Cynigiaf fod

Mae’r rheoliadau hyn yn diwygio’r rheoliadau ar ariannu ysgolion a gynhelir, sy’n rhagnodi’r gwariant sy’n gwneud cyllideb ysgolion lleol awdurdod addysg lleol. Mae rheoliadau 1999 yn nodi pa wariant gall awdurdodau addysg lleol ei ddiddymu o’u cyllidebau ysgolion lleol a’u cadw’n ganolog ar gyfer gwasanaethau ysgolion. Yn bennaf mae’r rheoliadau diwygio hyn yn ymwneud ag ailddiffinio, neu ychwanegu at, gategorïau newydd o weithgaredd y caniateir i awdurdodau addysg lleol gadw arian canolog ar eu cyfer os dymunant. Unwaith eto, mae’r newidiadau yn bodloni polisi’r Cynulliad o wrando ar ei bartneriaid a, lle bo’n bosibl, sicrhau bod ei brosesau yn glir. Bydd y trefniadau newydd yn caniatáu i AALlau gadw arian er mwyn caniatáu iddynt ariannu eu dyletswyddau iechyd a diogelwch a gwerth gorau, a bydd yn egluro’r rhaniad o ran cyfrifoldebau iechyd a diogelwch rhwng ysgolion ac AALlau. Mae ysgolion yn croesawu’r eglurder hwn gan y pwysleisiwyd y maes hwn mewn adroddiad ar feichiau biwrocratiaeth.

Mae’r rhain yn gategorïau newydd o gyfrifoldeb nad oedd yn gymwys pan gyhoeddwyd y rheoliadau gwreiddiol yn 1999. Dosberthir y gyllideb i ysgolion unigol drwy fformiwla a bennir yn lleol. Nodir y ffactorau y gellir eu defnyddio yn y fformiwla hon yn rheoliadau 1999 ac maent yn parhau heb eu newid. Gwnaethpwyd y diwygiadau hyn ar gais y rhai sy’n defnyddio’r fformiwlâu ariannu—awdurdodau addysg lleol yn bennaf. Byddant yn rhoi darlun clir o’r arian sydd ar gael i ysgolion ac yn galluogi AALlau i gyflawni eu rhwymedigaethau statudol. Ymgynghorwyd ag awdurdodau lleol a sefydliadau eraill. Mae rheoliadau ar ffurf ddrafft wedi’u diwygio ac fe’u hystyriwyd gan y Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes ar 13 Rhagfyr, a ddaeth i’r casgliad y byddent yn hwyluso’r gwaith o reoli a lleihau beichiau biwrocrataidd ar ysgolion ac awdurdodau addysg lleol yn effeithiol. Cymeradwyaf y rheoliadau hyn ichi.

I thank the Minister for the opportunity to discuss these regulations, which are not always the easiest things in the world to understand. I have four questions for the Minister, which are manily for clarification. For example, what effect will the change to regulation 3 have on individual schools’ policies regarding nursery education? Will this impinge upon an individual school’s rights to develop nursery education?

Is there a danger that authorities may hold back too much money under the revised regulation 7? Is there a danger that schools will receive less funding due to this regulation? How does the regulation get to grips with the substantial sum of money kept in reserve by our schools year on year? Tying in with that point, under regulation 19, will directions be issued to ensure that no individual school will be disadvantaged because the authority allocates the funding from its reserves to another school? Will some schools win and some schools lose?

Finally, can you explain the implications of regulation 22? It would appear that schools will not contribute to the administrative cost of calculating the amount that represents the minimum of 75 per cent. What does that mean in terms of costs and bureaucracy?

Yn unol â sylwadau’r siaradwr blaenorol, yr wyf yn pryderu am baragraff 19 o’r rheoliadau, sy’n rhoi’r hawl i awdurdodau addysg lleol ddidynnu darpariaeth o ran eiddo a chyfleusterau ar gyfer cyfleusterau chwaraeon o gyllidebau ysgolion lleol. Gan fod hynny yn rhywbeth y dymunwn ei annog, a reolir hyn i ryw raddau er mwyn sicrhau nad yw awdurdodau lleol yn rhoi ysgolion unigol o dan anfantais drwy dynnu’r gyllideb hon yn ôl yn ganolog?

Byddwn yn cefnogi’r rheoliadau hyn. Fodd bynnag, fel y gŵyr y Gweinidog, yr wyf bob tro yn amheus ynglŷn ag unrhyw fwriad i ddarparu swyddogaethau ychwanegol i wasanaethau canolog awdurdodau addysg lleol os bydd yn golygu gostyngiad yn swm cyffredinol yr arian a roddir i ysgolion. Yn unol â chymal 39 o’r Mesur Addysg newydd, yr ydym yn edrych ymlaen at ddiwedd y flwyddyn hon pan fydd y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes, gobeithio, yn cyflwyno rheoliadau yn neilltuo cyllidebau ysgolion ac AALlau. Yna byddai ysgolion yn y dyfodol yn gwybod yn union yr hyn y mae ganddynt hawl iddo a’r hyn y dylent fod yn ei dderbyn.

Yn gyntaf, rhoddaf sylwadau ar y pwynt am ysgolion meithrin. Ar hyn o bryd, Gareth, caiff yr arian ar gyfer unedau nyrsio mewn ysgolion cynradd ei gynnwys mewn cyllidebau ysgolion lleol. Felly, bydd cynnwys arian ar gyfer ysgolion meithrin, y mae oddeutu 50 ohonynt yng Nghymru, yn golygu bod y gyllideb ysgolion lleol yn ddatganiad llawnach ar wariant awdurdod lleol ar addysg a bydd yn gwneud y gymhariaeth rhwng awdurdodau lleol yn fwy cadarn. Ni fydd yn arwain at gyllidebau datganoledig na chyrff llywodraethu ar gyfer ysgolion meithrin. Bydd y newidiadau posib hyn yn destun ymgynghori o ganlyniad i gynigion yn y Mesur Addysg.

Cyfeiriaf at eich ail bwynt, Gareth, o dan reoliad 7, a drafodwyd yn drwyadl yn y Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes. Mater allweddol ar hyn o bryd yw nad oes darpariaeth yn bodoli yn y rheoliadau presennol i ganiatáu i awdurdod gadw swm o gyllideb yr ysgol unigol ar ddechrau’r flwyddyn ariannol i unioni camgymeriadau neu ail-bennu ei chyllideb. Gallai hyn fod yn arbenning o wir lle mae materion yn gysylltiedig â’r nifer o ddisgyblion ar y gofrestr, er enghraifft. Mae hynny’n arwain at sefyllfa anodd lle mae’n rhaid adennill arian oddi wrth ysgolion. Mae’n well os caiff trefniadau eu sefydlu—fel sydd hefyd yn cael ei ystyried mewn rheoliadau eraill—i gadw arian yn ganolog i’w roi i ysgolion ar ddiwedd y flwyddyn ariannol yn hytrach nag adennill arian o’r ysgolion hynny. Mae hynny’n ei gwneud yn llawer haws i AALlau wneud newidiadau angenrheidiol i gyllidebau mewn ffordd na fydd yn effeithio ar ysgolion unigol a fydd efallai wedi gwneud penderfyniadau yn seiliedig ar wybodaeth gyllideb gynnar. Bydd y rheoliadau yn dileu’r rhwymedigaeth ar yr AALl i adennill gordaliadau grant sy’n codi o newidiadau yn ystod y flwyddyn, y mae’n rhaid iddynt ei wneud ar hyn o bryd hyd yn oed os yw’r symiau’n fach neu pan nad yw’r AALl yn ei ystyried yn gyfleus i wneud hynny. Nid yw hynny’n rheoli da fel rhan o’r berthynas bartneriaeth.

Yn nhermau ariannu yn ôl nifer y disgyblion—

The point I am trying to make is that less money will to be given to schools as a result of retaining this money. That is a fact. Therefore, schools might lose out as a result of not receiving their share of the money that is retained.

Rhaid i unrhyw swm na ddefnyddir gael ei ailddosbarthu i’r ysgolion cyn diwedd y flwyddyn ariannol ar sail nifer y disgyblion. Felly, cânt eu diogelu’n llawn.

Nid ein bwriad yw newid y trefniadau o ran rheoliad 22 o ran ariannu yn ôl nifer y disgyblion.

Mick, un o’r problemau ar hyn o bryd i awdurdodau lleol o ran canolfannau hamdden yw na wyddant faint o ysgolion fydd yn eu defnyddio. Yn y rhan fwyaf o achosion, mae awdurdodau lleol yn rhedeg ysgolion a chanolfannau hamdden. Rhaid iddynt ddod â gwybodaeth gyllidebol y ddau sefydliad at ei gilydd. Mae’r mater hwn yn ymwneud ag ystyried cyllideb y gall yr awdurdod lleol ei dyrannu wedyn i ysgolion yn gyffredinol er mwyn defnyddio cyfleusterau hamdden a’u trefnu’n effeithiol. Dyna pam y caiff y wybodaeth honno ei dwyn ynghyd. Fel y dywedais yn fy ymateb blaenorol, nid yw cymal 39 o’r Mesur Addysg yn nodi y neilltuir cyllidebau, Jonathan. Mae gan Loegr drefniadau cyllidebu gwahanol i’r rhai sydd yng Nghymru. Byddwn yn parhau i ddefnyddio’r mecanwaith i sicrhau y caiff cyflwyno cyllideb yng Nghymru ei gynnwys yn y setliad llywodraeth leol. Fodd bynnag, yr ydym yn ystyried ffyrdd o sicrhau y caiff llywodraeth leol ac ysgolion eu hysbysu yn gynharach.

Mae’r cymal yn glir. Rhydd y pŵer i’r Ysgrifennydd Gwladol dros Addysg a Sgiliau yn Lloegr ac i chi—fel y dirprwywyd gan Brif Weinidog Cymru, ac os yw’r Cynulliad yn dymuno gwneud—i neilltuo cyllidebau, ac i sefydlu cyllideb ysgolion a sefydlu cyllideb awdurdod addysg lleol. Mewn gwirionedd, byddai cyllidebau’n cael eu neilltuo pe byddai’r penderfyniad hwnnw yn cael ei wneud. Deallaf pam mae gennych chi a’ch plaid rwystr ideolegol, ond ceir cytundeb cyffredinol drwy’r proffesiwn dysgu, gan gynnwys penaethiaid, y byddai neilltuo cyllidebau yn sicrhau eglurder gwell o ran yr hyn y gallai ysgolion ei ddisgwyl. Byddai hynny yn eu galluogi i gynllunio mwy na dim ond 12 mis ymlaen llaw. A wnaiff y Gweinidog o leiaf ystyried y sylwadau hyn pan ddaw’r Mesur i rym?

Mae’r pwynt olaf hwnnw yn bwysig gan fy mod eisoes wedi cynnig dwyn dadl Llywodraeth gerbron y Cynulliad ddwywaith, pan ddaw’r Mesur i rym, ar y mesurau yr ydym yn cynnig eu cefnogi, a pham. Yr wyf yn siŵr y byddwch yn cynnig y gwelliannau priodol ar y mesurau eraill. Fodd bynnag, nid yw’n agwedd at y Llywodraeth wedi newid, sef mai’r awdurdodau lleol sy’n pennu gwariant lleol. Byddaf yn parhau i bwyso am wariant addysg awdurdodau lleol, fel y gwneuthum eleni. Eglurodd y wybodaeth a gyflwynwyd i’r Pwyllgor bod lefel y cynnydd yng Nghymru yn cyfateb i’r lefel yn Lloegr, er ein bod yn defnyddio mecanwaith gwahanol. Mae llawer mwy o gyfleoedd ar gyfer ein hawdurdodau, nid yn unig o ran defnyddio cyllidebau addysg, ond cyllidebau eraill o ran model school-plus. Bydd hynny yn llawer mwy effeithiol yng Nghymru oherwydd y penderfyniadau a wnaed gennym yng Nghymru hyd yn hyn.

Gan gyfeirio at bwynt Jonathan, a gytunwch fod y Blaid Geidwadol, wrth osgoi awdurdodau lleol, yn ceisio cynnal ysgolion mwy o faint, tra bod rhai o’r ysgolion llai yng Nghymru yn dibynnu ar y cydweithredu a’r gefnogaeth a gânt gan awdurdodau lleol?

Mae yma ddau bwynt pwysig. Yn gyntaf, os ydym am barhau i ariannu fel y gwnawn, rhaid inni wella’r berthynas rhwng yr awdurdodau yng Nghymru a’u hysgolion a magu rhywfaint o hyder. Dyna pam yr ydym yn hyrwyddo cymal i wneud hynny yn y Mesur Addysg. Yn ail, cynigiwn fforymau cyllideb ym mhob awdurdod lleol a fydd yn caniatáu trafodaeth briodol, strwythuredig rhwng ysgolion ac awdurdodau lleol am lefel y gwariant addysgol sydd ei hangen. Bydd y ddau fesur hyn yn cyd-fynd â safbwynt y mwyafrif o’r Aelodau y dylid cymryd penderfyniadau lleol ar lefel lleol, ond y dylai’r Cynulliad annog yn gryf ariannu addysg yn ddigonol yn gyffredinol. Yr ydym yn sicrhau hynny. Byddwn yn cadw diddordeb yn lefel gwariant pob awdurdod lleol unigol yn y drafodaeth honno.

Cynigiaf fod

Cynigiaf fod

Cynigiaf fod

Yr wyf yn falch, am yr ail flwyddyn, o gynnig cynnydd sylweddol, gwirioneddol mewn adnoddau y dylai’r Cynulliad sicrhau eu bod ar gael i lywodraeth leol. Gofynnaf am eich cefnogaeth i’r adroddiad cyllid llywodraeth leol. Wrth wneud hynny, bydd cefnogaeth y Cynulliad i lywodraeth leol yn cynyddu bron 8 y cant, i bron £3 biliwn. O’i gymharu ochr yn ochr â setliad tebyg y llynedd, gallwn ragweld twf gwirioneddol o 7 y cant mewn gwasanaethau lleol dros gyfnod o ddwy flynedd. Yr ydym yn rhoi adnoddau twf cynaledig ar waith oherwydd cydnabyddwn y dylem gefnogi llywodraeth leol wrth iddi ymgymryd â’i gwaith.

Mewn cydweithrediad â Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, byddaf yn cyhoeddi cyn bo hir y cytundeb polisi a lofnodwyd rhwng pob awdurdod lleol, a ni ein hunain. Gyda’r adnoddau a ddarparwn, byddwn yn gweld gwelliannau yn sut y darperir y gwasanaethau y mae pob awdurdod yn bwriadu eu cyflawni. Wrth i’r gwelliannau hynny gael eu cyflawni, byddaf yn gwobrwyo awdurdodau gyda grant perfformiad gwell y flwyddyn nesaf. Gyda’r cytundebau polisi hyn ar waith, gallaf gyhoeddi na fydd setliad eleni unwaith eto wedi ei bridiannu. Bydd awdurdodau lleol yn pennu eu cyllidebau eu hunain, ond gwnânt hynny yng ngoleuni’r canlyniadau gwasanaethu y cytunasant â mi yn y cytundebau polisi. Gwn y bydd Aelodau’r Cynulliad am wneud cymariaethau rhwng y setliad hwn a’r rhai yn y blynyddoedd blaenorol. Felly mae angen imi dynnu sylw at gymhlethdodau’r cyfrifoldebau amrywiol sy’n cael eu trosglwyddo i mewn ac allan o lywodraeth leol.

O’r flwyddyn nesaf ymlaen, bydd ELWa yn gyfrifol am ariannu addysg chweched dosbarth, a bydd yr Arolygiaeth Safonau Gofal yn gyfrifol am safonau gofal. Yn sgîl y trosglwyddiadau hyn daeth £88.5 miliwn allan o’r grant cynnal refeniw. I’r gwrthwyneb, sicrhawyd bod bron £78 miliwn ar gael i ariannu gwasanaethau newydd a ddarperir gan awdurdodau lleol, gan gynnwys hawliau a gedwir, lwfansau preswyl a thocynnau mantais. Mae mwy o gefnogaeth i bob awdurdod lleol yng Nghymru ac mae cyfradd y grantiau sy’n cynyddu wedi amrywio gan fod y cynnydd mewn asesiadau gwariant safonol wedi amrywio rhwng 6 a 9 y cant. Cyflwynasom y fformiwla dosbarthu newydd y llynedd ac yr oeddwn yn falch bod y fformiwla yn cydnabod anghenion gwario rhai o’n cymunedau tlotaf. Yr oeddwn yn edrych am sefydlogrwydd yn seiliedig ar y fformiwla newydd. Achoswyd yr amrywiadau yn newidiadau’r asesiadau gwariant safonol gan y newid mewn cyfrifoldebau ac o ganlyniad i ymgorffori data newydd. Serch hynny, byddaf yn edrych am fwy o sefydlogrwydd yn y dyfodol nag a gyflawnwyd eleni. I leihau’r dryswch eleni, cynigiaf grant trosiannol o £4.7 miliwn i’r pedwar awdurdod y byddai eu grantiau fel arall wedi cynyddu llai na’r hyn a fyddai’n briodol yn fy marn i.

Gofynnir i mi yn aml pa effaith a gaiff y setliad hwn ar lefel y dreth gyngor. Mae fy ateb yn un syml—ni ddylai lefel y dreth gyngor fel arfer fod yn fater i Gynulliad Cenedlaethol Cymru. Bydd pob cyngor yn barnu ei flaenoriaethau gwario a bydd yn atebol i’w etholwyr lleol gyda chydbwysedd a bennir ganddo rhwng gwariant a threthiant lleol. Bydd cefnogaeth y Cynulliad i wariant cyfalaf llywodraeth leol yn 2002-03 yn £507 miliwn. Mae hynny’n gynnydd o 17 y cant yn fwy na’r cynlluniau cyhoeddedig ar gyfer y flwyddyn bresennol. Sicrhawyd bod £14 miliwn arall ar gael i lywodraeth leol yn 2002-03 ar gyfer strategaeth gwastraff cyfalaf, prosiectau e-Lywodraeth a phrosiectau wedi eu hanelu at atgyweirio’r difrod a achoswyd gan y tywydd garw iawn ar ddiwedd 2000. Mae mwy na hanner yr adnoddau a ddyrannwyd i awdurdodau ar gyfer buddsoddiad cyfalaf heb eu pridiannu.

Cynigiaf gynyddu’r gefnogaeth sydd ar gael gan Lywodraeth y Cynulliad i awdurdodau’r heddlu o 4 y cant. Cymhlethwyd y gefnogaeth a gânt gan y Swyddfa Gartref gan y ffaith bod yn rhaid gwneud cais yn awr am arian a oedd unwaith ar gael drwy fformiwla. Yr wyf am i awdurdodau’r heddlu yng Nghymru wneud y gorau o’r refeniw a gânt gan y Swyddfa Gartref cyn ystyried y cynnydd yn eu presept ar y trethdalwr lleol.

I sympathise with your recent bereavement. In the light of what you said, will you refuse to cap police authorities with regard to their precept on the council tax and, if they wish to go above the 4 per cent, allow them to do so?

Awgrymais wrth awdurdodau’r heddlu inni fod yn hael yn ein setliadau gyda hwy. Pe bai prif gwnstabliaid yn awdurdodau’r heddlu ond wedi gallu bod mor uchel eu cloch wrth lobïo’r Swyddfa Gartref ag y buont wrth lobïo Aelodau’r Cynulliad ac Aelodau Seneddol, mae’n siŵr y byddent wedi gweld rhai manteision o ran grantiau’r Swyddfa Gartref. Yr wyf wedi dweud wrthynt fy mod yn disgwyl iddynt fod yn gyfrifol pan ystyriant y math o faich a roddant ar yr etholwyr lleol.

Gofynnaf i’r Cynulliad nodi bod yr adroddiad cyllid llywodraeth leol hwn wedi bod ar gael yn gynharach eleni nag erioed o’r blaen. Mae’n cynnwys gwybodaeth am grantiau penodol nas ymgorfforwyd o’r blaen. Gobeithiaf ein bod, drwy weithredu fel hyn, yn helpu awdurdodau lleol yn eu cylch cynllunio cyllidebol. Ymdriniaf â’r cynigion a gyflwynwyd. Darpara’r cyntaf a’r ail addasiad technegol bach i setliad y llynedd yng ngoleuni gwybodaeth a gywirwyd. Gofynna’r trydydd cynnig am gefnogaeth i’r prif setliad ar gyfer y flwyddyn nesaf a chynigia’r pedwerydd y grant trosiannol ychwanegol i awdurdodau dethol. Mae’r setliad hwn yn brawf ein bod wedi datblygu perthynas aeddfed â llywodraeth leol. Mae gennym gytundebau cadarn â hwy a gwyddom beth y dymunwn ei gael o ran eu gwelliant parhaus a’u perfformiad parhaus. Mae hwn yn setliad da i awdurdodau lleol ac fe’i cymeradwyaf i’r Cynulliad Cenedlaethol.

Datganaf fuddiant fel aelod o Gyngor Tref Rhuthun ac hefyd fel athrawes gofrestredig.

Mae setliad eleni, a groesawyd i gychwyn gan Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, yn tybio twf o 8 y cant, neu £259.6 miliwn, mewn gwariant llywodraeth leol. Fodd bynnag, o’r swm hwnnw, mae £77.8 miliwn eisoes wedi ei addo, gan adael cynnydd sylfaenol o £181.8 miliwn. Rhaid i bob cynnydd o ran taliadau a phrisiau ddod allan o’r setliad hwn, gan gynnwys tâl trothwy a phensiynau athrawon. Felly, mewn gwirionedd, bydd rhai cynghorau yn parhau ar gyllideb sefyll yn stond tra bydd yn rhaid i eraill gwtogi unwaith eto ar wasanaethau. Ni fydd fawr o gyfle i ddatblygu gwasanaethau newydd neu i ehangu a gwella eraill.

Pam y rhoddwyd cyfrif eisoes am y cynnydd? Mae hyn yn rhannol oherwydd y galw cynyddol am wasanaethau, gwasanaethau cymdeithasol yn arbennig; yn rhannol oherwydd cynnydd mewn cyflogau sy’n uwch na chwyddiant; ac yn rhannol oherwydd y llu o strategaethau a mentrau newydd a gyflwynwyd yn ddiweddar. Ymhlith y mentrau hyn mae cynlluniau a strategaethau cymunedol, Rhoi Cymunedau’n Gyntaf a’r gwaith parhaus ar gynlluniau datblygu unedol. Croesewir y mentrau hyn, ond maent yn galw am ymrwymiad ariannol mawr gan gynghorau o ran amser swyddogion i ddatblygu cynlluniau a chynigion, na chawsant eu hariannu i’w gwneud.

Mae darparu tocynnau bws am ddim yn syniad rhagorol ond, fel gyda chynlluniau eraill, nid yw’r arian yn cynnwys cost sefydlu’r cynllun na’r gost o’i weinyddu a’i ddatblygu. Ni fydd goblygiadau ariannol llawn y cynllun hwn yn hysbys tan 2003.

Yn ogystal â mentrau newydd a danariannwyd, mae pwysau wedi’i greu gan y newidiadau i’r fformiwla. Mae’r newidiadau yn y dangosydd gwasanaethau diwylliannol, er enghraifft, wedi mynd ag arian oddi wrth rai o’r cymunedau mwyaf difreintiedig a’i roi yn ôl i ardaloedd cyfoethog. Waeth faint yr addesir y fformiwla, bydd enillwyr a chollwyr. Ers yr ad-drefnu yn 1995, ni lwyddodd un fformiwla i roi cyfrif digonol am y gwahaniaethau mawr yn lefelau’r dreth gyngor. Nid eglurwyd eto sut y gall y setliad greu trethi cyngor o £500 ar gyfer eiddo band D mewn ardaloedd fel Conwy a £1,000 yng Nghastell Nedd i gynnig yr un gwasanaethau sylfaenol. Bydd grant trosiannol eleni eto, er na chaiff ei frigdorri diolch byth, er mwyn helpu i gadw’r cynnydd yn y dreth gyngor i lawr. Efallai mai dyma’r adeg i ailfeddwl yn radical am ariannu gwasanaethau’r cyngor.

Noda Plaid Cymru yn glir y bydd Llywodraeth Cynulliad Cymru yn medi cynhaeaf chwerw onid aiff i’r afael â phryderon penodol ar unwaith.

Un pryder o’r fath yw’r modd yr ariannwyd taliadau trothwy athrawon. Dywed y Gweinidog ei bod yn bwriadu cyflwyno adroddiad grant arbennig yn rhoi £5.3 miliwn yn adolygol i dalu am ddyfarniadau y llynedd. Mewn geiriau eraill, mae’r cynghorau eisoes wedi talu’r arian hwnnw—a ddylai fod wedi mynd at wasanaethau eraill—ac maent yn dal i aros am ad-daliad.

Mae’r cynghorau yn wynebu’r un sefyllfa eleni. Dylai’r Gweinidog gyflwyno dau adroddiad grant arbennig: un i roi’r arian a wariwyd y llynedd yn ôl i’r cynghorau ac un i ariannu’n llawn y taliadau trothwy eleni. Efallai y dadleua’r Gweinidog fod hyn eisoes wedi ei gynnwys yn y setliad, ond dywed y cynghorau yn wahanol. Efallai y dywed nad yw’r arian yno, ond os nad yw yno, i ble yr aeth ac ar gyfer beth y cafodd ei ddefnyddio? Yn sicr, ni chafodd ei ddefnyddio i ariannu taliadau trothwy athrawon. Pam y dylai cynghorau orfod dod o hyd i’r arian hwnnw ar y dechrau allan o wasanaethau eraill? Pam y cedwir yr arian hwnnw pan ddylai fod yn mynd i’r cynghorau? Gweinidogion y Cynulliad sydd i’w beio am unrhyw oedi mewn taliadau, neu am y problemau a achoswyd, ac nid yr awdurdodau lleol. Mae hon yn sefyllfa warthus ac mae wedi digwydd dro ar ôl tro. Bu gormod o enghreifftiau o dalu grantiau’n hwyr a throsglwyddo arian i awdurdodau lleol yn hwyr, gan achosi problemau a sefyllfaoedd dirifedi lle y chwalwyd gobeithion y cyhoedd am wasanaethau newydd neu rai gwell oherwydd bod grantiau yn cael eu talu’n hwyr. Caiff y cynghorau eu beio am broblemau eu trigolion, a achosir mewn gwirionedd gan Lywodraeth Lafur a Democratiaid Rhyddfrydol y Cynulliad hwn.

Mae’n siŵr y bydd y Gweinidog yn dweud wrthym bod cynghorwyr yn cael eu hethol yn lleol i lywodraethu’n lleol ac mae hyn yn golygu gwneud penderfyniadau anodd. Fodd bynnag, nid eu bai hwy ydyw os na chânt ddigon o arian mewn pryd i roi gwasanaethau nad ydynt wedi eu dewis ar waith a’u cyflawni. Bai’r Cabinet yw hyn. Pam nad yw Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru yn gwrthdystio’n fwy ffyrnig? A yw’n rhywbeth i’w wneud â’r protocol a luniwyd i sicrhau bod cynrychiolwyr etholedig Llafur yn gyffredinol yn gweithio i gyflawni amcanion cyffredin, lle y cânt eu cyfarwyddo i beidio â beirniadu cynrychiolwyr eraill Llafur yn gyhoeddus? Mae’r setliad hwn yn llawer gwell nag unrhyw beth a gyflawnwyd o dan Lywodraeth Geidwadol ac yn un sydd, ar yr wyneb, yn dda, ond mae gan y Gweinidog y pwerau i leihau pob cynnydd yn y dreth gyngor drwy ariannu’n llawn faterion fel taliadau arbennig i athrawon, codiadau cyflog a thocynnau bws am ddim. Derbynia Plaid Cymru na ellir newid y fformiwla ar yr adeg hon, ond mae am gael sicrwydd heddiw y bydd y Gweinidog yn ymdrin â’r diffyg yn yr arian ar gyfer tâl trothwy a thocynnau bws am ddim. Heb hynny, pan edrychwch y tu mewn i’r setliad, mae’n ddiffygiol iawn yn anffodus.

Mae Plaid Cymru wedi codi ei llais ac yn codi ei llais yn gryfach o lawer heddiw yn erbyn y Llywodraeth Lafur nag a wnaeth erioed yn erbyn y Ceidwadwyr, er gwaetha’r ffaith bod y Ceidwadwyr wedi cwtogi’r arian ar gyfer llywodraeth leol dro ar ôl tro.

Er fy mod yn cydnabod y bydd arian ar gyfer llywodraeth leol yng Nghymru yn cynyddu yn 2002-03, mae gennyf amheuon difrifol ynglŷn â dosbarthu’r arian hwnnw. Y llynedd, croesewais y fformiwla dosbarthu newydd, gan gydnabod ei bod yn rhoi rhywfaint o fudd i ardaloedd tlotaf Cymru. Gobeithiais y byddem yn cael rhai blynyddoedd sefydlog. Felly, yr wyf yn siomedig i weld yr ansefydlogrwydd hwnnw yn dychwelyd i Gastell-nedd Port Talbot. Unwaith eto, mae gennym y cynnydd isaf yn y fformiwla asesiad gwariant safonol yng Nghymru, a wynebwn y cynnydd mwyaf yn y dreth gyngor mewn ardal lle mae’r dreth eisoes ymhlith yr uchaf yng Nghymru.

Gofynnaf ichi gymryd camau i sicrhau nad yw’r ansefydlogrwydd hwn yn dychwelyd yn y dyfodol. Yn benodol, hoffwn weld mesurau yn datblygu a fydd yn cyfyngu ar yr amrywiadau yn y newidiadau i’r asesiad gwariant safonol a’r grantiau mewn unrhyw flwyddyn benodol. Hoffwn hefyd weld yr elfen o’r fformiwla sy’n ymwneud ag anghenion addysgol arbennig yn cael ei haildrafod yn gyflym. Ni weithredir y ffactorau newydd yn y fformiwla sy’n ymwneud â gwasanaethau cymdeithasol oherwydd prinder data. Gofynnaf i’r Cynulliad a swyddogion llywodraeth leol gydweithio i sicrhau bod y data hwnnw ar gael cyn gynted â phosibl.

According to the Welsh Local Government Association and representatives of headteachers, it seems that little additional money will be available from the 2002-03 settlement for improvements to services. That is especially true of education and stems mainly from the confusion arising from inflation and the funding of pay increases and teachers’ threshold payments.

It is clear that not enough money was allocated last year, and the Minister for Education and Lifelong Learning has promised £5.3 million to take that into account. However, it is estimated that this year’s debt will increase by up to £20 million, and there are no guarantees for 2002-03. The fact that you are paying this money in back-payments causes a great deal of confusion, concern and doubt for our schools. They cannot plan strategically or even appoint staff. They also threaten to decrease spending on important educational services such as special educational needs and libraries. That is the reality of this type of payment, which undermines schools’ and local authorities’ faith in their Government. Has the Treasury transferred this money to the Assembly? If it has, when was it done and is it not time for the Minister to stop playing financial hide and seek with our children’s education and transfer this money immediately to the authorities so that it may be distributed?

Datganaf fuddiant fel aelod o Gyngor Bwrdeistref Sirol Casnewydd, sy’n gosod un o’r cyfraddau isaf yng Nghymru. Mae tri o’r pedwar cynnig i’w hystyried yn ymwneud â grantiau trosiannol, neu gynyddu grantiau trosiannol a gymeradwywyd eisoes gan y Cynulliad. Nodwn y rhesymeg y tu ôl i’r grantiau trosiannol hyn ac archwiliwn y cynghorau sy’n parhau i elwa arnynt a’r symiau dan sylw. Unwaith eto, nodwn y cynllwynio gwleidyddol amlwg sy’n parhau yn sgîl eu dyraniad. Mae’n drist bod y pedwar cynnig hyn wedi eu cwmpasu mewn un ddadl gan fod hynny’n mynd ag amser oddi ar ddadl ystyriol ar adroddiad cyllid llywodraeth leol ar gyfer 2002-03.

Fel Aelod rhanbarthol dros Ddwyrain De Cymru, a ydych yn honni o hyd eich bod yn cynrychioli rhan o Flaenau Gwent, yr ydych newydd ei beirniadu am dderbyn grant trosiannol? A hoffech ymuno â mi mewn cyfarfod cyhoeddus mewn lle canolog ym Mlaenau Gwent i egluro pam y byddech yn ei wrthod i bobl sy’n byw mewn cymunedau difreintiedig?

Ymdriniaf â’ch pwynt yn ddiweddarach. Mae’n bryd ystyried rhoi’r gorau i’r fformiwla asesiad gwariant safonol hon a’i diwygio’n sylweddol, ynghyd â Gwerth Gorau. Mae’r ddau wedi methu â darparu’r gwasanaethau effeithlon sydd eu hangen ar ddemocratiaeth fodern. Mae angen fformiwla ariannu ar Gymru sy’n hollol eglur, nad oes angen cymedroli ei heffaith, ac sy’n adlewyrchu heriau darparu gwasanaethau yn gyfartal ymhob un o’n cymunedau. Mae pryder mawr o hyd, ac fe’i lleisiwyd eisoes, ynglŷn ag arian ar gyfer addysg, ac yn arbennig, ar gyfer cyflog athrawon. Yr wyf yn siŵr y bydd y Gweinidog yn crybwyll hyn eto yn nes ymlaen.

Nodwn ein pryder ynglŷn ag awdurdodau’r heddlu, a gobeithiwn na fydd yn rhaid i’r Gweinidog godi tâl ychwanegol arnynt unwaith eto. Nid yw hynny’n dilyn o gwbl. Rhaid bod y Gweinidog wedi dysgu camddefnyddio arian drwy dwyll yn ystod trafodaethau ar gynigion cyllidebol nas cynhaliwyd rhyngddi hi a’r Canghellor. Pe bai’r Gweinidog wedi trafod ei chynigion gyda’r Trysorlys, efallai y byddai wedi cael sicrwydd na fyddai’n gweithredu ei hawl, o dan y setliad ariannu, i leihau cyllideb y Cynulliad, fel y’i rhybuddiais yn ystod ein dadl ar drethi annomestig.

Credaf fod Peter Law wedi gadael y Siambr erbyn hyn—

Yr ydych yn aros am coup de grâce.

Un fach efallai. Gwelaf fod Peter yma o hyd.

Lywydd, yr wyf yn siŵr na fyddwn i na Mr Law yn malu awyr.

I ateb cwestiwn Peter yn gynharach, byddaf yn gofyn iddo beth y mae’n ei ddisgwyl ar ôl iddo ofyn:

‘Beth a ddisgwyliwch ar ôl 18 mlynedd o Lywodraeth Geidwadol?’

Sut yr eglurwch wrth eich etholwyr fod Llywodraeth Geidwadol, dros y 40 mlynedd diwethaf, wedi bod mewn grym am 23 o flynyddoedd a Llywodraeth Lafur am 17? Wrth i’r bwlch hwnnw gau, daw eu sefyllfa, yn ôl chi, yn fwy enbyd. O ran ystadegau a gyhoeddwyd gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol, £9.4 biliwn yw gofyniad ariannol net y sector cyhoeddus erbyn hyn. Dyna’r ffigur uchaf ers Mawrth 1996. Beth fu’r Llywodraeth Lafur yn ei wneud yn ystod y cyfnod hwnnw? Dywedaf wrthych: buont yn lliwio storïau gwych am y symiau a wariwyd mewn gwirionedd. Dyna realiti’r arian a dderbyniwyd.

A oes gennych ateb yn awr o ran pam y gwrthwynebwyd y grant trosiannol gennych y mae fy nghyd-Aelod, y Gweinidog, yn ei roi yn briodol i’r ardaloedd dirwasgedig hyn, y mae ei angen arnynt? Er na chefnogwch hynny, gofynnwch i bobl Blaenau Gwent bleidleisio drosoch fel Aelod rhanbarthol, sy’n gwrth-ddweud hyn.

Flwyddyn ar ôl blwyddyn, o dan Lywodraethau olynol, gwariwyd symiau mawr o arian ar awdurdodau Llafur yng Nghymru. Mae Peter yn sôn am sut y gwariant eu harian. Dyna brawf atebolrwydd ymhob etholiad lleol. Dywedodd y Gweinidog ei bod yn cyhoeddi’r setliad terfynol yn gynharach nag mewn blynyddoedd blaenorol, a fydd yn rhoi mwy o amser i awdurdodau lleol gynllunio eu cyllidebau. Cofiwn oll sut y rhyddhawyd y targedau ar gyfer setliad y llynedd ym mis Hydref, pan gynigiodd y cytundeb partneriaeth gynnydd cyfartalog i’r dreth gyngor o 3 y cant. Eleni, mae’r setliad o 8 y cant a gynigiwyd gan y Gweinidog yn caniatáu twf yn nhargedau’r dreth gyngor. Fodd bynnag, dysgasom eisoes fod llawer o awdurdodau lleol yng Nghymru yn bwriadu codi trethi. Hen hanes polisïau treth a gwario Hen Lafur a Llafur Newydd yw hyn.

Gwerthfawrogwn gyflwyniad eglur y Gweinidog. Taflodd ei thraddodiad olau ar y mater hwn fel y goleuodd ei chyflwyniadau blaenorol fater Gwerth Gorau—

Maddeuwch imi am dorri ar draws araith ragorol gan y Ceidwadwyr. A wnewch ailadrodd yr hyn a ddywedasoch am awdurdodau’r heddlu? A oeddech yn awgrymu y dylid rhoi mwy o arian i awdurdodau’r heddlu yn ddi-gwestiwn? A wnaethoch y pwynt hwnnw?

I egluro, mae codi tâl ychwanegol ar awdurdodau’r heddlu, sydd eisoes wedi nodi eu gwariant, gan gynyddu’r swm sydd ganddynt i’w wario, yn annoeth ac nid yw’n bodloni amgyffred y cyhoedd.

Yr oeddwn am egluro’r pwynt hwnnw. Yr ydych yn ymwybodol bod awdurdodau’r heddlu yn gyrff hunanlywodraethol, corfforaethol ac na all neb herio eu hawdurdod. Felly, dylech feddwl yn ofalus cyn rhoi mwy o arian i’r cyrff hyn gan na allwch eu herio mewn unrhyw ffordd, beth bynnag a wnânt.

Diolch ichi am eich sylw.

I gloi, yr ydym yn ddiolchgar, Weinidog, am eich cyflwyniad, a gobeithiaf eich bod yn ddigon dewr i alw am ddiwygiad o’r fformiwla asesiad gwariant safonol cyn ei bod yn ofynnol inni ystyried yr Adroddiad Cyllid Llywodraeth Leol ar gyfer 2003.

Datganaf fuddiant fel aelod o Gyngor Dinas a Sir Abertawe. Croesawaf y setliad hwn. Amlinellodd y Gweinidog gynnydd o 8 y cant mewn cyllid ar gyfer cynghorau lleol a 7 y cant mewn twf gwirioneddol yn uwch na chwyddiant dros ddwy flynedd—setliad rhagorol. Dylem ei gymeradwyo, nid pigo brychau ynddo fel y gwnaeth y siaradwyr blaenorol.

A ydych yn cynnwys Gwenda Thomas ymhlith y siaradwyr hynny?

Dim ond cyfeirio at Janet Ryder a William Graham yr oeddwn. Dywedodd William Graham fod angen fformiwla ariannu hollol dryloyw ar Gymru. Ar ôl gwrando ar ei araith, pryderaf ynglŷn â’r datganiad hwnnw. Yn amlwg, mae angen fformiwla ariannu deg ar Gymru sy’n trin ardaloedd difreintiedig yn gywir ac sy’n sicrhau y cânt yr arian sydd ei angen arnynt, nid yn unig i gadw lefelau’r dreth gyngor yn isel, ond hefyd er mwyn darparu gwasanaethau i bobl yn yr ardaloedd hynny. Golygai’r math o fformiwla ariannu eglur a oedd ar waith yn ystod 18 mlynedd o Lywodraeth Geidwadol lai o arian i lywodraeth leol, toriadau mewn gwasanaethau a threth gyngor uwch. Byddai’r Ceidwadwyr yn gosod fformiwla ariannu annerbyniol tebyg arnom eto pe baent yn llywodraethu Cymru. Fodd bynnag, mae hynny’n annhebygol o ddigwydd.

Bydd y setliad hwn yn hybu gwasanaethau cyhoeddus ac yn gwella ansawdd bywyd pobl yng Nghymru. Dylem hefyd groesawu’r gefnogaeth ychwanegol i feichiau newydd, sydd yn eithaf sylweddol ac a fydd yn helpu llywodraeth leol i ddelio â hwy. Cofiaf na roddodd Llywodraeth ganolog, ar adeg y Llywodraeth Geidwadol, unrhyw gefnogaeth i awdurdodau lleol i ddelio â beichiau newydd.

Mae cryn feirniadaeth o’r Llywodraeth Geidwadol ddiwethaf. Ym mha rinwedd yr ydych yn siarad ar hyn o bryd? A ydych yn rhoi araith fel Dirprwy Weinidog neu fel Aelod Cynulliad cyffredin?

Gwyddoch o ddarllen yr arweiniad fy mod yn siarad fel llefarydd y Democratiaid Rhyddfrydol, gan fod y Gweiniodog yn siarad ar ran y Llywodraeth yn y ddadl hon. Fodd bynnag, cefnogaf safbwynt y Llywodraeth oherwydd mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn rhan o’r Llywodraeth bartneriaeth. Yr ydym yn cyflwyno setliad llywodraeth leol da a fydd yn helpu pobl Cymru ac yn cadw lefel y dreth gyngor yn isel yng Nghymru.

Cododd Janet Ryder sawl pwynt. Gwyddom oll fod Plaid Cymru yn ceisio bod yn bopeth i bawb, ond nid yw hyd yn oed yn gyson yn y Siambr hon. Soniwn am ddemocratiaeth leol, ond yr wyf wedi eistedd drwy sawl cyfraniad gan Blaid Cymru ar sut y dylai cynghorau lleol gyflwyno gwasanaethau yn ôl blaenoriaethau lleol heb ymyriad gan y Cynulliad. Fodd bynnag, ar yr un pryd dywed fod y Cynulliad yn gyfrifol am y dreth gyngor leol a dylai mewn gwirionedd ddweud wrth gynghorau lleol sut i roi trefn ar eu harian. Nid yw hynny’n gyson ac nid yw’n ffordd ddemocrataidd ymlaen ar lefel leol.

Mae’n briodol na chaiff yr arian ei bridiannu a, chan fod cynghorwyr lleol hefyd yn cael eu hethol ac yn atebol i’r etholwyr, mae’n bwysig bod ein perthynas yn seiliedig ar bartneriaeth, er y gallai hynny greu tensiynau creadigol.

Oni chytunwch y rheolir lefel y dreth gyngor a bennir gan swm y setliad a gaiff y cynghorau gan y corff hwn, a chan faterion eraill, os na chânt eu hariannu’n gywir? Mae hynny’n gorfodi’r cynghorau, mewn rhai achosion, i bennu treth gyngor uwch. Nid mater o fynd â’u hawl democrataidd lleol i bennu eu lefel eu hunain oddi wrthynt yw hyn; mae’n digwydd gan nad yw’r Llywodraeth, yr ydych yn rhan ohoni, yn eu hariannu’n gywir.

Ni ddeallaf sut y daethoch i’r casgliad hwnnw, Janet, gyda chynnydd o 8 y cant mewn arian a 7 y cant mewn twf gwirioneddol. Mae Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru wedi croesawu’r arian ychwanegol. Felly, yr ydym yn ariannu llywodraeth leol yn gywir. Hoffwn glywed o ba le y byddech yn dod o hyd i’r arian ychwanegol y credwch y dylai fod yn mynd i lywodraeth leol, gan nad yw ar gael oni wnewch doriadau yn y cyllid ar gyfer iechyd ac addysg.

A ydych yn dweud wrthyf felly, nad yw San Steffan wedi trosglwyddo arian i’r Cynulliad i dalu am daliadau trothwy athrawon?

Pe baech wedi trafferthu i astudio’r ffigurau, byddech yn gwybod fod y Cynulliad wedi trosglwyddo arian i lywodraeth leol i dalu am daliadau trothwy athrawon, ac wedi rhoi sicrwydd i lywodraeth leol ynglŷn â hynny. Bydd arian ar gael ar gyfer beichiau ychwanegol—[Torri ar draws.] Ni chymeraf ymyriad arall gan y bydd yn troi yn ddadl rhyngoch chi a fi yn unig. Trosglwyddwyd arian i’r Cynulliad a fydd, yn ei dro, yn rhoi arian i lywodraeth leol, gan gynnwys darpariaeth ar gyfer yr arian ychwanegol hwnnw.

O ran partneriaethau, fel yr un sydd gennym gyda llywodraeth leol, lle y siaradwn â hi a deliwn â hi ar sail gyfartal, caiff tensiynau creadigol eu datrys yn y cytundeb polisi. Mae Cymru ar flaen y gad wrth weithredu ein blaenoriaethau a blaenoriaethau cynghorau lleol a’u hariannu, gan fesur allbwn y cytundebau partneriaeth hynny, nid y mewnbwn yn unig, fel yr ymddengys y mae pobl eraill am ei wneud. Mae hynny’n fwy adeiladol na’r drefn ariannu wedi ei phridiannu a hyrwyddir gan y Ceidwadwyr, a fyddai’n eu galluogi i barhau â’u polisïau i ddinistrio llywodraeth leol; nod yr oeddent yn anelu ato pan oeddent mewn grym.

Yn arbennig, croesawaf y ffaith y cytunwyd ar yr asesiad yn gynharach eleni, i alluogi cynghorau i gynllunio eu harian yn well—

Datganaf fuddiant fel arweinydd Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf ac aelod o Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru. A yw Peter Black yn barod i gefnogi’r Gweinidog a rhoi ymrwymiad i lywodraeth leol yng Nghymru y bydd y Llywodraeth yn dod o hyd i rhwng £20 miliwn a £30 miliwn ychwanegol i warantu cost tâl trothwy yn y cylch presennol? Dyna faint y bwlch y bydd disgwyl i lywodraeth leol ei ariannu gan na ddarperir ar ei gyfer yn y gyllideb hon. Bydd llawer o wasanaethau cyhoeddus yn dioddef o ganlyniad.

Mae ystod y cynnydd yn y dreth gyngor ledled Cymru yn syfrdanol. Bydd cynnydd o tua 9 y cant yn y dreth gyngor i’r cymunedau tlotach yng Nghymru. Er gwaetha’r grantiau dampio ar gyfer Blaenau Gwent, bwriada’r Cyngor gynyddu ei dreth gyngor tua 8.8 y cant. Yn yr un modd, bydd y dreth gyngor yn codi ym Merthyr Tudful a Chastell-nedd Port Talbot 8.8 y cant, ac 8.2 y cant yn Nhor-faen. Yn seiliedig ar y cynlluniau gwario presennol a’r setliad hwn, mae’r cynnydd yn y dreth gyngor sy’n seiliedig ar y cyllidebau tybiedig hynny yn glir. Mae ystod y cynnydd wedi methu â phontio’r bwlch. Cefnogwyd adolygiad o’r fformiwla gennym, ond nid yw’r fformiwla, ynghyd â setliad y Gweinidog, wedi darparu eto ar gyfer y cymunedau tlotach hynny.

O ran ariannu cludiant am ddim, mae’n glir bod Llywodraeth Cymru yn derbyn yn awr nad yw’n llwyr gyfrifol am ariannu cludiant am ddim i’r henoed a’r anabl ledled Cymru. Mae awdurdodau lleol, sy’n gweithredu fel asiantau ar ran y Cynulliad Cenedlaethol, wedi dod o hyd i fylchau ariannu mawr. Mae’r rheswm y gorfodwyd y Llywodraeth i gyfaddef hyn yn glir; caniateir awdurdodau lleol yn awr i nodi ar gefn y tocynnau bws bod y fenter hon wedi ei hariannu gan y Cynulliad Cenedlaethol—neu deitl dewisol y Cabinet, WAG—a’r awdurdod lleol unigol. Ceir tystiolaeth glir. Yr wyf am i’r Gweinidog ymrwymo y bydd, yn lle dyfarnu’n ôl-weithredol—gwn fod ganddi weithgor sy’n archwilio’r gost wirioneddol—yn cydnabod bod angen dirfawr, pan ddaw’r dystiolaeth yn amlwg yn y cylch presennol. Fel arall, bydd yn rhaid i dalwyr y dreth gyngor, nad oes ganddynt hawl i docynnau bws am ddim, warantu’r gost. Yn fy awdurdod, mae hynny’n gyfwerth â chynnydd o 0.5 y cant yn nhrethi’r cyngor.

Mae’n warthus ac yn gyfeiliornus i’r Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau sefyll gerbron y Siambr hon a dweud wrthym nad yw swm y dreth gyngor y mae gan awdurdod lleol i’w wario yn fusnes i’r Cynulliad o gwbl. Mae’r Cynulliad yn gyfrifol am unrhyw beth hyd at 85 y cant, neu’r mwyafrif helaeth, o’r arian sydd gan awdurdod lleol i’w wario. Po leiaf yr arian a ddaw o’r Cynulliad, po fwyaf y bydd trethi’r cyngor yn codi. Mae’n ymwybodol iawn o hynny—neu fe ddylai fod. Ni ddylai sefyll ger ein bron a dweud wrthym nad oes unrhyw berthynas rhwng yr hyn a wna’r Cynulliad a’r lefelau y pennir trethi’r cyngor arnynt.

Seiliwyd y cynnydd yn y gyllideb hon, fel ag y mae, ar wariant blaenorol ac nid ar asesiadau gwariant safonol. Mae asesiadau gwariant safonol, fel y gŵyr hi hefyd, wedi eu pennu i raddau helaeth yn ôl y boblogaeth, sy’n golygu bod ardaloedd gyda chynnydd yn y boblogaeth ar eu colled.

Dywedwyd wrthym na fyddai angen grantiau dampio byth eto. Fodd bynnag, unwaith eto, oherwydd gweithrediadau’r un awdurdodau lleol a reolir gan Lafur yn gwario mwy na’u hasesiadau gwariant safonol, gwelsom grantiau dampio yn cael eu hailgyflwyno.

Soniodd Peter Law am gyfarfodydd cyhoeddus ychydig funudau yn ôl, gan herio un o’m cyd-Aelodau i fynychu cyfarfod cyhoeddus ym Mlaenau Gwent. Arferai fod yn Ysgrifennydd yr Amgylchedd a Llywodraeth Leol. Gwn iddo gael gwahoddiad i fynychu cyfarfodydd cyhoeddus ar sawl achlysur yn Sir Fynwy, ac eto ni ddaeth erioed. Ble yr oeddech chi Peter? Gofynnwyd ichi dro ar ôl tro i ddod i gyfarfod cyhoeddus—

Soniaf hefyd am sylwadau’r Aelod Cynulliad dros Gastell-nedd, Gwenda Thomas, y mae gennyf rywfaint o barch ati. Chymer hi mo’i thwyllo gan neb. Fodd bynnag, bu’n rhaid imi guddio gwên gam pan ddechreuodd gwyno am y cynnydd yn y dreth gyngor y bydd ei hetholwyr yn ei weld. Pam na siaradodd o blaid Sir Fynwy pan welodd fy etholwyr i gynnydd o 25 y cant, 14 y cant a phan welant 10 y cant y flwyddyn nesaf?

A yw David Davies yn argymell bod Cyngor Sir Fynwy yn gwrthod y cytundeb grant trosiannol a gaiff eleni?

Nac ydw; bydd angen pob ceiniog arno. Argymhellaf fod arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol yn dechrau sefyll o blaid pobl Sir Fynwy. Yr oedd yn iawn iddo fynychu’r cyfarfodydd cyhoeddus nad oedd Peter Law am eu mynychu, cyn iddo ymuno â’r Llywodraeth. Yr oedd yn fodlon siarad yn erbyn y trefniant a’r grant cynnal refeniw gan y Cynulliad. Cyn gynted ag y rhoddodd ei draed mewn car gweinidogol, yr oedd yn fater arall. Yn sydyn mae’n dweud wrthym y dylem ei gefnogi.

Maent yn cael mwy o arian.

Ni wrandawaf ar unrhyw bregeth gan y Democratiaid Rhyddfrydol. Os ydym am ddatrys y problemau hyn, mae’n hen bryd inni gynnwys y rheini sy’n gwario mwy na’u hasesiadau gwariant safonol, yr un hen awdurdodau lleol o dan reolaeth Llafur a’u ffrindiau yng Nghymdeithas Llywodraeth Leol Cymru—ac mae Noel Crowley yn un ohonynt—a gofyn pam na allant wario o fewn terfynau penodedig y Cynulliad. Pe baem yn dechrau gwneud hynny, efallai y gallwn sicrhau bod awdurdodau lleol yn cael cyfran deg o’r dorth, yn lle cosbi awdurdodau lleol o bob plaid gwleidyddol sy’n cael eu rhedeg yn dda ac effeithlon.

Yr wyf wrth fy modd gyda chyhoeddiad rhagorol y Gweinidog, oherwydd mae’n setliad da. Yr oeddwn yn gwrando ar Peter Black yn gynharach, pan soniodd fod Plaid Cymru yn bopeth i bawb. Credais ei bod wedi dwyn dillad y Democratiaid Rhyddfrydol.

Y gwir yw fy mod yn cydymdeimlo rhywfaint â Peter Black heddiw, gan fod Plaid Cymru mewn byd ffantasi, pan ddywed ei haelodau yr hyn a wnânt ynglŷn â’r mater hwn. [AELODAU PLAID CYMRU: ‘Ildiwch.’] Mae fel bod mewn pantomeim, gyda phobl yn bloeddio ‘edrychwch y tu ôl ichi’.

A gytunwch i Blaid Cymru, pan oeddech yn Ysgrifennydd dros yr Amgylchedd a Llywodraeth Leol, bwyso am grant dampio o £27 miliwn mewn blwyddyn pan oedd gennym £180 miliwn o danwariant ar y gyllideb, ac fe’i cwtogwyd gennych, fe gredaf, i £16 miliwn?

Cytunaf fod Plaid Cymru wedi gofyn am grant dampio o £27 miliwn. Fodd bynnag, pan ddaeth yn adeg pleidleisio, pleidleisiodd Plaid Cymru yn erbyn y grant dampio ac o blaid ei leihau, a dyna pam y bu’n rhaid ei gwtogi. Fel bob tro, mae Plaid Cymru yn byw mewn byd o ffantasi. Gallai Plaid Cymru ddweud y dylai fod cynnydd o 20 y cant neu 30 y cant, gan nad oes ganddi’r cyfrifoldeb i’w ddarparu. Pe baem yn byw ym myd Plaid Cymru, mewn gwladwriaeth annibynnol, byddai pob un ohonom ar y stryd yn cardota. Dyna fel y byddai hi pe bai Plaid Cymru mewn grym.

Gadewch inni gael y gwir am y sefyllfa. Mae hwn yn setliad hael. Pan archwiliwn y setliad, gwelwn fod yr arian a roddir inni ar gyfer tâl athrawon yn cael ei drosglwyddo at y diben hwnnw i awdurdodau lleol. Yr wyf yn falch bod y Gweinidog wedi llwyddo i wneud hynny. Yr ydym yn gweithio mewn partneriaeth. Croesawodd Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru y setliad fel un hael i bob plaid. Mae Plaid Cymru yn un o’r pleidiau hynny. Gadewch inni fod yn realistig; mae’n setliad da.

Pan oedd y grant trosiannol wedi ei frigdorri gennym, yr oedd Plaid Cymru yn erbyn brigdorri. Gan fod y grant erbyn hyn heb ei frigdorri, mae yn erbyn hynny, oherwydd cred y dylai fod mwy o arian. Ni allwn ennill. Yr wyf yn ddiolchgar bod y Gweinidog wedi cynnwys y grant trosiannol, oherwydd mae pobl dlawd ar hyn o bryd yn byw mewn cymunedau difreintiedig. Cynrychiolaf gymuned y mae angen help arni.

Mae cyferbyniad llwyr heddiw—mae pobl a oedd am wario £56 miliwn o arian cyhoeddus ar neuadd gyngerdd ddydd Mawrth diwethaf yn wylo dagrau ffug ynglŷn â grant trosiannol heddiw. Dyna realiti blaenoriaethau wrth ystyried a delio ag allgáu cymdeithasol.

A gydnabyddwch, Peter, fod buddsoddi £56 miliwn—nid arian y Cynulliad i gyd—yng Nghanolfan Mileniwm Cymru yn un o bolisïau’ch mainc flaen?

Ydy, a chlywsoch fy marn ar hynny. Fodd bynnag, mae eich plaid chithau hefyd, heblaw un aelod, yn cefnogi’r polisi hwnnw. Gadewch i hynny fod yn glir.

Arian y Cynulliad yw’r £56 miliwn i gyd; daw o floc y Cynulliad pa ffordd bynnag yr ystyriwch ef. Os oedd £10 miliwn yn dod o’r loteri ar gyfer Cyngor Celfyddydau Cymru, fe’i bwriadwyd ar gyfer pobl Cymru yn gyffredinol ac nid ar gyfer y prosiect hwn yn unig.

Gadewch inni sôn am y Ceidwadwyr ac am bobl freintiedig Sir Fynwy, a sut y maent yn ystyried pethau. A yw David Davies a’i arweinydd yn barod i ddod i Flaenau Gwent ac ymddiheuro am y llanastr a achoswyd yn fy nghymuned yn ystod y 18 mlynedd pan fu’r Ceidwadwyr mewn grym?

Yr wyf yn mynd i gael fy nhynnu yn gareiau gan fyped.

A yw Peter Law yn awgrymu ei fod, o’r diwedd, yn barod i ddod i Sir Fynwy ac egluro wrth fy etholwyr paham y mae eu trethi cyngor wedi cynyddu? Pan oedd yn dal swydd yr Ysgrifennydd a oedd yn gyfrifol am wneud penderfyniadau o’r fath, nid oedd yn fodlon gwneud hynny ac ni allai drafferthu gwneud hynny.

Yr unig reswm nad oeddwn yno oedd am fy mod ar fusnes gweinidogol. Pan ddaethoch â’r dorf broffesiynol arferol i’r Cynulliad mewn tri bws, treuliais 40 munud yn egluro wrthynt pam y bu’n rhaid inni ddelio â’r grant trosiannol a pham mae angen help ar rai pobl. Yn anffodus, nid oedd rhai ohonynt yn deall hynny gan eu bod wedi eu difwyno â’r un hunanoldeb â ddangoswyd gennych chi yn y Siambr hon, yn yr ystyr nad ydych yn deall cyflwr pobl dlawd. Ac eto mae Sir Fynwy yn ffinio â Blaenau Gwent; fe wyddoch pam mor wael yr effeithir arni.

A eglurwch inni pam mae Blaenau Gwent yn gwario gymaint mwy y pen na Sir Fynwy ar wasanaethau syml fel gwaredu a chasglu gwastraff? Onid yw’n wir bod cyngor Blaenau Gwent yn anobeithiol o aneffeithlon, ac na ddylai cyngor mewn ardal adeiledig o’r fath wario unrhyw beth tebyg i’r swm o arian a warir ar wasanaethau o’r fath mewn ardal wledig fel Sir Fynwy?

Rhaid i Flaenau Gwent ddarparu gwasanaethau nad ydynt yn bodoli yn y sector preifat. Mae gennych wasanaethau sector preifat yn Sir Fynwy, ac eto ni fyddent byth gennym ni. Effeithir ar Flaenau Gwent gan drefniadau blaenorol sy’n deillio o’r wyth sir fawr, ac nid ydym erioed wedi dianc rhag hynny. Hyd yn oed gyda’r fformiwla ychwanegol hyn, mae angen mireinio materion, fel y crybwyllodd Gwenda y bore yma.

Eich fformiwla chi yw hon; chi a’i lluniodd.

I gloi, mae gennym ddyletswydd i bob cymuned yng Nghymru.

A ildiwch?

Peter, sut yr eglurwch wrth bobl Blaenau Gwent fod y cynnydd yn y dreth gyngor yng Nghasnewydd 1 y cant yn llai, a bod y cynnydd yn y dreth gyngor yng Nghaerdydd 1 y cant yn fwy, yn seiliedig ar ffigurau’r Gweinidog?

O dan drefniadau’r Llywodraeth Geidwadol ddiwethaf, yr oedd y cynnydd yn y dreth gyngor ym Mlaenau Gwent yn 13 y cant, ac mae wedi gostwng yn barhaus o dan system ariannu’r Cynulliad Cenedlaethol i 8.8 y cant. Er bod hynny’n uchel o hyd, mae pobl mewn cymunedau difreintiedig sydd heb lawer o adnoddau yn falch ei fod yn gostwng. Dengys fod y Gweinidog yn gwrando a bod y Llywodraeth Cynulliad hon yn gweithio ar ran pobl ddifreintiedig. Diolchaf iddynt am hynny.

It is interesting to see that Gwenda Thomas agrees with Janet Ryder’s criticism of the Government. I am pleased that Peter Black did not disagree with Gwenda. It is obvious that the Government is under attack, given Peter Law’s disagreement with it over the Wales Millennium Centre. It is clear that, unsurprisingly, there is some disagreement within the Government on this settlement, and no wonder. Ian Miller recently said that this increase, in reality, is not 8 per cent but 5.6 per cent. If London has transferred sufficient funds to pay teachers, why does £5.3 million need to be paid now and, of necessity, retrospectively?

I will concentrate on this settlement’s effect on the police in Wales, and on north Wales, in particular. The police is funded from three sources. Forty-six per cent of its money comes from the Home Office, 32 per cent from the revenue support grant and 22 per cent from council tax, through the local authorities. Today’s debate is relevant to 54 per cent of police funding. The contribution to police funding is an essential part of the council tax bill, though many council tax payers do not realise that. For 2002-03, the police estimate that an increase of 6 per cent is needed in its budget. Indeed, the Home Office refers to a 6 per cent increase in the budget for the work. Despite that, the Home Office only recommended a 2.8 per cent general increase in terms of direct funding for police forces. The increase provided for North Wales Police is only 2.3 per cent. It is true that additional sources of funding are available—for example, the crime fighting fund—but there are stringent conditions on these funds and the forces do not get them as a matter of course. I will return to that matter.

In contrast to the increase of 2.8 per cent police authorities face wage increases of 3.5 per cent, and wages make up for two thirds of police costs. They face substantially higher increases in pension costs. Ruth Henig, the chair of the Association of Police Authorities, described the increase as an exponential one. Taking all this into account, the average inflation level in Wales is 4.9 per cent, and unavoidable increases in costs—such as insurance costs—are at 1 per cent. That is a total of 5.9 per cent. In the settlement, in the police allocation that comes from the Assembly, the Government of Wales has set a figure of 4 per cent for the Assembly’s contribution. If the increase in the local government contribution were about the same, North Wales Police would be facing a deficit of 1.9 per cent, or £1.6 million. It would be forced to cut back around 30 officers in order to deal with that deficit and, in doing so, it would lose its right to receive additional funding from the reserve in London. Therefore, it would lose 30 officers and miss out on a potential increase of 38 additional officers funded by that special reserve. That is 68 fewer police officers as a consequence.

It could, of course, turn to the council tax. That is why I intervened during the Minister’s opening speech, to seek an assurance that the police has the right to request more than 4 per cent from the council tax to safeguard that increase in the number of police officers, something that the people of north Wales wish to see. A poll based on figures from December 2001, shows that 75 per cent of people in north Wales are prepared to finance that increase. Police officers are needed in our villages and towns. People want that. I hope that the Government allows a sufficient increase, from the Assembly or via the council tax, to ensure that.

Ymdriniaf yn gyntaf â phwyntiau Dafydd Wigley a William Graham ar ariannu’r heddlu. Mae’r Aelodau eisoes wedi codi’r mater hwn yn uniongyrchol gyda mi o ganlyniad i sylwadau awdurdodau’r heddlu a’u hymgyrch wych ar y cyfryngau ar faterion plismona. Rhaid inni egluro mai dim ond 2.8 y cant y cynyddodd y Swyddfa Gartref y grant, fel y dywedodd Dafydd, yn lle 4 y cant. Yng Nghymru, yn wahanol i Loegr, yr ydym wedi caniatáu i awdurdodau’r heddlu gadw’r adnoddau a fyddai wedi eu talu’n flaenorol i gefnogi’r Heddlu Troseddau Cenedlaethol a’r Gwasanaeth Gwybodaeth Droseddol Cenedlaethol. Rhoddodd hynny y swm annisgwyl o £4 miliwn iddynt, sy’n cyfateb i un y cant o’u cyllidebau. Felly, o ran y setliad a roddodd, mae Cynulliad Cenedlaethol Cymru wedi delio’n deg â’r heddlu. Mae’r Swyddfa Gartref, drwy leihau ei chymorth grantiau, yn canoli ei rheolaeth drwy herio awdurdodau’r heddlu i gyflwyno cynigion cystadleuol i adennill yr arian. Yn y bôn, system grantiau ydyw. Gobeithiaf y bydd awdurdodau’r heddlu yn gwneud digon o ymdrech i adennill yr arian oddi wrth y Swyddfa Gartref drwy gyfrwng y dull grantiau hwn. Nid yw’n fater y mae gennym gyfrifoldeb yn ei gylch, oherwydd yr ydym wedi cefnogi’r heddlu’n gyson yn yr ardaloedd lle y gallwn yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru.

Nid wyf wedi capio awdurdodau’r heddlu, yr wyf ond wedi gofyn iddynt ymddwyn yn gyfrifol ac ystyried safbwyntiau trethdalwyr lleol. Wrth gwrs, y cynghorwyr sy’n gwasanaethu ar awdurdodau’r heddlu fydd y bobl orau i ystyried y safbwyntiau hynny. Gobeithiaf y bydd yr Aelodau yn deall fy safbwynt ar ariannu heddluoedd yn glir.

Nodaf hefyd rai pwyntiau eraill. David, byddai’n well i chi ddechrau darllen y papurau ynglŷn â hyn, oherwydd chi sydd â’r chweched gyfradd treth gyngor isaf yng Nghymru a’r cynnydd canrannol uchaf mewn asesiadau gwariant safonol. Nid wyf am glywed unrhyw gwyno gennych ynglŷn â lefelau’r dreth gyngor, nac unrhyw beth arall, yn Sir Fynwy, sydd wedi gwneud yn eithaf da dros ag ystod o feysydd.

Synnaf at sylwadau Pauline Jarman, o gofio ei bod yn arweinydd awdurdod lleol ac yn aelod o Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru. Ni wn am unrhyw awdurdod lleol sydd wedi pennu ei dreth gyngor eto. Enwch un sydd wedi trafod hyn. Ni wn am un sydd wedi cwblhau ei gyllideb eto. Pan soniwch am docynnau mantais i bensiynwyr a’r £16.5 miliwn yn y setliad, bu cryn drafodaeth gydag awdurdodau lleol a gweithredwyr bysiau yn y grwpiau a sefydlwyd i ddatblygu hyn. Mae’r arian ychwanegol yn adlewyrchu asesiad yr awdurdodau lleol. Cafodd Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru gyfle i gynnig newidiadau i’r fformiwla ddosbarthu. Ni thrafodwyd hynny eto. Cadwaf mewn cof bob tro, os ydych am newid y fformiwla ddosbarthu ac am ystyried y materion hyn, bod lleoliad ar gael i’w trafod.

Gadewch inni droi yn awr at fyth tâl athrawon. Cynhwyswyd £26 miliwn yn y grant cynnal refeniw sylfaenol ar sail reolaidd, a gaiff ei uwchraddio. Yn 2001-02 cytunasom i dalu’r gost. Yn 2003 yr ydym wedi rhoi digon o adnoddau i’r awdurdodau. Cefais sylwadau gan Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru ynglŷn â phwysau tâl athrawon a thâl arbennig athrawon yn benodol. Dywedais fy mod yn barod i ystyried y mater eleni yng ngoleuni unrhyw wybodaeth bellach y gall yr awdurdodau lleol ei rhoi i mi. Nid gwyddor mo’r trothwy hwn. Ni allwch warantu y bydd rhai pobl yn cael un swm ac eraill yn cael swm arall ac y bydd popeth yn ei le. Rhaid ichi fod yn hyblyg bob tro. Mae llawer o arian yn y setliad eisoes a gwnaethom ymrwymiad llawn yn hynny o beth.

Mae’n bwysig inni ystyried y materion eraill a godwyd yn nhrafodaeth heddiw. Ni chroesawaf sylwadau Janet Ryder. Yr ydych naill ai’n credu mewn democratiaeth leol, lle y mae cynghorau lleol yn cyflawni eu busnes neu ddim yn credu. Yr ydych naill ai’n credu y dylid pridiannu neu na ddylid pridiannu. Ni allwch ddweud y dylai awdurdodau lleol gael mwy o arian ar gyfer y beichiau newydd hyn ac yn y blaen, pan nad ydych yn barod i ddweud sut y byddech yn ailddosbarthu’r gyllideb.

Ddoe gwyliais y trafodaethau yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol gyda diddordeb, pan wnaeth Jane gyhoeddiad rhagorol ar faterion dyledion. Croesewir hyn yn gyffredinol ledled Cymru. Mae rhai pobl wedi dweud ei bod yn annheg i’r awdurdodau iechyd hynny a fu’n ddarbodus. Fodd bynnag, mae materion eraill i’w hystyried. Rhaid inni wella’r gwasanaeth. Ni allwch gymryd camau i wella’r gwasanaeth ac ar yr un pryd ddweud bod angen rhagor o arian ar gyfer llywodraeth leol ac yn y blaen. Rhaid ichi fod yn glir bod yn rhaid newid y gyllideb gyffredinol os ydych am newid pethau. Peidiwch â dod yma a chwyno eich bod am gael rhagor o arian i reoli gwastraff ac yn y blaen. Rhaid ichi fod yn barod i ddweud o ble y daw’r arian hwnnw.

Gwnaed sawl pwynt pwysig yn ystod y ddadl. Cyfeiriaf at sylwadau a wnaed gan Gwenda Thomas, Cadeirydd y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai. Mae hefyd yn aelod o’r fforwm ymgynghorol ar gyllid.

Nid wyf am i’r ddadl orffen heb adleisio rhai o bryderon Gwenda. Rhannaf ei phryderon difrifol ynglŷn ag effeithiau’r fformiwla, sy’n parhau i gosbi yn hytrach na chefnogi rhai o’r cymunedau mwyaf difreintiedig yng Nghymru. Ym Merthyr Tudful, er enghraifft, mae’r fformiwla, sy’n trosi newidiadau yn y boblogaeth yn grantiau, yn dwysáu’r broblem o boblogaeth yn lleihau o ganlyniad i amddifadedd. Yn ddiau, bydd hynny’n golygu cynnydd anghyfartal yn y dreth gyngor. A gytunwch, oherwydd y gerio uchel, y caiff amrywiad bach yn y grant effaith fawr ar lefel y dreth gyngor a delir gan fy etholwyr? A allwch fy sicrhau yr aildrafodir y fformiwla yng ngoleuni’r problemau hyn, yn arbennig gan eu bod yn effeithio ar gofrestriadau ysgolion? Nid yw’n gweithio yn fy etholaeth i.

Codwch fater difrifol, sydd wedi dechrau dod i’r golwg, sef sut y dylai dosbarthiad grantiau ymateb i amgylchiadau poblogaeth sy’n lleihau. Mae hefyd yn broblem yng Nghastell-nedd Port Talbot, lle mae nifer y plant ysgol yn gostwng yn gyflym.

Pan fydd y grantiau ar gyfer yr awdurdod lleol yn uniongyrchol ac yn gyflym yn dilyn gostyngiad o’r fath, efallai ein bod yn ychwanegu at y problemau yn y gymuned honno, gan annog gostyngiad pellach yn y boblogaeth. Mae hynny’n broblem. Efallai ei fod yn anghyson hefyd i leihau’r gefnogaeth a gynhwysir yn y setliad llywodraeth leol tra’n buddsoddi symiau mawr o arian mewn mentrau adfywio arbennig.

Derbyniaf fod yna broblem. Byddai cyfyngu’r gyfradd newid yn yr asesiad gwariant safonol mewn unrhyw flwyddyn yn helpu yn y byrdymor. A bod yn onest, nid oes ateb gennyf i’ch cwestiwn, oherwydd yr ydych ond yn sôn am rhwng 6 a 9 y cant. Huw, fe godaf y mater hwn yn y fforwm ymgynghorol ar gyllid ac adrodd yn ôl i’r Aelodau, os bydd hynny o gymorth. Efallai yr hoffai’r Cynulliad a llywodraeth leol drafod y mater yn yr arena benodol honno.

Os gallaf barhau i ymateb i bwyntiau Gwenda—

O ran y fformiwla, mae Cyngor Sir Ddinbych yn cael problem gyda’r data, a fydd yn effeithio ar ei gyllideb. Gwnaeth Ann Jones a minnau sylwadau i’r Cynulliad ar hyn, ond dim ond yn y diwrnod neu ddau diwethaf. A ystyriwch y mater â chydymdeimlad, a gweld beth y gallwch ei wneud ar gyfer cyngor Sir Ddinbych, sydd mewn sefyllfa anodd er nad hwy sydd ar fai am hyn?

Cyfeiria hyn at ddata a baratowyd gan ymgynghorwyr yn gynnar yn y broses. Yr wyf yn ystyried sefyllfa cyngor Sir Ddinbych yn ofalus a gallaf, gobeithio, eich hysbysu yr wythnos nesaf.

I barhau â’m hymateb i bwyntiau Gwenda, cytunaf na allwn fod yn fodlon ar weithredu’r fformiwla hyd nes yr ymgorfforir y data newydd, yn arbennig ar wasanaethau cymdeithasol. Yr ydym yn dibynnu ar lywodraeth leol i ddarparu’r data hwnnw. Dywedwyd wrthyf nad yw ar gael eto, hyd yn oed ar gyfer y flwyddyn nesaf. Fodd bynnag, byddaf yn dychwelyd at y mater i gyflymu’r ddarpariaeth, er mwyn ceisio sicrhau bod data ar gael y flwyddyn nesaf, oherwydd mae’n effeithio ar y fformiwla.

Dadleuodd Gwenda hefyd y bu gormod o ansefydlogrwydd o lawer yn y ffactorau sy’n cyfrannu at y fformiwla asesiad gwariant safonol. Enwodd Gastell-nedd Port Talbot yn hyn o beth, lle mae casgliad o ffactorau wedi dod i’r golwg i roi’r cynnydd isaf yn yr asesiad gwariant safonol yng Nghymru. Rhannaf eich pryderon. Yr wyf yn ymrwymo i ymchwilio i’r modd y pennir terfynau cywir ar faint y mae’r cynnydd canrannol yn yr asesiad gwariant safonol, neu’r grant, i unrhyw awdurdod, yn gwyro oddi wrth y cynnydd cyfartalog. Gallwn archwilio hynny yn ystod y flwyddyn nesaf.

I ddychwelyd at y sylwadau ar y fformiwla, yr ydym lle yr ydym. Ni thynnwd hyn o het gan Peter Law; na Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru ychwaith. Gwnaed llawer o waith ar hyn, a’r gobaith oedd y byddai awdurdodau penodol yn elwa arno. Mae’n bwysig cydnabod bod gwaith ar y fformiwla yn mynd rhagddo.

Yn olaf, yr wyf wedi hen flino ar bobl sy’n cyfeirio at yr awdurdodau lleol hynny sy’n cael rhyddhad trosiannol a drefnir fel awdurdodau Llafur, afrad, â gwariant uchel. Nid ydynt. Dylai’r rheini sy’n bloeddio hyn sicrhau bod eu ffeithiau ynglŷn â phwy sy’n cael yr arian yn gywir. Nid awdurdodau Llafur mohonynt i gyd. Dylech hefyd ddarllen fy adroddiad yn hynny o beth.

Mae’n ddefnyddiol cofio bod llawer o’r awdurdodau hyn yn wynebu anawsterau gwirioneddol—lleihad mewn poblogaeth ac amgylchiadau sy’n newid. Mae’n ddyletswydd arnom i helpu’r ardaloedd tlawd hynny, a pheidio â’u beirniadu yn y Siambr. Mater i awdurdodau lleol yw’r dreth gyngor. Rhoddwyd setliad da iddynt eleni a’r llynedd, ond ni allwch ddadwneud y difrod a wnaed dros gyfnod hir o amser gan weinyddiaeth flaenorol.