Rhydd bleser mawr imi gyflwyno adroddiad blynyddol Pwyllgor Archwilio’r Cynulliad Cenedlaethol. Cyflawna’r Pwyllgor Archwilio rôl bwysig fel pwyllgor gwarchod ariannol y cyhoedd o ran y Cynulliad a’i gyrff noddedig, gan sicrhau pobl Cymru y gwariwyd eu harian yn briodol ac yn effeithiol wrth ddarparu gwasanaethau i’r cyhoedd a chyda’r nod o sicrhau gwerth am arian i’r trethdalwr. Gobeithiaf y byddwch yn cytuno bod yr adroddiad blynyddol yn dangos inni gael effaith fawr yn hyn o beth.

Yr wyf yn falch o gadeirio Pwyllgor mor bwysig ers dwy flynedd a hoffwn ddiolch i nifer o bobl am eu cyfarniad i’w waith. Yn gyntaf, cydnabyddaf yr ymrwymiad a’r brwdfrydedd a ddangoswyd gan Aelodau’r Cynulliad o bob plaid a chwaraeodd ran yn y Pwyllgor eleni. Mae eu gwaith caled, eu sylw i fanylion, a’r modd y maent wedi canolbwyntio ar wella atebolrwydd ariannol yng Nghymru yn hytrach na hyrwyddo ystyriaethau pleidiau gwleidyddol, wedi helpu i sicrhau y bu ein sesiynau cymryd tystiolaeth gyda swyddogion yn gynhyrchiol, ac y bu ein hadroddiadau o bwys, gyda Phwyllgor unedig a phenderfynol y tu ôl iddynt.

Talaf deyrnged hefyd i safon uchel y gwasanaeth a ddarparwyd gan Archwilydd Cyffredinol Cymru, Syr John Bourn, a’r Swyddfa Archwilio Genedlaethol. Bu eu gwaith yn amhrisiadwy gan ein galluogi i gyflawni ein rôl yn effeithiol ac i nodi’r materion pwysig y mae angen ymdrin â hwy. Manteisiaf ar y cyfle hwn hefyd i ddiolch i Jon Shortridge a’r swyddogion eraill a ymddangosodd ger bron y Pwyllgor. Yn ddieithriad, buont yn gydweithredol ac yn adeiladol, a derbyniwyd ein sylwadau yn yr ysbryd y’u bwriadwyd. Yr ydym yn ddiolchgar iddynt am eu hymagwedd gadarnhaol.

Bu’n flwyddyn gynhyrchiol i’r Pwyllgor Archwilio, gyda rhaglen waith eang yn cwmpasu nifer o feysydd pwysig o wariant cyhoeddus yng Nghymru. Ymgymerwyd ag wyth archwiliad ffurfiol ers Medi 2000 a chynhyrchwyd saith adroddiad hyd yn hyn. Arweiniodd yr adroddiadau hyn at 74 o argymhellion ar wahân ar gyfer gwella gweithdrefnau i Gabinet y Cynulliad, gan arbed miliynau o bunnoedd o arian y Cynulliad ac arian y trethdalwyr. Croesawodd y Cabinet bob un o adroddiadau’r Pwyllgor gan ymateb yn gadarnhaol i bob un o’i argymhellion heblaw un; nid oedd ei ymateb i’r argymhelliad hwnnw yn hollol negyddol nac yn hollol gadarnhaol.

Yr wyf yn arbennig o falch bod llawer o’n hargymhellion yn berthnasol i lawer mwy o bobl na’r corff a archwilir ar y pryd. Llwyddasom i nodi sawl mater a oedd yn berthnasol i’r Cynulliad a’i gyrff cysylltiedig.

O ran gwerth am arian, cymerasom dystiolaeth oddi wrth Awdurdod Datblygu Cymru ar adroddiad yr Archwilydd Cyffredinol ar greu asiantaeth fwy o faint, a chefnogaeth yr asiantaeth i fusnesau cynhenid yng Nghymru. Drwy uno, crëwyd asiantaeth fwy o faint sy’n darparu gwasanaethau datblygu economaidd ledled Cymru. Fodd bynnag, cawsom ein siomi gan yr oedi wrth gynllunio a chomisiynu ymchwil i’r sector mentrau bach a chanolig eu maint yng Nghymru.

Ystyriwyd hefyd reolaeth ariannol a llywodraeth yng Ngholeg Gwent. Gwnaethom sawl argymhelliad yn ein hadroddiad, ac yr oeddem yn falch o weld y Cabinet yn sicrhau bod y gwersi a ddysgwyd o ganlynaid i brofiad Coleg Gwent wedi eu rhannu gyda’r sector cyfan.

Cyflwynasom adroddiad ar drefniadau swyddfeydd ac adeiladau’r Cynulliad Cenedlaethol. Derbyniodd Cabinet y Cynulliad ein hargymhellion ar gyfer prosiectau yn y dyfodol, fel dadansoddiad sensitifrwydd ar gyfer gwaith arfarnu economaidd, pennu cyllidebau cadarn ar gyfer prosiectau cyfalaf a chostau monitro. Nododd y Cabinet hefyd y câi fforwm adeiladu’r Cynulliad ei sefydlu i archwilio cystadlaethau cynllunio yn y dyfodol, cymhellion i gynnwys costau, cynnwys cynigion ffioedd, costio ar hyd oes y cynllun a gwerth peirianneg. Bydd y Pwyllgor yn dilyn yr adroddiad hwnnw a gofynnodd i’r Archwilydd Cyffredinol ddarparu ail adroddiad i’r Pwyllgor ar y trefniadau diweddaraf ar gyfer gwaith adeiladu’r adeilad newydd.

Cymerodd y Pwyllgor dystiolaeth ar waith adeiladu morglawdd Bae Caerdydd, gan gydnabod bod ei effaith ar nifer o faterion heb gael ei asesu eto, er iddo fod yn gyflawniad bythgofiadwy. Mae’r Archwilydd Cyffredinol yn cwblhau adroddiad ar weithredu’r trefniadau olynol ar gyfer Bae Caerdydd ar hyn o bryd, ac mae’r Pwyllgor yn gobeithio eu hystyried yn 2002.

Cyflwynodd y Pwyllgor adroddiad hefyd ar hawl yr Archwilydd Cyffredinol i weld cofnodion a gwybodaeth, gan ddod i’r casgliad bod achos cryf o blaid cynyddu ei bwerau yn unol â rhai’r Rheolwr a’r Archwilydd Cyffredinol ar gyfer y Deyrnas Unedig.

Cynhaliwyd dwy sesiwn cymryd tystiolaeth gennym ar esgeulustod clinigol yn yr NHS yng Nghymru, ac mae’n annerbyniol bod dinasyddion Cymru yn wynebu’r risg o boen a dioddefaint diangen, yn aml â chanlyniadau hirdymor difrifol. Mae costau esgeulustod clinigol yn codi’n gyflym, sy’n lleihau’r adnoddau sydd ar gael i wella iechyd pobl. Hyderwn y bydd ein hadroddiad craffu yn sicrhau y caiff y sefyllfa ei hunioni.

O ran archwiliad ariannol, cymerasom dystiolaeth a chyflwynwyd adroddiad ar gyfrifon adnoddau’r Cynulliad ar gyfer 1999-2000, ac archwiliad ariannol yr Archwilydd Cyffredinol o gyfrifon 1999-2000. Ystyriwyd y farn archwilio ddiamod ar gyfrifon adnoddau 1999-2000 yn gyflawniad sylweddol gan staff y Cynulliad, ond yr oeddem yn pryderu llawer bod y grŵp cyllid wedi methu â diweddaru’r cysoniadau banc misol yn rheolaidd. Cymerasom dystiolaeth ar gyfrifon cryno NHS Cymru 1999-2000 a byddwn yn cynhyrchu adroddiad yn ystod yr wythnosau i ddod.

Gan droi at y 12 mis nesaf, bydd y Pwyllgor yn cymryd tystiolaeth ar sawl maes gweithredu yn y Cynulliad, yn ogystal â dilyn archwiliadau a gynhaliwyd eleni.

Mae’r Pwyllgor wedi cyhoeddi ei adroddiad heddiw ar sicrhau’r incwm mwyaf o daliadau presgripsiwn, ac wedi dechrau cymryd tystiolaeth ar gau’r Ganolfan ar gyfer y Celfyddydau Gweledol. Byddwn yn cynnal gwaith dilynol ar y trefniadau olynol ar gyfer Bae Caerdydd, a chymerasom dystiolaeth ar gaffael yn y sector addysg bellach.

Yn ystod y flwyddyn i ddod, yr ydym yn disgwyl ystyried y ffordd y reolir ystad yr NHS, adnewyddu a gwarediadau ystad yr NHS, rheoli’r ystad addysg bellach, ac adolygu’r cymorth a ariennir yn gyhoeddus i brosiect LG, gweinyddu cronfeydd strwythurol yr Undeb Ewropeaidd, gwasanaethau glanhau ysbytai ac arlwyo, caffael systemau technoleg gwybodaeth y Cynulliad, rheoli casgliadau Amgueddfeydd ar Orielau Cenedlaethol Cymru a gwaith cynnal a chadw cefnffyrdd.

Rhydd y Pwyllgor bwys mawr ar sicrhau y dilynir ei argymhellion fel y cyflawnir arbedion arfaethedig ac y cynyddir gwerth am arian. Gyda chymorth yr Archwilydd Cyffredinol, bydd y Pwyllgor yn parhau i fonitro canlyniadau ei adroddiadau ac yn cynnal ymchwiliadau dilynol, lle bo angen.

Yr wyf yn arbennig o falch o fod yn gysylltiedig â Phwyllgor Archwilio’r Cynulliad oherwydd y manteision gwirioneddol sy’n amlwg yn deillio o’i waith. O ddim ond tri o adroddiadau’r Archwilydd Cyffredinol eleni y mae’r Pwyllgor yn eu dilyn, nodwyd arbedion posibl o bron £19 miliwn. Drwy barhau i fod yn wyliadwrus, bydd y gwaith hwn yn cronni dros y blynyddoedd i ddarparu arbedion sylweddol i bobl Cymru.

Croesawaf y cyfle hwn i siarad gan fy mod yn cymryd lle Kirsty, sydd ar gyfnod mamolaeth.

Mae Democratiaid Rhyddfrydol Cymru yn croesawu ail adroddiad blynyddol y Pwyllgor Archwilio, gan ei fod yn hanfodol i sicrhau bod pobl Cymru yn cael gwerth am arian gan y Cynulliad a chyrff cyhoeddus eraill. Mae’n holl bwysig bod y Cynulliad a chyrff cyhoeddus eraill yn gweithredu i’r safonau uchaf o reolaeth ariannol. Dylid llongyfarch y Pwyllgor ar yr ystod eang o faterion yr aeth i’r afael â hwy dros y misoedd diwethaf.

Wrth ystyried cyfrifon adnoddau’r Cynulliad ar gyfer 1999-2000, yr oedd y farn archwilio ddiamod yn dipyn o gyflawniad gan staff y Cynulliad, ym marn y Pwyllgor, a lwyddodd i ymdopi â chyflwyno cyfrifon adnoddau a dyfodiad datganoli. Pwysleisiwn y cyflawniad hwnnw. Fodd bynnag, cefnogwn a chytunwn â barn y Pwyllgor y gallai’r grŵp cyllid fod wedi gwneud mwy i ragweld a rheoli rhai o’r problemau a gafwyd gyda chyfrifon 1999-2000. Yng ngoleuni hyn, adleisiwn y croeso a roddodd y Pwyllgor i’r sicrwydd a roddwyd gan yr Ysgrifennydd Parhaol fod trefniadau ar waith a digon o staff cymwys ar gael erbyn hyn i baratoi cyfrifon 2000-01 i safon uchel ac ar amser.

in Welsh I welcome the report and thank Janet Davies on behalf of Committee members for her work as Committee Chair throughout the year. The work includes much time spent outside the Committee’s formal sittings giving consideration to matters that may arise. We are pleased, within the Committee, that we have thus far succeeded in pursuing issues of importance to the Assembly as an organisation and to the people of Wales, and that we have not divided along party political lines. It is important that we continue along those lines.

in Welsh Janet has outlined the work done during the year. However, I will underline and perhaps add to some points. First, Janet is absolutely correct in referring to the importance of ensuring that we do not allow reports to be forgotten. The important thing, which is a responsibility for the Government, the Ministers and the civil servants in the relevant departments, is that purposeful and decisive work is carried out to achieve the potential financial savings. Some of these savings are substantial ones. For example, Janet mentioned the £18.9 million per year—that is, year upon year—that could be saved from just a few of the reports that come before the Committee this year. The report on income from prescriptions alone is an example of possible savings of £15 million per annum That will not diminish the service provided to people, nor their right to prescriptions, but it will ensure that funding meant for the public coffers reaches its target. There is another reference to the enormous potential for saving money with regard to clinical negligence. We must ensure—for the benefit of the patients as much as the public purse—that that negligence does not reoccur. It is important to seek a means of avoiding that.

in Welsh One matter that has been on our long-term agenda but has not yet arisen—and I know that there are substantial savings to be made from it—is the means by which we obtain and purchase drugs for the national health service. The matter is not on our work schedule for this year nor the next, but I hope that progress will be made on it during the coming year as I am convinced that there are millions of pounds of savings to be made in this area.

in Welsh When we appointed Sir John Bourn and his team, he promised to ensure savings to the public purse of seven times the cost of running his department. The evidence that we have so far shows that that, and more, is possible. It underlines the importance of the work. For example, we have discussed purchasing and procurement in the further education sector, and we held a hearing on that. It was interesting to listen to Steve Martin refer to the fact that it is possible to save 3 per cent per annum from those budgets. That shows the enormous potential to make savings. By doing so, the money will remain within the department to be used in a more effective way for the benefit of the people who should benefit from it.

yn Saesneg Un mater yr hoffwn gyfeirio ato, Janet—ni wn ai hi fydd yn dirwyn y ddadl hon i ben—yw’r ystyriaeth barhaus o ran safle Ferry Road yr oedd Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd yn berchen arno cyn hynny, nad oedd, yn ôl yr hyn a ddeallais, am ei werthu i Gyngor Dinas a Sir Caerdydd. Mae hwn yn fater sy’n achosi pryder parhaus, ac yr wyf yn ymwybodol ei fod wedi codi mewn Pwyllgorau eraill, nid y Pwyllgor Archwilio yn unig. Fodd bynnag, mae’n amlwg yn bwysig i’r Pwyllgor Archwilio. Fe’i prisiwyd yn wreiddiol ar £16.5 miliwn ond, drwy gyfres o benderfyniadau, daeth yn drafodyn anariannol. Rhagwelwyd y ffigur terfynol o £5 miliwn i roi’r ased i gyngor Caerdydd, ar y sail bod yn rhaid iddo ddarparau cyfleusterau cymunedol. Nid oes unrhyw dystiolaeth bod y cyfleusterau cymunedol hynny ar y gweill. Cymerwyd y penderfyniad hwnnw gan y cyn Brif Ysgrifenydd, ac mae gwrthdaro buddiannau o bosibl, gan ei fod yn ei etholaeth ef. Fodd bynnag, mae hynny’n anodd bob tro i unrhyw weinidog yn y llywodraeth.

Gwn y gofynnwyd cwestiwn ynglŷn â’r mater hwn i Jon Shortridge mewn gwrandawiad cynharach eleni. Mae’n fater sy’n achosi pryder, ac yn ddiau byddwn yn dychwelyd ato yn y flwyddyn i ddod.

Nid wyf am siarad yn y ddadl hon, Ddirprwy Lywydd.

Mae’n hawdd drysu rhwng y ddau ohonom, Ddirprwy Lywydd. [Chwerthin.]

Hoffwn ddiolch i Janet Davies am gadeirio’r Pwyllgor Archwilio a’i llongyfarch ar ei gwaith. Mae’n un o Bwyllgorau mwyaf llwyddiannus y Cynulliad Cenedlaethol. Mae pobl yn gofyn imi pa fuddiannau a ddaeth yn sgîl datganoli: mae rôl y Pwyllgor Archwilio a’r ffordd y mae’n cynnal ei fusnes o dan arweinyddiaeth Janet yn dystiolaeth wirioneddol o fudd o’r fath. Soniwyd eisoes am y £19 miliwn mewn arbedion eleni, yr ychwanegir atynt y flwyddyn nesaf a’r flwyddyn ganlynol. Un budd arall yw’r cyfrifoldeb mawr o graffu ar sefyllfa ariannol llawer o gwangos y Cynulliad. Talaf deyrnged hefyd i’r clercod sydd wedi cefnogi Janet ac i Syr John Bourn, Archwilydd Cyffredinol Cymru. Dywedodd wrthym, yn un o gyfarfodydd cyntaf y Pwyllgor Archwilio, fod cymhareb yr arbedion o effeithlonrwydd ac enillion ariannol mewn gwasanaethau cyhoeddus o’i chymharu â’n buddsoddiad yn ei wasanaethau yn 7:1. Codais y mater hwnnw gydag ef yn y cyfarfod diwethaf wythnos yn ôl ac yr oedd yn hyderus y câi’r ffigurau hynny eu cyflawni. Mae’r £19 miliwn hynny yn enghraifft wirioneddol o’r symiau mawr y gall y Pwyllgor Archwilio eu harbed i drethdalwyr Cymru, y gellid eu dargyfeirio i wasanaethau hanfodol.

Mae gennyf bryder ynglŷn â’r ffordd y gorfodwyd y Pwyllgor Archwilio i drafod ei fusnes mewn perthynas â’r tystion a ddaw ger ein bron. Ni feddwn ar bwerau Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus San Steffan i alw tystion, a bu hyn yn drueni ar sawl achlysur. Hyd yn hyn nid yw wedi rhwystro gwaith y Pwyllgor Archwilio gan ein bod fel arfer wedi cael cydweithrediad y tystion y bu’n rhaid inni eu galw. Un enghraifft o hynny yw’r ymchwiliad i Fae Caerdydd, lle nad oedd unrhyw rwymedigaeth i Michael Boyce, cyn brif weithredwr Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd, ddod ger bron y Pwyllgor. Fodd bynnag, yr oedd yn fodlon dod i helpu’r Pwyllgor gyda’i benderfyniadau. Yr wythnos diwethaf, yr oeddem mewn sefyllfa debyg, pan holwyd prif weithredwr un o gwangos y Cynulliad a oedd wedi bod yn ei swydd am chwe wythnos yn unig ac ni allem ei holi ar y gweithgareddau a’r penderfyniadau a gymerwyd yn y pum neu’r chwe blynedd blaenorol. Gobeithiaf y bydd adolygiad y Cynulliad o weithdrefn yn ystyried pwerau’r Pwyllgor Archwilio. Arddelir barn y gall y Pwyllgor Archwilio ofyn i Bwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus San Steffan wysio tystion ar ei ran a’u dwyn gerbron y Pwyllgor Archwilio. Mae angen egluro hynny oherwydd gall olygu y bydd angen inni ymchwilio i’r defnydd o’r pwerau hynny.

Cwmpaswyd ystod o faterion eleni. Yr oeddwn yn ddiolchgar i Dafydd Wigley am sôn am ddatblygiad Bae Caerdydd, lle yr oedd trefniadau dadleuol. Yr wyf yn siŵr y caiff yr argymhellion eu hystyried gan weinyddiaeth y Cynulliad. Bydd y trefniadau olynol ar gyfer datblygu Bae Caerdydd yn ddiddorol. Bydd llawer o’r Aelodau yn cofio imi wneud rhai honiadau difrifol, neu godi rhai cwestiynau difrifol, beth amser yn ôl ar Fae Caerdydd. Bydd y Pwyllgor Archwilio yn rhoi’r cyfle imi gyfiawnhau fy mhwyntiau. Trafododd y Pwyllgor Datblygu Economaidd ddoe hefyd lawer o’r pwyntiau hynny, ond nid wyf am ragfarnu gwrandawiad y trefniadau olynol hynny. Yr wyf yn siŵr y dychwelwn at hynny yn adroddiad blynyddol y flwyddyn nesaf.

Yn ystod y ddadl ar adroddiad blynyddol y llynedd, soniais am duedd rhai tystion i roi atebion hir. Pwysleisiais y pwynt fod yr atebion hir hyn yn cael eu rhoi i fynd ag amser y Pwyllgor. Yr wyf yn falch o ddweud nad yw hyn wedi digwydd i’r un graddau eleni. Hoffwn longyfarch y tystion sy’n rhoi tystiolaeth yn rheolaidd i’r Pwyllgor a’r rheini sy’n fwy cyfarwydd â’r system nag eraill. Diolchaf iddynt am eu cefnogaeth.

Nid oes angen i unrhyw dyst a ddaw ger bron y Pwyllgor ymddwyn yn amddiffynnol. Yr un nod sydd gan bob un ohonom: yr ydym eisiau’r gwasanaethau mwyaf effeithlon a chywirdeb yn ein trefniadau ariannol. Dyna bwrpas y Pwyllgor Archwilio. Mae’r ffordd y rheola’r Cadeirydd y Pwyllgor yn enghraifft o hynny. Ni chaiff y Pwyllgor ei redeg ar sail wleidyddol. Nid yw gwleidyddiaeth wedi bod yn rhan o’n trafodaethau, hyd yn oed ar faterion dadleuol fel adeilad y Cynulliad, yr ydym wedi ei drafod ar adegau, a phynciau eraill a grybwyllais. Cymeradwyaf yr adroddiad.

Byddaf yn weddol fyr. Hoffwn ddiolch i Eleanor am ei sylwadau. Deallaf fod y cysoniadau banc misol bellach yn cael eu diweddaru’n gyson, felly nid yw hyn yn broblem mwyach. Yr oeddwn yn falch bod Dafydd wedi sôn am arbedion yr NHS ac esgeulustod clinigol. Daw’r arian hwnnw o’r gwasanaeth iechyd ac, o gofio ei gyflwr presennol, mae’n bwysig bod llai o dreth ar yr arian. Nodaf eich sylwadau ar brynu cyffuriau. Credaf y cawn sesiwn ar hynny yn y dyfodol. Fodd bynnag, dim ond rhywfaint o sesiynau cymryd tystiolaeth a gawn mewn blwyddyn ac os penderfynwn gynnwys un pwnc, rhaid hepgor un arall.

Mae manylion yr hyn a ddigwyddodd o ran safle Ferry Road yn eiddo i’r cyhoedd. Y Pwyllgorau Pwnc fydd yn penderfynu a ddylid dilyn y mater hwn ai peidio. Yr oedd y ffordd y trosglwyddwyd y safle yn benderfyniad polisi, ac ni all y Pwyllgor Archwilio roi ei sylwadau ar hynny. Deallaf mai penderfyniad gan y Cabinet llawn ydoedd. Dim ond goruchwylio’r ffordd y caiff penderfyniadau eu gwneud y gall y Pwyllgor ei wneud.

Yr wyf yn ddiolchgar am sylwadau Alun, ac yn arbennig am fy atgoffa i ddiolch i’r clercod. Andrew George oedd clerc y Pwyllgor tan flwyddyn yn ôl pan benodwyd Russell Keith yn ei le. Mae’r ddau wedi gwasanaethu’r Pwyllgor yn dda dros ben. Diolchaf iddynt am hynny. Fel y gŵyr rhai o’r Aelodau, daeth Russell yma o Awstralia ac mae’n dychwelyd yno ymhen ychydig ddyddiau. Dymunwn yn dda iddo.

O ran tystion, dim ond rhai mathau o dystion y gallwn eu gwahodd. Dim ond y rheini sydd â chyfrifoldeb uniongyrchol ac sydd yn eu swyddi o hyd y gallwn eu galw. Yr wyf yn cyfarfod â’r Ysgrifennydd Parhaol yn yr ychydig ddyddiau nesaf i drafod hyn, ar ei gais ef. Byddai’n ddefnyddiol cael eglurhad ar y mater hwn.

Gofal cymdeithasol yw un o’r meysydd gwasanaeth pwysicaf yng Nghymru heddiw. Darperir ystod gymhleth o wasanaethau i’r bobl fwyaf diamddiffyn yn ein cymdeithas er mwyn iddynt allu byw mor annibynnol a diogel â phosibl. Mae angen gwasanaethau gofal cymdeithasol hyblyg ac ymatebol a gaiff eu hintegreiddio’n iawn â gwasanaethau lleol eraill i sicrhau bod unigolion a theuluoedd yn derbyn y gefnogaeth sydd ei hangen arnynt.

Bellach, ar unrhyw adeg, mae dros 100,000 o bobl yng Nghymru sy’n derbyn cymorth gan y gwasanaethau cymdeithasol yn eu cartrefi, mewn lleoliadau dydd ac mewn cartrefi preswyl a chartrefi nyrsio. I sicrhau bod gwasanaethau o’r fath ar gael, mae’n rhaid i ni gael gweithlu cynaliadwy, o ansawdd da ar waith ar draws y sector, gyda’r sgiliau a’r profiad i’w darparu. Mae’r gweithlu gofal cymdeithasol yn fawr ac yn parhau i dyfu. Ar hyn o bryd, mae dros 70,000 o aelodau o staff yn y sector, 53 y cant ohonynt yn gweithio i gyflogwyr preifat a gwirfoddol. Rhagwelir y bydd angen o leiaf 2,000 o aelodau newydd o staff yn y sector bob blwyddyn am y pum mlynedd nesaf, wrth i’r ddarpariaeth o wasanaethau dyfu ac amrywio. O bersbectif economaidd, mae gofal cymdeithasol yn gyflogwr mawr yng Nghymru, sef dros 5 y cant o gyfanswm y gweithlu sy’n gwneud cyfraniad sylweddol i’r economi ac i ansawdd bywyd llawer o bobl yng Nghymru. Mae ein staff gofal cymdeithasol yn cyflawni gwaith anodd a beichus o dan amgylchiadau heriol, sy’n gofyn am sgiliau a rhinweddau arbennig. Rhaid inni gydnabod gwerth y staff hynny a’u gwaith. Rhaid iddynt fod yng nghanol ein hagenda i godi safonau a gwella diogelwch.

Cefnogaf welliant 2 yn enw Jonathan Morgan ar rôl bwysig gweithwyr cymdeithasol. Mae gwella delwedd a phroffil staff a’u gwaith yn hanfodol, ac mae gwaith ar hyn wedi cychwyn. Gydag amser, bu pryder cynyddol ynglŷn â recriwtio a chadw staff yn y gweithlu ac ynglŷn â sut y mae’r anawsterau hyn yn effeithio ar y gallu i ddarparu gwasanaethau. Er y codwyd y pryderon ar y cychwyn, ynglŷn â gweithwyr cymdeithasol yn y gwasanaethau plant a theuluoedd, mae’n amlwg bod y pryderon hyn yn ymwneud â phob maes gwasanaeth—â chyflogwyr y sectorau cyhoeddus, preifat a gwirfoddol fel ei gilydd. Mae’r problemau yn gymhleth ac yn amlochrog ac ni ellir eu datrys yn gyflym nac yn syml.

Er mwyn gosod fframwaith strategol i fynd i’r afael â’r materion hyn, sefydlais grŵp gorchwyl a gorffen arbenigol ar ddechrau’r flwyddyn hon, dan gadeiryddiaeth Graham Williams, prif arolygydd Arolygiaeth Gwasanaethau Cymdeithasol Cymru. Mae’r grŵp wedi cyflwyno adroddiad i mi a’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol gydag argymhellion i alluogi’r sector i ddarparu’r newid sydd ei angen. Mae negeseuon y grŵp gorchwyl a gorffen yn glir: er mwyn diogelu a datblygu gwasanaethau ar gyfer pobl ddiamddiffyn, mae’n rhaid inni droi tueddiadau datblygiadol y gweithlu o chwith, drwy weithredu a buddsoddi’n gynaliadwy dros y tymor hir. Rhaid inni gymryd y camau hynny gyda’n gilydd a derbyn y neges mai un gweithlu ar gyfer un sector yw hwn. Felly, dylid sicrhau bod safonau cyson ledled y gweithlu hwnnw.

Cymeradwyaf yr argymhellion a nodwyd yn adroddiad y grŵp gorchwyl a gorffen. Amlinellwyd yn glir y gwaith y dylid ei gyflawni yng Nghymru. Yn hynny o beth, cefnogaf ysbryd gwelliant 1 yn enw Jocelyn Davies ynglŷn â gweithredu’r argymhellion. Derbyniaf fod y gwelliant hwn yn berthnasol lle yr ydym yn gyfrifol am weithredu’r argymhellion. Mae gan eraill hefyd, megis Cyngor Gofal Cymru a chyflogwyr, y cyfrifoldeb hwnnw hefyd. Rhaid inni sicrhau ein bod yn monitro’r gwaith o weithredu’r argymhellion.

Bydd y gweithlu gofal cymdeithasol yn edrych ymlaen at ein dadl heddiw, wrth inni roi i’r sector y proffil y mae’n ei haeddu.

I declare my usual interest as a general practitioner and a member of Swansea City and County Council.

This is a good and important day: we are debating and raising the profile of social care. I welcome the task and finish group’s report on issues relating to the social care workforce. The report is a thorough and detailed analysis of the subject. This is a pressing matter as the sector is in crisis and we must take urgent action. We face a considerable challenge in trying to recruit and retain social care staff. We are aware of the pressures of work, the low morale and status, the working conditions that are less than perfect and the poor salaries. We are also aware of the high turnover of social workers. I therefore endorse several points raised by Jane Hutt about this sector.

I will highlight some of the report’s recommendations. First, we need definitive information about the workforce—in terms of numbers and its nature. Secondly, as Jane Hutt said, we need to employ staff with public relations skills to promote a better image of this all-important sector. Thirdly, we must encourage collaboration between the various organisations, local authorities and the Assembly to promote recruitment and retention strategies, and collaboration on wages and working conditions. Above all, these recommendations must be implemented without delay.

Yr wyf yn falch o gynnig y gwelliant hwn ar ran grŵp Ceidwadwyr Cymru. Diolchaf i’r Gweinidog am ddweud ei bod yn cefnogi’r gwelliant. Bwriadwyd iddo fod yn adeiladol gan amlygu gweithwyr cymdeithasol yn arbennig, er mai dim ond un adran ydynt o weithlu mawr sy’n cynnwys dros 70,000 o bobl yng Nghymru. Hwy yw’r prif chwaraewyr yn y gweithlu gofal cymdeithasol a phrin iawn oedd y ddealltwriaeth o’u rôl ymhlith y cyhoedd am lawer o flynyddoedd. Rhaid i wleidyddion gymryd rhywfaint o’r bai am hynny, oherwydd bod y galw ar weithwyr cymdeithasol wedi parhau i dyfu ers y 1970au. Wrth inni roi pwyslais trymach ar lefel y safonau y disgwyliwn o fewn gofal cymdeithasol, mae’r her sy’n wynebu gweithwyr cymdeithasol wedi tyfu’n sylweddol.

Fe’ch atgoffaf o’r wybodaeth ddiweddar a ddatgelwyd ynglŷn â safon gwasanaethau plant, yn enwedig lle y cafwyd dibyniaeth gref ar gartrefi preswyl. Gwelsom adroddiad Waterhouse. Bu symudiadau sylweddol eraill ym maes darparu gofal cymdeithasol ers y 1990au cynnar. Er enghraifft, y symudiad at ofal yn y gymuned a chynnal y rhai sy’n ddiamddiffyn yn ein cymunedau, megis pobl ag anableddau dysgu, yn ogystal â’r henoed a’r eiddil, sydd bellach yn cael eu hannog i fyw yn y gymuned ac yn disgwyl llawer mwy nag yr oeddent yn flaenorol.

Mae angen inni anfon neges at y rhai sy’n ystyried astudio am gymhwyster mewn gofal cymdeithasol i ôl-raddedigion eu bod yn dechrau ar yrfa sy’n gofyn am lefel uchel o ymrwymiad galwedigaethol ond sydd â chefnogaeth pob plaid yn y Cynulliad. Mae’n ddewis gyrfa tra haeddiannol. Nid yw’n ddisylwedd nac yn ddelfrydyddol; mae’n golygu gwneud rhywbeth a fydd yn helpu llawer o’r bobl fwyaf diamddiffyn yn ein cymunedau. Rhaid inni sylweddoli bod angen cefnogaeth gyson ar weithwyr cymdeithasol. Nid yw canolbwyntio ar enghreifftiau ynysig yn ddigon da heb bwysleisio bod gweithwyr cymdeithasol, fel corff proffesiynol, yn parhau i ymgymryd â’u dyletswyddau mewn ffordd broffesiynol iawn.

Rhaid inni ystyried ffactorau eraill megis datblygu gyrfa, argaeledd cymwysterau ôl-raddedig pellach, sut y gellir cadw uwch ymarferwyr heb symud i faes gweinyddol a rheoli a’r gwobrau ariannol a gaiff gweithwyr cymdeithasol. Er enghraifft, efallai y telir cyflog sylweddol llai i weithiwr cymdeithasol sy’n delio â baich gwaith trwm o fewn gwasanaethau plant nag athro neu athrawes sydd â’r un blynyddoedd o brofiad proffesiynol. Nid yw hon yn gymhariaeth foddhaol. Pryderaf am nifer y swyddi gwag mewn meysydd allweddol. Gwasanaethau plant yw’r gwaethaf, ond mae nifer o swyddi gwag ar draws cynghorau sir mewn sectorau eang o ofal cymdeithasol.

O ran y gweithlu mwy cyffredinol, yr ydym yn llwyr ymrwymedig i gynyddu lefel y cymwysterau ymhlith pobl sy’n gweithio ym maes gofal cymdeithasol. Bu gweithwyr cymdeithasol bob amser yn adran dra chymwys o’r gweithlu. Mae’n briodol i ni edrych ar weddill y gweithlu ac annog cyflwyno cymhwyster galwedigaethol gan nad oes cymwysterau gan lawer o’r bobl sy’n ymwneud â gofal cymdeithasol ac nid ydynt wedi cael hyfforddiant digonol. Er enghraifft, gan fod gofal yn y gymuned yn cynnal cymaint o bobl yn eu cartrefi, mae’r pwyslais a’r ddibyniaeth ar wasanaethau cartref a gweithwyr gofal wedi cynyddu’n sylweddol, ond prin iawn yw nifer y bobl yn y sector hwnnw sydd ag unrhyw lefel o gymwysterau. Mae’n briodol inni eu hannog i ennill cymwysterau a chael hyfforddiant. Wrth wneud hynny, rhaid i ni sylweddoli y bydd disgwyliadau pobl, o ran cyflog ac amodau, yn codi. Wynebwn y mater ar draws y sector gofal cymdeithasol. Rhaid inni fod yn realistig ynglŷn â’r costau a fydd yn deillio o’r safonau newydd, cyfiawn hyn yr ydym yn galw amdanynt yn y sector. Mae costau yn codi a rhaid inni gydnabod hynny yn ein darpariaethau cyllidebol yn y dyfodol.

I gloi, mae’r gweithwyr cymdeithasol a gyflogir mewn cynhgorau sir ledled Cymru yn cyflawni gwaith arbennig. Mae ganddynt hyder y gwleidyddion yn y Cynulliad Cenedlaethol ac fe’u hanogwn i aros yn eu dewis broffesiwn—

Edrychwn ymlaen at eu cyfraniad rhagorol yn ystod y blynyddoedd i ddod.

Croesawaf yr adroddiad hwn a’r pwyslais a roddir ar y mater pwysig hwn ynglŷn â gofal cymdeithasol. Yn gyntaf, canolbwyntiaf ar weithwyr gofal cartref. Mae’n syndod faint o anwybodaeth sydd, yn aml ar y lefel rheoli uchaf, am y sgiliau a’r rhinweddau sydd eu hangen i fod yn weithiwr gofal cartref da. Mae sgiliau rhyngbersonol yn hanfodol. Mae gweithwyr cymdeithasol yn delio â materion a phroblemau tra phersonol aelodau mwyaf diamddiffyn ein cymdeithas. Mae sgiliau trefniadol yn hanfodol. Mae ceisio cydbwyso baich gwaith trwm er mwyn sicrhau nad yw cleientiaid yn teimlo fel pe baent yn cael eu brysio neu o dan bwysau yn anodd. Mae sgiliau technegol, megis y defnydd cywir o offer codi, yn werthfawr iawn i gleientiaid, sydd angen teimlo’n ddiogel yn nwylo eu gofalwyr. Sut yr ydym wedi ad-dalu blynyddoedd o hyfforddiant, profiad ac ymrwymiad y gweithwyr hyn? Ar gyfer y rhan fwyaf, yr ydym yn eu hanwybyddu ac yn eu tanbrisio. Yr wyf wedi gweld hynny dro ar ôl tro fel cynrychiolydd undeb yn fy sir.

Mae gan Gyngor Sir Penfro a Chyngor Sir Caerfyrddin broblem enfawr â’u gweithlu gofal cartref. Yn bennaf, mae hynny o ganlyniad i’r prinder contractau oriau sefydlog. Dim ond diogelwch cyfyngedig o ran oriau a ddarperir gan y system fandio ac mae’r gwaith o ddyrannu oriau yn bennaf yn nwylo’r trefnwyr lleol. Prin iawn yw’r taliadau ychwanegol a gynigir am waith ar y penwythnos, a gydnabyddir bellach fel gwaith angenrheidiol iawn. Mae gweithio oriau anghymdeithasol wedi cynyddu yn sgîl y symudiad parhaus tuag at ofal personol yn hytrach na gofal domestig. Mae gofal personol yn tueddu i ymwneud â chodi cleientiaid, eu golchi a’u gwisgo yn y bore a’u rhoi yn eu gwely. Mae’r rheini yn aml yn amserau anodd i’r gofalwyr eu hunain. Mae gweithwyr gofal cartref mewn siroedd gwledig o dan anfantais arbennig. Er enghraifft, yn Sir Benfro, dim ond ar gyfer y daith i gyrraedd eu cleient cyntaf a’r daith ar ôl ymweld â’u cleient olaf y telir costau teithio i weithwyr gofal cartref. Cyfrifoldeb y gweithiwr gofal cartref—a cheisiwch ddychmygu cymaint yw maint Sir Benfro—yw unrhyw deithiau rhyngddynt. Talant am y fraint o deithio o amgylch yn gofalu am bobl.

Yn fwy cyffredinol, mae problem ymhlith y rhai sydd ar lefel broffesiynol lle mae awdurdodau cyfagos yn cynnig cyflogau uwch ac amodau gwell. Cyfeiriodd David Melding at anawsterau recriwtio a chadw staff pan geir lefelau gwahanol o wobrau. Gwelwn hyn hefyd yn y gwasanaeth iechyd, a dim ond dwysáu’r broblem gyffredinol a wna ymarfer recriwtio gofal cymdeithasol. Cytunaf y dylid cael strategaeth cysylltiadau cyhoeddus; noda atodiad 5 yr adroddiad hynny. Fodd bynnag, rhaid inni sicrhau bod ein gweithwyr gofal cymdeithasol yn cael eu gwerthfawrogi ac y cydnabyddir eu hymrwymiad, ynghyd â chymaint y maent yn gwerthfawrogi’r bobl yn eu gofal. Os cymerwn y camau cywir, daw gofal cymdeithasol yn broffesiwn y bydd pobl ar bob lefel yn falch i fod yn rhan ohono. Fodd bynnag, ni phrynwn ffafr gweithlu anfodlon gyda sloganau, hysbysebion a llenyddiaeth sgleiniog. Rhaid inni gydnabod eu gwerth.

Croesawaf ymrwymiad personol Jane Hutt—a oedd yn amlwg yn ei datganiad—a’i dealltwriaeth bod pobl sy’n gofalu am eraill yn haeddu ein cefnogaeth. Yr adroddiad yw’r cam cyntaf tuag at wella gofal cymdeithasol.

Croesawaf y cyfle i gymryd rhan yn y ddadl bwysig hon ar fater difrifol. Bydd fy nghyd-Aelodau yn ymwybodol, bron flwyddyn yn ôl, i’r Cyngor Canolog dros Addysg a Hyfforddiant mewn Gwaith Cymdeithasol yng Nghymru a Chymdeithas y Cyfarwyddwyr Gwasanaethau Cymdeithasol gyhoeddi adroddiad ar y cyd, a oedd yn datgan bod 25 y cant o swyddi gofal plant a gwaith cymdeithasol yng Nghymru yn wag. Nid oedd modd llenwi chwarter o’r swyddi yr oedd eu hangen i warchod a gofalu am ein plant mwyaf diamddiffyn. Bu rhai o’r swyddi hyn, fel y gŵyr y Gweinidog, yn wag am fisoedd, rhai am dros flwyddyn. Ar bron yr un pryd, amlygodd adroddiad Llywodraeth Cymru ar gynnydd wrth weithredu argymhellion adroddiad Waterhouse i’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol y ffaith bod rhai o’r argymhellion hynny yn anodd i’w gweithredu oherwydd y prinder staff, yn enwedig yr argymhelliad y dylai plant sy’n derbyn gofal, pa un a ydynt mewn gofal maeth neu mewn cartrefi plant, dderbyn ymweliadau cyson gan weithiwr cymdeithasol o’u cymuned cartref. Mae hynny, i bob golwg, yn anodd ei weithredu ac nid yw’n digwydd yn aml i lawer o blant sy’n derbyn gofal. Gwn fod y Gweinidog yn deall difrifoldeb y sefyllfa. O ran swyddi gwag ym maes gofal plant, byddwn yn gwerthfawrogi cael mwy o wybodaeth ganddi, naill ai heddiw neu ar ffurf ysgrifenedig, ynglŷn â pha un a ydym yn wynebu sefyllfa ddifrifol o hyd ai peidio. Byddem oll yn cytuno bod y ffaith bod 25 y cant o’r swyddi hynny yn wag yn argyfyngus. Yr wyf yn sicr y bydd y Gweinidog hefyd yn cytuno bod yn rhaid bod y math hynny o ffigurau yn rhoi hwb enfawr i’r broses o weithredu’r adroddiad hwn ar fyrder.

Cytunaf â phopeth a ddywedodd David Melding am bwysigrwydd gweithwyr cymdeithasol a gweithwyr gofal. Fel cyn weithiwr cymdeithasol a chymunedol, gwn ei bod yn rôl anodd sy’n aml yn heriol, ond gall roi cryn foddhad hefyd. Fel y dywedodd David Melding yn gywir, mae’n hynod o bwysig. Fel y dywedodd llawer o gyfranwyr at y ddadl hon eisoes, rhaid inni anfon y neges at weithwyr cymdeithasol a gweithwyr gofal eu bod yn cael eu gwerthfawrogi. Dengys argyfwng Cymdeithas y Plant gymaint y mae angen y bobl hynny a’r sgiliau hynny arnom. Fodd bynnag, tra bod swyddi heb eu llenwi a thra bod gennym, fel y dywedodd Christine Gwyther, weithlu prin o gymhelliant sy’n aml yn edrych am waith mewn mannau eraill—yn anffodus, ar draws y ffin—mae plant a phobl ifanc ddiamddiffyn eraill mewn perygl. A all y Gweinidog roi cyfradd amser inni ar gyfer gweithredu’r adroddiad hwn—yn sicr ar gyfer yr agweddau hynny sydd o fewn rheolaeth uniongyrchol y Cynulliad? Yn ogystal, a wnaiff adrodd yn ôl i’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar amserlen ar gyfer yr agweddau hynny sy’n dibynnu ar bartneriaethau?

Datganaf fuddiant fel aelod o’r GMB a chan fod rhai o aelodau fy nheulu yn gweithio ym maes gwasanaethau cymdeithasol ac yn y gwasanaeth iechyd. Croesawaf yr adroddiad a chymeradwyaf a diolchaf i Graham Williams a’i dîm ar eu gwaith. Yr wyf wedi bod yn falch, ar adegau yn y Siambr hon i dalu teyrnged i feddygon, nyrsys proffesiynol, gweithwyr proffesiynol sy’n ymwneud â meddygaeth, deintyddion a fferyllwyr. Rhoddais gefnogaeth gref i ymdrechion y Gweinidog i gydnabod y bobl hynny. Fodd bynnag, cymeraf y cyfle heddiw i amlygu cyfraniad aruthrol y staff gwasanaethau cymdeithasol gofal cymunedol, ac yn arbennig gofalwyr cartref. Yr oeddwn yn falch bod Christine Gwyther wedi cyfeirio atynt. Crybwyllaf hefyd y cynorthwywyr nyrsio a staff atodol cyffredinol yr NHS. Nid ydynt yn rhan o’r adroddiad hwn, ond mae’n bwysig eu crybwyll. Mae llawer o’r rhain yn aelodau balch o Undeb Cyffredinol y Gweithwyr Trefol, UNSAIN, Undeb y Gweithwyr Trafnidiaeth a Chyffredinol a’r Undeb Gweithgynhyrchu, Gwyddoniaeth a Chyllid ac maent yn chwarae rôl bwysig wrth ofalu am gleifion a chleientiaid. Mae’n rhy hawdd colli ymagwedd werthfawr y gweithwyr proffesiynol rheng flaen hyn. Yn rhy aml, cyfeiriwyd atynt fel gweithwyr llaw. Gweithiant yn galed ac maent yr un mor ymrwymedig ag unrhyw aelod arall o’r staff, boed yn gyfarwyddwr gwasanaethau cymdeithasol neu’n brif weithredwr ymddiriedolaeth, neu’r staff domestig a’r staff arlwyo ardderchog sy’n gweithio dros ein cleifion a’n cleientiaid ledled Cymru.

Ar ryw adeg neu’i gilydd, bydd gwaith y bobl dda hyn yn cyffwrdd â bywyd bob un ohonom, neu fywydau rhywun yn ein teulu. Talaf deyrnged arbennig i’r gweithwyr proffesiynol gwych sy’n cyflawni gwaith cystal i awdurdodau lleol—y gofalwyr cartref. Yr oedd y Torïaid yn awyddus, ac maent o hyd, i breifateiddio’r proffesiwn hwnnw. Y gwahaniaeth rhwng y gofalwyr cartref a’r Torïaid yw’r ffaith bod y gofalwyr cartref yn gwneud ymrwymiad gwerthfawr i gymdeithas ac mae’r Torïaid yn llawn sbwriel gwleidyddol. Ledled Cymru, ceir lluoedd effeithlon ac ymroddedig o ofalwyr sy’n gweithio yn ein hawdurdodau sector cyhoeddus. Caiff y gofalwyr hyn eu hyfforddi’n drwyadl i’r safonau gorau. Nid dyna’r achos bob amser yn y sector preifat, a dyna’r rheswm pam bod yr adroddiad hwn yn bwysig. Gwn hynny fel ffaith. Ym Mlaenau Gwent yn arbennig, dibynnwn yn helaeth ar adran gwasanaethau cymdeithasol Cyngor Bwrdeistref Sirol Blaenau Gwent a’r tîm gofal cartref, sy’n cyflawni gwaith o’r safon uchaf ac sy’n glod i’r awdurdod hwnnw. Cânt eu hyfforddi’n llawn a gweithiant i’r safonau gorau. Mae’r bobl dda hyn yn mentro allan ymhob tywydd, ac yn aml, fel y dywedodd Christine Gwyther, yn derbyn lwfansau annigonol am y milltiroedd a deithiant. Mae’n warthus. Gweithia’r bobl hyn ymhob tywydd, weithiau yn cerdded i gartrefi cleientiaid i roi cymorth a gofal er mwyn sicrhau y gallant aros gyda’u teuluoedd, gartref yn y gymuned. Ni allaf dalu digon o deyrnged iddynt.

Yn aml, efallai mai hwy fydd yr unig gyswllt o’r tu allan y bydd y cleifion hynny—llawer ohonynt yn hen—yn ei gael bob dydd. Maent yn fyddin o weithwyr proffesiynol, sy’n gweithio’n dawel ond yn ymroddedig. Mae gennym lawer i ddiolch iddynt amdano. Gadewch inni gydnabod a chofnodi ein diolch i’r bobl arbennig hyn am bopeth a wnânt. Gadewch inni feddwl amdanynt dros y Nadolig a’r flwyddyn newydd, pan fyddwn yn ymlacio ac yn llaesu dwylo, oherwydd byddant yno i ni. Bydd y fyddin honno o ofalwyr cartref, yn arbennig, yn gweithio yn y gymuned, yn gofalu am ein hanwyliaid, ein cleifion a’n henoed. Byddant yn gwneud gwahaniaeth. Gallant ymfalchïo yn hynny, a gallwn ninnau ymfalchïo ynddynt hwy. Mae arnom gymaint iddynt. Yn y dyfodol, rhaid inni sicrhau eu bod yn derbyn cydnabyddiaeth ac amodau teg a digonol.

Datganaf fuddiant fel aelod o Gyngor Dinas a Sir Abertawe. Cytunaf â’r rhan fwyaf o’r hyn a ddywedwyd eisoes, yn enwedig y cyfeiriadau at y prinder staff gofal cymdeithasol, a’r anawsterau o ran recriwtio a chadw staff. Rhaid inni gofio bod y sector gwirfoddol neu annibynnol, yn ogystal â chynghorau lleol, hefyd yn cael anawsterau o’r fath, o ran gweithwyr gofal cymdeithasol sy’n gweithio gyda phlant, pobl a fu’n camddefnyddio cyffuriau ac alcohol, ac o fewn llawer o wasanaethau eraill. Maent yn aml yn cystadlu ag awdurdodau lleol i ddenu gweithwyr gofal cymdeithasol addas, heb allu cynnig yr un gydnabyddiaeth, diogelwch o ran swydd, hyfforddiant neu ystyriaethau pwysig eraill i gadw staff.

Dylai unrhyw ddogfen cynllunio’r gweithlu fynd i’r afael â’r sector gwirfoddol neu annibynnol yn ogystal â’r gwasanaethau sector statudol a ddarperir gan awdurdodau lleol. Croesawaf yr ymrwymiad yn y ddogfen hon i gael mwy o wybodaeth ar dueddiadau er mwyn gwella’r broses o recriwtio, hyfforddi a chadw staff. Mae angen inni ystyried sut y gallwn gadw’r gweithwyr gofal cymdeithasol o safon uchel y mae eu hangen arnom yng Nghymru i ddarparu’r gwasanaethau gwerthfawr y cyfeiriwyd atynt gan lawer o siaradwyr heddiw. Mae’n bwysig bod gennym y lefelau cywir o gydnabyddiaeth a hyfforddiant i sicrhau ein bod yn cael ac yn cadw staff o safon uchel. Bydd hynny’n sicrhau y gallwn ddarparu’r gwasanaethau sydd mor hanfodol i lawer o bobl ddiamddiffyn yng Nghymru.

Croesawaf adroddiad y grŵp gorchwyl a gorffen ar faterion y gweithlu mewn gofal cymdeithasol, a’i gydnabyddiaeth bod y gweithlu yn ganolog i ddarparu gwasanaethau hanfodol. Mae gwarchod lles ein henoed a phobl ddiamddiffyn yn hanfodol.

Fodd bynnag, codaf broblem sydd, ar hyn o bryd, yn fom amser posibl yn y sector gofal, a gofynnaf sut y gallwn ei osgoi. Os na allwn wneud hynny, mae perygl gwirioneddol y gallai’r sector arafu a dod i stop. Yn fy nghalon, credaf y dylid darparu gofal preswyl yn gyfan gwbl drwy’r sector cyhoeddus, ond ni chaiff ei ddarparu felly. Mae angen gwirio’r realiti. Mae gennym rai cartrefi preifat da. Mewn gwirionedd—[Torri ar draws]

A dweud y gwir, fy ffôn i sy’n canu ac ymddiheuraf. Mae fy nghyd-Aelod o Blaid Cymru yn ei ddiffodd.

Dyna beth yw gweithio trawsbleidiol. [Chwerthin].

Yn wir.

Mewn gwirionedd, mae’r taliadau am ofal yn y sector preifat wedi gostwng yn sylweddol dros y blynyddoedd. Er bod yn rhaid inni gydnabod mewn blynyddoedd blaenorol, y gwnaethpwyd elw mawr yn y sector gofal, ar hyn o bryd mae llawer o ddarparwyr yn gweithio’n galed i wneud elw. Yn y cyd-destun hwnnw, codaf fater gwiriadau gorfodol gan yr heddlu ar ofalwyr sy’n gweithio mewn sefydliadau o’r fath, a’r oedi o ran amser a wynebir gan gartrefi wrth geisio gwirio darpar staff. Yr wyf yn llwyr o blaid gwiriadau gan yr heddlu; peidiwch â chamddehongli’r hyn yr wyf yn ei ddweud, Jane. Fodd bynnag, gall staff adael am sawl rheswm, yn sgîl salwch neu drefniadau domestig yn aml. Pan ddigwydd hynny, mae’n rhaid sicrhau bod staff ar gael i gymryd eu lle ar frys. Deallaf y gall gwiriadau ar y staff hynny gymryd cyhyd â thri mis. Yr unig ffordd i gau’r bwlch hwnnw yw drwy gael staff asiantaeth.

Mae talu am staff asiantaeth, yn ddi-os, yn golygu costau gweinyddol uwch, ac weithiau gall y ffin ariannol gael ei hymestyn y tu hwnt i allu’r sefydliad. Gallai hynny arwain at argyfwng ariannol, a allai danseilio sefydlogrwydd y ddarpariaeth honno yn ddifrifol. Mae hynny’n bwysig. Rhaid dod o hyd i ffordd i gyflymu gwiriadau o’r fath. Dim ond munudau y cymer y gwiriadau i’w cwblhau; digwydd yr oedi ar ddesgiau’r rhai sy’n rheoli system wirio’r heddlu. Gofynnaf i Jane ddod o hyd i ddull o gyflymu’r gwiriadau cyn y digwydd argyfwng. Mae’n rhaid mynd i’r afael â’r mater cyn Ebrill, neu gall fywydau’r sawl sy’n derbyn gofal wynebu ymyrraeth fawr—yr union bobl yr ydym yn ymdrechu mor galed i warchod eu natur ddiamddiffyn drwy weithredu’r mesurau hyn.

Diolch ichi am y drafodaeth gadarnhaol honno. Dangosodd y Cynulliad ei gefnogaeth i’r gweithlu gofal cymdeithasol, am ei waith caled, ei gyfraniad a’i ymrwymiad. Diolch i Dai am ei gyfraniad cadarnhaol. Yr ydym eisoes wedi dechrau gweithredu argymhellion yr adroddiad, a dyrennais £500,000 yn y flwyddyn ariannol hon i weithredu ein cynlluniau. Mewn ymateb i Helen Mary, rhaid inni sicrhau ein bod yn monitro cynnydd yn agos drwy’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Cyflwynaf adroddiad ar gynnydd yn fy adroddiadau misol i’r Pwyllgor hwnnw. Bydd y cyngor gofal newydd yn ein helpu i lywio’r agenda honno yn ei blaen er mwyn ei gweithredu. Mae’n hanfodol ein bod yn cael y wybodaeth sydd ei hangen ar gyfer cynllunio’r gweithlu, y mae ei angen ar gomisiynwyr gwasanaethau ac awdurdodau lleol er mwyn datblygu hyn.

Mae pwynt David Melding a Helen Mary ar nifer y swyddi gwag yn bwysig. Yn 1998, cyfradd y swyddi gwasanaethau cymdeithasol statudol gwag yng Nghymru oedd 3.5 y cant; yr oedd trosiant yn 6.7 y cant. Cyfeiriodd Helen Mary at yr ystadegau ar y gweithlu gofal plant, a helpodd i lywio adroddiad y tasglu, gan Gymdeithas Cyfarwyddwyr Gwasanaethau Cymdeithasol a Chyngor Canolog Addysg a Hyfforddiant mewn Gwaith Cymdeithasol/y Sefydliad Hyfforddi ar gyfer Gwasanaethau Cymdeithasol Personol. Mae’n rhwystr wrth weithredu ein hymateb i adroddiad Waterhouse, sef y rhaglen Plant yn Gyntaf, o ran yr angen i sicrhau bod gennym weithlu gofal plant.

Mae’n ddiddorol nodi, yn 1999, y recriwtiwyd 380 o weithwyr cymdeithasol cymwys; ond gwelwyd trosiant uchel y flwyddyn honno. Rhaid inni fynd i’r afael â’r broblem honno wrth gynllunio i recriwtio a chadw gweithlu.

O ran hyfforddiant a chefnogaeth, David, prin iawn oedd nifer y bobl a recriwtiwyd i astudio ar gyfer diploma mewn gwaith cymdeithasol yn yr 1990au hwyr, ond yr ydym wedi dechrau newid y sefyllfa honno. Llwyddwyd hefyd i gynnal lefel allbwn y gweithwyr sydd newydd ennill y cymwysterau angenrheidiol. Gwnaethom hynny drwy ehangu llwybrau dysgu agored, datblygu llwybrau rhan amser—sy’n bwysig yn Athrofa Prifysgol Cymru Caerdydd ac Athrofa Addysg Uwch Gogledd Ddwyrain Cymru—datblygu llwybr achredu dysgu blaenorol (drwy brofiad), a llwybr dysgu o bell. Rhaid inni annog pobl i ymgymryd â gwaith cymdeithasol ac i dderbyn hyfforddiant drwy’r llwybrau hynny.

Diolch i chi, David, am eich cefnogaeth i weithwyr cymdeithasol. Rhown cryn gefnogaeth i nyrsys a meddygon yn y Siambr, ond pa mor aml y siaradwn am y gweithlu gofal cymdeithasol a gweithwyr cymdeithasol? Atgyfnerthodd Christine a Peter Law hynny gyda’u cyfraniadau ynglŷn â’r gweithlu gofal cartref—pobl sy’n gweithio o dan amodau anodd—o safbwynt cydnabyddiaeth o ran tâl. Mae adroddiad y tasglu yn cydnabod bod angen strategaeth adnoddau dynol arnom ac inni ddarparu cyngor. Mae angen inni werthfawrogi ein gweithlu. Cynrychiolwyd yr undebau llafur yn y grŵp gorchwyl a gorffen, ac yr oedd yn bwysig bod partneriaeth yn gweithio ar yr adroddiad hwn.

Cyfeiriodd Karen at y pwysau ar y sector preifat ac annibynnol yn arbennig. Yn ddiweddar cyhoeddais £5 miliwn i leddfu’r pwysau ar gartrefi gofal gydag awdurdodau lleol yn gweithredu fel comisiynwyr. Wrth i’r ymgynghori ar hynny barhau, ac wrth i’r arian hwnnw gael ei wario yn y cartrefi hynny, bydd hynny yn cael effaith fuddiol ar y gweithlu gofal cymdeithasol.

Cydnabyddaf y mater ynglŷn â gwiriadau’r heddlu. Gwn fod pob Aelod yn cymeradwyo’r gwiriadau hynny. Caf gyngor ynglŷn â sut yr ydym yn datblygu o ran cyflymu’r broses a chyflwynaf adroddiad i’r Cynulliad ar hynny.

Gwnaeth Peter Black gyfraniad pwysig a dangosodd fod angen inni ddatblygu hyn o ran cefnogaeth. Rhaid inni ddatblygu strategaeth i wella’r broses recriwtio yn y sector, nad yw yn ymwneud ag ymgyrch cysylltiadau cyhoeddus yn unig, ond yn ymwneud â gwella delwedd gyhoeddus a phroffil y sector. Dechreuwn gyda chyfres o ffeiriau swyddi dros yr ychydig wythnosau nesaf yng Nghymru. Byddwn hefyd yn sicrhau ein bod yn neilltuo arian ychwanegol ar gyfer cyfleoedd hyfforddi ac er mwyn galluogi myfyrwyr gwaith cymdeithasol i oresgyn eu hanawsterau ariannol. Mae llawer ohonynt yn profi cyni yn ystod eu cyfnod hyfforddi. Rhaid inni eu cefnogi bob cam o’r ffordd.

Yr wyf yn ddiolchgar i’r Aelodau am eu cefnogaeth gyffredinol i’r gweithlu gofal cymdeithasol heddiw. Fel y dywedodd Christine, mae pobl sy’n gofalu am eraill yn haeddu ein cefnogaeth. Dylem roi mwy o sylw, amser, lle ac adnoddau iddynt, am ein bod yn sôn am iechyd a gofal cymdeithasol a’n hawydd i hybu iechyd a lles pobl yng Nghymru. Ni chyflawnwn hynny oni roddwn y sylw angenrheidiol i’r gweithlu gofal cymdeithasol.