This is one of the most important reports to be presented to the Assembly. Contrary to the usual custom, I will start with thanks. I thank the Committee members; the clerk and his team for their commitment and hard work; the expert witnesses who appeared before the Committee; the expert adviser, Les Hobson, who worked extremely hard; and the many people and organisations that submitted evidence. I thank in particular the higher education sector and Higher Education Wales, which established working groups to submit evidence on the key themes. One working group presented an idea that became one of the report’s key recommendations. We greatly appreciate HEW’s contribution to the process.

Whatever is said about the report, the policy review process was extremely valuable. It would have been impossible without devolution and the existence of the National Assembly. The review did not go entirely smoothly, and there were some disagreements. They are noted in annex 8 to the report. There were one or two storms along the way, but we came through them unscathed.

My task this afternoon is to stress how much consensus was achieved and give you an idea of the issues on which we there was unanimity. One such issue was the importance of the subject. Indeed, the Committee decided to consider the future of higher education because we realised its significance to the future of the nation. Also, the sector is facing several challenges in this age of rapid change. These include globalisation, developments in information and communications technology and, as a result, the growth of distance learning. Large international corporations, companies and universities now provide higher education through distance learning. There has been a large increase in demand, and there are also new expectations. HEW told us that the aim of higher education should be to help people to learn what they want, where they want, when they want, using a variety of methods and technologies and a flexible system of learning. The sector must also prosper in an increasingly competitive and global context.

Wales’s higher education sector has achieved much, including high quality teaching, more success than most in attracting students from disadvantaged backgrounds and a substantial increase in the quality and amount of research, as the latest research assessment shows. It is a large sector, which educates 6 per cent of UK students. Half the students come from England and beyond, while half of Wales’s students go to England and beyond.

However, the sector also faces several challenges. Wales only receives 3 per cent of the funding from research councils, while Scotland, which has 9 per cent of the UK’s population, receives 12.4 per cent. There is also a failure to connect with Wales’s needs. Even though it is a large sector, Wales is lagging behind in terms of the basic indicators of the knowledge economy, namely research and development. There is also concern about the financial stability and competitiveness of several of our institutions. To some extent, that is associated with the high costs of small institutions. I will return to the issue of money before closing, as it is a crucial issue that was often raised during the review.

According to the review’s terms of reference, its purpose is:

‘To identify a vision for higher education in Wales and how it should serve the country’s needs, and to develop a long-term strategy for optimising the sector’s contribution.’

In short, the purpose was to identify a vision, to serve needs and develop a long-term strategy, and there was a feeling that the Assembly has a legitimate role in these matters.

What kind of strategy, therefore? I turn to some of the elements and priorities. There is a need for more collaboration and networking between our institutions in order to increase effectiveness and overcome the diseconomies of small scale; to provide a wider choice; to raise standards in teaching and research; to create the confidence to compete in the global market; and to establish partnerships across the world, as is happening increasingly these days.

Networking and collaboration are facilitated by the revolution in information and communications technology. We need to co-ordinate and collaborate in order to develop an ICT network on a national scale, which will, in turn, facilitate more collaboration and networking.

How, therefore, in the Committee’s opinion, should we promote this collaboration? First, we can do that by acting upon one of Higher Education Wales’s own recommendations, which was further developed, we understand, in discussions with the Further Education Funding Council for Wales, namely to create clusters of institutions. There would be regional clusters that would work closely with further education institutions, and functional clusters, often across the country.

In the Committee’s opinion, such co-operation offers exciting possibilities for combining face-to-face learning with distance learning, for example. There may be numerous obstacles to co-operation, and we have heard about those, but the Committee believes that these are obstacles to be overcome and problems to be solved. There is no-one better, after all, at solving problems than some of our brightest problem solvers: the staff of our higher education institutions.

The second way to promote collaboration is to have a body to lead the way and co-ordinate. The Committee considered two possibilities for this: the University of Wales and the Further Education Funding Council for Wales. We quickly concluded that only the funding council, for obvious reasons, could do this. It could do this, not by being over-authoritative, and laying down the law—that is one sure way to fail—but by leading, encouraging and facilitating through dialogue and discussion, and using appropriate incentives. We believe that the funding council should have a strategic role and that legislation should be introduced for that purpose.

On the future of the University of Wales, the Committee recommends—and I quote,

‘That the Assembly Minister…HEFCW and HEW should enter into dialogue with the University of Wales to critically review the appropriateness of the present University of Wales structure.’

The word ‘critically’ is used, not in condemnation, but as in the phrase ‘literary criticism’, namely, to discover the strengths and weaknesses, and to analyse in order to consider these issues.

I do not want to comment on the arguments that have been rumbling on since the publication of the review a week ago, about retaining the University of Wales degree, and the federal principle. Suffice to say that the dialogue for which the Committee calls provides the opportunity for these arguments to be fully aired, and for all partners to take part in that dialogue.

I want to refer briefly to one concern that has been expressed over the past few days, namely that the report favours Cardiff and the South-east, especially in terms of research. Nothing was further from the Committee’s intent. Excellent, world-class research is carried out in all parts of Wales, and that must continue and develop further. The cluster model, and especially the recommendation to establish centres of excellence and embryonic research units, is a way of facilitating and ensuring that.

I turn to some of the other main themes. On widening access, there was unanimity within the Committee that we need a strong campaign and strategy to provide access to higher education for groups that have been under-represented in the past, with regard to social class, disadvantage, race and disability. It will not do if the kind of expansion that the United Kingdom Government wishes to see—up to 50 per cent of young people receiving higher education by 2010—reproduces the social differences that are a feature of the sector at present. The Committee wants the funding council to take a lead on this by co-ordinating strategies for widening access across the sector.

The report states the Committee’s strong support for the recommendations of the student hardship group chaired by Teresa Rees and established by the Minister. The Committee agrees that the present pattern of financial provision for students tends to exclude disadvantaged students and that we must act on that.

In the first chapter of the report, the Committee expresses its support for Lord Dearing’s definition of what higher education should seek to accomplish. It is a civilised and broad definition, which states that education should be, above all else, a means of releasing the individual’s potential and should be something that is valuable in itself. However, he also refers to nurturing a distinctive culture and its values. I assume that the Welsh language is included in that.

On the language, there was some disagreement, as you know, but the Committee is agreed on the need to increase and develop use of the Welsh language as a medium of teaching, in the light of the recommendations made by the University of Wales’s board of Welsh-medium teaching. Only a minority of the Committee wanted a further study of Dafydd Glyn Jones’s recommendations on a Welsh language federal college.

Dearing also refers to higher education’s contribution to developing the economy. The Committee believes that this is a key element of the sector’s role. It supports David Rowe-Beddoe’s call, on behalf of the Welsh Development Agency, that this third mission be increased, and his call for a national strategy in the field rather than what he called a fragmentary contribution at present. The Committee also supported the call for a more consistent and reliable funding method and a reduction in jam pot funding—and not only in the field of economic development.

I turn to funding. Time after time, concern was expressed about the fact that a gap had appeared in per capita funding—the unit of resource, as it is called—between Wales and England, and in particular between Wales and Scotland. The gap between Wales and Scotland is as much as 22 per cent. The Minister and the funding council provided us with figures to show that the funding gap between Wales and England had closed by 2001-02. Others argued that the gap was especially significant in some disciplines, particularly the sciences, technology and engineering, which are fundamental to establishing the knowledge economy.

The Committee states unequivocally that the unit of resource in Wales should be at least as high as it is in England, and that the gap between Wales and Scotland should be reduced over time. Without that, it will not be possible to give substance to the Committee’s vision of a higher education sector that makes a full contribution to Welsh life and takes its place on the international stage with the best in the world.

To close on a more positive note, the Committee’s recommendations present the possibility of a national strategy for higher education for the first time in the history of Wales. That strategy can make higher education a key feature in the national adventure, the very reason for establishing the Assembly. The task of all the partners—the Government of Wales, the funding council, and the higher education institutions, more than anybody else—is to draw the strategy together and implement it with vision and commitment.

Croesawaf adolygiad y Pwyllgor sydd o’n blaen heddiw. Yr wyf yn ddiolchgar i Cynog, fel Cadeirydd, am ei waith caled ac i aelodau’r Pwyllgor am ddatblygu tasg mor frawychus.

Mae hwn yn adolygiad eang ei gwmpas sy’n ymdrin yn benodol ac yn gynhwysfawr â diffygion a chyfleoedd sylfaenol addysg uwch yng Nghymru. Y mae graddau’r ymgynghori yr ymgymerwyd ag ef gan y Pwyllgor wedi creu argraff arnaf. Ceisiodd y Pwyllgor farn hyddysg y sector a chyrff eraill sydd â diddordeb. Mae’n dda gennyf fod y Pwyllgor wedi bod wrthi’n chwilio am enghreifftiau o arfer gorau o fannau eraill yn y DU yn ogystal ag yng Nghymru. Rhaid i ni sicrhau bod ein systemau addysg uwch ymhlith y gorau yn y byd.

Mae hon yn adeg ddelfrydol i gynnal adolygiad o addysg uwch yng Nghymru. Wyneba’r sector lawer o heriau newydd: datblygiadau enfawr mewn technoleg, ymestyn cyfranogiad; a’r angen i fanteisio i’r eithaf ar gyfraniad posibl y sector i’r economi ehangach. Bydd y rhain yn arwain at ail-lunio ein dulliau o weithio ar gyfer addysgu, dysgu ac ymchwilio. Rhaid i ni ymgyrraedd at ragoriaeth ynddynt i gyd.

Yr wyf wedi mynegi drosodd a thro ymrwymiad y Llywodraeth hon i addysg uwch; pwysleisir yr ymrwymiad hwnnw hefyd yn y cytundeb partneriaeth. Gwelir ein hymrwymiad yn amlwg yn ein buddsoddiad mewn addysg uwch ers 1999. Mae’r uned adnodd yng Nghymru erbyn hyn bron yn gyfartal â’r hyn ydyw yn Lloegr, er fy mod yn cydnabod bod gennym fynydd i’w ddringo o hyd o’i gymharu â’r Alban.

Mae’r adolygiad hwn yn darparu llwyfan cadarn a fydd yn llywio strategaeth addysg uwch Llywodraeth Cynulliad Cymru, a fydd yn llunio dyfodol y sector. Yr wyf wedi bod yn rhan o’r Pwyllgor a gwrandewais ar yr holl farnau a fynegwyd yn ystod yr adolygiad. Wynebwn amser heriol a byddwn ond yn llwyddo os awn ymlaen mewn ysbryd o wir bartneriaeth gyda’r sector. Disgwyliaf weld ymwneud agos y sector yn ngweithrediad y strategaeth yn y pen draw.

A ildiwch?

Mae addysg yn allweddol i lwyddiant Cymru a rhaid i addysg uwch fod mewn cytgord ag anghenion newydd cyflogwyr yn ogystal ag anghenion myfyrwyr. Rhaid i’r sector addysg uwch, a’r sefydliadau ynddo, fod mor ddeinamig ac atyniadol â phosibl er mwyn cystadlu’n llwyddiannus am fyfyrwyr ac adnoddau. Mae angen i’r sector deilwra’r dysgu i ddiwallu anghenion busnes a’r gymuned. Rhydd yr adolygiad hwn sylfaen y gallwn adeiladu ein glasbrint arno.

Cynigiodd yr adolygiad set o argymhellion. Nid wyf yn bwriadu ymateb i’r argymhellion hynny heddiw—af i’r afael â hwy pan gyhoeddaf fy strategaeth ar gyfer addysg uwch yn fuan. Fodd bynnag, cydnabyddaf y gwelliannau sydd eisoes wedi digwydd yn y sector—

A yw’r Gweinidog yn atebol i’r Siambr?

Mae ein sefydliadau wedi gwneud camau breision. Datgelodd canlyniadau ymarferiad asesu ymchwil 2001 a gyhoeddwyd yn ddiweddar gymaint o welliant cyffredinol a wnaed a oedd yn llawer iawn mwy na’r hyn a broffwydwyd hyd yn oed flwyddyn yn ôl. Pwy fyddai wedi gallu rhagweld y cynnydd bedair gwaith drosodd yn nifer y graddau 5*, o 3 yn 1996 i 12 yn 2001; y dyblu bron, o 18 i 34, yn nifer y graddau 5 a’r cynnydd o ragor na thraean yn nifer yr adrannau a gafodd eu graddio’n 4, 5 neu 5*, o 60 i 84? Rhennir y cyflawniadau hyn ar draws Cymru.

Nid yw’r rhain yn gyflawniadau dibwys, ac yr wyf yn siŵr y cytunwch fod pawb a chwaraeodd ran yn eu cyflawni yn haeddu ein llongyfarchion a’n diolch. O gofio hynny, mae’n dda iawn gennyf gyhoeddi y byddwn yn rhoi £6 miliwn ychwanegol fel swm, unwaith ac am byth, yn y flwyddyn academaidd hon i Gyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru i wobrwyo’r sector yn llawn am gyflawniad ardderchog yn yr ymarferiad asesu ymchwil 2001. Drwy weithio’n gynyddol agosach gyda’i gilydd, gobeithiaf y bydd Llywodraeth Cynulliad Cymru, Cyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru a’r sector yn gallu cyflawni’n well ein gobaith cyffredin o ennill enw rhyngwladol i Gymru am ragoriaeth ei sylfaen ymchwil academaidd.

Gwnaed cynnydd hefyd yn y gwaith o ddenu’r rhai hynny sydd heb hanes o addysg uwch i mewn i’n sefydliadau. Fe’m calonogwyd, fel y calonogwyd pob Aelod Cynulliad mae’n siŵr, i weld y llwyddiant hwn yn cael ei gydnabod yn nhabl y goreoun ar gyfer mynediad The Times Higher Education Supplement, a gyhoeddwyd yr wythnos diwethaf. Gosododd chwech o’n sefydliadau yn yr 18 uchaf, allan o tua 170 yn y DU. Fe’u rhestrwyd yn ôl y modd y llwyddwyd ar yr un pryd i ehangu mynediad, i gyflawni ffigurau gadael cyrsiau isel ac am ragoriaeth mewn ymchwil ac addysg. Mae ond yn deg y caiff y llwyddiant hwn ei ganmol. Yr ydym ymhlith y gorau yn y DU o ran mynediad a rhagoriaeth a rhaid i ni adeiladau ar ein record ardderchog yn y maes. Mae Llywodraeth Cynulliad Cymru wedi ymrwymo i sicrhau y caiff pawb sydd â’r gallu i elwa o addysg uwch y cyfle i wneud hynny, pa un a fyddant yn dewis astudio yng Nghymru, y DU neu rywle arall.

Soniaf hefyd am ein llwyddiant cymharol wrth fasnacheiddio ein gwybodaeth yn ein sefydliadau. Mae’r Deyrnas Gyfunol yn ail i’r Unol Daleithiau yn unig wrth fanteisio i’r graddau eithaf ar elwa’n fasnachol o addysg uwch.

Rhaid inni ganu clodydd y datblygiadau hyn, ond ni ddylem orffwys ar ein rhwyfau. Y mae angen ymagwedd fwy strategol a strwythurol arnom tuag at addysg uwch yng Nghymru. Mae sefydliadau addysg uwch yn gwella, a rhaid i ni sicrhau bod sefydliadau addysg uwch Cymru ogyfuwch â’r gorau. Ein tasg yw adeiladau y llwyddiannau hyd yn hyn a sicrhau bod ein gweithrediadau yn arwain at broses o welliant parhaus i bob un o’n sefydliadau addysg uwch, lle bynnag y bônt yng Nghymru. Cyflwynaf fy strategaeth ar gyfer addysg uwch yng Nghymru i’r Siambr yn y dyfodol agos.

Yr wyf yn ddiolchgar i’r Gweinidog am ildio. Cododd cynrychiolwyr o Goleg Prifysgol Cymru, Bangor bryderon gyda llawer o Aelodau yr wythnos diwethaf ynglŷn â dau ddatganiad. Cyfeiriodd y cyntaf at glwstwr a gaiff ei arwain gan ymchwil yn cael ei leoli ym Mhrifysgol Caerdydd a Choleg Meddygaeth Prifysgol Cymru, gyda’r goblygiad y byddai ymchwil mewn canolfannau eraill o bosibl yn cael ei gau allan. Byddwch yn deall y pryder ynglŷn â hynny. Mae’r pwynt arall yn ymwneud â hwyluso sefydlu clwstwr a gaiff ei arwain gan addysg ym Mhrifysgol Morgannwg, Athrofa Prifysgol Cymru, Caerdydd a Choleg Prifysgol Cymru, Casnewydd i hyrwyddo ehangu mynediad i e-ddysgu a darparu’r holl ddisgyblaethau ar draws Cymru drwy rwydwaith o golegau masnachfraint addysg bellach. Mae pryder y bydd hynny’n canoli’r cyfleusterau hyn ym Mhrifysgol Morgannwg a’r ddau sefydliad arall ar draul Bangor a lleoedd eraill. A wnewch chi roi sicrwydd ar y materion hynny?

Yr wyf yn ddiolchgar am eich amynedd, a sicrhaodd fy mod yn gwneud yr hyn oedd angen i mi ei wneud o fewn fy amser, cyn i mi dderbyn eich ymyriad.

Adroddiad y Pwyllgor yw hwn ac edrychaf ymlaen at weld beth a ddaw allan o ddadl heddiw. Fel y dywedodd Cadeirydd y Pwyllgor yn ei gyfraniad agoriadol, mae’r Pwyllgor yn gobeithio adeiladau ar ragoriaeth ar draws Cymru gyfan o ran ymchwil ac addysgu. Gofynnaf am farn yr Aelodau ar y ffordd orau i fynd â’r strategaeth ymlaen mewn modd sy’n anelu at gyflwyno’r math gorau o sector yng Nghymru a’r un fydd yn llwyddo i gael y cydweithrediad mwyaf effeithiol.

Gorffennaf drwy ddiolch i bawb a fu’n ymwneud ag adroddiad y Pwyllgor; Les Hobson, yr ymgynghorydd arbenigol i’r Pwyllgor; y staff a gefnogodd y Pwyllgor; a phawb a gyflwynodd dystiolaeth. Edrychaf ymlaen at glywed cyfraniadau’r Aelodau.

Codaf hwn o dan Reol Sefydlog Rhif. 7.3 ar hyd cyfraniadau. Yn hytrach na chwtogi ar gyfraniadau’r Aelodau ar y mater pwysig hwn i dair munud, a ydych yn barod, os bydd amgylchiadau’n caniatáu, i adael i bobl siarad am bum munud, ac yna ohirio’r ddadl pe bai’r Siambr yn dymuno hynny?

It is significant that the rationale used for evaluating the higher education system in Wales was to

‘identify key recommendations that would promote our vision for further improvement’.

That is, we can be proud of what we have, and appreciate it. However, it is realised that the sector faces potentially threatening challenges, unless an effective strategy is devised to respond to them. A strategy is needed that will not only safeguard the existence of institutions, but also the culture and economy of Wales, the future of our young people and the Welsh language—all of crucial national importance. That is how important higher education is in today’s world.

Since its inception in 1893, the University of Wales has made an important contribution to those essential fields. We should certainly not destroy what is valuable to us as a nation. Rather, we should build on the strong foundations of the University of Wales, and take advantage of the opportunity to forge an effective and efficient future direction, especially following devolution and the establishment of the National Assembly. Perhaps it is easier said than done; we shall see.

On behalf of Plaid Cymru, I state categorically that we want to see a truly national strategy resulting from the discussions, in accordance with the aims and objectives of the National Assembly, and therefore, based on the needs and values of Wales. We do not want to see a strategy that is a poor reflection of higher education in England. We want to see Wales leading, not following. That is our goal, and discussions should centre on creating a strategy that can implement and act upon a national Welsh vision, not one that protects the interests of institutions just for the sake of it. We greatly hope that we shall see such a strategy—one nation, one university—resulting from the consultation and the understanding between the Higher Education Funding Council for Wales, ELWa, the University of Wales, Higher Education Wales, and the Minister and the Government of Wales.

One obvious way forward would be for each higher education institution in our country to award degrees in the name of the University of Wales. That would be a means of unifying institutions and promoting effective and efficient collaboration.

This is a consultative report, which conveys clear messages to the Minister and to the Government of Wales. Some messages are based on consensus, but others reveal our great anxiety as a party—as well as others in the field—about the direction of some aspects.

Here are some points that I believe are controversial and need further attention. The Minister and the Government must resolve the common complaint about lack of adequate funding in the higher education sector. I need not elaborate—it is of serious concern, and no vision will be realised without additional funds and fair competition between England, Wales and Scotland.

I reiterate Dafydd Wigley’s concern, and urge the Minister to allay the fears that arise from the report’s ambiguity on specialist areas. I want to hear the Minister stating clearly that specialist research and teaching clusters in Cardiff and the South-east will not deprive nor restrict the expertise of other institutions, nor threaten jobs outside the region. Such an interpretation would be a misunderstanding. I need not say that world-class research centres must be protected and kept in north Wales—and other parts of Wales.

I also urge the Minister to require every higher education insitution in Wales—without exception—to reflect the Assembly’s vision and principles, namely equal opportunities, sustainable development, the eradication of poverty and social exclusion, and the promotion of Welshness.

The annex to the report refers to the clear difference of opinion on establishing a federal college in the context of Welsh-medium education. As a result, the report is unconvincing in this matter. There is a danger that the recommendations, as they stand, will continue to marginalise Welsh-medium education. Nor will they assist the small numbers of people working in the field. If anything, they will place additional strain on them.

The Welsh language deserves better, and the strategy should respect the civic rights of students who wish to study their courses through the medium of Welsh. Ultimately, the only answer will be a federal Welsh-medium college, funded directly by the Higher Education Funding Council for Wales.

It is sad that we did not have the opportunity to discuss the advantages of a federal college in a creative and constructive environment. I hope that the same Damascene revelation will come to the Minister as came to her deputy last week.

Pauline Jarman will expand on that point. I conclude by saying that the Committee has conducted its work under the excellent leadership of Cynog Dafis. It is now the responsibility of the Minister and the Government of Wales to do what is right in the world of higher education. We as a party will monitor that progress carefully, and we hope that ultimately we will have a strategy that will do justice to the needs and aspirations of our nation.

Croesawa’r Democratiaid Rhyddfrydol yr adroddiad hwn ar y cyfan. Mae ein tair prif egwyddor yn berthnasol yma fel ffon fesur y gallwn osod ein gwaith i gyd wrthi: datblygu cynaliadwy, cyfle cyfartal a chynhwysiant cymdeithasol. Yr ydym i gyd yn rhannu’r un amcan a osodwyd yn erbyn y tri pharamedr hynny i greu cyfundrefn addysg o’r radd flaenaf yng Nghymru. Mae hyn yn estyn yr holl nodau a ymgorfforir yn ‘Y Wlad sy’n Dysgu’. Fel y lled awgrymodd y Cadeirydd yn ei sylwadau, bu’r dadlau yn y Pwyllgor yn gyffrous ar brydiau, er i lawer ohono, yn groes i’m dymuniadau, gael ei gynnal y tu ôl i ddrysau caeëdig. Cred y Democratiaid Rhyddfrydol mai prif amcan yr adroddiad hwn yw cynyddu buddsoddiad mewn colegau a phrifysgolion er mwyn caniatáu i fwy o fyfyrwyr gael eu dysgu i safon uwch ac i ymgymryd ag ymchwil ar lefel ryngwladol. Dyna pam y mae’r Democratiaid Rhyddfrydol wedi arwain y ffordd gydag adroddiad Rees i sicrhau bod myfyrwyr yn cael mwy o fynediad at arian. Aeth yr Alban gryn dipyn ymhellach yn barod a gobeithiwn weld ffioedd dysgu yn diflannu yma yn fuan. Fodd bynnag, mae sawl her yn ein hwynebu. Gwnaf un apêl i’r Gweinidog sicrhau na fydd yn oedi cyn gwneud ei chyhoeddiadau ar y strategaeth. Po fwyaf fydd hynny’n gymryd, mwyaf i gyd fydd yr ansicrwydd i’r sector.

Y mae angen amser arnom i sicrhau bod pawb yn deall goblygiadau llawn yr adroddiad a’i argymhellion. Er enghraifft, mae’r drafodaeth gyfredol ynglŷn ag ailstrwythuro Prifysgol Cymru yn fater o arwyddocâd mawr. Fel un o’n sefydliadau hynaf ac anwylaf, rhaid inni feddwl yn ofalus am ganlyniadau uniongyrchol ac anuniongyrchol ailstrwythuro. Nid ydym eto wedi rhoi ystyriaeth haeddiannol i’r effeithiau hynny, a hyd nes y byddwn wedi rhoi amser i bobl fyfyrio’n llawn ar yr argymhellion a’r barnau hynny, byddai’n amhriodol a ffôl i benderfynu ar bolisi terfynol. Er bod effeithiau uniongyrchol addysg uwch yn haeddu’r rhan helaethaf o’n sylw, mae angen inni hefyd ystyried effaith addysg uwch ar y gymdeithas ehangach, yn enwedig o ran budd i fusnesau eraill. Nid oes raid i chi ond gyrru drwy dref Aberystwyth i sylweddoli’r dylanwad enfawr gaiff y brifysgol ar y dref yn economaidd ac yn gymdeithasol. Fel y dywedwyd yn barod, rhaid inni ganolbwyntio ar yr uned adnodd a gweithio tuag at gydraddoldeb â’r Alban. Dylai hynny fod yn un o’n nodau, Weinidog. Yr ydym eisoes wedi gweld ein bod 21 y cant ar ei hôl hi, ond rhaid cofio yn gyffredinol fod gan y DU lefel uned adnodd is na’r rhan fwyaf o’n cystadleuwyr ar draws y byd. Dengys adroddiad Bett fod rhai o’n sefydliadau addysg uwch yn methu â diwallu eu dyletswyddau llawn o ran cyfle cyfartal gyda’u hariannu cyfredol.

Ar fynediad, tynnaf sylw’r Aelodau at dudalen 39 a chytunaf â phob un o’r argymhellion, yn enwedig y rhai am fynediad i bobl ag anableddau. Pwysleisiaf yr ariannu trydedd genhadaeth y cyfeiriwyd ato gan y Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd yng nghyd-destun adfywio cymunedol. Mae hon yn gronfa sylfaenol bwysig i sicrhau ein bod yn rhoi hwb i’r cysylltiad rhwng ein sefydliadau addysg uwch a’r cymunedau a wasanaethant. Yn arbennig, mae cyfle i annog menter a gweithgaredd entrepreneuraidd drwy greu clystyrau sydd â chysylltiad â’r gymuned fusnes o amgylch y prifysgolion hyn.

Pa bynnag strategaeth a gyhoeddir, bydd y gronfa ailstrwythuro o bwys arbennig. Mae’n hollbwysig bod y gronfa—ac mae’n dda gennyf glywed heddiw am ymrwymiad pellach y Gweinidog o £6 miliwn—yn galluogi pob sefydliad i ailstrwythuro yn unol â’r strategaeth a gyhoeddwyd. Edrychaf ymlaen at y strategaeth a argymhellwyd ar gyfer addysg drwy gyfrwng y Cymraeg. Mae hyn yn unigryw, ac yn rhywbeth y dymunwn ei ddatblygu.

Yn olaf, carwn wneud sylw ar farn a fynegwyd yn y lansiad yr wythnos diwethaf, pan deimlai’r Brifysgol Agored fod ei dysgu o bell wedi’i hanwybyddu i raddau yn yr adroddiad. Rhaid i ni ddatblygu hyn.

Edrychaf ymlaen at yr her a’r strategaeth a gyhoeddwyd gan y Gweinidog. Byddwn yn creu cyfundrefn addysg uwch yng Nghymru a fydd gyda’r gorau yn y byd.

Yr wyf yn ddiolchgar am y cyfle hwn i gyfrannu at y ddadl hon fel aelod o’r Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes. Canolbwyntia’r adroddiad ar ddwy egwyddor sylfaenol: yn gyntaf ein bod am weld cyfundrefn addysg uwch gyda’r gorau yn y byd yng Nghymru sy’n rhagori mewn addysgu ac ymchwil; ac, yn ail, yr ydym am alluogi mwy o bobl ifanc o Gymru i fanteisio ar addysg uwch yng Nghymru neu fannau eraill, fel yr amlinellodd y Gweinidog yn ei sylwadau agoriadol. Dyna’r egwyddorion sylfaenol oedd yn fan cychwyn i ni.

Nid oes amheuaeth ynglŷn â chyfraniad anferth addysg uwch yng Nghymru, o ran datblygu economaidd, rhagoriaeth ymchwil, cyflawniad academaidd ac, yn bwysicaf, paratoi pobl ifanc ar gyfer y dyfodol. Y mae sawl ffordd y gallwn gyrraedd y nodau a’r egwyddorion a amlinellir yn yr adroddiad. Yn gyntaf, canolbwyntiaf ar strwythurau. Cyfeiriwyd at Brifysgol Cymru’n barod y prynhawn yma. Cytunaf â’r argymhellion, ym mhennod 1 yr adroddiad, y dylid cael deialog â Phrifysgol Cymru er mwyn adolygu priodoldeb ei strwythur. Os bydd yr adolygiad yn argymell parhau â Phrifysgol Cymru, ym mha ffurf bynnag, mae’n rhywbeth y bydd yn rhaid i’r Llywodraeth a’r Cynulliad ei ystyried. Dylem fod yn ofalus, yn arbennig yng ngoleuni’r sylwadau a wnaed gan nifer o sefydliadau ac unigolion am y bygythiad i Brifysgol Cymru yn y dyfodol, i gymryd popeth i ystyriaeth pan fydd yr argymhellion hyn yn cael eu datblygu. Mae Prifysgol Cymru wedi gwneud cyfraniad mawr i’n bywyd cenedlaethol. Dylid gwrando ar farn y sector wrth inni ystyried dyfodol y sefydliad.

Ar yr argymhellion ynglŷn â chlystyru, gwnaed sylwadau’n barod o safbwynt Prifysgol Cymru Bangor, a sefydliadau eraill, ynglŷn â natur clystyru, yn enwedig mewn perthynas â Phrifysgol Caerdydd fel canolfan rhagoriaeth ymchwil a Phrifysgol Morgannwg fel canolfan ar gyfer addysgu. Ni ddylem gyfyngu ar y gwaith ardderchog a wneir gan sefydliadau eraill ar draws Cymru sydd ag enw da mewn addysgu ac ymchwil. Cryfhaodd colegau prifysgol Bangor, Aberystwyth a Llanbedr Pont Steffan swm eu gwaith ymchwil ar raddfa uwch nag â wnaed yn unrhyw le arall yn y Deyrnas Unedig rhwng 1996 a 2001. Gwelwyd hyn yn yr ymarferiad asesu ymchwil y llynedd. Gwneir gwaith ardderchog mewn mannau eraill; ni allwn dybio fod yr holl waith da yn cael ei wneud yn y De ac nad oes unrhyw sefydliad arall yn cyflawni fawr ddim o gwbl. Yr ydym yn gwybod bod sefydliadau eraill yn cyflawni llawer. O ystyried, efallai fod y pwyslais wedi bod braidd yn annoeth.

Yn y blynyddoedd diweddar, gwnaeth ein cenedl yn arbennig o dda o ran ymchwil. Mae Prifysgol Caerdydd wedi rhagori, a chryfhaodd wyth o’n sefydliadau addysg uwch eu hymchwil rhwng 1996 a 2001, ar raddfa uwch nag a gyflawnwyd yng ngweddill y DU. Dyna ganlyniad dadansoddiad gan yr Athro Stuart McLeay o goleg prifysgol Bangor, o’r ystadegau a’r wybodaeth a ddarparwyd yn yr ymarferiad asesiad ymchwil. Mae gan ymchwil ran hollbwysig i’w chwarae yn y byd academaidd; mae ei gyfraniad yn helaeth o ran ennill cymorth ariannol, cefnogaeth academaidd, a hyrwyddo’n cenedl fel gwlad sydd â sefydliadau sy’n hyrwyddo ymchwil ac yn sicrhau rhagoriaeth ymchwil ar draws y genedl a’i sefydliadau. Gwna swmp anferth o waith i hyrwyddo Cymru fel man o gyrhaeddiad academaidd aruthrol. Bydd yn gwneud mwy a mwy i godi ein proffil. Edrychaf ymlaen at weld yr argymhellion ar ymchwil yn cael eu gweithredu, ac yr wyf yn siŵr y gwelwn y sefydliadau hynny yn gwneud yn well fyth yn y dyfodol.

Cafwyd anghytundebau mawr yn yr adroddiad o ran cefnogaeth myfyrwyr. Nid wyf yn cytuno gyda phob un o’r argymhellion yn adroddiad Rees. Nid oedd yn ddoeth i’r Pwyllgor gytuno’n llwyr â’r holl argymhellion, er bod barn sy’n gwrthwynebu wedi ei chynnwys yn atodiad 8 yr adroddiad. Dywedaf wrth Mick Bates, o ran cael sesiynau agored i ystyried yr adroddiad, pe bawn yn gwybod ymlaen llaw y byddai’n cefnogi’r Blaid Lafur i gadw ffioedd dysgu drwy eu gosod ar ddiwedd gradd ac nid ar y dechrau, yna byddai wedi bod yn dda gennyf pe bai’r sesiynau hynny wedi bod yn rhai agored i’r cyhoedd.

Yr ydych yn aelod o’r Blaid Geidwadol. Diddymodd y blaid honno grantiau. Yn 1986, er enghraifft, collodd myfyrwyr eu hawl i fudd-dâl atodol. Yn 1990, diddymwyd cyllid i liniaru caledi gwyliau myfyrwyr. Eich plaid chi wnaeth hynny. Cyflwynwyd benthyciadau myfyrwyr a dilëwyd yr hawl i fudd-daliadau’r wladwriaeth. Sut allwch chi feirniadu unrhyw un, pan mai eich plaid chi achosodd y ddyled erchyll sydd gan gynifer o fyfyrwyr erbyn hyn?

Atebaf hynny’n llawen. Mae’n anhygoel bod plaid sydd mor awyddus i wrthwynebu ffioedd dysgu mor barod i gefnogi eu cadw wedyn yn y Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes, drwy eu gosod ar ddiwedd y radd. Yna safwch yn y Siambr yn dweud mai polisi’r Democratiaid Rhyddfrydol yw gwrthwynebu ffioedd dysgu; ni allwch ei chael hi un ffordd yn y Pwyllgor ac yna’r ffordd arall yn y Siambr.

Na, nid ildiaf. Gwyddom beth yw sefyllfa’r Llywodraeth bresennol: dileodd y grantiau cynnal yn llwyr yn 1997, ac mae cyflwyno ffioedd dysgu wedi achosi dyledion a chaledi enfawr.

Byddai’r Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes wedi dangos nerth anhygoel pe bai wedi datgan nad oedd yn credu mewn ffioedd dysgu am eu bod yn creu cymaint o ddyled, ac nad ydym yn credu mewn trethu talent ein gwlad yn y dyfodol. Mae rhagrith enfawr yn llwybr y Democratiaid Rhyddfrydol.

I gloi, mae’n adroddiad gwerthfawr sy’n cynnwys nifer o argymhellion a fydd yn datblygu ein cyfundrefn addysg uwch i fod yn addas i’r dyfodol. Ceir cytundeb cyffredinol yn y sector ar argymhellion yr adroddiad, ond y mae ynddo rai mân eitemau y mae’n rhaid mynd i’r afael â hwy.

Ni dderbyniaf ymyriadau, Ddirprwy Lywydd.

Fel aelod o’r Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes, rhaid i mi ddechrau drwy ddweud gymaint o anrhydedd fu gweithio gyda chynifer o fudd-ddalwyr addysg uwch ymroddedig, o bob rhan o Gymru yn yr adolygiad hwn. Gweithiodd y mwyafrif llethol â’r Pwyllgor mewn modd eithriadol o gynhyrchiol a phroffesiynol. Ni fyddai’r adolygiad wedi bod yn bosibl heb eu mewnbwn hwy ac yr wyf yn siŵr bod aelodau eraill o’r Pwyllgor am ymuno â mi i ddiolch iddynt am eu gwaith caled.

Fel sosialydd, fy mhrif flaenoriaeth drwy’r adolygiad oedd hyrwyddo mynediad i addysg uwch i’r rheini a allgaewyd yn draddodiadol. Yr wythnos diwethaf fe’n hatgoffwyd fod y ganran o blith y dosbarthiadau gweithiol sy’n mynychu prifysgol yn ddifrifol isel. Yng Nghymru, yr ydym wedi gwneud gwaith da. Yr oedd yn dda iawn gennyf ddarllen yn The Times Higher Education Supplement ddydd Gwener diwethaf mai sefydliadau yng Nghymru oedd chwech o’r 18 sefydliad sy’n perfformio orau o ran mynediad. Yr wyf hefyd yn falch iawn bod Llywodraeth y Cynulliad wedi rhoi arian ychwanegol i gronfeydd mynediad a chaledi ar gyfer y myfyrwyr tlotaf. Fodd bynnag, mae llawer o’m hetholwyr yn cael eu hallgau o hyd o’r drafodaeth ar AU. Bydd ein trafodaethau yn ddiystyr oni wnawn ddarparu iddynt hwy a rhoi iddynt y cyfleoedd y maent yn eu haeddu.

Drwy gydol yr adolygiad, mae’r gwir sosialwyr—y rheini sy’n credu’n wirioneddol mewn cyfle i bawb—wedi cymryd yr agwedd y dylem anelu at gael mwy o bobl i faterion ar addysg uwch, pwy bynnag ydynt, o ba le bynnag y dônt, a pha le bynnag y dymunant astudio. Fel aelod Llafur o’r Pwyllgor nid allwn gefnogi’r agwedd ddiwylliannol gul a gynigir gan Blaid Cymru. Cyfeiriodd Cadeirydd y Pwyllgor at yr adegau stormus, ac yr wyf yn dal i gael fy nghythruddo gan awgrymiadau Plaid Cymru yn atodiad 8 yr adroddiad y dylem geisio saernio sefyllfa lle y byddai cyfran uwch o’r rheini sydd mewn addysg uwch yng Nghymru yn fyfyrwyr o Gymru, gan gyfyngu’r dewis o brifysgol i bobl Cymru a gosod rhwystrau ar batrwm Simon Glyn yn erbyn unrhyw un o’r tu allan i Gymru. Os ydym i wneud addysg uwch yn wirioneddol hygyrch a chynhwysol, yna rhaid inni ddileu’r rhwystrau—nid codi rhagor ohonynt. Rhaid i ni greu cyfleoedd ar gyfer dysgwyr o ba le bynnag y dônt, a pha le bynnag y dymunant astudio. Drwy edrych ymlaen ac ymestyn allan y ceir cyfle cyfartal, ac nid drwy edrych yn ôl a syrthio tuag i mewn.

Cyflwyna’r adroddiad hwn y ffordd ymlaen. Cynigia gyfleoedd i bawb yng Nghymru, nid yr ychydig breintiedig yn unig. Anogaf y Gweinidog i wrthod dogma’r Cenedlaetholwyr, cofleidio’r blaengaredd sydd yn yr adroddiad hwn a rhoi cynhwysiant cymdeithasol ar frig yr agenda. Dim ond bryd hynny y cyflwynwn sector addysg uwch fydd yn wirioneddol ymhlith y gorau yn y byd sy’n hyderus ar y llwyfan byd-eang ac yn hygyrch i bawb.

Dyna beth oedd araith ailenwebu os y clywais un erioed.

Croesawaf yr adroddiad, sy’n ganlyniad misoedd o waith gan y Pwyllgor o dan arweiniad abl y Cadeirydd, Cynog Dafis. Nododd y Gweinidog mai’r dyhead i sefydlu cyfundrefn addysg uwch sy’n gwneud cyfraniad real a pharhaus i adfywiad economaidd, cymdeithasol a diwylliannol ein cenedl sydd wrth wraidd yr adolygiad hwn. Yr wyf yn siŵr y byddai gyda’r cyntaf i gydnabod fod hyn yn ymwneud yn ei hanfod â phobl, ac yn fwy na dim, yn ymwneud â meithrin a manteisio ar dalentau pobl Cymru i’r eithaf.

Datganodd cynllun strategol cyntaf y Cynulliad ei fod yn anelu at wneud Cymru yn lle y byddai pobl ifanc yn dymuno byw, gweithio a mwynhau ansawdd bywyd uchel ynddo. Mae cyfaddefiad ymhlyg yn hyn fod lefel dylifiad ein pobl fwyaf talentog ar hyn o bryd wedi bod yn andwyol i fywyd diwylliannol ac economaidd Cymru, a’i fod yn parhau felly. Yn wir, yng nghyfnodau cynnar yr adolygiad, ymddangosai fod consensws ar yr angen i annog rhagor o’n pobl ifanc i aros yng Nghymru ar gyfer eu haddysg uwch. Ychydig a gefnogodd yr egwyddor, ac yr oedd drafft cynnar o’r adroddiad yn cynnwys adran ar gadw myfyrwyr, a gafodd ei gadael allan wedyn. Cyflwynodd Plaid Cymru—The Party of Wales welliant cymedrol, yn fy enw i, i’r adroddiad yn galw ar Gyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru i ddadansoddi’r sefyllfa a pharatoi strategaeth gyda’r bwriad o sicrhau bod cyfran uwch o fyfyrwyr sydd â’u cartref yng Nghymru yn cael eu galluogi i dderbyn addysg uwch yng Nghymru. Pleidleisiodd yr aelodau Llafur a’r Democratiaid Rhyddfrydol yn erbyn y gwelliant hwnnw, sy’n croesddweud ysbryd y gwerthoedd sy’n cael eu cyflwyno yng nghynllun strategol y Cynulliad.

At hynny, mewn erthygl ddiweddar yn y Daily Post, dyfynwyd Alun Pugh yn dweud:

Mae’n glir bod y Dirprwy Weinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes yn pleidleisio un ffordd, gan fynd yn groes i hynny mewn cyfweliadau gyda’r wasg.

Cyfeiriodd datganiad Jane Davidson yr wythnos diwethaf at bwysigrwydd AU i economi a chymdeithas Cymru—dyna beth oedd hanfod ein gwelliant. Gobeithio y bydd y Gweinidog yn ailystyried ei hymateb i’n gwelliant, oherwydd yn y pen draw ar ei hysgwyddau hi y mae’r cyfrifoldeb. Pwy a ŵyr, efallai y gwnaiff hynny hyd yn oed mewn trafodaeth â’i Dirprwy.

Yn olaf, ar ariannu, mae’r ffigurau a gynhyrchwyd gan y weinyddiaeth yn yr adroddiad yn honni bod y bwlch ariannu rhwng Cymru a Lloegr wedi cau. O gofio’r gwahanol ffigurau a gafodd eu dosbarthu yn ystod y flwyddyn ddiwethaf, tybed a yw hynny’n gredadwy. Fodd bynnag, mae’r argymhelliad yn yr adroddiad i’r uned adnodd i AU yng Nghymru fod o leiaf yn gyfartal â’r un i Loegr ac i’r bwlch ariannu â’r Alban gael ei ostwng yn sylweddol dros yr ychydig flynyddoedd nesaf yn un cadarnhaol.

Addysg yw’r maes buddsoddi mwyaf yn nyfodol Cymru. Caiff y Cynulliad hwn ei farnu yn ôl a yw’n darparu cyfleoedd i’w ddinasyddion i gyd o ran dysgu a datblygu ac a yw’n darparu fframwaith ar gyfer hyder economaidd.

Felly, croesawaf yr adolygiad hwn; mae’n hen bryd ei gael a chodaf ddau fater yn ymwneud ag ef. Ar fynediad, ers gormod o amser, bu mynd ymlaen i addysg uwch yn hawl i’r elît. Nid yw’r rhan fwyaf o’n pobl ifanc yn mynd i brifysgol ac nid am nad oes ganddynt y dalent ond oherwydd rhwystrau diwylliant ac agwedd.

Croesawaf fentrau i annog pobl ifanc a phobl hŷn yng Nghymru i fynychu cyrsiau addysg uwch. Mae’r rhain yn cynnwys Compact a Mwy, a mentrau sy’n paratoi pobl ar gyfer addysg golegol a mentora. Haedda’r prifysgolion a fu fwyaf rhagweithiol yn hynny o beth bob clod. Rhaid inni hefyd sicrhau bod eraill yn dilyn y trywydd hwn a bod arfer gorau yn cael ei rannu. Yr wyf yn falch fod yr adolygiad hwn yn cadarnhau hynny.

Nid ildiaf oherwydd prinder amser.

Hoffwn hefyd gyfeirio at ymchwil a’r cysylltiadau â diwydiant. Croesawaf gyfeiriad y WDA fod yn rhaid i addysg uwch fod yn

Fodd bynnag, o’m profiad i, nid yw’r cysylltiadau rhwng addysg uwch a diwydiant wedi bod mor fynych ag y gallent fod, a bu Cymru’n dlotach o ganlyniad.

Mae gan Gymru lawer o fentrau bach a chanolig eu maint. Nid oes ffydd gan lawer o fusnesau bach mewn addysg uwch ac nid ydynt yn deall ei pherthnasedd. Mae hyn hefyd yn anfantais i Gymru. Bydd cwmnïau mawr hefyd yn wynebu rhwystrau. Gellid, efallai, fod wedi osgoi cyhoeddiad cwmni Hitachi yn ddiweddar ei fod yn cau, pe bai cydweithredu cryfach gydag addysg uwch wedi digwydd yn llawer cynt, drwy waith cynnar i ddatblygu cynhyrchion newydd er enghraifft. Mae llawer gormod o rwystrau o hyd rhwng y rhai sy’n gweithio mewn diwydiant a’r rhai mewn addysg uwch. Rhydd yr adolygiad hwn fwy o bwyslais ar gydweithredu. Bydd hyn o fudd i Gymru yn economaidd. Ceir enghreifftiau ardderchog o gysylltiadau cryf rhwng diwydiant ac addysg uwch. Mae cynllun ymestyn Cymru yn annog cwmnïau newydd i ffynnu ac, yn fwy diweddar, mae’r prosiect Cymorth 2 Cymru—y pedwar canfed prosiect Amcan 1—a ddechreuwyd gan Brifysgol Morgannwg, yn helpu cwmnïau newydd i ddatblygu cynhychion newydd ac i ymchwilio i farchnadoedd newydd. Mae cydweithio o’r fath yn ardderchog, ond mae angen llawer mwy arnom. Ni all Cymru fforddio gwastraffu ei thalent. Os yw i ddod yn fwy entrepreneuraidd ac yn gryfach ar lwyfan y byd, yna bydd yn rhaid i addysg uwch a datblygu economaidd weithio law yn llaw. Bydd yr adolygiad hwn yn cyfrannu at hynny.

Nodaf y gwaith caled a wnaed gan y Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes a chroesawaf lawer o’r adroddiad. Hefyd datganaf fuddiant fel un a raddiodd o Brifysgol Cymru—yr unig arweinydd plaid a fynychodd y brifysgol. Hefyd gwasanaethais ar Fwrdd Dilysu Prifysgol Cymru.

Mae gennyf lawer o bryderon sy’n codi o’r adroddiad. Nodaf fod y Gweinidog yn cyfaddef nad oes gennym eto gydraddoldeb ariannu gyda Lloegr. Mae cred gref yn y sector ein bod ymhell ar ôl Lloegr o ran ariannu. Fodd bynnag, croesawaf y targed yn yr adroddiad y dylem gael cydraddoldeb â’r Alban, sy’n darged dymunol.

Mae angen inni gydnabod y manteision a ddaw i’n rhan yn sgîl strwythur ffederal Prifysgol Cymru. Cymru yw’r unig genedl yn Ewrop â phrifysgol genedlaethol. Fe’i sefydlwyd yn 1872, daeth yn ffederal yn yr 1890au a chyflawnodd gryn dipyn dros Gymru. Pe baem yn datgymalu Prifysgol Cymru, byddem yn colli nid yn unig y fantais economaidd, ond hefyd y fantais sy’n deillio o’i rôl fel llysgennad dramor. O safbwynt economaidd, mae dilysu graddau dramor—rhywbeth a hyrwyddwyd gan Huw Hughes a’r Bwrdd Dilysu—yn sicrhau £2 filiwn o refeniw bob blwyddyn i Gymru. Pe bai’r Brifysgol yn cael ei datgymalu, ni fyddai’r arian hwnnw, neu ran sylweddol ohono, yn dod i Gymru. Byddai’n mynd i Loegr, Canada neu UDA. Nid yw cael gormodedd o gyrff â’r gallu i roi graddau yng Nghymru yn sefyllfa ddymunol. Dylem ddweud, er ei fod yn ddywediad cyfarwydd, os nad yw wedi torri yna peidiwch â’i atgyweirio. Mae angen arwydd clir y bydd Prifysgol Cymru yn parhau, fel y brifysgol y mae’r rhan fwyaf o bobl Cymru yn ei disgwyl. Bydd hynny er lles Cymru.

Mae’r adroddiad hefyd yn amwys ar fater hyrwyddo cyrsiau Cymraeg. Awgryma y dylid gwneud hynny yn Aberystwyth, Llanbedr Pont Steffan, Bangor a Chaerfyrddin yn unig. Dylem nodi fod mwy o fyfyrwyr Cymraeg yng Nghaerdydd ac Abertawe na sydd yn y lleoliadau hynny. Rhaid cyfaddef nad ydynt yn siaradwyr Cymraeg yn y rhan fwyaf o achosion, ond y mae elfen sy’n siarad Cymraeg. Gobeithiaf y gall y Gweinidog fynd i’r afael â’r mater hwnnw yn ei hymateb ac mewn unrhyw ymgynghoriad o ganlyniad i’r ddadl hon.

Soniwyd yn fyr am glystyrau a mynegwyd pryder i mi ynglŷn â hynny. Yr oeddwn gyda Jonathan Morgan ym Mangor yn trafod y mater hwn ac mae’n hanfodol ein bod yn tanlinellu bod yr adroddiad yn amwys ar fater clystyrau. Ni allwch gael nifer o ganolfannau. Sonia’r adroddiad am ganoli ymchwil yng Nghaerdydd a chanoli addysgu ym Mhontypridd. Mae’n bosibl na olyga hynny, ond rhaid i ni danlinellu bod y camddealltwriaeth hwnnw yn bodoli.

I gloi, mae llawer o bethau da yn yr adroddiad. Yr ydym am gael clystyrau ar draws Cymru. Mae pobl yn y Gorllewin, yn y Gogledd, ac yn y blaen, yn bryderus ynglŷn â hyn. Fodd bynnag, yn amodol ar y pryderon hynny, mae’n adroddiad da, ac mae llawer ynddo i’w groesawu.

Croesawaf yn arbennig y pwyslais ar ehangu mynediad i addysg uwch yn yr adolygiad hwn o bolisi. Rhaid inni gyd gytuno, wrth geisio cyflawni nod y Blaid Lafur o gael 50 y cant o bobl o dan 30 mlwydd oed i mewn i addysg uwch, y bydd yn rhaid i bethau newid. Mae gan Athrofa Addysg Uwch Gogledd Ddwyrain Cymru lawer i ymfalchïo ynddi. Hoffwn fanteisio ar y cyfle hwn i bwysleisio’r hyn a wna i ehangu mynediad. Gall weithredu fel enghraifft wych i lawer o sefydliadau traddodiadol eraill. Ar hyn o bryd, mae 57 y cant o gyfanswm y myfyrwyr yn NEWI yn fyfyrwyr hŷn. Mae hyn yn codi i 78 y cant o fyfyrwyr rhan amser. Mae’r ffigurau hynny yn eithaf rhyfeddol. Mae hefyd yn recriwtio cyfran uwch o fyfyrwyr llawn amser o gefndiroedd llai breintiedig—44 y cant o’u cymharu â’r 32 y cant ar gyfartaledd. Mae bron 50 y cant yn ymuno gyda chymwysterau heblaw rhai safon uwch ffurfiol. I’r rheini sy’n wfftio unrhyw wyriad oddi wrth y model addysg uwch traddodiadol, mae’r ffaith bod 89 y cant o’i myfyrwyr yn sicrhau cyflogaeth neu’n astudio ymhellach ar ôl gorffen eu cyrsiau yn arwydd o lwyddiant NEWI. Mae’r ffigur hwn yn codi i’r ffigur aruthrol o 98 y cant ar gyfer y rheini sy’n astudio gofal iechyd ac astudiaethau busnes. Mae’r staff yn NEWI yn ymrwymedig i ddileu’r teimlad o fod ag ofn addysg uwch a rhoi’r hyder i’w chyflawni yn ei le. Maent yn ymrwymedig i gyrraedd y gymuned a helpu pobl i ddod o hyd i ffyrdd o astudio er mwyn ennill cymwysterau fesul tipyn. Mae NEWI yn disgrifio ei hun fel prifysgol ôl-fodernaidd, sy’n golygu prifysgol a grëir drwy grynhoi popeth sy’n wych am brifysgolion traddodiadol a modern a dileu popeth sy’n atal pobl rhag ymuno â phrifysgol neu lwyddo ynddi. Mae’r athroniaeth hon yn cydweddu’n berffaith â nodau’r Cynulliad Cenedlaethol, ac edrychaf ymlaen at weld NEWI yn gwireddu’r weledigaeth hon ac yn lledaenu ei harbenigedd ledled y DU, a hynny, gobeithio gyda statws llawn prifysgol wedi ei ddyrannu iddi.

I declare an interest as a member of the governing bodies of the University of Wales, Lampeter, and the University of Wales, Aberystwyth. In doing so, I draw attention to the importance of the higher education sector in my constituency in Ceredigion, which has approximately 10,000 students, which is a substantial economic and cultural contribution to the county. One of the inherent strengths of the higher education sector in Wales is the fact that it touches all parts of the country, second only in this respect to the football clubs of the League of Wales.

Since publishing the report, however, several academics have criticised it for placing too great an emphasis on Cardiff and Glamorgan. References have already been made to this. I was pleased to hear the Chair of the Education and Lifelong Learning Committee’s earlier comments on this. I very much hope therefore that the Minister in her response to the report will dispel the perception in some places—in Aberystwyth and Bangor in particular—of an overemphasis on the Taff Valley, and affirm the higher education sector as a sector with a presence and importance throughout Wales.

I will focus the rest of my contribution on Welsh medium education. Only about 2 per cent of higher education is delivered through the medium of Welsh, and of the 6,000 academics in Wales, only about 100 of them teach anything through the medium of Welsh. The Welsh language does not even have the honour of being secondary in higher education. It is lucky to gather up the crumbs under the table. That is why the allegations by some members of the Education and Lifelong Learning Committee of elitism toward the concept of a Welsh federal college is so pathetically sad and insulting. Who is being deprived of their rights—those who wish to receive Welsh-medium education, or those who wish to receive their education through the medium of English? The Welsh-medium education that is currently available in the higher education sector is totally dependent on a few enthusiastic Welsh lecturers offering a Welsh option, often in addition to their contract. If that lecturer moves from the college—and I know of several examples of this—the Welsh-medium provision also disappears. Often, that happens in the middle of a student’s course.

So, according to some, providing the opportunity for more Welsh speakers to have the choice of higher education through the medium of Welsh would create elitism. Creating equality and fairness would be a better description. This report contains much that is of value, but in terms of tackling the dire lack of Welsh language provision in higher education, the report is relatively worthless. I support the University Board for Welsh Medium Teaching’s recommendation of establishing a virtual national centre, but for a support centre, there must be something for it to support. At present, we lack a critical mass of lecturers with special responsibility for Welsh-medium teaching across a wide range of subjects. There is great value in the concept of a federal Welsh-language college to ensure that Welsh-medium education flourishes alongside English-medium education.

Croesawa’r Democratiaid Rhyddfrydol yr adroddiad hwn fel rhan o’r cytundeb partneriaeth i sefydlu dyfodol cryf i brifysgolion Cymru tra’n cynhyrchu strategaeth 10 mlynedd i ddatblygu ac ehangu addysg uwch wedi ei hariannu’n ddigonol. Byddwn yn parhau i bwyso am fwy o arian sydd ei angen yn ddirfawr ar golegau a phrifysgolion yng Nghymru fel ein bod ar yr un lefel, o leiaf, â Lloegr, ac i anelu at fod ar yr un lefel ariannu â’r Alban cyn gynted â phosibl. Mae NEWI, fel y crybwyllwyd yn rymus eisoes gan Karen Sinclair, yn llawn haeddu cefnogaeth lwyr i gael statws prifysgol cyn gynted â phosibl; mae’n fodel gwirioneddol o ehangu cyfranogiad o fewn ei chymuned, fel y clywais i ac eraill yr wythnos diwethaf. Fodd bynnag, onid ystyrir argymhellion comisiwn Rees cyn gynted â phosibl, bydd myfyrwyr yng Nghymru yn wynebu problemau ariannol enfawr o hyd a mynediad cyfyngedig i unrhyw sefydliad addysg uwch. Dangosodd ymchwil fod 25 y cant o fyfyrwyr yn gweithio 40 awr yr wythnos a bod 18 y cant yn gweithio mwy na 30 awr yr wythnos. Ar gyfartaledd, mae myfyrwyr sefydliadau addysg uwch yn gadael gyda dyledion o fwy na £5,000.

Ni yw’r unig blaid yn y DU sydd o blaid diddymu ffioedd dysgu yn wirioneddol, a rhoi cymorth i fyfyrwyr drwy grantiau cynhaliaeth. Byddwn yn parhau i alw am gydraddoldeb â’r Alban a phwyswn am ddiddymu ffioedd dysgu. Fodd bynnag, mae’r Llywodraeth bartneriaeth hon yng Nghymru yn diogelu ac yn gwella addysg uwch a chaiff yr enw da am ragoriaeth academaidd ei gynnal a’i ddatblygu i’w llawn botensial.

Mae’r adroddiad yn ddogfen gyffrous a hoffwn ganmol y pwyllgor am y gwaith caled a wnaeth. Cwmpaswyd sawl agwedd gan yr aelodau, ond hoffwn ganolbwyntio ar fynediad, sy’n holl bwysig. Eisoes clywsom am yr hyn sy’n digwydd yn y Gogledd-ddwyrain. Mae’r hyn sy’n digwydd yn y De-ddwyrain yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Casnewydd yn eithriadol o arloesol a chyffrous, ac mae gwaith rhagorol yn mynd rhagddo ar fynediad yno. Yn benodol, mae’n cyrraedd ardaloedd lle nad yw pobl wedi bod iddynt o’r blaen. Mae’n brifysgol gymunedol wirioneddol. Gwerthfawrogir yn fawr y gwaith a gyflawnir yn y Cymoedd, ym Mlaenau Gwent, gan y bobl yno, a chan Peter Law, sy’n cynrychioli’r ardal honno. Hoffwn fanteisio ar y cyfle hwn i dalu teyrnged i’r Athro Ken Overshott, a drodd y brifysgol o goleg addysg uwch yn brifysgol ffyniannus, lwyddiannus. Croesawaf hefyd yr Athro James Lusty, a ddechreuodd ar ei swydd yn ddiweddar fel y Prifathro.

Ym mhennod 10 o’r adroddiad, trafodir ariannu a mynediad. Rhaid inni gael fformiwla ar eu cyfer. Tybiaf a all y Gweinidog, pan ddychwel gyda’r adroddiad i’r Cyfarfod Llawn, archwilio’r posibilrwydd o gael fformiwla a fydd yn annog pobl o deuluoedd lle nad oes neb wedi mynychu prifysgol o’r blaen, a sicrhau y caiff pobl yn y Cymoedd a’r rhannau mwy difreintiedig o Gymru fwy o gyfleoedd i fanteisio ar yr hyn a fydd yn Brifysgol aruthrol o lwyddiannus i Gymru—gobeithio—ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain a’r ail ganrif ar hugain.

Clywodd y Pwyllgor y dystiolaeth a rhoddwyd y cyfrifoldeb iddo o gynhyrchu’r adroddiad hwn, a gallwn ni, yr aelodau, ymfalchïo ynddo wrth ei gyflwyno i’r Cynulliad heddiw. Noda’r adroddiad nid yn unig weledigaeth ddeinamig a radical i’r sector yn y blynyddoedd i ddod, ond adlewyrcha’n dda y dystiolaeth a gymerasom oddi wrth grŵp eang ac amrywiol o dystion.

I mi, fel eraill, rhan bwysicaf yr adolygiad hwn yw’r rhan sy’n ymwneud â mynediad. Ers gormod o amser, bu addysg uwch yn rhywbeth nad yw pobl o gefndiroedd difreintiedig wedi manteisio arni, na hyd yn oed wedi ei hystyried yn opsiwn. Gwnaed cynnydd, a bu cynnydd yn nifer y lleoedd a gymerir gan y rheini o gefndiroedd llai breintiedig ond mae angen gwneud llawer mwy. Yr wyf yn awyddus i bwysleisio’r angen i ehangu’r mynediad hwnnw.

Fel y Gweinidog ac eraill heddiw, fe’m calonogwyd yn fawr gan y newyddion bod chwech allan o’r 18 o brifysgolion gorau ym Mhrydain o ran ehangu mynediad wedi eu lleoli yng Nghymru. Gobeithiaf y caiff rhai o’r mesurau a nodir yn yr adroddiad hwn eu gweithredu fel bod mwy o bobl ifanc o ardaloedd difreintiedig, fel y Sblot a Butetown yn fy etholaeth, yn gallu codi i uchelfannau ein system addysg uwch. Cynigia e-ddysgu, er enghraifft, gyfleoedd diddiwedd i gynnig addysg uwch i fwy o bobl, ond gall hyd yn oed yr opsiwn hwnnw ymddangos y tu hwnt i gyrraedd rhai pobl. Rhaid i’r sefydliadau addysg uwch weithio gyda’n hysgolion, yn ein cymunedau, gyda busnes, a chyda’r sector gwirfoddol, i agor eu drysau’n wirioneddol i sector ehangach o’n cymunedau.

Mae llawer o newyddion da heddiw i’r sector addysg uwch yng Nghymru. Cyhoeddodd ein Gweinidog Llafur dros Addysg heddiw £6 miliwn ar gyfer ymchwil. Pontiodd hefyd y bwlch ariannu o ran addysg uwch rhwng Lloegr a Chymru. Y neges yma yw mai Cymru yw’r lle i fod ar gyfer addysg uwch, ac y gall, a dylai, mwy o bobl ifanc yng Nghymru anelu at gael addysg uwch.

Trafodaf innau fynediad hefyd. Mae fy mhrofiad i fy hun yn pwysleisio pwysigrwydd mawr y mater hwn. Ar ôl mynd o ddiweithdra i addysg bellach ac addysg uwch fel myfyriwr hŷn, gwn y gallai llawer o’r bobl y tyfais i fyny gyda hwy fod wedi gwneud hynny pe baent wedi bod yn y sefyllfa y cefais i fy rhoi ynddi ac—yn holl bwysig—pe baent wedi cael yr un cyfle. Hoffwn felly ein gweld yn ehangu’r mynediad ymhellach, a llongyfarchaf y chwe phrifysgol a gydnabuwyd yn nhabl y goreuon ar gyfer mynediad. Fodd bynnag, fel y dywedodd Rosemary, mae prifysgolion fel yr un yng Nghasnewydd wedi cyflawni llawer, ond nid oedd yn y tabl hwnnw oherwydd iddo ystyried ffactorau heblaw ehangu mynediad. Gwnaeth Casnewydd lawer iawn o ran ehangu mynediad a dylid cydnabod hynny.

Yr wyf am ein gweld yn mynd i’r afael â’r gwastraff aruthrol o ran potensial pobl, sydd wedi difwyno ein cymdeithas ers gormod o amser. Mae’r holl bobl hynny a allai fod wedi cyfrannu llawer mwy at economi a chymdeithas yn gyffredinol yn wastraff i Gymru yn gyffredinol yn ogystal â bod yn drasiedi bersonol yn aml i’r unigolion dan sylw. Mae’n bryd i ni fynd i’r afael â’r gwastraff aruthrol hwnnw o botensial pobl. Bu ehangu, a chroesawaf hynny, a chydnabyddaf yr hyn sy’n digwydd yng Nghymru gan longyfarch y prifysgolion a gyfrannodd at ehangu’r mynediad hwnnw.

Fodd bynnag, dylem wneud llawer mwy. Rhaid inni sicrhau bod ein harian ar gyfer addysg uwch yn cydnabod ac yn gwobrwyo sefydliadau sy’n sicrhau mwy o fynediad. Dylem wneud newidiadau yno, a hoffwn weld hynny’n digwydd yn gyflym. Hefyd, mae caledi myfyrwyr yn ffactor hollbwysig yn y mater hwn. Rhaid inni sicrhau bod carfannau sydd o dan anfantais a heb gynrychiolaeth ddigonol yn cael eu recriwtio ac, yn amlwg, yn cael eu cadw. Rhaid inni ddefnyddio talentau a galluoedd ein pobl a rhoi diwedd ar y gwastraff aruthrol o botensial pobl sydd wedi difwyno ein cymdeithas ers gormod o amser.

Clywsom lawer heddiw am fynediad, ac ymddengys ei fod braidd yn rhy amlwg i nodi bod dyfodol addysg uwch yng Nghymru, fel unrhyw le, yn llwyr ddibynnol ar fyfyrwyr. Nid oes gan unrhyw sefydliad ddyfodol onid oes ganddo fyfyrwyr sy’n barod ac yn abl i fanteisio ar y cyfleoedd a gynigir gan y sefydliad hwnnw. Mae sefydliadau yma sydd ymhlith y gorau yn y DU o ran denu myfyrwyr o’r grwpiau hynny mewn cymdeithas sydd, yn y gorffennol, wedi cael anhawster i gael mynediad i addysg uwch, gan gynnwys myfyrwyr o deuluoedd tlawd. Wrth gwrs, rhaid eu llongyfarch. Fodd bynnag, bydd Aelodau’n gwybod am—o gyngorfeydd etholaethau, os nad o unrhyw le arall—y nifer gynyddol o bobl ifanc sy’n ofni cychwyn ar gyrsiau addysg uwch, neu sy’n ofni na allant gwblhau astudiaethau o’r fath oherwydd ofn dyledion yn y dyfodol a realiti presennol tlodi.

Croesawodd Plaid Cymru—The Party of Wales gomisiynu adroddiad Rees a’i gasgliadau. Mae’r adroddiad ger ein bron yn argymell gweithredu’r adroddiad hwnnw yn llawn ac, yn benodol, yr awgrym o ddarparu bwrsariaethau cynnal dysgwyr. Dywedodd y Gweinidog na fydd yn ymateb i’r adroddiad heddiw. Mae’n ddirgelwch imi na all wneud hynny, oherwydd, fel aelod o’r Pwyllgor, rhaid ei bod yn gwybod ei gynnwys ers peth amser. Boed hynny fel y bo, fe’i hanogaf i ymateb, fel mater o frys, i adroddiad Rees, sydd wedi bod yn ei meddiant ers rhai misoedd, a gwneud ymrwymiad cyn gynted â phosibl i weithredu argymhelliad holl bwysig yr bwrsariaethau cynnal dysgwyr a rhoi amserlen ar gyfer yr argymhelliad hwnnw. Yn aml, cyhuddir Llywodraeth Cymru o gomisiynu adroddiadau, ymgynghori â phawb ynglŷn â phopeth, a gwneud dim. Deallaf fod £20 miliwn yn y gyllideb ar gyfer cronfeydd mynediad o’r flwyddyn nesaf ac argymhellodd adroddiad Rees y dylid diddymu’r arian hwnnw. Weinidog, a weithredwch ar adroddiad Rees, gan ddarparu bwrsariaethau cynnal yn lle cronfeydd mynediad, a gwneud hynny yn awr? Mae’r arian gennych, mae’r cyfarwyddiadau polisi gennych o adroddiad Rees felly beth sy’n eich rhwystro? Peidiwch â dweud eich bod yn ofni cynhyrfu eich ffrindiau Thatcheraidd o fewn Llafur Newydd Llundain? Darparodd adroddiad Rees ateb Cymreig i broblem Gymreig, sef, tlodi myfyrwyr: gweithredwch ar hyn—yn awr.

Ein hymateb i’r adolygiad hwn yw ein hymateb i faterion am gyfiawnder cymdeithasol. Mae hynny am nad wyf yn ystyried nodwedd ddiffiniol addysg uwch yng Nghymru fel unrhyw beth sydd a wnelo â sefydliadau, eu maint, eu siâp, neu’r modd y cânt eu trefnu, neu unrhyw beth i’w wneud â dyfodol Prifysgol Cymru fel sefydliad. Nodwedd ddiffiniol addysg uwch o ran fy etholwyr yng Nghymru yw na chânt brofiad ohoni. Dyna beth yw ystyr hyn i gyd. Mae hwn yn brawf o ba mor ddifrifol yr ydym ynglŷn â mynd i’r afael â’r problemau hynny. Aeth pob plaid, namyn un, i’r afael â’r broblem honno o ddifrif yn yr adolygiad hwn a siaradwyd amdani yn synhwyrol. Fodd bynnag, cymerodd lawer o amser i ddarbwyllo Plaid Cymru i gymryd y mater hwn o ddifrif. Credodd fod y man lle yr oedd pobl yn astudio yn bwysicach na pha un a oedd pobl yn haeddu’r cyfle i astudio o gwbl. Mae hyd yn oed yn awgrymu y dylai hunaniaeth ethnig a chenedlaethol myfyrwyr yng Nghymru gael ei ffugio rywsut—

Fel y gallem roi hyd yn oed mwy o blant dosbarth canol Cymru mewn prifysgolion Cymreig o’u cyferbynnu â’r bobl hynny a gaiff eu hallgáu o gyfleoedd addysg uwch ar hyn o bryd. Os nad dim arall, yr oedd yr adolygiad hwn yn wers yn ochr dywyll gwleidyddiaeth Plaid Cymru—

Dim ond dwy funud sydd gennyf.

Yn y pen draw, llwyddodd hyd yn oed y Cenedlaetholwyr i roi’r gorau i’r nonsens hyn o chwifio baner ac ymroi i drafod y materion mynediad difrifol sydd ger ein bron. Yr wyf yn falch o weld hynny ar frig yr agenda, a gwn y bydd Jane yn cymryd y materion hynny o ddifrif. Mae gwastraffu potensial pobl, fel y soniodd John Griffiths, yn gywilyddus. I fod yn fwy effeithiol, rhaid i’n strategaeth mynediad fod yn fwy nag edrych o bell. Rhaid iddi ymwneud â ffioedd dysgu wrth i adeg etholiad agosáu, oherwydd ymhell cyn i ffioedd dysgu gael eu cyflwyno, yr oedd cenedlaethau blaenorol yn fy etholaeth yn dal i gael eu hallgáu o addysg uwch. Dim ond rhan o’r stori yw cael y seiliau ariannol yn eu lle, fel yr addawodd y Gweinidog. Mae a wnelo hefyd â disgwyliad a dyhead yn y cymunedau a gafodd eu hallgáu o addysg uwch ers gormod o amser. Rhaid i’r sefydliadau eu hunain wneud llawer mwy. Rhaid iddynt wneud mwy i ddenu myfyrwyr o gymunedau nas cynrychiolir yn ddigonol, drwy gytundebau ag ysgolion, gan ddechrau gyda phlant ifanc. Rhaid iddynt wneud llawer mwy hefyd i gadw’r myfyrwyr hyn. Bydd hynny’n golygu mwy o ymrwymiad i ofal bugeiliol. Nid yw mwy o fynediad yn golygu—ac nid wyf am glywed yr esgus hwn gan y sector—y byddwn yn glastwreiddio safonau neu addysg uwch. Mae’n ymateb tramgwyddus a dywedaf wrth y Gweinidog, fel y dywedais o’r blaen, caiff yr un nifer o bobl a allai gael gradd dosbarth cyntaf mewn mathemateg—

Caiff yr un nifer o bobl a allai gael gradd dosbarth cyntaf mewn mathemateg eu geni ym Merthyr ag y caiff eu geni yn Nhrefynwy, a’n dyletswydd ni yw gwireddu’r potensial hwnnw.

As a member of the Education and Lifelong Learning Committee, I am pleased to have the opportunity to contribute to this debate this afternoon. This report is important because it sets an agenda for HE for the next 10 years. As usual, there is insufficient time for me to develop a full debate on the subject now. Therefore, I will focus on two issues. Firstly, HE for all. I agree with John Griffiths that it is more difficult for working class students to enter HE. That is unacceptable to me, and I hope, that it is unacceptable to the Assembly. Things must change. I wish to see a new annual funding system in order to secure this objective. Children from poor backgrounds must be given fair play.

Secondly, in north Wales we have three main higher education centres, in Bangor, Wrexham and Colwyn Bay. I congratulate Bangor for being among the best in terms of ensuring access. It is evident that NEWI in Wrexham should attain university status soon. This is very important for north-east Wales. Also, my former college, Coleg Llandrillo, has a good record in higher education.

I wish to see every institution co-operating in order to promote economic development and provide higher education for all. I say to Pauline Jarman that I want to see more Welsh students entering higher education and more students receiving higher education in Wales.

Datganaf fuddiant fel athro ym Mhrifysgol Cymru, yr ategir fy ymchwil gan grant gan y Cyngor Ymchwil. Bu’n rhaid imi wneud hynny gan fod yr adroddiad yn pwysleisio pwysigrwydd ymchwil prifysgol mewn economi a hybir gan wybodaeth, a phwysleisia nad ariennir ymchwil yn ddigonol yng Nghymru. Rhoddaf farciau llawn i hynny. Darllenwch yn ofalus, mae’r adroddiad hefyd yn gwrthod y rhaniad rhwng prifysgolion addysgu ac ymchwil. Fodd bynnag, yn anffodus, mae ei ddarllen yn gyflym yn rhoi’r argraff y bydd yr ymchwil i gyd yng Nghaerdydd. Rhaid gwrthod hynny. Dylai pob prifysgol feddu ar rywfaint o ymchwil o’r radd flaenaf, er mwyn sicrhau bod y sefydliad yn gwybod beth yw ymchwil o’r radd flaenaf. Dyna pam mae’r argymhelliad ar gyfer canolfannau rhagoriaeth yn holl bwysig a dyna pam y dylai pob clwstwr o sefydliadau gael cyfran o ganolfannau o’r fath.

Fodd bynnag, mae ymchwil o’r radd flaenaf, lle bynnag y’i lleolir, yn galw am ddigon o arian. Noda’r adroddiad mai dim ond 3 y cant o’r arian ymchwil a gaiff ein prifysgolion, sydd â 6 y cant o fyfyrwyr y DU. Mae lefel gyffredinol yr arian ar gyfer ymchwil yn waeth nag y mae’r ffigurau hyn yn ei awgrymu. Pe ychwanegem gost labordai’r llywodraeth a sefydliadau ymchwil, dim ond 2 y cant o’r gyllideb ymchwil a gaiff Cymru—diffyg o £60 miliwn y flwyddyn. Os ydym o ddifrif ynghylch ymchwil, dyna’r gyllideb y bydd ei hangen arnom, gyda hanner ohoni’n mynd i brifysgolion. Bydd angen cyngor ymchwil i Gymru arnom hefyd i ddosbarthu’r gyllideb hon, fel yr awgrymodd Mike German mewn rhan o’i dystiolaeth i’r Pwyllgor.

Mae hyn yn fy arwain at fy mhrif bwynt—dosbarthu adnoddau ac effaith yr ymarfer asesu ymchwil presennol. Dechreuodd llawer o broblemau gydag asesiad 1992 y bwriwyd amheuaeth arno yn gyffredinol, a oedd yn seiliedig nid ar gynnyrch pob aelod o staff ar gyfartaledd, ond ar gyfanswm cynnyrch pob adran. Yr oedd yn amhosibl i adrannau bach gael gradd uchel. Bu’r effaith yn hirdymor yng Nghymru. O dan y fformiwla bresennol, mae cyllideb adran yn cynyddu’n ddramatig gyda graddfeydd ymchwil—mae adran 5* yn cael rhwng tair a phedair gwaith yr arian ymchwil a gaiff adran 3b. Pan fydd adran yn isel ar y raddfa, rhaid iddi leihau nifer y staff, mae’r baich addysgu yn cynyddu a heb arian ychwanegol, mae bron yn amhosibl iddi wneud gwaith ymchwil er mwyn cyrraedd graddfa uwch. Dyna, wrth gwrs, oedd bwriad grŵp Russell, ac mae rhannau o Gymru wedi dioddef yn anghyfartal. I fod yn deg, mae CCAUC wedi addasu’r fformiwla a ddefnyddir yn Lloegr bob tro fel nad yw’n cosbi adrannau ar raddfa is yng Nghymru i’r un graddau. Gan ein bod yn bwriadu cyflwyno arian y drydedd genhadaeth yn awr, rhaid inni edrych eto ar y fformiwla honno, a gofyn a yw’n briodol i’n hamcanion wrth ddefnyddio prifysgolion i hybu datblygiad economaidd ym mhob rhan o Gymru. Os ydym o ddifrif ynglŷn ag ymchwil ledled Cymru drwy ganolfannau rhagoriaeth, bydd angen cyllideb ychwanegol arnom, a thra’n parhau i arddel detholgarwch o ran arian, rhaid inni ddod o hyd i’n ffordd ni o wneud hynny i wasanaethu Cymru orau.

You have experienced, during this debate, some of the spirit seen in Committee, from the amicable and positive to the unfriendly and antagonistic. But that is how it is in politics of course. I emphasise to all Members who participated that all of the report’s recommendations, with the exception of those noted in Annex 8, were agreed by every member of the Committee. There is unanimity on each recommendation. I do not get the impression from this discussion that everyone accepts that.

In particular, there was unanimity on extending access. It is a strong theme in the report and I do not remember any political party having to be persuaded to accept the important principle of social equality. I am pleased to say that there was unanimity on that.

I believe that the Committee would happily accept the matters concerning centralisation and the all-Wales approach. If you look carefully at the text, nobody is suggesting that research should be centralised in Cardiff. It recognises that there is currently a research cluster in Cardiff, and that it could be strengthened by closer co-operation between the university and the medical college. Nobody is suggesting, and the report does not suggest, that there should not be research activity across Wales. Indeed, everyone would agree that that is completely essential and that creating centres of excellence and creating clusters would enable that to happen.

Finally, I will mention funding briefly. I am sure that the sector will welcome the Minister’s announcement about the £6 million. However, the sector is also looking for robust and stable funding on an adequate level over the years.

I welcome the debate and I look forward to seeing action on many of the report’s recommendations. I also look forward to seeing the higher education sector prosper as a result.