware of a single organisation within the health service that wholeheartedly supports the Government’s plans. I will mention Peter Black again. The contempt with which the Assembly Government has treated Assembly Members in relation to this Bill beggars belief.

yn Saesneg Y sylw mwyaf syfrdanol ynglŷn â’r diwygiadau hyn—o blith sylwadau lu—yw’r ffaith i’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, Jane Hutt ddatgan y bydd yn bwrw ymlaen â’r diwygiadau hyn waeth beth fo’r bleidlais yn y Cynulliad Cenedlaethol. Mae hynny yn drahaus ac yn ddirmygus o’r Cynulliad Cenedlaethol ac o’n sefydliad democrataidd. Pam ar y ddaear inni gael yr ymgynghoriad enfawr, y datganiadau a’r oriau o ystyriaeth yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, os oedd hynny, yng ngolwg y Gweinidog yn ddiystyr? Mae gennym hawl i wybod beth fydd yn digwydd i’r diwygiadau hyn os caiff y cynnig ei wrthod heddiw.

yn Saesneg Ni chafodd y mesurau hyn gefnogaeth lawn gan un o’r tri Aelod Seneddol Llafur a siaradodd yn ystod y ddadl ar y Mesur i ddiwygio’r gwasanaeth iechyd a phroffesiynau gofal ichyd yn Nhŷ’r Cyffredin: gwnaeth Win Griffiths a Jon Owen Jones rai sylwadau beirniadol ynglŷn â biwrocratiaeth, a thynnodd Denzil Davies y cynlluniau yn ddarnau. Dylai’r grŵp Llafur yn y Cynulliad Cenedlaethol fod wedi gwrando ar ei eiriau doeth. Dywedodd:

yn Saesneg Siaradodd y Democratiaid Rhyddfrydol yn frwd am y cynigion hyn yn San Steffan, ond pleidleisiasant yn erbyn ail ddarlleniad y Mesur. Sut y gall y cynigion hyn ddod yn gyfraith gwlad os pleidleisiodd y Democratiaid Rhyddfrydol yn eu herbyn yn San Steffan? Mae hynny yn nodweddiadol ohonynt. Mae fel petai Mick Bates yn dweud un peth yn y Siambr a rhywbeth arall i’w etholwyr os cred y bydd hynny yn digwydd.

Gwn na dderbyniwch hyn, Ieuan, ond y rheswm pam y pleidleisiodd y Democratiaid Rhyddfrydol yn erbyn ail ddarlleniad y Mesur oedd y ffaith eu bod yn gwrthwynebu’r cynnig i ddiddymu cynghorau iechyd cymuned yn Lloegr.

Felly, cafodd yr Aelod Seneddol Rhyddfrydol o Gymru, Roger Williams, a siaradodd o blaid cymalau Cymru, ei orfodi gan ei gyd-Aelodau o Loegr i bleidleisio yn ei erbyn. Dewch o ‘na, ni allwch bledio’r ddwy ochr; yr ydych naill ai yn cefnogi hyn neu nid ydych yn ei gefnogi. Mae hynny yn nodweddiadol o’r Democratiaid Rhyddfrydol. Taflwyd amheuaeth ar y cynlluniau hyn yn gyffredinol yng Nghymru a thu hwnt. Dylai’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol gydnabod yn awr bod angen ystyried y cynlluniau hyn o’r newydd. Cymerwch gyngor Denzil Davies ac ailystyriwch.

Mae’r Ceidwadwyr, â’u goslef sydd mor hynaws â chic i’r grimog, wedi ceisio honni mai’r cynigion hyn fydd y chwyldro fwyaf o fewn y gwasanaeth iechyd ers 1948.

Mae’n ddrwg gennyf ymyrryd mor gynnar; mae Brian wedi ildio’n raslon yn ôl ei arfer. Dywedasom mai hyn yw’r chwyldro mwyaf ers creu’r awdurdodau iechyd ar ddechrau 1970au.

Ni chytunaf â chi, ond nid yw hynny yn newid fy mhwynt. Yn 1990 digwyddodd y newid mwyaf, pan geisiodd plaid David Melding danseilio hanfodion y gwasanaeth iechyd gwladol drwy gyflwyno masnacheiddio. Y Ceidwadwyr a geisiodd danseilio ethos gwasanaeth cyhoeddus, y Ceidwadwyr a gafodd wared ar allu’r gwasanaeth iechyd gwladol i gynllunio’n strategol, gan achosi rhwygiadau a chwerwder yn y gwasanaeth a chan lenwi pob lle ar yr holl awdurdodau lleol yng Nghymru gyda’u ffrindiau. Ni wyddent ym mha le y bo’r anghenion iechyd mwyaf yn eu cymunedau; ni fyddent yn gallu eu canfod ar fap hyd yn oed.

Rhoddwyd y strwythurau newydd hyn ar waith i greu ymdeimlad a gallu newydd i nodi anghenion gofal iechyd lleol.

Cyfeiriasoch at bwysigrwydd strategaeth. A gaiff hynny ei golli os bydd pob un o’r 22 bwrdd iechyd gwahanol yn gweithio ar ei liwt ei hun?

Na chaiff, yn sicr, am fod cydnabyddiaeth gyffredinol mai poblogaeth o tua 50,000 a throsodd yw’r maint delfrydol ar gyfer comisiynu gofal sylfaenol a gofal eilaidd yn effeithiol. Dim ond un ardal sydd â phoblogaeth ychydig yn llai na 50,000, ac mae’r boblogaeth yn y rhan fwyaf o’r unedau comisiynu yn y cynigion newydd hyn ymhell dros 50,000. Felly maent yn ddigon cadarn ar gyfer prosesau comisiynu sy’n sensitif yn lleol.

Dywedodd Plaid Cymru yn ei maniffesto ei bod yn ymrwymedig i ad-drefnu’r gwasanaeth iechyd gwladol o amgylch unedau darparu lleol. Dyna’r union beth sydd yn y trefniadau cynllunio. Bu Plaid Cymru yn galw am barthau gweithredu iechyd lleol ers dwy flynedd a hanner. Unwaith ein bod yn dechrau ymrymuso cymunedau lleol drwy roi pwerau comisiynau gwirioneddol iddynt, drwy gyflwyno fformiwla newydd sy’n eu galluogi i ddosbarthu adnoddau ar lefel leol, mae Plaid Cymru yn gwrthwynebu hynny.

Yr ydych yn siarad yn huawdl am yr hyn a ddywedodd y Ceidwadwyr ac am gynigion Plaid Cymru. A ydych yn ceisio osgoi siarad am gynlluniau strwythuro Jane Hutt ar gyfer yr NHS am eich bod yn gwybod eu bod yn gawlach? Gwyddoch na fyddant byth yn gweithio ac na fyddant yn llwyddo i leihau rhestrau aros, a cheisio osgoi cyfeirio at y cawlach hwnnw yr ydych.

Y drwg yw mai dim ond tair munud sydd gennyf i’ch annerch. [Chwerthin.] Bûm yn ceisio cysylltu â’r Llywydd i ofyn am estyniad i’r amser a neilltuir i’r ddadl hon. Nid oes modd gwneud cyfiawnder â hyn mewn tair munud.

Dywedodd Plaid Cymru yn ei maniffesto ar gyfer yr etholiad cyffredinol iddi gydnabod bod angen cydweithio rhwng iechyd a gwasanaethau cymdeithasol, a chynigiodd y dylai’r awdurdodau lleol gael eu cynrychioli ar yr awdurdod heddlu, yr awdurdod tân ac—er mawr syndod, ar fwrdd ambiwlans, ond nid ym maes comisiynu iechyd lleol. Mae hynny yn nodweddiadol o ymagwedd ganoliaethol Plaid Cymru. Dim ond Llafur Cymru sy’n ymrwymedig i ddatganoli a democratiaeth. Mae Plaid Cymru yn ymrwymedig i ganoli, ac i reoli o’r canol. Mae Ceidwadwyr Cymru yn rhyfedd, yn ddryslyd [Chwerthin.]—ac yn Fysantaidd.

Yr ydym bob amser yn mwynhau cyfraniadau Brian Gibbons. Deallwn pam y cymerodd dair munud i ddisgrifio safbwynt Plaid Geidwadol Cymru a safbwynt Plaid Cymru yn hytrach na disgrifio safbwynt ei blaid ei hun. Yr ydym fel arfer yn mwynhau’ch cyfraniadau gwasaidd, ond ar yr achlysur hwn, nid oes fawr ichi fod yn wasaidd yn ei gylch, Brian. Felly, deallaf eich awydd i beidio â siarad ynglŷn â hyn.

Llongyfarchaf y Gweinidog am fod yn gyson anghywir. Trof at y Democratiaid Rhyddfrydol, na haeddant y fath glod. Clywsom fod y Democratiaid Rhyddfrydol yn San Steffan yn erbyn y cynigion hyn, ond mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yma o’u plaid heddiw—er nad oeddent, wrth gwrs, bythefnos yn ôl. Bythefnos yn ôl, hwy oedd â’u bryd ar ganoli, gan orfoleddu yn y ffaith i’w partneriaid Llafur, fel y mynnant eu galw bellach, ildio yn wyneb eu dadleuon cymhellgar a newid eu tôn. Gwyddom nad oeddent wedi gwneud y fath beth.

Os yw’r cynigion hyn cystal ag yr honna Brian Gibbons yn ôl pob golwg, pam y cafodd eu condemnio gan bron pawb, gan gynnwys cynrychiolwyr o’r undebau llafur ac Aelodau Seneddol Llafur, a siaradodd yn Nhŷ’r Cyffredin? Gofynnaf i Jane Hutt ledaenu’r ymatebion hyn. Gwn ei bod wedi lledaenu llawer ohonynt, ond deallaf nad yw ymatebion Aelodau Llafur Seneddol ar gael eto. Byddai’n ddiddorol gweld sylwadau manwl Denzil Davies AS, sydd yn erbyn y cynigion hyn, a sylwadau Win Griffiths AS a Jon Owen Jones AS, y ddau Weinidog a oedd yn gyfrifol am iechyd yng Nghymru yn union o’ch blaen chi, sydd hefyd yn erbyn y cynigion hyn. Os na fydd dim byd arall yn achosi pryder ichi, dylai’r ffaith mai Plaid y Democratiaid Rhyddfrydol yw’r unig sefydliad sy’n cefnogi’ch cynnig yn ôl pob golwg, fod yn achos pryder ichi—

Diystyriwyd yr Aelodau Seneddol Llafur, ond nid Aelodau Democratiaid Rhyddfrydol y Cynulliad. Dyfynnaf o ymateb Peter Black i’r ymgynghoriad:

Dyna sefydliad statudol. Dywedodd y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wrtho am anghofio am sefydliad statudol o’r fath a newidiodd y Democratiaid Rhyddfrydol eu cân. Onid yw hynny yn warth?

Ydyw, yn wir, ond yr ydym yn gyfarwydd â mabolgampau gwleidyddol y Democratiaid Rhyddfrydol. Gwelsom hynny yn achos yr ymchwiliad i glwy’r traed a’r genau. Yr wythnos diwethaf, dywedodd yr Arglwydd Livsey yn San Steffan ei fod o blaid ymchwiliad, tra, ar yr un pryd, pleidleisiodd Mick Bates yn erbyn hynny yma. Gwyddom eu bod yn gwrthwynebu ffermydd gwynt yng Nghaerdydd tra eu bod oll yn y Canolbarth o’u plaid. Yr ydym yn gyfarwydd â’r mabolgampau gwleidyddol hyn, felly ni ddylem synnu.

Weinidog, yn eich cynigion, dylech gyflwyno rhywbeth i fynd i’r afael â’r broblem a nodwyd gan gadeirydd eich Plaid Seneddol, Charles Clarke, sef nad yw rhannau o’r NHS yn perfformio cystal ag yr oeddent o dan y Ceidwadwyr—ac mae yn llygad ei le. Pam nad oes modd rhoi apwyntiad i bobl i weld ymgynghorydd, fel eu bod yn gwybod enw’r ymgynghorydd a pha bryd y cânt lawdriniaeth? Pam na allwn osod targedau ar hyn yn hytrach na’r papurach di-baid ar ddiwygiadau strwythurol? Gwyddom fod biwrocratiaeth a strwythurau yn bethau cysegredig i sosialwyr, ond onid yw’n bryd ichi ddechrau cyflawni dros gleifion?

A gefnogwch ateb Iain Duncan Smith i’r gwasanaeth iechyd, sef rhagor o yswiriant preifat? Ai dyna yw eich polisi i Gymru?

Yr wyf yn sicr o blaid edrych ar brofiadau yn Ewrop, sef yr hyn a argymhella. Mae Ffrainc a’r Almaen, er enghraifft, ar y blaen inni o ran bron pob ystadegyn yr hoffech ei ystyried. Mae’r rhestrau aros yn fyrrach a rhoddir amser penodedig i bobl ar gyfer eu triniaeth. Dylem anelu at hynny. Yr wyf yn sicr o blaid ystyried y mater hwn mewn ffordd mor eang â phosibl. Yr hyn y mae pobl yn poeni yn ei gylch yw pryd y cânt eu trin. Nid ydynt yn poeni dim ynglŷn â’r ffordd y caiff y driniaeth ei rhoi, cyhyd ag y cânt eu trin. Ar hyn o bryd, rhaid i bobl dalu am driniaeth breifat. Gwn am nifer o bobl yn fy etholaeth i—fel chithau yn eich etholaeth chi, mae’n siŵr—sy’n gorfod talu am eu triniaeth eu hunain am nad ydynt yn gallu fforddio aros am y cyfnod a nodir gan y Gweinidog am driniaeth, megis blwyddyn am driniaeth ar y galon. Gallwn enwi rhywun a gafodd driniaeth breifat yr wythnos hon. Peidiwch â phregethu imi ynglŷn â gofal iechyd preifat, achos yn y byd sydd ohono rhaid i bobl dalu amdano, a hynny am fod y weinyddiaeth hon yn benderfynol o roi mwy o flaenoriaeth i ddiwygio strwythurol nag i ofal cleifion.

Datganaf fuddiant am fy mod wedi fy nghofrestru fel nyrs, er nad wyf yn ymarfer ar hyn o bryd. Ar wahanol adegau yn ystod fy ngyrfa nyrsio broffesiynol, yr wyf wedi gweithio ym maes gofal sylfaenol, gofal eilaidd a gofal trydyddol ac felly mae fy nghyfraniad yn seiliedig ar ystod eang o arbenigedd. Braf nodi bod yr ymarfer ymgynghori wedi cyflawni’r nod o ymgynghori ac nid esgus cydnabod proses angenrheidiol. Dengys y cynllun diwygiedig ar gyfer diwygio strwythur yr NHS yr ystyriaeth a roddwyd i amrywiaeth o safbwyntiau ynghyd â’r camau a gymerwyd o ganlyniad. Cafwyd archwiliad a gwerthusiad, sydd wedi arwain at wrthod rhai o’r safbwyntiau, ond derbyn rhai eraill.

I mi, mae byrddau iechyd lleol yn sylfaen gadarn dros newid strwythurol—o ran eu haelodaeth a’u dyletswyddau arfaethedig—ac yn ddatblygiad cymwys o’r grwpiau a fu’n eu rhagflaenu. Gan eu bod wedi eu gwreiddio yn y gymuned, bydd byrddau iechyd lleol yn y sefyllfa orau i werthuso a blaenoriaethu anghenion iechyd penodol y gymuned honno. Bydd eu haelodaeth amrywiol hefyd yn gryfder. Mae’r ffaith bod yr aelodaeth yn cynnwys nifer o broffesiynau yn adlewyrchu’r pwyslais cyfredol a chynyddol ar addysg ryng-broffesiwn. Daw’r awdurdodau lleol, y sector gwirfoddol a’r cyhoedd â safbwyntiau eraill, ond deuant oll o’r gymuned leol a byddant yn gwasanaethu’r gymuned honno ar y bwrdd iechyd lleol. Bydd y cyfnod paratoawl cyn 2003 yn sicrhau’r datblygiad a’r broses hanfodol o sefydlu eu hunain yn eu rôl newydd.

At hynny, bydd mewnbwn y byrddau i bartneriaethau lleol, yn ogystal ag awdurdodau lleol ac ymddiriedolaethau, yn lleihau’r agweddau annelwig ar y berthynas rhwng iechyd a gofal cymdeithasol a’r gorgyffwrdd rhyngddynt. Mae’r rhaniad presennol wedi arwain at anghysonderau o ran darparu gwasanaethau ac wedi peri i’r naill a’r llall fod yn llai effeithiol. Bydd partneriaethau lleol yn arwain at ffordd fwy penodol a buddiol o gyflwyno’r gwasanaethau hynny. Mae atgyfnerthu gallu cynllunio a strategol yn gam arall ymlaen. Mae datganoli yn ychwanegu at y diwygiad hwn, a gobeithiaf y bydd y Cynulliad yn ystyried agor un o’r tair swyddfa arfaethedig yn Abertawe. Gan fy mod wedi gweithio mewn dau fath gwahanol o wasanaethau trydyddol ac wedi chwarae rhan yn eu datblygiad, cefnogaf y syniad o gomisiwn gwasanaeth iechyd arbenigol fel corff hyd braich. Ni ellir lleoli gwasanaethau o’r fath, oherwydd eu natur, ym mhob ardal. Rhaid cymryd golwg gyffredinol.

Yn olaf, croesawaf y ffaith y caiff y proffesiynau eu cynrychioli ar bob un o’r strwythurau, yn arbennig, ac am resymau mwy personol, y nyrsys, sef y grŵp mwyaf ymhlith y gweithwyr iechyd proffesiynol. Fodd bynnag, mae sawl rhan o’r gymdeithas, gan gynnwys cleifion, yn cyfrannu at y ffordd y caiff gwasanaethau iechyd eu darparu, ac felly rhaid iddynt gael eu cynrychioli, rhaid iddynt gymryd rhan a rhaid gwrando ar eu safbwyntiau ar bob lefel.

If Jane Hutt gets her way today, it will be a sad day for the health service and for devolution. First, it will be a sad day for devolution because these defective reforms are being forced through, with the only thorough scrutiny taking place at Westminster rather than here. Secondly, it is sad for the health service as these reforms will clearly exacberate rather than improve the situation. It is a bitter irony that the Labour Government at Westminster is finally awakening to the real needs of the health service and other public services by understanding that much more investment is required to increase capacity. That is the priority. That is to be welcomed in Gordon Brown’s statement today.

However, there is a question regarding the amount of resources earmarked today by Gordon Brown for Wales. According to his statement, some £50 million will come to Wales. That was the Barnett allocation, of course. If we were to receive allocation according to need, the sum would be £65 million. This again shows how the Barnett formula works against us. Also, we do not have the money to waste on administration; our resources must be spent on treatment.

It is shameful that New Labour refused to face this self-evident reality five years ago. People have suffered unnecessarily and died in the meantime. Jane Hutt continues to devise tactics to divert attention by restructuring for its own sake. It appears to be a step to keep the Welsh Local Government Association happy. There are 22 counties, and therefore there will be 22 local health boards. That surely is cutting one’s coat according to the cloth, with the outcome that the coat will not fit.

Gwnaeth yr Aelod bwynt pwysig. Is-awdurdodau iechyd fydd y byrddau iechyd lleol gan feddu ar y pwerau mwyaf a roddwyd i awdurdodau iechyd erioed. Mae’r model yn Lloegr yn debyg, ond mae’n seiliedig ar ardal ddaearyddol lawer mwy, yn cwmpasu poblogaeth lawer mwy. Bydd ein byrddau iechyd lleol ni yn wan.

They are too small to do their work. The Welsh National Board for Nursing, Midwifery and Health Visiting is of the opinion that the new structure will swallow resources at the expense of patient services. Jane Hutt is disregarding the opinion of the Patients Association and Vanessa Bourne, believing that they do not have the right to speak for the people of Wales. Who speaks for the people of Wales? It is the community health councils, and we heard from David Melding what they think.

We believe Mrs Bourne’s opinion to be valid. She says that the reforms are irrelevant to any patient sitting in any waiting room in Wales. It is folly to create 22 boards without proof that it will result in improvements. There is no proof that that will alter the fact that 750 nursing jobs are currently vacant within the system, while the Royal College of Nursing says that an additional 2,000 nurses are needed. There is no proof that it will alter the fact that Jane Hutt provided only 130 additional beds out of the 400 that her taskforce called for—bearing in mind that we have lost 6,000 beds over the past 10 years.

The Members of the National Assembly, and particularly the Liberal Democrats, have a heavy burden of responsibility today. I ask them which is most important to them—safeguarding the party’s place in the coalition, or safeguarding the welfare of patients and the quality of the health service that they so vociferously support? You decide, and on your heads be it.

Mae’n bleser gennyf siarad o blaid y cynnig. Hoffwn nodi pa mor bwysig ydyw i sicrhau bod iechyd a gwasanaethau cymdeithasol yn cydweithio, yn cyd-gynllunio ac yn rhannu cyllidebau. Croesawaf y bwriad i atgyfnerthu’r grwpiau iechyd lleol, ac mae’n dda gennyf gefnogi gwelliant y Ceidwadwyr sy’n cynnig cynnwys gofalwr ar y bwrdd.

Mae cytuno ar gynlluniau gofal wrth ryddhau claf o’r ysbyty, gan ystyried barn a gofynion gofalwyr yn llawn, gan gynnwys gofalwyr sy’n blant, yn hanfodol er mwyn osgoi derbyn cleifion i’r ysbyty eto yn ddianghenraid. Mae angen i ofal seibiant gael ei ddatblygu’n lleol, hynny yw gofal seibiant wedi’i gynllunio a gofal seibiant brys, a rhaid trefnu ac ariannu gwasanaethau adsefydlu yn lleol. Mae cydweithio yn hanfodol ym maes iechyd meddwl, lle mae angen datblygu gwasanaethau yn y gymuned ymhellach.

Mae angen gweithdrefn leol ar gyfer adolygu anghenion gofal ar ôl rhyddhau cleifion o’r ysbyty. Rhaid i ddarparwyr lleol fod yn gyfrifol am ddarparu cymhorthion corfforol, megis cadeiriau olwyn a rheiliau canllaw lle y bo eu hangen. Rhaid i’r gwaith o ddatblygu timau amlasiantaeth ymhellach mewn ysbytai gofal aciwt ddod yn flaenoriaeth leol.

Rhaid i wasanaethau tai ymateb yn well i anghenion iechyd a gofal yr henoed, yr anabl a phobl dan anfantais, a rhaid ariannu addasiadau canolraddol megis cadeiriau esgyn a rampiau mor fuan â phosibl ar ôl canfod yr angen. Rhaid asesu amodau byw a lleihau tlodi gymaint â phosibl, drwy sicrhau bod byrddau iechyd lleol yn rhoi blaenoriaeth i wasanaethau ymgynghorol a gwasanaethau eirioli.

Mae angen hefyd nodi’n glir pwy sy’n gyfrifol am ddiogelwch plant. Ni ellir gorbwysleisio pwysigrwydd cydweithio er lles ein plant. Dylid datblygu canllawiau a strategaethau lleol drwy brosesau cynllunio ar y cyd er mwyn atal plant rhag cael eu cam-drin a’u hesgeuluso gymaint â phosibl.

Croesawaf hefyd y penderfyniad i gadw cynghorau iechyd cymuned yng Nghymru. Mae angen rhoi gwybod i gleifion bod modd clywed eu lleisiau, a gellid datblygu rôl y cynghorau i gynnwys y gwaith o fonitro a gwerthuso effeithiolrwydd cydweithio o fewn y byrddau iechyd lleol.

Fel siaradwyr eraill, mae gennyf bryderon mawr ynglŷn â’r cynigion a gyflwynwyd gan y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol heddiw, yn bennaf am eu bod yn ystyried gwneud newidiadau mor fawr i strwythur gwasanaeth sydd wedi bod drwy chwyldro ar ôl chwyldro ers blynyddoedd lawer.

Credaf ein bod oll yn gytûn mai rhagor o arian yw’r prif driniaeth sydd ei hangen ar yr NHS. Mae rhethreg ideolegol yn ystod y 50 mlynedd diwethaf wedi arwain at sefyllfa lle y bydd yn anodd i’r Llywodraeth fodloni disgwyliadau cynyddol ym maes gofal iechyd ym Mhrydain. Er gwaethaf y cyllid ychwanegol—ymhlith y datganiadau lu a’r tanwariant enfawr bu cynnydd gwirioneddol yn y cyllid—ni roddir digon o arian i’r gwasanaeth. Y gwir amdani yw bod y cynnydd mewn gwariant yn ystod tymor cyntaf y Llywodraeth Lafur yn debyg iawn i’r cynnydd mewn gwariant a gafwyd yn ystod 18 mlynedd o weinyddiaethau blaenorol y Ceidwadwyr. Nid yw cynnydd o 2 i 3 y cant y flwyddyn mewn termau real ond yn adlewyrchu’r twf cyffredinol yn ffyniant ein cenedl.

Mae gan y Llywodraeth bresennol ddawn am ddweud eu bod wedi rhoi symiau sylweddol o arian lle nad ydynt wedu gwneud hynny. Ni welwn newid mawr yn yr arian sydd ei angen nes ein bod yn dod o hyd i ffordd o fanteisio ar barodrwydd unigolion i roi o’u harian eu hunain i ofal iechyd drwy’r arian y mae’n rhaid iddynt ei dalu drwy’r system dreth.

A gytunwch, Glyn, mai 7 y cant oedd y cynnydd cyfartalog ym maes iechyd yn ystod y pedair blynedd diwethaf a’n bod yn sicr o weld cynnydd o 7 neu 8 y cant yng ngwariant y gwasanaeth iechyd drwy wariant cyhoeddus, fel y cyhoeddodd Gordon Brown heddiw?

Sôn am gynnydd gwirioneddol mewn gwariant yr wyf. Nid am gyhoeddiadau. Yr wyf yn sôn am wariant a thymor cyntaf y Llywodraeth Leol.

Ni chollaf ddagrau am dranc yr awdurdodau iechyd. Fodd bynnag, mae’r Gweinidog â’i bryd ar greu 22 awdurdod iechyd newydd, y mae’n eu galw yn fyrddau iechyd lleoli—22 cwango newydd. Ni theimlaf yr elyniaeth bleidiol a deimla llawer yn y Siambr hon, yn bennaf yr Aelodau Llafur, tuag at gwangos, ond pryderaf ein bod yn ceisio creu gormod yn yr achos hwn. Os myn y Gweinidog wneud hynny gobeithiaf y bydd yn sicrhau cymorth a hyfforddiant o safon dda, am na fydd gobaith iddynt lwyddo hebddynt. Mae perygl y bydd diffyg gweithredu yn y gwasanaeth iechyd oherwydd yr haen ychwanegol o bartneriaethau a gynigir ganddi. Os bydd y Gweinidog yn bwrw ymlaen â’i chynlluniau, bydd yn rhaid iddi fod yn wyliadwrus bob amser rhag ofn y caiff menter, deinameg, atebolrwydd a mewnbwn lleol eu llethu gan y fiwrocratiaeth sydd yn aml yn deillio o bartneriaethau diangen.

A gytunwch na welsom gostau manwl y goblygiadau ym mlwyddyn 1, 2 a 3 yn eu tro o ran biwrocratiaeth o ganlyniad i’r newidiadau hyn?

Y rhan a hepgorais o’m haraith yw’r rhan am gostau. Cytunaf yn llwyr.

Yn olaf, a hyderaf y bydd y Gweinidog yn falch o glywed hyn, ni wrthwynebaf y newidiadau a gynigia ar gyfer Powys, sy’n annibynnol ar weddill y pecyn. Mae’r ffaith bod gan yr ymddiriedolaeth gofal iechyd leol a’r awdurdod lleol yr un ffiniau, ynghyd â’r ffaith nad oes ysbyty aciwt yn yr ardal, wedi rhoi cyfle nad yw’n bodoli mewn rhannau eraill o Gymru. Fy asesiad cyffredinol o’r cynigion yw y bydd yn anodd iawn rheoli’r strwythur hwn a manteisio ar y deinameg a’r ymrwymiad sydd, yn ddiau, yn bodoli yn ddiau yn yr NHS yng Nghymru, yr ydych yn gywir o ran hynny. Hyd yn oed os bydd yn llwyddo, nid yw’n mynd i’r afael â’r angen i lunio partneriaeth gyda’r bobl, lle mae’r llywodraeth ac unigolion yn ymrwymo arian cyhoeddus a phreifat gyda’i gilydd i greu’r gwasanaeth iechyd sydd ei angen ar y Gymru gyfoes.

Bu rhywfaint o sôn y prynhawn yma am ddatganiad y Canghellor Gordon Brown cyn y gyllideb. Yr ydym wedi bod yn ei ddisgwyl yn eiddgar iawn. Rhaid croesawu’r newyddion y bydd £1 biliwn yn ychwanegol y flwyddyn nesaf ar gyfer iechyd yn y DU. Hoffwn atgoffa Plaid Cymru—

A ildiwch?

Ildiaf yn y man. Hoffwn atgoffa Plaid Cymru ein bod yn gwneud ein penderfyniadau ein hunain ynglŷn â’r gyllideb a iechyd yng Nghymru. Gobeithiaf, ar y cyd â gweddill fy mhlaid mae’n siŵr, y bydd cynnydd sylweddol yn y gyllideb iechyd a fydd yn galluogi Llywodraeth Cymru i wneud ei gwaith.

A ildiwch?

Ildiaf i David Davies. [Chwerthin.]

Codais ar fy nhraed gyntaf. Yn ystod y gyllideb flaenorol, addawodd y Canghellor £100 miliwn ar gyfer cludiant ar y ffyrdd. Ni ddaeth yr arian hwnnw byth i law. Fe’i haddawyd yng ngŵydd y cyfryngau, ond ni ddaeth i law. Oni fyddai’n gallach aros i’r arian ddod i law cyn ei ganmol amdano?

Fe’i haddawyd mewn datganiad. Dywedodd pobl eraill y bydd yn digwydd. Dywedodd pobl o’ch plaid eich hun y byddai £1 biliwn ar gael. Ailadrodd yr hyn a ddywedir yn y Siambr hon yr wyf. Dywedaf eto fy mod yn gobeithio y bydd Llywodraeth Cymru yn ei wario ar iechyd. Mae angen yr arian arnom ond mae angen ailstrwythuro hefyd.

Dychwelaf atoch yn y man, Cynog. Hoffwn ganolbwyntio ar yr agwedd sy’n ymwneud â darpariaeth leol ar hyn. Rhaid i hynny fod wrth wraidd gwasanaeth gwell yng Nghymru am fod pobl leol yn gwybod lle mae cyfyngderau yn eu gwasanaeth eu hunain. Mae cyfyngderau, a rhaid inni fod yn realistig, ac yn ymarferol a deall hynny. Gŵyr pobl leol sut ac ym mha le y gellir gwella pethau. Er enghraifft, dywedodd cynrychiolydd un o’r cynghorau iechyd cymuned yn fy etholaeth wrthyf ei bod yn credu y gellid lleihau amseroedd aros i rai cleifion os, ar adeg derbyn—sef y llawdriniaeth—gofynnwyd iddynt y cwestiwn syml a oeddent am enwi ymgynghorydd penodol. Nid yw beichau gwaith ymgynghorwyr yn wastad mewn unrhyw ran o Gymru. Dyna un o’r ffactorau sy’n gwaethygu amseroedd aros. Gellir dosbarthu’r baich gwaith yn fwy gwastad pe gellid gwneud y gwaith syml, sylfaenol ar lefel leol, a dylid gwneud hynny. Gŵyr pobl leol â phwy y gallant weithio ac mae’r cydberthnasau proffesiynol a’r gwir bartneriaethau rhwng darparwyr gofal iechyd a darparwyr gofal cymdeithasol yn datblygu’n fwyfwy cyflym. Ni all gwasanaeth iechyd a lywir gan ofal sylfaenol ond helpu o ran hynny. Ar y pwynt hwnnw, hoffwn gael sicrwydd gan y Gweinidog y caiff unrhyw newidiadau ym map llywodraeth leol yn y dyfodol eu hadlewyrchu ym map y gwasanaeth iechyd ac y byddwn yn sicrhau bod iddynt yr un ffiniau gyda threigl amser.

Yn olaf, nid oes neb yn hoffi meddwl am newid, yn enwedig y rhai a fydd ar eu colled rywsut neu’i gilydd. Fodd bynnag, y realiti ymarferol yw bod y cynigion sydd ger ein bron yn deg a synhwyrol. Y realiti gwleidyddol, mae arnaf ofn—a rhaid bod y gwrthbleidiau wedi dod ar draws hyn, mae’n siŵr—yw bod pobl Cymru, yn gleifion, ac yn staff sy’n gweithio yn y gwasanaeth yn dweud eu bod yn croesawu’r cynigion i ailstrwythuro. Maent yn aros i’r cecru pleidiol ddod i ben ac i’r strwythurau newydd gael eu cyflwyno. Dymunant fwy o atebolrwydd lleol. Fe gânt hynny. Dymunant weld penderfyniadau synhwyrol ynglŷn â chomisiynu. Fe gânt hynny. Hoffai cleifion fod yn fwy amlwg ac fe fyddant. Maent am weld y Cynulliad—ac nid yw pobl yn fy etholaeth yn poeni dim p’un ai Cynulliad Cymru, Cynulliad Cenedlaethol Cymru i Gymru, dros Gymru neu beth bynnag y’i gelwir—yn dod allan o Gaerdydd i’w cymunedau hwy. Bydd y tair swyddfa ranbarthol, megis y tair swyddfa amaethyddol ranbarthol yn cyflawni hyn. Fe’i croesawaf yn gynnes.

Datganaf fuddiant fel fferyllydd ac aelod o Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf.

Mae’r diwygiad hwn yn prysur ddod yn gyfle coll arall—cyfle y dylai’r Cynulliad fod yn ei ddefnyddio i wneud gwahaniaeth cadarnhaol i weinyddiaeth iechyd yng Nghymru. Dywed Jane Hutt ei bod am sicrhau bod yr arian yn cyrraedd y darparwyr gwasanaethau yn uniongyrchol drwy gael gwared ar yr awdurdodau iechyd presennol. Mae hynny yn nod clodwiw, ond mae 52 o gyrff â chyfrifoldeb dros weinyddiaeth iechyd yng Nghymru, heb sôn am y 20 o gynghorau iechyd cymunol yn ffordd gostus o greu dryswch ac annibendod a sefyllfa ddelfrydol ar gyfer trosglwyddo bai. Diwygiwyd y gwasanaeth bum gwaith eisoes yn ystod y 10 mlynedd diwethaf ac ni fydd y diwygiad hwn yn parhau’n hwy na’r lleill. Os parhawn yn yr un modd, y perygl yw y bydd y bobl sydd ar y rhestr aros yn awr yn dal i fod arni pan ddigwydd y diwygiad nesaf.

A minnau’n fferyllydd a chynghorydd lleol, gallaf weld manteision y byrddau iechyd lleol. Gall y proffesiynau iechyd gydweithio’n lleol i roi’r gwasanaeth gorau posibl, gan ymateb i anghenion lleol. Mae rhan y cynghorau lleol hefyd yn hollbwysig, nid yn unig o safbwynt democratiaeth yn yr NHS ond hefyd i feithrin dealltwriaeth o wasanaethau tai, iechyd amgylcheddol a gwasanaethau cymdeithasol ym maes gofal sylfaenol fel y gall cleifion elwa ar ffordd ddi-dor o ddarparu gwasanaethau iechyd. Mae’r cynigion presennol ar gyfer cynrychiolaeth yr aelodau etholedig yn wan. Dim ond un lle a warantir i gynghorydd etholedig. Ni fydd y byrddau iechyd lleol yn gynhyrchiol nac yn effeithiol oni bai bod eu baich gwaith yn rhesymol. Pryderaf y gallai’r cynigion hyn, gyda chomisiynu lleol, olygu y caiff gweithwyr proffesiynol eu llethu gan waith gweinyddol. Rhaid inni gofio bod meddygon yn cael eu hyfforddi i fod yn feddygon, fferyllwyr i ddosbarthu ffisig, a nyrsys i nyrsio. Po fwyaf o waith gweinyddol y bydd yn rhaid iddynt ei wneud, lleiaf yr amser a fydd ar gael iddynt ymgymryd â’u cyfrifoldebau sylfaenol dros drin cleifion.

Mae argyfwng eisoes o ran staffio. Yn y Rhondda, bydd 50 y cant o feddygon yn ymddeol yn ystod y pum mlynedd nesaf. Os oes angen gweld meddyg yn fy etholaeth i, gallwch aros am hyd at dair neu bedair wythnos. Dywedwyd wrthyf fod yn rhaid i bobl aros tan 2002 os ydynt am weld un o’r meddygon yng Nghwm Rhondda Fach. Mae’r gwasanaeth yn dirywio. Noda cynllun y Llywodraeth ar gyfer yr NHS yng Nghymru fod:

‘Yn y dyfodol, bydd cynlluniau yn sicrhau…y bydd mwy o wasanaethau gofal cychywynnol ar gael 24 awr y dydd, saith diwrnod yr wythnos.’

Yn hytrach na mwy o ddarpariaeth, mae cleifion yn fy etholaeth i yn wynebu toriad mewn gwasanaethau, gyda chynlluniau i roi’r gorau i agor meddygfeydd ar fore Sadwrn yn gyfan gwbl oherwydd y pwysau gwaith ar y meddygon.

Wrth gwrs, croesawn yr addewid i hyfforddi 65 o feddygon ychwanegol yng Nghymru ond nid yw hynny megis dechrau mynd i’r afael â’r broblem. Yn ôl amcangyfrif Cymdeithas Feddygol Prydain bydd angen inni ddyblu’r 1,500 o feddygon sydd gennym ar hyn o bryd er mwyn inni gyflawni targedau cynllun yr NHS.

I gloi, mae’r tro pedol ar y gyfarwyddiaeth genedlaethol ar gyfer gofal sylfaenol i’w groesawu. Mae safonau gofal sylfaenol yn amrywio’n sylweddol ledled Cymru—

Mae’r cynigion hyn yn siomedig ac yn debygol o gynyddu’r rhaniad iechyd yng Nghymru.

Croesawaf y ddadl hon ac edrychaf ymlaen at y newidiadau radical a ddaw yn sgîl y cynigion hyn. Mae’n her allweddol i’r Cynulliad a chaiff ei hystyried yn garreg filltir yn ei hanes byr. Gadewch inni fod yn eglur ynglŷn â’r hyn sydd wrth wraidd y ddadl hon, sef gwella gofal iechyd ledled Cymru, llunio atebion lleol, mynd i’r afael ag anghydraddoldebau, darparu gwasanaethau yn lleol a rhoi blaenoriaeth i ofal iechyd sylfaenol yng Nghymru.

Yr wyf yn ymwybodol iawn o’r heriau a wynebwn yn fy etholaeth, Cwm Cynon, o gofio’r salwch hirdymor sy’n rhemp yn y Cymoedd, a achoswyd gan dlodi a’n hetifeddiaeth ddiwydiannol. Yr ydym oll yn teimlo rhwystredigaeth ynghylch ei gost yn nhermau pobl, cost a welwn yn ein cyngorfeydd ac yn y llythyrau a gawn. Gwyddom fod amseroedd aros yn rhy hir o hyd a bod pobl yn dioddef pan na ddylent. Mae’n annerbyniol.

Croesawn y swm enfawr o arian ychwanegol a gawsom gan y Llywodraeth Lafur yn San Steffan, ond yr her inni oll yng Nghymru yw sicrhau bod yr arian hwn yn cyrraedd y bobl sydd ei angen—y bobl fwyaf diamddiffyn—yn gyflym. Dyna yn union sydd wrth wraidd y diwygiadau hyn.

Wrth gwrs, gwrthwynebir newid. Gwrthwynebir y newid hwn gan y rhai â buddiannau breintiedig a fydd yn colli pŵer. Fodd bynnag, bydd y newid hwn yn ymrymuso’r rhai a all siarad dros bobl heb lais yn ein cymunedau. Gofynnaf i’r lleiafrif yn y byd iechyd sydd wedi anghytuno â’r cynigion i feddwl am fanteision hirdymor cynhwysedd ac ymuno â ni yn ein hymagwedd wrol newydd tuag at yr NHS yng Nghymru.

Mae’r hyn a wna’r Cynulliad yn bwysig, ond yn bwysicach fyth y mae’r hyn y mae’n galluogi eraill i’w wneud drostynt hwy eu hunain. Peidiwch ag anghofio bod yr egwyddor hon o gyfranogiad ymhlith egwyddorion sylfaenol datganoli, a gefnogir gan y rhan fwyaf ohonom yn y Siambr hon. Mae’r cynigion hyn yn ymrymuso’r bobl sydd ar y rheng flaen—y meddygon a’r nyrsys—i allu gwneud penderfyniadau a gwneud gwahaniaeth.

Mae gwrthwynebiad Plaid Cymru yn syfrdanol imi am ei fod yn dangos yn glir gyn lleied o ffydd sydd gan y blaid yng ngallu pobl leol i wneud penderfyniadau. Os ydym am gael Cymru iachach, apeliaf ar bob Aelod Cynulliad i gefnogi’r diwygiadau hyn.

Hoffwn atgoffa’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol o’r datganiad a wnaeth ym mis Mehefin, sy’n dangos pa mor drychinebus a fu’r diwygiad hwn ers y dechrau. Mewn datganiad i’r wasg, dywedodd:

‘Rwy’n falch iawn bod Mesur NHS (Cymru) wedi’i gynnwys yn Araith y Frenhines heddiw. Y bwriad yw cyhoeddi’r Mesur drafft yn yr Hydref ac y bydd gan y Cynulliad lais cryf wrth drafod y cynigion cyn iddynt gyrraedd Tŷ’r Cyffredin.’

Dengys hynny yn glir i’r mater hwn gael ei drafod yn drychinebus. Beth bynnag y dywed y Blaid Lafur yn y Siambr hon, ni allwch ddiystyru’r anfodlonrwydd mawr ymhlith ymarferwyr iechyd ac arbenigwyr iechyd yng Nghymru sy’n teimlo bod y cynigion hyn yn wastraff amser, yn gor-fiwrocrataidd ac na fyddant yn gwneud dim i ddarparu gofal i gleifion yng Nghymru. Mae o fudd i weinyddwyr, nid meddygon, nyrsys na chleifion.

Mae safbwynt y Democratiaid Rhyddfrydol yn syfrdanol. O edrych arnynt, ni chredech eu bod wrthi’n chwarae gêm newydd, sef mabolgampau gwleidyddol, ond dyma’r Democratiaid Rhyddfrydol yn dweud un peth yn y Siambr ac yn gwneud rhywbeth hollol wahanol y tu allan iddi. Dywedodd Mick Bates, er enghraifft, eu bod yn erbyn ffioedd dysgu, ond yn y Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes, pleidleisiasant gyda’r Blaid Lafur i gadw rhyw elfen o ffioedd dysgu. Yn y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig, dywedant eu bod yn erbyn ymchwiliad annibynnol i argyfwng clwy’r traed a’r genau, ond dywedant rywbeth gwahanol yn y Siambr ac yn San Steffan. Yn eu sylwadau ar y ddogfen ymgynghori hon, nodant, yn wir, y byddant yn fodlon ar gorff comisiynu i Gymru gyfan. Gwyddom fod y Democratiaid Rhyddfrydol yn hoff o eistedd ar y ffens, ond ni allant ei chael hi bob ffordd. Mae pobl Cymru am wybod beth yw’ch safbwynt chi, fel plaid. Maent am wybod pam nad ydych yn cadw at eich egwyddorion.

Dywedant bethau gwahanol mewn mannau gwahanol. A wyddoch fod y person a ysgrifennodd eu maniffesto ar gyfer etholiad y Cynulliad yn 1999 wedi beirniadu’r cynigion hyn a’i fod yn credu y dylid cael gwared arnynt?

Na wyddwn hynny, ond diolch ichi am ei nodi. Dywedaf wrth y Cynulliad mai dim ond un peth, gwaetha’r modd, sy’n sefyll rhwng pobl Cymru a’r cynigion ailstrwythuro trychinebus hyn i’r gwasanaeth iechyd, sef grŵp y Democratiaid Rhyddfrydol. Galwaf ar y Democratiaid Rhyddfrydol i wrthod y cynigion a dilyn esiampl—

Yr ydych wedi cael mynegi barn eisoes, Peter.

Galwaf arnynt i ddilyn esiampl grŵp Seneddol y Democratiaid Rhyddfrydol a wrthododd y cynigion hyn, fel arall, bydd y broses ad-drefnu letchwith hon yn mynd rhagddi.

Michael German a gododd.

Mae’ch plaid chi wedi mynegi ei barn, Mike. Fe fyddwch yn atebol, nid yn unig yng ngolwg y Ceidwadwyr ond yng ngolwg pobl Cymru, yr etholwyr, na fyddant yn anghofio anallu’r Blaid Lafur wrth ymdrin â’r mater hwn. Ni fyddant yn anghofio brad y Democratiaid Rhyddfrydol, na wyddant beth y maent yn ei gredu fel plaid yn ôl pob golwg. Mae hyn yn drychinebus i Gymru a chaiff yr etholwyr gyfle i fynegi barn cyn bo hir.

Croesawaf y diwygiadau hyn, a fydd yn cyflwyno ymagwedd drawsbynciol ehangach y mae mawr ei hangen tuag at faterion iechyd. Trist, Ddirprwy Lywydd, yw agwedd oeraidd, negyddol y gwrthbleidiau. Mae’r mater hwn yn hanfodol i Gymru ond, yn hytrach nag ymgynghori mewn modd adeiladol ac ystyrlon, y cwbl a glywsom yma yw cwyno ac un agwedd negyddol ar ôl y llall. Prin fydd yr ymagwedd hon yn gwneud argraff ar bobl Cymru sy’n gwrando ar y ddadl hon.

Yn ddi-os, daw byrddau iechyd lleol ag ymagwedd lawer gwell yn nhermau grymuso’r gymuned leol a chreu cysylltiadau rhwng tai ac iechyd mewn ymagwedd ar y cyd rhwng y gwasanaethau cymdeithasol a chyrff iechyd. Byddant yn ymdrin ag anghydraddoldebau iechyd, yn helpu i atal salwch, yn creu cysylltiadau â’r amgylchedd a chyfleoedd cyflogaeth. Yr wyf yn siŵr y gwelwn gynnydd enfawr yn yr holl feysydd hyn o ganlyniad i’r diwygiadau. Bydd angen cefnogaeth a chymorth digonol ar y byrddau iechyd, yn arbennig yn ystod y cyfnod trawsnewid. Yr wyf yn siŵr y bydd hynny yn rhan o’r diwygiadau hyn.

John, rhoddwch bwyslais mawr ar y manteision a ragwelwch yn sgîl y newidiadau hyn, ond maent oll yn fanteision strwythurol. A gytunwch nad oes gan y bobl yn eich etholaeth, fel yn fy etholaeth i, ddiddordeb mewn newid strwythurol, ond eu bod am i’w salwch gael ei drin? A allwch roi eich llaw ar eich calon, John, a datgan eich bod o’r farn y caiff cleifion yn eich etholaeth eu trin yn gynt o ganlyniad i’r ailstrwythuro hwn?

Yr wyf yn hyderus, Rhodri Glyn, yn sgîl y diwygiadau hyn y caiff gwasanaethau iechyd yng Nghymru eu cyflwyno’n well. Mae’n bwysig sicrhau’r strwythurau cywir. Gwyddom hynny o brofiad y gorffennol. Bu’r cynigion hyn yn destun ymgynghori helaeth gan ennill cefnogaeth eang. Gwyddom na fu pawb o’u plaid, gan gynnwys rhai ag amrywiol fuddiannau personol Nodaf—a dylid ei ddatgan—fod gan rai o’r ymgynghorwyr a fu’n feirniadol ac yn uchel eu cloch yn ddiweddar bractisau preifat mawr. Mae’n deg dweud nad yw hyn yn cyd-fynd â’u pryderon honedigo ran lleihau amserau a rhestrau aros yn y gwasanaeth iechyd gwladol.

Soniodd Rhodri Glyn Thomas am ein profiad yn ein hetholaethau. Dro ar ôl tro, mae pobl sy’n ymweld â’m cynghorfa yn sôn am amserau aros a rhestrau hir i weld ymgynghorwyr sydd â rhestrau cleifion preifat sylweddol. Mae’r ymgynghorwyr hyn yn gofyn i bobl a ydynt am gael eu hychwanegu at restr a fydd yn golygu aros blynyddoedd am driniaeth, neu a ydynt am dalu am driniaeth breifat. Rhaid inni fynd i’r afael â’r broblem hon yn effeithiol. A wnaiff Jane ymdrin yn gryno yn ei hymateb—gan fod amser yn fyr—sut y bydd y strwythurau newydd hyn yn helpu i leihau’r math hwn o bractis preifat, os nad cael gwared arno?

Mae’r ddrwg gennyf, nid oes amser gennyf i gymryd ymyriad, David.

Mae gwasanaethau preifat yn defnyddio adnoddau’r gwasanaeth iechyd gwladol er budd ymgynghorwyr ac yn rhoi’r sawl na all dalu’n breifat o dan anfantais sylweddol. Ni ddylid rhoi pobl mewn sefyllfa o orfod naill ai ddefnyddio eu cynilion bywyd neu aros blynyddoedd i gael eu trin. Mae gan bobl Cymru bob hawl i ddisgwyl triniaeth brydlon ac effeithiol. Edrychaf ymlaen at weld y strwythurau newydd yn arwain at ymagwedd drawsbynciol, integredig a fydd yn cyflwyno gwell iechyd i bobl Cymru.

Waeth beth yw barn y Gweinidog, a waeth beth a ddywed rhai o’i chyd-Aelodau, mae o leiaf un cornel o Gymru—a chredaf ei fod yn un o blith llawer—lle nad oes dim cefnogaeth wleidyddol i’r diwygiadau gweinyddol bondigrybwyll hyn. Llanelli, wrth gwrs, yw’r cornel hwnnw. Anaml y cytunaf yn llwyr â’m AS ond, yn hyn o beth, am unwaith, mae Denzil Davies yn llygad ei le. Yr unig beth synhwyrol i’w wneud â’r cynigion hyn yw eu rhwygo’n ddarnau a dechrau eto. Sut ar y ddaear y mae disgwyl iddynt weithio, gyda 52 o gyrff yn rheoli iechyd yng Nghymru? O ble y daw’r rheolwyr medrus? Sut y cynhelir tryloywder o ran cyllidebu? Duw a ŵyr, mae’n ddigon anodd olrhain gwariant ar iechyd yn awr. Beth y bydd yn ei gostio, er mwyn y nefoedd? Mynnwn ateb gan y Gweinidog: beth fydd cost y diwygiadau gweinyddol bondigrybwyll hyn?

Teimlaf i raddau fod hon yn enghraifft o’r cwt yn siglo’r ci: mae datblygiad polisi’r Gweinidog yn cael ei lywio gan Senedd San Steffan. O ran y mater Cymreig hwn, dylai fod i’r gwrthwyneb. Neu efallai mai bwriad y Gweinidog yw cael y mesur drud, amhoblogaidd hwn allan o’r ffordd ymhell cyn yr etholiad nesaf. Waeth beth yw’r achos, mae’n draed moch. Mae’r Llywodraeth glymblaid a addawodd y fath sefydlogrwydd inni yn siang-di-fang llwyr. Bron y gallech deimlo anesmwythyd Peter Black druan; bron y gallech ei flasu. Fodd bynnag, nid yw’n arferol iddo fod mor anwybodus. Fel Ewropead da, dylai ef o bawb ddeall cysyniad datganoli—penderfyniadau’n cael eu gwneud ar y lefel fwyaf briodol. Nid yw’n syndod nad yw Brian Gibbons yn ei ddeall. Fodd bynnag, hoffwn i’r ddau ohonynt ystyried y canlynol: 22 penderfyniad gwahanol ar bolisi triniaeth anffrwythlondeb i Gymru—ni chredaf fod hynny’n briodol.

Nid oes gennyf amser i ildio.

O’r hyn a ddywedodd Peter Black, mae’n amlwg bod ganddo farn wahanol iawn am y corff hyd braich Cymru-gyfan â’r teitl sionc, o’i chymharu â barn ei gyd-Aelod—neu beth bynnag ydyw—Jane Hutt. Comisiynu cenedlaethol a chyflwyno lleol yw ein polisi. Mae’n drueni na ellir dweud yr un peth am y glymblaid. Un o swyddogaethau gwrthblaid, wrth gwrs, yw gwrthwynebu. Mae John Griffiths yn llwyr ymwybodol ein bod ni, fel plaid, wedi gwneud popeth o fewn ein gallu i wella’r anhrefn hwn wrth ei drafod yn y Pwyllgor. Fodd bynnag, nid oes unrhyw opsiwn arall inni ond ei wrthwynebu.

Mae’r cynigion hyn yn methu’r pwynt yn llwyr. Cynnigir ffrwydrad yn hytrach na choelcerth y cwangos inni, a bydd shrapnel ymhob man. Mae llawer o reolwyr newydd a sefydliadau newydd ond dim gwelyau, meddygon na nyrsys newydd. Er mwyn y nefoedd, Weinidog, rhowch y gorau i’r lol yma a thalwch sylw i ofal cleifion unwaith eto. Duw a ŵyr, mae digon i’w wneud yn y maes hwnnw.

Er gwaethaf camau cyfrwys y criw hwn o ddihirod gwleidyddol a adwaenir fel y Democratiaid Rhyddfrydol, cymeradwyaf y cynigion da hyn gan y Blaid Lafur sy’n adeiladu ar waith ardderchog Llywodraeth Lafur y DU yn 1997—nid yw fy nghyd-Aelod Ron Davies yma ar hyn o bryd—wrth sefydlu grwpiau iechyd lleol. Dyna’r lle naturiol i adeiladu. Mae’r grwpiau iechyd lleol yn adlewyrchu’r 22 awdurdod lleol, a dylid cymeradwyo hyn. Dylai’r Torïaid gofio hynny, am mai hwy a sefydlodd y 22 sir. Mae hynny’n un peth lle yr wyf yn cytuno â hwy. Cyn 1997, yr oedd wyth awdurdod iechyd ac wyth awdurdod gwasanaeth iechyd teuluol, a sefydlwyd 30 o ymddiriedolaethau dros nos heb unrhyw ymgynghori.

Dylai’r bobl sy’n poeni am y nifer uchel o gyrff iechyd gofio faint a fodolai yn y gorffennol. Fodd bynnag, nid oedd y cyrff hynny yn ddemocrataidd. Yr ydym yn ceisio adlewyrchu grwpiau iechyd lleol gydag awdurdodau lleol gan roi’r pŵer iddynt bennu blaenoriaethau yn lleol. Wrth gwrs, bydd rhywfaint o fuddiannau cysylltiedig yn gwrthwynebu hyn. Bydd gan rai cadeiryddion ymddiriedolaethau iechyd sydd wedi hen chwythu eu plwc—ac y dylid eu newid—rywbeth i’w ddweud am hyn. Bydd rhai uwch swyddogion am aros yn eu hunfan yn hytrach na derbyn newid graddol. Mae’n bosibl y bydd gan rai o gyn-gadeiryddion yr awdurdodau iechyd, sydd bellach yn cynrychioli grwpiau cleifion, gyllyll i’w hogi. Fodd bynnag, y gwirionedd yw bod cynigion y Gweinidog o fudd i bob cymuned. Os credwch mewn datganoli, mae hon yn enghraifft. Mae Plaid Cymru wedi dewis safbwynt canoliaethol unwaith eto o ran y cynigion hyn. Dywedaf wrth arweinydd yr wrthblaid fod y cynigion o fudd i Ynys Môn, fel ag y maent o fudd i Flaenau Gwent. Bydd y cymunedau hyn yn gallu pennu blaenoriaethau ar gyfer eu pobl. Dyna pam fy mod o blaid y cynigion hyn. Yr ydym yn sôn am sefydliad ymhob cymuned sydd wedi ennill ymddiriedaeth y bobl yn ystod y ddwy flynedd ddiwethaf.

A gytunwch fod Ynys Môn a Blaenau Gwent hefyd wedi’u cysylltu gan y ffaith mai ganddynt hwy mae’r nifer uchaf o bobl â chlefyd y galon a’r mynediad gwaethaf i driniaeth? Sut bydd y cynigion newydd hyn yn gwella’r sefyllfa ofnadwy honno yn y ddwy ardal?

Bydd yn bleser gennyf ateb y cwestiwn hwnnw mewn munud oherwydd, yn y gorffennol, bu’n fater o ‘gwnaiff hynny’r tro’. Ni fydd yn fater o ‘gwnaiff hynny’r tro’ i Flaenau Gwent ac Ynys Môn bellach gan y bydd blaenoriaethau lleol wedi’u targedu. Bydd pobl broffesiynol ym maes gofal iechyd, boed yn feddygon, fferyllwyr, nyrsys neu broffesiynau sy’n gysylltiedig â meddygaeth—a gyflwynwyd gan y Gweinidog—yn cydweithio â gweithwyr cymdeithasol gyda phŵer yn ôl statud i bennu blaenoriaethau. Bydd cynrychiolwyr cynghorau a gaiff eu hethol yn ddemocrataidd. Croesawyd hyn gan Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, ac mae wedi cymeradwyo’r cynigion hyn. Caiff cynrychiolwyr grwpiau cleifion a sefydliadau gwirfoddol eu cynnwys hefyd, gan gydweithio er budd pobl Cymru. Mae’n briodol ein bod yn sicrhau prosesau pennu lleol. Pan oedd Blaenau Gwent yn rhan o awdurdod lleol mwy, dywedai pobl wrthyf ‘gwnaiff hynny’r tro i Flaenau Gwent’. Ni wnaiff y tro mwyach; yr ydym am ganolbwyntio ar anghenion lleol. Dywedodd pobl wrthyf nad ydynt am weld pum cyfarwyddwr ar gorff iechyd yn rheoli amrywiol swyddogaethau. Fodd bynnag, pobl gyfoethog oeddent fel arfer o ardaloedd llewyrchus y tu allan i Flaenau Gwent. Rhydd y cynigion hyn gyfle i bobl broffesiynol leol gydweithio â chynrychiolwyr wedi’u hethol yn ddemocrataidd i bennu’r blaenoriaethau ar gyfer pobl mewn ardaloedd cymdeithasol ddifreintiedig o dan bwysau. Dyna pam y cefnogaf y newidiadau hyn, sy’n rhoi’r cyfleoedd cywir i gynnwys pobl Cymru yn y broses o wneud penderfyniadau.

Nid oes gennyf amser i ildio.

Dyna pam fod y cynigion hyn yn briodol ac y dylid cefnogi’r Gweinidog.

Yn yr amser byr sydd gennyf i siarad, myfyriaf ar nifer o’r pwyntiau a godwyd gan Aelodau. Dywedodd John Griffiths mai chwarae rhan er mwyn gwrthwynebu yr oedd Plaid Geidwadol Cymru a Phlaid Cymru. Mae Plaid Geidwadol Cymru wedi gwneud awgrymiadau adeiladol o ran sut y dylid diwygio’r gwasanaeth iechyd. Os oes angen diwygio’r gwasanaeth iechyd i’r fath raddau, rhaid sicrhau symlder. Dywedodd David Melding yn huawdl bod angen sefydlu corff comisiynu Cymru-gyfan, y dylid ei gyflwyno drwy gadw’r 15 ymddiriedolaeth ysbyty NHS bresennol sy’n darparu gwasanaethau eilaidd, ac y dylem sefydlu 22 ymddiriedolaeth iechyd lleol i gyflwyno gwasanaethau iechyd sylfaenol.

Mae cynigion Ceidwadwyr Cymru yn bolisïau a wnaed yng Nghymru i gyflawni amcanion ar gyfer NHS Cymru: corff comisiynu Cymru-gyfan syml yn defnyddio ymddiriedolaethau ysbyty ac ymddiriedolaethau iechyd lleol yr NHS i gyflwyno gwasanaethau. Mae polisi’r weinyddiaeth yn amlygu ei blaenoriaethau cyfeiliornus. Metha â chyflawni addewid ei maniffesto i gwtogi rhestrau aros. Gall ystadegau brofi ymron i unrhyw beth, ac mae gennym ddewis o ran pa ystadegau i’w hamlygu i brofi’r pwynt am restrau aros. Fodd bynnag, waeth pa ystadegau a amlygir, a pha bynnag adrannau neu ffigurau y dewiswn eu dyfynnu, mae’n amlwg mai ystadegau presennol yr NHS yw’r gwaethaf ar gofnod. Cafwyd ymrwymiad clir ym maniffesto’r Llywodraeth i gwtogi rhestrau aros. Ni chyflawnwyd hyn. Ni chyhoeddwyd costau’r cynigion hyn ar unrhyw ffurf. Ni chredaf fod y Gweinidog hyd yn oed wedi ceisio ymchwilio i gostau. Ni ddylem anghofio bod yr £1 biliwn o arian ychwanegol sy’n cael ei wario ar y gwasanaeth iechyd ar hyn o bryd i gael ei wario dros dair blynedd. Mae’r Gweinidog yn awgrymu ei fod flwyddyn ar flwyddyn er ei bod yn amlwg mai £1 biliwn dros dair blynedd ydyw. Caiff elfen fawr o’r arian hwnnw ei llyncu gan y diwygiadau hyn. Mae’r Gweinidog yn ofni cyhoeddi’r wybodaeth honno, gan y byddai’n dangos bod yr arian yn cael ei dynnu o ofal i gleifion pan y dylid ei wario ar gyflwyno’r gwasanaethau hanfodol hynny. Mae moral y gwasanaeth iechyd ar ei isaf erioed. Byddai’r diwygiadau hyn na welwyd mo’u tebyg o’r blaen yn gostwng moral ymhellach eto. Mae ein meddygon a’n nyrsys a phobl broffesiynol yn y gwasanaeth iechyd yn brwydro â thân o dan y trefniadau cyfredol. Ganed yr NHS yng Nghymru ond, o dan y cynigion hyn, dyma lle y bydd yn marw hefyd.