Mae’n bleser gennyf gynnig y cynnig hwn fel Cadeirydd y Pwyllgor Cyfle Cyfartal. Gwyddom oll fod yn rhaid i lywodraethau fod yn bragmatig a’u bod yn aml yn gorfod gwneud eu gorau o dan unrhyw amgylchiadau. Mae’n bleser gallu datgan heddiw ein bod yn cynnig y cynnig hwn gan mai dyma yw’r peth priodol i’w wneud. Mae llywodraeth yn llawer mwy na thactegau. Mae gan lywodraethau gyfrifoldeb moesol tuag at y bobl a wasanaethir ganddynt. Yn yr ymgyrch Cau’r Bwlch Cyflogau, mae gan y Cynulliad weledigaeth a rôl arweinyddiaeth hanfodol.

Y llynedd, cyhoeddwyd adroddiad gan Gomisiwn Cyfle Cyfartal Cymru. Lluniwyd yr adroddiad gan dîm o Brifysgol Cymru, Abertawe, yn dwyn y teitl ‘The Gender Pay Gap in Wales’. Dangosodd, 30 mlynedd ar ôl Deddf Cyflog Cyfartal 1970, fod enillion merched fesul awr yng Nghymru, ar gyfartaledd, yn dal 13 y cant yn is nag enillion dynion. Mae’r bwlch hwn yn cynyddu i 36 y cant ar gyfer y 47 y cant o ferched yng Nghymru sy’n gweithio’n rhan amser. Mae hynny’n annerbyniol.

Fodd bynnag, gwnaethom fwy na mynegi dicter, datgan ein siom ac annog newid agwedd. Mae’r Cynulliad yn mynd i’r afael â’r mater hwn. Fel Cadeirydd y Pwyllgor Cyfle Cyfartal, yr oedd yn bleser gennyf gyhoeddi o ganlyniad i’n harchwiliad mewnol o staff, cyflog, a strwythurau graddio ein bod mewn sefyllfa i wneud addasiadau a chodiadau i gydnabod talent ac amrywiaeth ein staff o fewn y gwasanaeth sifil. Bydd y GIG yng Nghymru yn cynnal ymarfer tebyg. Yr ydym am arwain drwy esiampl. Yr wyf yn ymrwymedig i weithio tuag at gymdeithas ddemocrataidd a chynhwysol sydd o fudd i holl bobl Cymru. Yr ydym hefyd wedi dechrau ar adolygiad o weithdrefnau recriwtio a dethol ar gyfer cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad er mwyn sicrhau cyfranogiad cynyddol gan ran ehangach o’r cyhoedd.

Rhag ofn ichi feddwl nad yw’n weddus inni ganu ein clodydd ein hunain, dyfynnaf baragraffau agoriadol erthygl ar gyflog cyfartal a gyhoeddwyd yn The Observer ar 20 Ionawr:

Mae cael canmoliaeth gan bapur newydd cenedlaethol o Lundain am ein uwch rinweddau tybiedig yn newid dymunol inni, ac yn arbennig i mi. Fodd bynnag, nid y wasg yn Llundain yw ein cynulleidfa ddewisol. Pobl Cymru yw ein ffocws. Ar ôl cyflwyno ein safbwynt moesol, fel Llywodraeth a Chynulliad, ein tasg wedyn yw bod mor effeithiol â phosibl wrth gyfleu’r neges i bob rhan o’r gymdeithas. Dyna lle y daw pragmatiaeth a strategaethau i’r amlwg fel cyfryngau a ddefnyddiwn i gyflawni ein nodau.

Mae ein strategaeth yn y Cynulliad, fel sy’n ddigon hysbys erbyn hyn, yn un o bartneriaeth. Talaf deyrnged i’n partneriaid yn yr ymgyrch hon, sef y Comisiwn Cyfle Cyfartal a Chyngres Undebau Llafur Cymru. Bydd eu cyfranogiad yn hanfodol i lwyddiant yr ymgyrch Cau’r Bwlch Cyflogau. Yn ogystal, mynegaf fy niolch i aelodau’r gweithgor ar gyflog cyfartal, a grëwyd i helpu’r Pwyllgor Cyfle Cyfartal. Mae David Melding yn gadeirydd arno ac mae’n cynnwys cynrychiolwyr o bob un o’r pleidiau gwleidyddol yn y Cynulliad. Bu’r grŵp wrthi’n datblygu’r agenda hon ac yn gwneud llawer o’r gwaith a fydd yn golygu y bydd yr ymgyrch yn llwyddiant.

Gan mai’r Cynulliad a gymerodd yr awenau yn hyn o beth gan ddyrannu’r arian angenrheidiol i gau’r bwlch ymhlith ein staff ein hunain, yr ydym mewn sefyllfa well i annog pob corff cyhoeddus yng Nghymru i wneud yr un ddarpariaeth ariannol. Nid opsiwn deniadol yw cau’r bwlch cyflogau i’w weithredu pan fydd yr arian ar gael. Fel y gŵyr pob un ohonom, yn ymarferol, mae hynny bron bob amser yn ffordd gyfrwys o ddweud ‘byth’. Mae cau’r bwlch cyflogau rhwng dynion a merched yn flaenoriaeth, ac mae’n rhaid iddo fod.

Rhaid i hynny ddod yn wir am y sector preifat yn ogystal â’r sector cyhoeddus. Fel y dengys yr ystadegau, mae gennym lawer i’w wneud. Fodd bynnag, ceir sawl enghraifft o arfer da o fewn y sector preifat. Un nod pwysig ymgyrch Cau’r Bwlch Cyflogau yw codi ymwybyddiaeth am y mater o gyflog cyfartal ymhlith cyflogwyr. Fel y dynoda’r cynnig, un ffordd ymarferol ac effeithiol o ddechrau hyn yw annog cyflogwyr i gynnal adolygiadau cyflog er mwyn nodi ac unioni’r anghydraddoldebau cyflog a ddaw i’r amlwg.

Dechreua ail baragraff datganiad annibyniaeth Unol Daleithiau America drwy ddatgan,

Ar ddechrau’r unfed ganrif ar hugain, mae’n briodol i’r Cynulliad ddatgan, ar ran pobl Cymru, ei bod yn wirionedd cwbl amlwg, i ni, y dylai pob gweithiwr dderbyn yr tâl priodol am y gwaith a wnânt. Yr oedd hynny’n ysbrydoliaeth i lawer o’r rhieni o genedlaethau cynharach yng Nghymru a oedd yn brwydro dros hawliau gweithwyr. Mae yn awr yn uchelgais y mae’r Cynulliad Cenedlaethol yn benderfynol o’i wireddu.

Croesewir lansio’r ymgyrch cyflog cyfartal yng Nghymru. Mae’n siomedig nad yw San Steffan yn gweithredu mwy yn hyn o beth, ond dengys yn sgîl datganoli fod yna gyfleoedd i Gymru fod yn wahanol i Loegr. Mae hyn yn enghraifft dda o hynny.

Mae angen newid diwylliant gweithleoedd yng Nghymru, lle y tanbrisiwyd gwaith merched yn gyson, gan olygu mai hwy yw’r rhyw gwannaf. Gobeithio y bydd y fenter hon yn cyfrannu at newid y diwylliant hwnnw. Ailadroddaf rai o’r ystadegau a gyflwynwyd gan y Gweinidog er mwyn pwysleisio pam bod angen yr ymgyrch hon arnom. Er y bu deddfwriaeth cyflog cyfartal ar waith ers dros 30 mlynedd, mae llawer o ferched yn dal i ennill 13 y cant yn llai na dynion fesul awr am waith llawn amser, tra bod merched sy’n gweithio’n rhan amser yn ennill 36 y cant yn llai fesul awr na dynion mewn gwaith llawn amser. O gofio bod bron hanner y merched a gyflogir mewn swyddi rhan amser, mae hyd yn oed yn bwysicach mynd i’r afael â’r broblem hon. Os ystyrir enillion wythnosol, mae’r bwlch yn ehangu ymhellach i 22 y cant. Mewn ardaloedd megis Casnewydd a Sir y Fflint, gall fod cymaint â 26 y cant.

Yn draddodiadol mae cymdeithas wedi tanbrisio’r math o waith a wneir gan ferched, ac mae llawer o ferched sy’n gweithio wedi dioddef cyflog ac amodau gwael oherwydd, yn anffodus, mewn llawer o achosion mae gwahaniaethu yn rhan o’r sefydliad. Ar gyfartaledd, dim ond 58 y cant o incwm dyn yw incwm unigol crynswth merch o gyflogaeth, pensiynau, budd-daliadau a buddsoddiadau ac ati.

Pa ffactorau sy’n cyfrannu at y bwlch cyflogau rhwng dynion a merched? Soniais eisoes am wahaniaethu. Mae gwahaniaethu ar sail cyflog yn gyfrifol am rhwng 25 a 50 y cant o’r bwlch hwnnw. Ceir gwahanu galwedigaethol ac effaith cyfrifoldebau teuluol merch hefyd. Mae’r bwlch cyflogau yn rhannol yn adlewyrchu’r gwahaniaethau o ran galwedigaethau merched a dynion. Mae nifer llawer uwch o ferched mewn swyddi clerigol â chyflogau isel, tra bo’r swyddi rheoli mewn ffatrïoedd â chyflogau uwch yn dueddol o gael eu cymryd gan ddynion. Ar gyfartaledd, mae merched sy’n gweithio hefyd yn ifancach na dynion. Mae hynny’n adlewyrchu’r ffaith bod llawer o ferched yn gadael y gweithlu i fagu plant.

Mae’r ystadegau hyn yn warthus. Fodd bynnag, hyd yn oed lle na cheir y ffactorau hyn, telir yn llai i ferched yn systemataidd. Er enghraifft, yn ôl astudiaeth newydd gan uned merched Llywodraeth y DU, nid yw merched sengl heb blant yn ennill yr un cyflog â’u cydweithwyr sy’n ddynion.

Fel y dywedais yn gynharach, bu’r ddeddfwriaeth ar waith ers 30 mlynedd, ond erys y sefyllfa hon: felly ni fu deddfwriaeth ar ei phen ei hun yn effeithiol wrth gael gwared ar yr anghydraddoldeb hwn. Felly rhoddir croeso cynnes i ymgyrch sy’n anelu at hyrwyddo a chydlynu ymroddiad rhwng cyflogwyr, undebau llafur a chyrff cyhoeddus. Mae manteision yr ymgyrch hon i ferched yn aruthrol. Gall anghydraddoldebau cyflog arwain at dlodi personol. Byddai codi lefelau cyflogau yn lliniaru’r broblem ac o ganlyniad, yn lleihau nifer y plant sy’n byw mewn tlodi. Byddai’n cynyddu’r swm o arian sydd ar gael i’w fuddsoddi ac yn galluogi i bobl gronni pensiynau personol, tra’n lleihau nifer y merched sy’n dibynnu ar fudd-daliadau’r wladwriaeth.

Yn gyfreithiol, mae dyletswydd ar y Cynulliad i roi ystyriaeth briodol i gyfleoedd cyfartal. Fodd bynnag, gobeithiaf nad canlyniad dyletswydd gyfreithiol yn unig yw’r ymgyrch hon, ond ymrwymiad gwirioneddol. Dylai’r Cynulliad Cenedlaethol a chyrff cyhoeddus eraill ddangos esiampl yn hyn o beth gan weithredu fel model rôl wrth ddatblygu arfer da a’i ledaenu drwy’r sector cyhoeddus.

Beth allai’r Cynulliad Cenedlaethol a chyrff cyhoeddus eraill ei wneud? Fel y dywedwyd, mae cyrff cyhoeddus yn cyflogi canran fawr o’r gweithlu yng Nghymru. Byddai datblygu arfer da a lleihau bylchau cyflogau yn y cyrff hynny yn cyfleu’r neges gywir i’r sector preifat. Dylai’r Cynulliad Cenedlaethol osod cyflog cyfartal wrth wraidd ei agenda o ran polisi cymdeithasol-economaidd a pholisi’r farchnad lafur.

Mae’r Cynulliad wedi gwneud llawer i ddiwygio ei strwythurau cyflog ei hun, ond dengys ffigurau a ryddhawyd ar 6 Mawrth y canfu Undeb y Gwasanaethau Cyhoeddus a Masnachol, er mai merched yw hanner gwasanaeth sifil y DU, fod eu cyflog, ar gyfartaledd, 28 y cant yn is na chyflogau dynion.

Awgryma tystiolaeth y Comisiwn Cyfle Cyfartal nad yw mwyafrif y cyflogeion o’r farn bod bwlch rhwng cyflogau dynion a merched, ac felly nid ystyriant fod angen cynnal adolygiad cyflog cyfartal. Os ydym am symud ymlaen, mae’n hanfodol i gyflogwyr sicrhau bod eu systemau cyflog yn deg gan ddangos gwerthfawrogiad priodol i’r gwaith a wneir gan ferched. Er hynny, awgryma’r Comisiwn Cyfle Cyfartal hefyd na wneir hynny’n wirfoddol. Dylid ystyried yr ymgyrch hon fel rhan o ymdrech i ddiwygio Deddf Cyflog Cyfartal 1970, er mwyn ei gwneud yn ofynnol i gyflogwyr, yn ôl y gyfraith, gynnal adolygiadau cyflog cyfartal yn rheolaidd. Felly cymeradwywn yr ymgyrch hon, ac fe’i cefnogwn yn llawn.

Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn talu teyrnged i gonsensws trawsbleidiol y Pwyllgor Cyfle Cyfartal, o dan gadeiryddiaeth glodwiw Edwina Hart, ac i’r is-bwyllgor cyflog cyfartal, hefyd o dan gadeiryddiaeth glodwiw David Melding. Croesawn lansio’r ymgyrch Cau’r Bwlch Cyflogau, sy’n anelu at gau’r bwlch cyflogau o 13 y cant rhwng dynion a merched yng Nghymru, hyrwyddo cydweithrediad rhwng partneriaid allweddol, ac annog cyflogwyr i gynnal adolygiadau. Diolcha’r Cynulliad Cenedlaethol i’r Comisiwn Cyfle Cyfartal a Chyngres Undebau Llafur Cymru am noddi’r ymgyrch.

Yr ydym yn ymrwymedig i gael gwared ar gyflog anghyfartal i ferched, ond yr ydym am amlygu’r ffaith bod anghydraddoldebau sylweddol hefyd rhwng cyflogau pobl wyn a grwpiau lleiafrifoedd ethnig. Er enghraifft, mae merched croenddu ac Asiaidd yn aml yn dioddef camwahaniaethu dwbl, a hwy yw’r aelodau â’r cyflogau isaf yn ein cymdeithas—nid adroddaf yr ystadegau, gan i’r siaradwr blaenorol wneud hynny’n effeithiol eisoes.

Cyn yr ymgyrch hon, ni fu unrhyw wariant uniongyrchol ar leihau anghydraddoldeb cyflog yng Nghymru y tu allan i’r Cynulliad ei hun, lle y gwnaed gwaith, ers 1999, ar strwythurau cyflog mewnol staff, er mwyn ceisio lleihau’r gwahaniaethau cyflog rhwng dynion a merched. Mae’n hen bryd gwneud hynny. Erys anghydraddoldeb cyflog yn broblem sylweddol yng Nghymru, fel y gwyddom, gyda’r Gymraes gyffredin yn ennill £42.80 yn llai o gyflog crynswth yr wythnos na’i chydweithwyr o ddynion. Clywsom eisoes lawer o sylwadau ac ystadegau eraill ar y pwnc.

Un o brif gyflawniadau’r ugeinfed ganrif oedd rhyddfreinio merched yn y byd gorllewinol, a oedd yn hir-ddisgwyliedig. Er i athronwyr a meddylwyr arloesol megis Mary Wollstonecraft, Anna Wheeler ac Elizabeth Fry osod y sylfeini, dim ond yn ystod y ganrif ddiwethaf y daeth merched yn amlwg ymhob agwedd ar gymdeithas. Bu Deddf Gwahaniaethu ar Sail Rhyw 1975 yn sylfaen ar gyfer pob ymgyrch cyflog cyfartal ers hynny.

Tangynrychiolwyd merched o Gymru yn sylweddol ar feinciau San Steffan ac yr wyf yn falch na welwyd hynny hefyd yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru. Ymfalchïaf yn y ffaith fod gan fy mhlaid, y Democratiaid Rhyddfrydol, gydraddoldeb union o ran cynrychiolaeth. Mae Cabinet y Llywodraeth bartneriaeth hon yn wahanol i ymron pob gweithrediaeth arall yn y byd oherwydd bod mwyafrif ei Gweinidogion yn ferched. Mae’n bosibl y bydd yr anoracs yn eich plith yn gwybod mai dim ond yn Seland Newydd y ceir cynrychiolaeth uwch o ferched.

Yr unig amheuaeth sydd gennym o ran yr ymgyrch bwysig hon yw mai dim ond o ran rhyw y cyfeiria at anghydraddoldeb cyflog. Rhaid i’r Cynulliad ddadansoddi ffurfiau eraill ar anghydraddoldeb, gan roi cyfrif amdanynt a gweithio i’w gwaredu. Fel y soniais eisoes, mae lleiafrifoedd ethnig yn dioddef anghydraddoldebau cyflog sylweddol.

I gloi, mae cydraddoldeb cyflog wrth wraidd y gymdeithas yr ydym am ei chreu, ac ni ddylem fod yn hunan-fodlon. Ni ddylid caniatáu i’r sefyllfa hon barhau, ac felly cymeradwyaf yr ymgyrch a’i lansio heddiw.

I welcome the opportunity to participate in this important debate. Income per capita in Wales is some 20 per cent lower than it is in England, and low pay among women is part of the problem. Raising women’s salaries would contribute to a rise in the gross domestic product per capita in Wales.

The problem can be split into two. First, as Janet Ryder has said, some women are still paid less than men for doing the same work. That is totally unacceptable, and may also be illegal. The second part of the problem is the nature of the work undertaken primarily by women, and the fact that these jobs are poorly paid. I will concentrate on two issues in that respect.

I draw your attention to the low pay in some sectors of the tourism industry. It is a composite problem in that it includes the elements of low hourly rates, seasonal work, and part-time work, and the majority of these jobs are done by women. The Wales Tourist Board’s strategy makes it a priority to extend the tourism season, and if this happens, it could make a significant difference to the economy of the tourism industry, which could lead to a rise in wages. I hope, therefore, that the Assembly Government directs its resources with a view to extending the season, and that this becomes a specific goal in the campaign to raise wage levels.

I turn now to homeworkers. This is one of the most exploited groups in the workforce. Their jobs include sewing clothes, packing Christmas crackers—many people in the Cynon valley do this—and assembling electrical appliances, in their homes. Studies have shown that between 92 per cent and 94 per cent of these homeworkers are women. The National Minimum Wage Act 1998, though it covers this work, has not had an effect on this sector.

Lyn Ellison’s study on behalf of the national group on homeworking, which was published last year, shows that 75 per cent of these homeworkers are paid less than the minimum wage, that 63 per cent of them receive less than £3 an hour, and that 27 per cent of them receive less than £2 an hour. This is totally unacceptable, and we must do something about it. Another report, some years ago, showed that there are about 4,000 of these workers in Wales. Therefore, we have a responsibility to ensure that these people are aware of their rights. Lyn Ellison’s study suggested that 95 per cent of homeworkers do not realise that they have rights under the National Minimum Wage Act 1998.

What can we do to improve the situation? We must ensure that workers know their rights. I also believe that Wales needs a scheme similar to that in place in Scotland. I have raised this matter with Edwina Hart, and with David Jenkins of the Wales Trades Union Congress, and I hope that the Assembly and the Wales TUC can launch a scheme to help these workers become aware of their rights, and ensure an increase in their levels of pay.

Mae’n bleser gennyf groesawu lansio’r ymgyrch Cau’r Bwlch Cyflogau yng Nghymru. Bu deddfwriaeth cyflog cyfartal ar waith ers dros 30 mlynedd, ond mae’n amlwg ers peth amser bod angen rhaglen weithredu wedi’i diffinio—cyfeiriodd Edwina at hyn—ac mae angen inni sefydlu tactegau ymarferol. Croesawaf lansio’r ymgyrch heddiw gan ei fod yn bwysig inni ddymchwel y rhwystrau sy’n parhau i gyfyngu capasiti merched i ennill yn y gweithle. Nid yw newidiadau deddfwriaethol yn ddigon i wneud y gwahaniaeth a rhaid sicrhau ymdrech ar y cyd i newid agweddau diwylliannol a gwahaniaethu er mwyn i ferched fwynhau cyflog cyfartal, rhagolygon cyfartal, a chyfleoedd gyrfa cyfartal ar gyfer gwaith cyfartal.

Soniwyd bod y Cynulliad yn enghraifft ardderchog o ran ei gynrychiolaeth o ferched: mae 41 y cant o’n Haelodau yn ferched, ac mae hanner Gweinidogion y Cabinet yn ferched, ond rhaid inni gofio nad efelychir hyn ledled Cymru. Mae cyflog cyfartal o fudd i’r economi, teuluoedd, a chymunedau. Hebddo, byddwn yn parhau i wastraffu adnodd dynol na fanteisiwyd arno, gan atal llawer o ferched sy’n gweithio, y mae llawer ohonynt yn byw mewn tlodi ac yn dibynnu ar fudd-daliadau’r wladwriaeth i’w cynnal, rhag cyflawni eu potensial. Rhaid inni sicrhau bod cyflog merched wrth wraidd ein polisïau a’n strategaethau datblygu economaidd. Os na lwyddwn yn hyn o beth, ni lwyddwn i sicrhau adfywiad economaidd yng Nghymru. Mae ymdrin â’r rhwystrau y mae merched yn eu wynebu yn y gwaith yn un o nodweddion allweddol Amcan 1. O ganlyniad i’r rhaglen cronfeydd strwythurol ystyrir Cymru bellach fel esiampl.

Anwybodaeth o ran yr anghysondeb mewn cyflogau yw’r rhwystr unigol mwyaf. Nid cyd-ddigwyddiad yw’r ffaith bod llawer o ferched mewn swyddi rhan amser â chyflog isel a gwerth ychwanegol isel. Croesawaf sylwadau Dafydd Wigley am weithwyr cartref gan nad ymdriniwyd â’r mater hwn. Mae hynny oherwydd mai merched, yn bennaf, sy’n gyfrifol am ymrwymiadau teuluol, oherwydd y bu rhwystrau i addysg bellach ac uwch, ac oherwydd ein disgwyliadau diwylliannol o ran y rôl y dylai merch ei chwarae yn y gymdeithas. Mae’n bryd inni herio’r ystrydebau diwylliannol hyn yng Nghymru’r unfed ganrif ar hugain. Gwn o’m gwaith fel ymgynghorydd gyrfaoedd ym myd addysg, cyn dod yn Aelod o’r Cynulliad, am ddyfnder gwreiddiau’r disgwyliadau diwylliannol hyn o ferched. Ond nid yw’n ymwneud â merched yn unig; mae’n ymwneud hefyd â dynion. Maent hefyd ynghlwm wrth y disgwyliadau diwylliannol hyn o’r hyn y dylai dynion a merched ei wneud. Os llwyddwn yn hyn o beth, byddwn yn plesio dynion a merched.

Ym myd addysg, bu’r newid yn gadarnhaol ac yn ddramatig. Mae’r bwlch rhwng nifer y merched a’r dynion sy’n ymgymryd ag addysg bellach ac addysg uwch yn llai nag erioed. Mae merched yn gwneud yn arbennig o dda yn yr ysgol, eto pan adawant yr ysgol, mae’r bwlch cyflogau yn y gweithle cymaint ag erioed. Mae’n sgandal ein bod yn ymrymuso merched â gwybodaeth, sgiliau, a hyfforddiant, dim ond iddynt ymuno â’r gweithlu ac ennill cymaint â 40 ceiniog ymhob punt yn llai yr awr na dyn â’r un lefel o sgiliau, hyfforddiant, ymrwymiad a gallu.

I gloi, rhaid inni ddiddymu ystrydebau, newid agweddau, gwella’r cydbwysedd gwaith/bywyd, gweithredu’r ddeddfwriaeth, a’i gwneud yn ofynnol i gyflogwyr adolygu eu harferion o ran cyflogau. Talaf deyrnged i waith y Pwyllgor Cyfle Cyfartal ar y pwnc. Yr wyf yn falch o’i weld yn dwyn yr awenau yn hyn o beth. Bydd Cymru ar ei hennill o ganlyniad.

Wrth groesawu lansio’r ymgyrch cyflog cyfartal yng Nghymru, a nodi nad oes cymaint o weithredu yn San Steffan, mae’n amlwg o’r siaradwyr blaenorol nad yw’r arfer go iawn yn adlewyrchu’r ddeddfwriaeth o hyd. Er mwyn troi deddfwriaeth yn newid ymarferol go iawn, mae ar gyflogwyr gwasanaeth cyhoeddus ddyletswydd i sicrhau bod gwaith cyfartal yn cael cyflog cyfartal. Mae’r Gweinidog eisoes wedi nodi bod y gwasanaeth sifil yng Nghymru ar flaen y gad. Rhaid i’r Cynulliad Cenedlaethol hefyd sicrhau bod pob corff a noddir gan y Cynulliad yn talu’n gyfartal am sgiliau cyfartal. Gan mai’r Cynulliad Cenedlaethol sy’n rheoli cyllidebau cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad, i raddau, gallwn fynnu hyn. Sut y gwnawn hynny? Dylai’r Cynulliad Cenedlaethol ddatblygu arfer da o ran adolygiadau cyflog cyfartal a rhaid iddo ymrwymo’r cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad i gynhyrchu cynlluniau gweithredu i gau bylchau cyflogau wrth iddynt adolygu eu systemau cyflogau dros y ddwy flynedd nesaf. Dylid integreiddio polisi cyflog cyfartal i’r systemau, gan nodi meysydd posibl i weithredu arnynt. Wrth i’r Cynulliad Cenedlaethol a’r cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad ddatblygu arfer da, gellir ei roi ar gael at ddefnydd preifat. Efallai y dylai’r Cynulliad Cenedlaethol ystyried troi arfer cyflog cyfartal yn faen prawf i’w ystyried gan gyrff archwilio.

Dyfynnodd y Gweinidog ganmoliaeth i’r Cynulliad Cenedlaethol yn hyn o beth. Fodd bynnag, tynnaf eich sylw at yr hyn a ddigwydd yn y Comisiwn Ewropeaidd a gaiff ei feirniadu’n aml. Ar wahân i gyfnod mamolaeth a thadolaeth â chyflog, gall staff yno gymryd seibiant am hyd at flwyddyn heb gyflog gan ddychwelyd i’r un swydd, neu seibiant am hyd at dair blynedd gan ddychwelyd at swydd yn yr un gyfarwyddiaeth ar yr un radd. Dylem ystyried hynny. Mae’r mater o ferched yn cymryd seibiant tra bod eu plant yn fach yn bwysig. Er bod rhai merched am ddychwelyd i’r gwaith yn gymharol gyflym, mae eraill am aros gartref ac edrych ar ôl eu plant am sawl blwyddyn. Fodd bynnag, yn aml anwybyddir y sgiliau a ddysgant yn ystod y blynyddoedd hynny pan ddychwelant i’r gwaith. Rhaid cydnabod y caiff sgiliau eu datblygu yn ystod y cyfnod hwnnw. Dyfynnwyd llawer o’r ystadegau, gan gyflwyno’r achos dros weithredu. Gyda’r holl gyhoeddusrwydd ynghylch y mileniwm newydd, un o’r anghenion cymdeithasol pwysicaf sydd eto i’w gyflawni yw cyflog cyfartal am waith cyfartal. Unwaith y rhoddir blaenoriaeth uchel iddo, caiff ei gyflawni.

Mae’n amlwg bod llawer i’w wneud o hyd i bontio’r bwlch cyflogau, ond mae’n bwysig cofio mai o ganlyniad i gyflwyno’r isafswm cyflog cenedlaethol gan Lywodraeth Lafur y DU—nas cefnogwyd gan bob plaid wleidyddol—y gwelwyd y gostyngiad mwyaf yn y bwlch, o ran gwaith llawn amser a rhan amser. Mae’r Comisiwn Cyflog Isel wedi cyfrifo mai merched yw tua dwy ran o dair o’r rhai sy’n derbyn yr isafswm cyflog cenedlaethol.

Croesawaf y datganiad a dealltwriaeth y Gweinidog ei bod yn hanfodol yn foesol ac yn gymdeithasol i gau’r bwlch cyflogau. Canolbwyntiaf ar yr hanfod economaidd. Cydnabyddir y cyfoeth o dalent ymhlith merched nas defnyddiwyd yng Nghymru a gweddill y DU nid yn unig yma, ond yn Ewrop, lle y mae ein safle yn y tablau cynghrair gweithgarwch economaidd ymhlith merched yn isel. Mae tangynrychiolaeth yn rhwystr inni fel cenedl. Mae angen cyflog teg ar ferched am ddiwrnod teg o waith, ac mae angen i ferched yng Nghymru fod yn rhan o’n hadfywiad economaidd os ydym am wireddu ein targedau economaidd cyffredinol, sy’n ymestynnol. Heb hynny, mae methiant yn anochel. Yr wyf yn falch o weld y Cynulliad yn dangos esiampl. Fodd bynnag, rhaid inni hefyd gyflwyno her i weddill y sector cyhoeddus a’r sector preifat.

Croesawaf y cyhoeddiad hwn a llongyfarchaf Edwina am arwain yr ymgyrch hon. Er inni glywed hyn eisoes y bore yma, mae’n werth ailadrodd i Ddeddf Cyflog Cyfartal 1970 gael ei sefydlu 32 mlynedd yn ôl a’i bod yn warth cenedlaethol bod merched yn parhau i dderbyn llai o gyflog na dynion am wneud yr un gwaith. Fel y dywedodd Christine Chapman, rhaid inni ddenu swyddi o ansawdd uchel i Gymru. Mae’n bwysig bod merched nid yn unig yn derbyn cyflog sy’n gyfwerth â’r hyn a dderbynnir yn awr gan ddynion, ond cyflog sy’n gyfwerth â’r hyn y bydd dynion yn ei dderbyn pan lwyddwn i ddenu’r swyddi hynny o ansawdd uchel i Gymru.

Mae cyfrifoldeb mawr ar ysgolion a theuluoedd i godi disgwyliadau merched. Yn fy mhrofiad o gyfweld am swyddi, mae merched yn tueddu i wneud cais am swyddi lle y gallant wneud 90 y cant o’r gwaith, tra y gwnaiff dynion gais am swyddi lle y gallant ond wneud 50 y cant o’r gwaith. O ganlyniad, mae merched yn ceisio am swyddi â chyflog is, er bod ganddynt well sgiliau. Edrychaf ymlaen at weld Edwina yn dychwelyd yma y flwyddyn nesaf gan ddatgan fod y sefyllfa wedi gwella’n aruthrol yng Nghymru.

Croesawaf y datganiad. Ymddengys mai hawl sylfaenol yw cyflog cyfartal am waith cyfartal. Fodd bynnag, mae weithiau’n anodd cadarnhau bod merched yn gwneud yr un gwaith â dynion ac i’r gwrthwyneb heb gynllun gwerthuso swyddi. Ar hyn o bryd, nid oes gan gyflogeion unrhyw hawl i ofyn am gynllun gwerthuso swyddi. Gallai cael yr hawl i wneud hynny fod yn gam ymlaen, gan y byddai cynllun o’r fath yn profi bod pobl yn gwneud yr un gwaith a thrwy hynny sicrhau bod cyflog y ddau ryw yn gyfartal.

Fel Cadeirydd is-grŵp cyflog cyfartal y Pwyllgor Cyfle Cyfartal, fe’m plesiwyd gan safon y ddadl. Ceisiaf ateb rai o’r pwyntiau a godwyd. Diolchaf i’n partneriaid allweddol, y Comisiwn Cyfle Cyfartal a’r TUC, sydd wedi gweithio’n galed i’n galluogi i lansio’r ymgyrch bwysig hon. Dim ond lansio’r ymgyrch a wnawn heddiw; bydd cam cyntaf yr ymgyrch hon yn para o leiaf blwyddyn a bydd llawer o waith i’w wneud wrth ddadansoddi’r canlyniadau ymhen blwyddyn. Felly, megis dechrau ar y gwaith da a wnawn, a bydd angen inni barhau yn gadarn â’r gwaith hwnnw.

Soniodd Janet Ryder am rôl datganoli a dyfynnodd Edwina’r ganmoliaeth a dderbyniasom gan bapur newydd yn Llundain am weithredu’r agenda hon. Dengys y gall datganoli arwain at arloesedd mawr o ran polisi cymdeithasol ac economaidd. Ar ei orau, gall fod yn esiampl i weddill y wlad. Dylem fod yn benderfynol yn yr hyn a wnawn yn y Cynulliad. Soniodd Janet hefyd bod cyrff cyhoeddus yn allweddol wrth ddatblygu arfer da. Bu hynny’n rhan o’n strategaeth—dechrau’n fewnol, fel petai, fel y soniodd Edwina Hart, gan edrych ar wasanaeth sifil y Cynulliad, y GIG a’r cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad. Wedyn byddwn yn lledaenu’r arfer da a arsylwir gennym gan annog eraill i’w efelychu.

Croesawodd Eleanor Burnham yr ymagwedd drawsbleidiol. Yr wyf yn hynod falch i’r ymgyrch hon gael cefnogaeth drawsbleidiol ac yr wyf yn siŵr y caiff ei chefnogi’n eang pan bleidleisiwn ar y cynnig hwn. Soniodd Eleanor hefyd, a hynny’n briodol, am nifer yr Aelodau a etholwyd i’r Cynulliad sy’n ferched, y mae rhai ohonynt yn awr yn rhan o’r Llywodraeth. Mae hynny’n arwydd o arfer da yn y Cynulliad, ac edrychaf ymlaen at weld pob plaid yn ei efelychu maes o law.

Soniodd Dafydd Wigley fod gan Gymru incwm isel y pen. Wrth gwrs, ein huchelgais yw cynyddu incwm y pen yng Nghymru a phrif ffrydio cyflog cyfartal yn drwyadl yn rhan o hynny. Nid ydym am gael cyflog cyfartal ond isel, yr ydym am gael cyflog cyfartal ac uchel. Mae hynny’n bwysig a rhaid inni ystyried sut i gynyddu’r cynnyrch mewnwladol crynswth y pen. Fe’n hatgoffwyd hefyd gan bwynt Dafydd am weithwyr cartref fod merched yn un o’r grwpiau diamddiffyn niferus, megis gofalwyr, a rhieni plant ag anghenion arbennig. Mae gweithwyr cartref yn grŵp allweddol. Mae’n bwysig inni gofio, hyd yn oed mewn ymgyrch gyffredinol, ymdrin â materion allweddol a phenodol.

Soniodd Christine Chapman am agweddau diwylliannol a’r agweddau hen ffasiwn sy’n bodoli o hyd yn ein cymdeithas. Dylem fynd i’r afael â hynny. Mae cyflog cyfartal yn rhan o weithdrefn foderneiddio. Yng Nghymru, yr ydym yn ceisio bod ar flaen y gad wrth bwysleisio rôl merched a’u cyfoeth o dalent. A siarad yn blaen, mae’r achos busnes dros gael hyn yn iawn yn aruthrol. Mae’r manteision posibl yn enfawr.

Fe’n hatgoffwyd gan Janet Davies, fel rhywun sy’n brofiadol wrth gynnal archwiliadau, o’r grwpiau y gallem ddylanwadu fwyaf arnynt. Mae’r cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad yn allweddol. Credaf fod y Pwyllgor Cyfle Cyfartal wrthi’n ystyried pa gamau y gellir eu cymryd i sicrhau y caiff materion cyflog cyfartal eu prif ffrydio i’r cyrff hyn. Gallwn fonitro cynnydd yr adolygiadau cyflog cyfartal a gweld sut y maent yn datblygu arfer da; gwneir hynny yn rheolaidd.

Soniodd Lorraine Barrett am yr isafswm cyflog cenedlaethol, a derbyniaf y pwynt hwnnw yn rhadlon. Mae’r Blaid Geidwadol bellach yn cefnogi’r isafswm cyflog—i wneud sylw pleidiol. Dywedodd Christine Gwyther, gan fyfyrio ar rai o bwyntiau Christine Chapman, fod cyflog cyfartal yn hanfod economaidd. Mae’n ymwneud â gwneud Cymru yn lle mwy llewyrchus, arloesol a ffyniannus i fyw ynddo. Rhydd gwledydd Ewropeaidd eraill bwyslais llawer cryfach ar rôl merched yn y gweithle ac, o ganlyniad, cânt fudd aruthrol yn nhermau economaidd. Soniodd Rosemary Butler am rôl ysgolion a’u pwysigrwydd wrth atgoffa merched o’r cyfleoedd sydd o’u blaenau. Ni ddylai hen ystrydebau gyfyngu merched. Mae potensial mawr ar gyfer gwelliant o ran sut y mae ysgolion yn ystyried eu disgyblion fel cyflogeion y dyfodol mewn cymdeithas ac yn eu paratoi ar gyfer y rôl honno. I gloi, yr oedd pwynt ardderchog Brian Hancock yn gryno ac yn fanwl. Mae angen manylebau, disgrifiadau, a gwerthusiadau swyddi da arnom, gan mai dyna yw’r sail i gael merched i sylweddoli nad ydynt yn cael cyflog cyfartal am waith cyfartal. Yr oedd hynny’n bwynt gwerthfawr.

in Welsh We all look forward to the Presiding Officer’s contribution on a subject of which he has unique experience in this Chamber.

yn Saesneg Y cefndir i’r ddadl hon yw’r newid dwbl yn uwch dŷ Senedd Prydain, o aelodau etifeddol i aelodau penodedig, ac o aelodau penodedig i aelodau etholedig. Wrth inni wneud yr ail symudiad hwnnw a chwblhau’r trefniadau ar gyfer yr uwch dŷ, mae’n gyfle i’r Cynulliad ystyried a fydd trefniadau arbennig i Gymru, neu a fydd gan y Cynulliad ran uniongyrchol i’w chwarae wrth gwblhau’r trefniadau ar gyfer yr ail siambr.

yn Saesneg Ni chwblhawyd yr union fanylion eto, ond amlinellir bwriadau bras y Llywodraeth yn y Papur Gwyn. Y broblem i ni yw sut i drefnu cynrychiolaeth Cymru. Nododd adroddiad Wakeham y dylai Tŷ’r Arglwyddi ar ei ffurf ddiwygiedig leisio barn cenhedloedd a rhanbarthau’r Deyrnas Unedig. Mae’r Papur Gwyn yn parhau â’r thema honno, ac o ganlyniad mae Llywodraeth y DU wedi ein harwain i ddeall—yn arbennig yn ystod yr ymweliad diweddar gan Robin Cook AS, Llywydd y Cyngor ac Arweinydd Tŷ’r Cyffredin—y byddai’n croesawu barn y Cynulliad ar ba un a ddylai cyrff datganoledig gael eu cynrychioli’n anuniongyrchol drwy etholiadau i Dŷ’r Arglwyddi ar ei ffurf ddiwygiedig neu, dylwn ddweud, yr uwch siambr ddiwygiedig, gan na fydd yr enw hwnnw yn briodol yn y dyfodol.

yn Saesneg Bwriad y cynnig hwn yw trafod barn y Cynulliad ac, yn y pen draw, lunio barn ar y mater hwn. Mae sawl cwestiwn i’w ystyried, a deliaf â hwy mor gyflym ag y gallaf, gan mai prif bwrpas heddiw yw i mi wrando ar farn Aelodau o bob plaid.

yn Saesneg Croesawn yr egwyddor y tu ôl i gynigion Llywodraeth y DU i gyflwyno aelodau etholedig—nid oes rhai ar hyn o bryd—oherwydd byddai hynny’n rhoi cynrychiolaeth uniongyrchol i bobl Cymru. Gallwn ddadlau am nifer a chyfran cyfanswm yr aelodau etholedig ond credaf y cytuna pob un ohonom ei bod yn beth da i gael rhai aelodau etholedig yn yr uwch siambr ddiwygiedig. Deallwn mai bwriad y Llywodraeth yw defnyddio’r un system rhestr ranbarthol—yn yr achos hwn, i Gymru gyfan—â’r un a ddefnyddir ar gyfer Senedd Ewrop. Ai dyna beth y mae pobl yn ei ddymuno? Pe dilynid cynigion Papur Gwyn y Llywodraeth, byddai 120 o aelodau wedi eu hethol yn uniongyrchol a byddai saith aelod yn cael eu hethol ar restr Cymru gyfan. Fodd bynnag, nid oes rhaid i’r cyfanswm fod yn 120 o Aelodau: dyna’r cynnig presennol. Gallai nifer yr aelodau ar restr Cymru gyfan gynyddu pe bai’r cyfanswm hwnnw yn newid.

yn Saesneg Fodd bynnag, pe baech yn cynyddu cyfanswm yr aelodau etholedig yn sylweddol, a fyddai hynny’n gyfystyr â’r her bosibl i herio cyfreithlondeb yr is dŷ? Mewn systemau dwysiambr ledled y byd—heblaw yn Unol Daleithiau America—yr is dŷ sydd â’r oruchafiaeth oherwydd mae’n gyfrifol am benderfynu lliw y Llywodraeth. Mae hyder yr is dŷ, ac nid yr uwch dŷ yn penderfynu a yw Llywodraeth yn aros mewn grym. Felly, rhaid inni ystyried yr her bosibl i gyfreithlondeb democrataidd a goruchafiaeth yr is dŷ. Byddai mater aelodau etholedig yn codi pob math o broblemau hefyd gydag enw’r uwch dŷ. Os penderfynwch ar uwch dŷ etholedig llawn, ni allwch ei alw yn Dŷ’r Arglwyddi. Os yw wedi ei hanner ethol a’i hanner benodi, ni fyddai’n eglur. Yn Gymraeg a fyddai’r enw’n newid o Dŷ’r Arglwyddi i Dŷ’r Crachach neu Dŷ’r Werin, neu, pe bai’n cael ei benodi’n rhannol a’i ethol yn rhannol a fyddai’n cael ei alw yn Tŷ’r Crachach a’r Werin?

yn Saesneg Yn ogystal, cynigia’r Papur Gwyn y dylid penodi aelodau, gwleidyddol ac anwleidyddol, ar argymhelliad arweinwyr y pleidiau, yn gymesur â chryfder pob plaid yn Nhŷ’r Cyffredin. Fodd bynnag, câi penodiadau eraill eu gwneud gan y Comisiwn Penodiadau annibynnol. Byddai hynny’n cynnwys prosesu ceisiadau o dan system arglwyddi’r bobl a gyflwynwyd yn ddiweddar, sydd eisoes wedi penodi ei chwe aelod cyntaf i Dŷ’r Arglwyddi. Mae llawer o bobl wedi dweud nad arglwyddi pobl mewn gwirionedd ydynt, ond eu bod yn cael enwebu eu hunain ac y gall unrhyw un gyflwyno ei enw i’r Comisiwn Penodiadau. Nid oes unrhyw reswm pam na fyddai aelodau penodedig o’r fath yn cynnwys pobl o Gymru; yn wir, daw un o arglwyddi’r bobl o Gymru. Gallai’r comisiwn fod â dyletswydd i sicrhau bod penodiadau yn adlewyrchu’r cydbwysedd rhanbarthol. Ar hyn o bryd nid oes rheidrwydd arno i wneud hynny, ond cynigia’r Papur Gwyn y dylai’r comisiwn ystyried cydbwysedd rhanbarthol.

yn Saesneg Yr ydym wedi symud o uwch dŷ etifeddol i un a benodwyd, ond mae gennym elfen etifeddol o hyd oherwydd etholwyd rhai aelodau gan eu cyd-arglwyddi etifeddol fel goroesiad olaf o’r hen system. Gostyngodd nifer yr arglwyddi etifeddol o 900 i 90. Pleidleisiodd y 900 am y 90 hynny, ond rhaid i bob un ohonom dderbyn mai goroesiad ydyw o’r hen system. Wrth ichi symud o aelodau etifeddol i aelodau penodedig, ac yna aelodau penodedig i dŷ cymysg gyda rhai aelodau etholedig, yna aiff yr arglwyddi etifeddol. Mae hynny’n cynnwys y rhai sydd â rhywfaint bach o ddilysrwydd yn sgîl cael eu hethol gan eu cyd-arglwyddi etifeddol fel rhan o’r trefniadau trosiannol sy’n rheoli cynrychiolaeth yn yr uwch siambr heddiw.

yn Saesneg Nid yw traddodiad yn llawer o gymorth wrth ystyried sut y dylai siambr wedi ei hethol yn rhannol weithio. Golygai traddodiad yn y DU siambr cwbl etifeddol, yna cyflwynwyd arglwyddi am oes tua 30 mlynedd yn ôl. Ni allwn dynnu ar draddodiad ond gallwn weithiau dynnu ar brofiad rhyngwladol.

O ran arglwyddi cyfraith ac esgobion yn Nhŷ’r Arglwyddi, a gredwch ei bod yn bwysig cadw’r elfen honno? Yn amlwg, nid ydynt yn etifeddol.

Mae hynny’n wir, ond nid oes unrhyw esgobion o Gymru am fod esgobion yn Nhŷ’r Arglwyddi yn perthyn i’r eglwys sefydledig yn Lloegr yn unig; o ganlyniad, ni chynrychiolwyd esgobion Cymru ers datgysylltu yn y 1920au. Unwaith eto, rhaid ystyried hynny. Pam y dylai Tŷ’r Arglwyddi ar ei ffurf ddiwygiedig newydd ond gael cynrychiolaeth o esgobion yr eglwys sefydledig yn Lloegr? Nid oes cyfiawnhad dros hynny. Yn yr un modd, penodir arglwyddi cyfraith ar sail Lloegr a Chymru; nid oes unrhyw arglwyddi cyfraith o Gymru’n unig. Fodd bynnag, cynrychiolir arglwyddi cyfraith yr Alban yn Nhŷ’r Arglwyddi.

Mae cyfran yr aelodau a benodwyd yn helpu i sicrhau bod y tŷ diwygiedig yn cadw rhywfaint o annibyniaeth gyda phrofiad gwerthfawr mewn meysydd fel gwyddoniaeth, masnach, addysg, iechyd a’r sector gwirfoddol. Mae’n debyg bod Tŷ’r Arglwyddi, o ran darparu gwrthgyferbyniad â Thŷ’r Cyffredin, yn elwa ar gael naws lai pleidiol. Er enghraifft, mae Pwyllgor Dethol Tŷ’r Arglwyddi ar Wyddoniaeth a Thechnoleg yn cynnwys llawer o wyddonwyr amlwg, na fyddant yn sefyll etholiad ar gyfer tŷ wedi ei wleidyddoli’n llawn. Yna byddai eu harbenigedd mewn cynnig polisi a deddfwriaeth yn cael ei golli. Yn yr un modd, mae pob un ohonom yn ymwybodol o araith gyntaf ragorol y Farwnes Ilora Finlay, fel arglwyddes y bobl. Yn ddiweddar, trawyd yr arglwyddi yn fud ganddi neu fe’u gadawyd yn sibrwd wrth ei gilydd ‘o ble y daeth hi?’. I fod yn blwyfol, gallwn ddweud ei bod yn dod o’m hetholaeth i, ond nid ymhelaethaf ar hynny’n awr.

Gallwch ddiwygio Tŷ’r Arglwyddi, ond rhaid ichi dderbyn pan ystyriwch y materion hyn yn rhyngwladol, yn hytrach nag o ran ein traddodiadau—nad ydynt bellach yn berthnasol—nad oes llawer o uwch dai wedi eu hethol yn llawn yn y byd. Etholir seneddau UDA ac Awstralia yn llawn, ond drwy etholfraint ychydig yn rhyfedd, sydd i fod i adlewyrchu eu cyfansoddiadau ffederal fel bod, er enghraifft, gan wladwriaethau bach â llai na miliwn o bobl yr un nifer o seneddwyr â Chaliffornia, sydd â phoblogaeth o 40 miliwn. Yn yr un modd, nid yw amrywiadau mewn maint gwladwriaethau neu diriogaethau yn effeithio ar uwch dŷ Awstralia, er ei fod wedi ei ethol yn llawn. Mewn gwledydd eraill yr ymchwiliwyd iddynt ar ein rhan, penodir aelodau drwy amryw o ddulliau. Er enghraifft, yng Nghanada, ac i raddau yn Iwerddon, cânt eu penodi yn rhannol a’u hethol yn anuniongyrchol yn rhannol. Mae’n debyg bod ethol yn anuniongyrchol yn fwy cyffredin nag ethol yn uniongyrchol. Mae gan yr Almaen, Sbaen a Ffrainc uwch dai wedi eu hethol yn anuniongyrchol. Nid oes model amlwg ar sut i fynd ymlaen. Felly, nid oes egwyddor ryngwladol wleidyddol foesol unwaith y symudwch oddi wrth aelodaeth etifeddol i benodi’n rhannol neu ethol yn rhannol. Yn y Caribî, Canada, ac, yn rhannol, yn Iwerddon, penodir aelodau. Nid yw hynny yn gyffredin iawn. Ethol anuniongyrchol yw’r dull mwy arferol, gan gynnwys yn Namibia. Yr oeddem yn siarad neithiwr â’r ddirprwyaeth o Namibia sydd ar ymweliad ar hyn o bryd ac maent yn ethol yn anuniongyrchol i’w huwch dŷ mewn gwrthgyferbyniad ag ethol yn uniongyrchol i’w his dŷ.

Bydd union gydbwysedd aelodau a etholir ac aelodau a enwebir yn fater i Lywodraeth y DU. Fodd bynnag, mae angen inni ganolbwyntio ar a ddylid cynnwys y Cynulliad ac os felly, sut. Gan mai dim ond 60 AC sydd gennym, ni fyddai’n hawdd inni ryddhau pobl. Yn amlwg, rhyddhawn y Llywydd i fynychu Tŷ’r Arglwyddi. Un o blith 60 aelod yw ef, ond pe bai’n fater o bedwar o blith 60 aelod, byddem yn dechrau gweld eu heisiau yma. Pe bai’r nifer yn fwy na hynny, byddai’n anymarferol. Felly, a ddylem enwebu pobl y tu allan i’r Cynulliad i’n cynrychioli? Os felly, sut y byddent yn atebol i ni? Am ba hyd y byddent yn gwasanaethu? Am oes, am 10 neu 15 mlynedd—

Yr wyf yn mwynhau eich araith; mae’n cynyddu fy ngwybodaeth yn fawr. Fodd bynnag, beth yw eich safbwynt ar hyn? Mae angen inni wybod beth sydd yn iawn i Gymru ym marn y Prif Weinidog. A ddywedwch hynny wrthym?

Mae hynny ychydig yn annheg, Glyn. Eglurais mai fy mhwrpas heddiw oedd casglu safbwyntiau Aelodau’r Cynulliad oherwydd yn y pen draw bydd yn rhaid inni eu rhoi gerbron Tŷ’r Cyffredin a dweud, pan fydd yn cwblhau ei drefniadau, mai dyma’r sylwadau a gasglwyd gennym. Yr wyf yn ceisio gweithredu ar y cyd. Felly, nid yw’n berthnasol imi ddweud yn union yr hyn a feddyliaf. Pan fydd dadl wedi ei chynnal ac ystyriaeth bellach wedi ei rhoi gan y pedair plaid a’r Aelod annibynnol, a phan fyddwn wedi clywed yr hyn sydd gan y Llywydd i’w ddweud—fel yr unig Aelod â phrofiad uniongyrchol o Dŷ’r Arglwyddi—byddaf yn fodlon dweud yr hyn a feddyliaf, ond ni fyddai hynny’n briodol yn awr. Yr wyf am glywed yr hyn sydd gan yr Aelodau i’w ddweud. Pe baem yn dewis system o benodiadau, a ddylent adlewyrchu cryfder cymesur y pleidiau yn y Cynulliad? Am ba hyd y dylent wasanaethu? A ddylai fod am gyfnod hir neu am tua’r un cyfnod ag y gwasanaethwn ninnau? Mae diddordeb gennym mewn ymchwilio i’r materion hyn. Beth bynnag yw penderfyniad y Cynulliad, mae’n bwysig bod Cymru yn cael ei chynrychioli’n briodol yn yr uwch dŷ newydd, a dyna pam y lluniwyd y cynnig hwn mewn ffordd ymgynghorol a pham mae’r Blaid Lafur yn caniatáu pleidlais rydd ar hyn.

Rhaid i’r man cychwyn fod ein bod yn dymuno cael system ddwysiambr. Cytunaf â’r Prif Weinidog ar hynny. Mae gan bron bob gwlad yn y byd, heblaw Sweden a Seland Newydd, ddau dŷ, sy’n rhoi manteision mawr mewn democratiaeth. Yn gyntaf, rhydd gyfle i fyfyrio, ac mewn system a orlwythwyd—ac y mae’r rhan fwyaf o seneddau wedi eu gorlwytho—golyga hynny y gall deddfwriaeth annadleuol, er enghraifft cyfuno deddfwriaeth benodol, ddechrau yn yr uwch dŷ. Nid yw’r enw yn bwysig—‘a rose by any other name’ ac yn y blaen; nid yw hynny’n fater difrifol. Y broblem yw sut i ffurfio’r ail gorff hwn.

Gofynnodd Glyn Davies i’r Prif Weinidog am ei farn ef. Efallai y byddai’n ddefnyddiol, Nick, pe gallech ddweud wrthym a gredwch y dylai Tŷ’r Arglwyddi gael enw newydd.

Yr wyf yn fodlon gwneud hynny, er na chefais lawer o amser i ddatblygu fy syniadau. Efallai y byddai’n fwy priodol gwneud y pwynt hwnnw ar y diwedd, os nad wyf eisoes wedi nodi fy marn. Nid oes wahaniaeth gennyf beth y’i gelwir. Nid wyf yn hoff iawn o’r enw ‘senedd’, ond y mater difrifol yw sut y caiff y corff hwn ei ffurfio, nid ei enw.

Mae ein sefyllfa bresennol yn anfoddhaol oherwydd gwneir nifer sylweddol o benodiadau newydd i Dŷ’r Arglwyddi o dan nawdd y Prif Weinidog. Bu 227 o benodiadau ers 1997. O’r rheini, dim ond saith sydd o Gymru. Mae hynny’n anfoddhaol. Mae 117 o Lundain, sydd yn anfoddhaol iawn.

Mae’r cynigion a gyflwynwyd gan fy mhlaid yn San Steffan—ac maent i’w hystyried gan gydbwyllgor Tŷ’r Cyffredin a Thŷ’r Arglwyddi—yn darparu ar gyfer ethol tri aelod o bob awdurdod lleol ledled y wlad. Byddai Cymru’n elwa ar hynny oherwydd tuedda ein hawdurdodau lleol i fod yn llawer llai o ran poblogaeth. Mae’r cynigion a gyflwynir gan y Ceidwadwyr yn San Steffan yn werth eu hystyried o ddifrif oherwydd, yn lled debyg i Senedd yr UD, maent yn ffafrio’r ardaloedd hynny nad ydynt mor drwchus eu poblogaeth, fel Cymru a’r Alban. Mae’r cynigion hefyd yn cadarnhau ac yn ategu democratiaeth mewn setliad datganoledig drwy ganiatáu nifer anghymesur o aelodau o, yn yr achos hwn, yr Alban, ac yn ôl pob tebyg, Iwerddon a Chymru, i ail siambr. Mae hynny’n hollbwysig. Mae’r system bresennol o benodi’r holl aelodau yn anfoddhaol iawn ac mewn sawl ffordd yn waeth na system etifeddol—

Sut yn union?

Yn yr ystyr nad yw system etifeddol yn dibynnu ar nawdd presennol. Yn achlysurol, fe gewch bobl sydd—[Torri ar draws.] Nid wyf am gael system etifeddol, ond os cawn system nawdd fel sydd gennym ar hyn o bryd, byddwn yn wynebu’r un sefyllfa a wynebwn ar hyn o bryd yng Nghymru. Ers 1997, penodwyd 227 o aelodau i Dŷ’r Arglwyddi, ac eto dim ond saith sydd o Gymru. Mae hynny’n anfoddhaol iawn. Nid bai Llywodraeth Geidwadol yw hyn, Tom; bai Llywodraeth Lafur ydyw. Yr hyn yr wyf am ei gael—[Torri ar draws.] Yr wyf yn fodlon ildio os ydych am siarad, Tom.

Yr wyf am gael system etholedig yn bennaf. Mae’n system ddemocrataidd. Ni ddylai fod ar yr un cylch etholiadol â Thŷ’r Cyffredin gan y byddai hynny ond yn adlewyrchu patrwm yr etholiadau i’r tŷ hwnnw. Rhaid trafod y mater hwn yn ehangach. Anghytunaf ag un agwedd ar gynigion fy mhlaid, gan na welaf unrhyw reswm pam na ddylai pobl geisio cael eu hailethol. Mae hynny’n fater i’r etholwyr. Cynigia ein plaid nad fel hyn y dylai fod, ac y dylai penodiad yr elfen a enwebwyd barhau am 15 mlynedd yn unig. Mae gennyf bryderon ynglŷn â hynny.

Fodd bynnag, credaf ei bod yn iawn cael nifer sylweddol o aelodau etholedig. Yr unig reswm dros beidio â chael tŷ sydd wedi ei ethol yn gyfan gwbl yw am fod arnom angen presenoldeb yr arglwyddi cyfraith. Mae arnom angen presenoldeb yr arweinwyr crefyddol hefyd. Ni ddylid cyfyngu aelodaeth i esgobion—ac yn sicr nid i esgobion o Loegr yn unig. Fodd bynnag, mae angen elfen a enwebir er mwyn penodi arweinwyr crefyddol ac arglwyddi cyfraith i Dŷ’r Arglwyddi. Heblaw hynny, mae arnom angen elfen sylweddol a etholwyd yn ddemocrataidd. Dyna pam y cynigiaf welliant 1 yn enw Jonathan Morgan.

Mae’n hen bryd diwygio Tŷ’r Arglwyddi, ac nid yw ei sefyllfa bresennol yn dderbyniol. Nid yw bellach yn cael y parch a gafodd gynt ac ni chaiff ei hystyried yn gyffredinol yn ail siambr ddilys. Nid oes ganddo atebolrwydd na mandad i ddeddfu.

Rhaid i’r sôn am ddiwygio gydnabod rhai o rinweddau cael ail siambr, a chlywsom rai heddiw. Er enghraifft, gall ail siambr gyflawni rôl hanfodol oedi a diwygio deddfwriaeth, a gall graffu’n fanwl ar ddeddfwriaeth a gafodd ei rhuthro drwy Dŷ’r Cyffredin efallai. Hefyd, gellir cyflwyno Mesurau annadleuol—fel y dywedodd Nick—drwy’r uwch dŷ ar ddechrau sesiwn seneddol pan nad oes unrhyw ddeddfwriaeth i graffu arni. Ar hyn o bryd, gall yr Arglwyddi nacáu unrhyw ymgais gan lywodraeth i ymestyn ei senedd y tu hwnt i bum mlynedd.

Mewn democratiaeth fodern, dylem ddisgwyl i ail siambr gynnig mwy na’r manteision hynny. Mae’n hollbwysig bod ganddi ddilysrwydd democrataidd, a bod ei haelodau’n atebol i’r etholwyr. Mae’n hollbwysig hefyd na all un blaid wleidyddol ddal y mwyafrif drwy gydol yr amser. Mae gallu’r Blaid Geidwadol i dra-arglwyddiaethu ar Dŷ’r Arglwyddi am ganrif yn annerbyniol.

Na, nid ildiaf. [Torri ar draws.] O’r gorau, Jonathan.

Derbyniaf fod aelodau’r Blaid Geidwadol wedi tra-arglwyddiaethu ar Dŷ’r Arglwyddi am amser hir. Fodd bynnag, a dderbyniwch fod Mrs Thatcher, yn ystod ei theyrnasiad fel Prif Weinidog, wedi cael ei threchu nifer fawr iawn o weithiau yn Nhŷ’r Arglwyddi? O ganlyniad i annibyniaeth y siambr honno, hyd yn oed gyda mwyafrif o Geidwadwyr, gellid dwyn y Llywodraeth i gyfrif.

O gofio bod yr aelodau yno drwy rinwedd genedigaeth neu nawdd, nid oedd gan y siambr yr awdurdod i wneud hynny. Pwy fyddai’n dweud yn awr bod Jeffrey Archer yn berson addas i ddeddfu ac yntau’n droseddwr?

Mae Plaid Cymru—The Party of Wales yn bendant mai uwch dŷ wedi ei ethol yn llawn yw’r opsiwn gorau. Yna byddai’n ddigon hyderus i ddwyn y weithrediaeth yn Nhŷ’r Cyffredin i gyfrif. Ethol uniongyrchol yw’r sail fwyaf poblogaidd hefyd ar gyfer aelodaeth ail siambrau ledled y byd.

Nid yw cynigion y Llywodraeth, fel y maent ar hyn o bryd, yn mynd yn ddigon pell. Unwaith eto, dengys ei hymagwedd leiafsymiol tuag at ddiwygio cyfansoddiadol. Mae hyd yn oed yn cynnig ein bod yn parhau i’w alw ‘yr Arglwyddi’, ac mae hynny hefyd yn annerbyniol. Byddai arglwyddi cyfraith ac esgobion yn parhau i ddal swyddi yno, gyda hawliau siarad a phleidleisio. Nid oes unrhyw ddemocratiaeth fawr arall yn caniatáu i’w farnwyr pennaf eistedd ar ei deddfwrfa. Gan fod ein llysoedd yn gwrando ar achosion hawliau dynol a datganoli yn awr, mae’r ffaith bod barnwyr yn aelodau o’r ddeddfwrfa yn annaliadwy. Mae’r Arglwydd Ganghellor yn Weinidog, yn ddeddfwr ac yn farnwr. Mae hynny’n unigryw i’r DU. Mae’r potensial am wrthdaro buddiannau yn rhy fawr, ac mae’n bryd i’r arglwyddi cyfraith adael y ddeddfwrfa. Mae presenoldeb yr esgobion yn mynd yn ôl i’r Oesoedd Canol.

Mae’r cynigion presennol yn gam i’r cyfeiriad cywir, ond maent yn gam rhy fach. Nid yw’r cynigion hyn yn radical a’r cyfan a wnânt yw ymhel â system y mae angen ei diwygio’n ddybryd. Mae angen diwygiad arnom sy’n rhoi uwch dŷ i ni a etholir yn uniongyrchol yn llawn—heb esgobion nac arglwyddi cyfraith—a all ddeddfu â dilysrwydd, a all graffu i ddarparu rhwystrau a gwrthbwysau yn erbyn gweithrediaeth or-rymus, ac nad adwaenir fel ‘yr Arglwyddi’. Ni fydd unrhyw fesurau sy’n methu â chyflawni hynny yn gynaliadwy.

Yn gyntaf, croesawaf y cyfle i’r Cynulliad Cenedlaethol fynegi ei farn ar ddiwygio Tŷ’r Arglwyddi. Croesawaf hefyd y modd y mae’r Llywodraeth—

Croesawaf hefyd y ffordd y mae’r Llywodraeth wedi ein gwahodd i nodi ein barn. Mae sawl barn ar hyn, ond mae consensws yn datblygu rhwng y pleidiau gwleidyddol yma bod y sefyllfa bresennol mewn perthynas â phenodi aelodau i Dŷ’r Arglwyddi yn amhriodol. Arddelir sawl barn ar Dŷ’r Arglwyddi yn colli bri. Ni soniaf am farn Austin Mitchell ar Dŷ’r Arglwyddi, gan nad yw’n barchus iawn. Fodd bynnag, cymharodd Clement Attlee Dŷ’r Arglwyddi unwaith â gwydraid o siampên a adawyd i sefyll am bum niwrnod. Efallai fod hynny’n fwy priodol.

Fel plaid, yr ydym am ddod â phenodiadau pleidiol i ben. Mae hynny’n ymrwymiad hirsefydlog. Croesawaf y ffaith fod y Ceidwadwyr o’r un farn â ni, a bod consensws yn gynyddol ar hynny ledled y wlad. Dyna pam, mewn ymateb i gomisiwn y Llywodraeth, y bu inni alw am ail siambr wedi ei hethol yn llawn. Nid yw cysyniad ail gorff hollol ar wahân ac wedi ei ethol yn uniongyrchol yn anghyson â thensiwn y pwerau rhwng dau gorff. Credwn fod angen sefydlu goruchaf lys ar wahân yn y Deyrnas Unedig i ddileu elfen yr arglwyddi cyfraith, y soniodd sawl un amdani.

Mae’r ffaith mai etholiadau uniongyrchol yw’r ffordd sicraf o gynrychioli safbwyntiau pobl yn sylfaenol i’r holl gynigion hyn. Dyna sydd wrth wraidd strwythur democrataidd. Mae gennym strwythur eisoes ar gyfer ethol pobl yng Nghymru. Dylai’r rheini sy’n dweud na allwn gael un corff etholedig wedi ei osod yn erbyn un arall ystyried y modd yr ydym ni yng Nghymru yn ethol Aelodau i Senedd Ewrop, ac yn ethol Aelodau i’r Cynulliad Cenedlaethol hwn. Mae tensiwn naturiol rhwng y cyrff hynny a phartneriaethau etholedig eraill.

Mae angen inni gael ail siambr wedi ei hethol yn uniongyrchol. Credaf fod yr enw yn amhriodol. Os ydym yn symud tuag at elfen fwy o aelodau wedi eu hethol yn uniongyrchol, mae’r enw yn bwysig. Hoffwn ystyried a ddylai gael ei alw yn senedd neu beth bynnag, ond mae angen enw arall arnom.

Mae’r mater a gododd Rhodri, sef nad yw traddodiad yn ein helpu, yn bwysig. Dylem edrych, nid ar ail siambrau’r gorffennol, ond ar rai’r byd mwy modern a democratiaethau newydd. Er enghraifft, yn Sbaen mae gan yr ail siambr newydd 208 o aelodau a etholwyd yn uniongyrchol, a 48 o aelodau a enwebwyd gan gyrff rhanbarthol. Felly, efallai fod model eisoes yn bodoli yn Ewrop o un o’r democratiaethau a ddaeth i’r amlwg yn ystod y blynyddoedd diwethaf a allai ein helpu yn hyn o beth.

Nid yw’r cynigion ym Mhapur Gwyn Llywodraeth y DU ‘The House of Lords: Completing the Reform’ yn gynaliadwy. Mae’r cynnig i ethol yn uniongyrchol dim ond 20 y cant o aelodau Tŷ’r Arglwyddi ar ei newydd wedd yn siomedig ac yn annerbyniol. Ni fyddai hynny’n ennill hyder y cyhoedd, nac yn gwneud yr uwch dŷ yn ddemocrataidd atebol nac yn dryloyw yn y modd y gweithreda. Cyhuddir y tŷ o ffrindgarwch ar bob lefel a, phe bai mwyafrif yr aelodau yn cael eu henwebu gan bleidiau gwleidyddol fel y cynigia’r Papur Gwyn, byddai’r cyhuddiadau hynny’n parhau. Dyna pam y credwn y dylai ail siambr wedi ei hethol yn uniongyrchol gymryd lle Tŷ’r Arglwyddi, gyda chynrychiolwyr o Gymru a gwledydd a rhanbarthau eraill y DU. Ar y sail honno, cefnogwn welliant y Ceidwadwyr.

Os cedwir penodiadau gwleidyddol i Dŷ’r Arglwyddi, dylid eu cyfyngu i uchafswm o 20 y cant, gydag 80 y cant yn cael eu hethol. Yna byddai’r uwch dŷ yn gynrychioliadol, awdurdodol ac effeithiol oherwydd byddai mwyafrif helaeth ei aelodau yn cael eu hethol yn uniongyrchol drwy fecanwaith Cymru.

Pe bai’r Llywodraeth yn ceisio penodi 20 y cant o’r Aelodau, dylai penodiadau gael eu gwneud drwy a chan Gynulliad Cenedlaethol Cymru, ond nid o’i aelodaeth. Am resymau democrataidd, ac o gofio maint y Cynulliad Cenedlaethol, ni fyddai’n ddymunol mynnu bod aelodau a benodir o Gymru yn dod o Gynulliad Cenedlaethol Cymru. Yn gyffredinol, ni chefnogwn fandad deuol mewn deddfwrfeydd, oherwydd dyna sut y crëir gwrthdaro mae’n siŵr.

Codwyd pwynt diddorol am amlder etholiadau. Os etholwn yn uniongyrchol aelodau Cymreig Tŷ’r Arglwyddi ar ei ffurf ddiwygiedig, byddai’n gwneud synnwyr i’r etholiadau rhanbarthol hynny gael eu cynnal ar yr un diwrnod ag etholiadau i Gynulliad Cenedlaethol Cymru. Yna byddent yn dilyn ein cylch ni ac yn wirioneddol yn cynrychioli barn pobl Cymru.

Nid yw’r mater o ddemocratiaeth yn broblem inni, ac ni chredaf y byddai hynny’n broblem i’r Cynulliad. Fodd bynnag, dywedwn wrth Lywodraeth y DU, os mai dim ond pumed rhan o Dŷ’r Arglwyddi a etholir yn ddemocrataidd, pery’r mater hwn yn ddraenen yn ystlys cyfansoddiad Prydain. Bydd yn fusnes anorffenedig, a chawn ein gadael gyda setliad cyfansoddiadol ansefydlog. Yn y Cynulliad Cenedlaethol, gwyddom y modd yr effeithia setliad cyfansoddiadol ansefydlog ar y ffordd yr ydym yn ymddwyn. Os caiff y mwyafrif o’r aelodau eu penodi ac nid eu hethol, golyga’n syml fod y sefydliad gwleidyddol yn twyllo’r system, a bydd y diffyg democrataidd yn parhau i fod yn warth cenedlaethol.

Mae diwygio Tŷ’r Arglwyddi yn bwnc pwysig, ac yr wyf yn falch ein bod wedi cael amser i’w drafod yn y Cynulliad Cenedlaethol. Yr wyf wedi mwynhau’r areithiau hyd yn hyn. Gwnaeth y Prif Weinidog araith feddylgar, ddiddorol ac ar adegau, didwyll, a chroesawaf ei ymagwedd tuag at y mater pwysig hwn.

Mwynheais wrando hefyd ar arweinydd grŵp Democratiaid Rhyddfrydol Cymru, a chytunaf â llawer o’r hyn a ddywedodd. Nid oeddwn yn llwyr ddeall ei gyffelybiaeth yn ymwneud â siampên, ond hoffwn ei sicrhau nas gadewir siampên heb ei yfed am bum niwrnod yn y Blaid Geidwadol. Fodd bynnag, cytunaf â llawer o’r egwyddorion yr oedd yn eu hyrwyddo.

Mae’n hanfodol bod Tŷ’r Arglwyddi ar ei ffurf ddiwygiedig yn adlewyrchu’r setliad datganoli. Gallem wneud hynny mewn sawl ffordd. Gallem naill ai ethol un o’n Haelodau yn uniongyrchol, a fyddai’n cynyddu baich gwaith yr Aelod penodol hwnnw, neu gallem enwebu rhywun o fywyd cyhoeddus Cymru i gysylltu â’r Cynulliad, hyrwyddo buddiannau Cymru a diogelu’r setliad datganoli yn Nhŷ’r Arglwyddi. Byddai hynny’n ddefnyddiol.

Mae angen tŷ arnom yn ein system seneddol erbyn hyn sydd wedi ei ethol i raddau helaeth. Rhaid inni wynebu’r ffaith, o ganlyniad i broses o ddatblygiad cyfansoddiadol, ac oherwydd galwadau llywodraeth fodern, fod gennym brif weinidog pwerus yn awr, sy’n rhan o Dŷ’r Cyffredin. Mewn sawl ffordd, nid yw hynny’n system gyfansoddiadol ddelfrydol. Gall olygu y gall prif weinidog pwerus fod yn drech nac awdurdod Tŷ’r Cyffredin i raddau, ac y gall rwystro’r Tŷ rhag ymarfer rhai o’i hawliau a’i uchelfreintiau. Pe baem wedi ethol Tŷ’r Arglwyddi, câi ei bwerau eu defnyddio mwy pan fyddai hynny’n briodol, a byddai’n cael ei gryfhau drwy gyfeirio rhai materion yn ôl i Dŷ’r Cyffredin. Yn ei dro, gallai hynny ddiogelu pwerau ac uchelfreintiau Tŷ’r Cyffredin, a byddai’n rhoi mwy o achos efallai i brif weinidog bwyllo mwy mewn rhai meysydd. Byddwn yn dymuno hynny.

Yr ydym naill ai yn ethol aelodau yn uniongyrchol neu’n anuniongyrchol, neu y dibynnwn ar enwebu. Mae enwebu yn gwanhau sefydliad seneddol. Mewn sawl ffordd, mae’n cyfateb â’r egwyddor etifeddol a ddatblygwyd am y tro cyntaf yn yr unfed ganrif ar ddeg. Nid yw’n ffordd ddelfrydol o greu aelodau Tŷ’r Arglwyddi. Mae iddo ei le, ond dylid ei ddefnyddio yn gynnil. Yn sicr, dylai mwy na 50 y cant o’r aelodau gael eu hethol rhywsut.

Mae’r berthynas â Thŷ’r Cyffredin yn hollbwysig. Ni allwn anwybyddu’r ffaith, os cawn Dŷ’r Arglwyddi a etholir yn uniongyrchol, yn aml ac yn llwyr, y bydd yn creu sefydliad i gystadlu â Thŷ’r Cyffredin. Byddai hynny’n drychinebus i’n cyfansoddiad a rhaid inni ei osgoi ar bob cyfrif. Mae sawl ffordd o osgoi hynny. Gallech gael etholiadau uniongyrchol ond anghymesur. Un ffordd o wneud hynny fyddai cael tri aelod etholedig o bob sir, na fyddai’n creu cydraddoldeb ledled y wlad o ran nifer y bobl sy’n ofynnol i ethol pob aelod o Dŷ’r Arglwyddi. Gallech gael tymhorau hir, lle y câi pob aelod etholedig ei ethol am 10 neu 15 mlynedd. Byddwn yn cytuno â thymor hir pe na chaniateid i aelodau gael eu hail-ethol; pe gallech gael eich ethol unwaith am dymor o 15 mlynedd, byddai hynny’n golygu cryn dipyn o annibyniaeth chwip y blaid. Byddai hynny’n ffactor eithaf da yn ein system. Fodd bynnag, byddai’n gwanhau’r sefydliad hwnnw o’i gymharu â Thŷ’r Cyffredin. Byddai Tŷ’r Cyffredin yn cadw ei gymeriad fel llais y bobl a etholir yn uniongyrchol ac yn aml. Rhaid diogelu hynny.

O ran yr hyn a alwch y siambrau, hoffwn atgoffa’r Aelodau, pe baech yn dileu enw ‘Tŷ’r Arglwyddi’, byddai’n rhaid ichi ddileu’r enw ‘Tŷ’r Cyffredin’. Mae’n afresymol cadw enw sy’n cyfeirio at yr ystad gyffredin a dileu enw sy’n cyfeirio at arglwyddi. Er mwyn symud i ffwrdd oddi wrth y gwahaniaethau canoloesol hyn, rhaid inni wneud hynny mewn modd cynhwysfawr. Credaf y gallwch gael Tŷ’r Arglwyddi a’i alw wrth yr enw hwnnw. Ni chredaf y dylid ei gysylltu ag arglwyddiaeth; dylid cael ‘Aelodau o Dŷ’r Arglwyddi’. Gallech ddefnyddio arglwyddiaethau wedyn yn yr un modd ag y defnyddiwn urddau marchog ar hyn o bryd, fel anrhydedd a gyflwynir i rai pobl. Ni welaf unrhyw anhawster mewn defnyddio’r enw hynafol ‘Tŷ’r Arglwyddi’, yn yr un modd ag y defnyddiwn yr enw hynafol ‘Tŷ’r Cyffredin’.

I gloi, credaf y dylai cymunedau ffydd gael eu cynrychioli yn Nhŷ’r Arglwyddi. Yn aml gwnaf y pwynt fy mod yn croesawu’r ffaith bod esgobion yn Nhŷ’r Arglwyddi. Yn fy marn i, yr esgobion anghywir ydynt, ond os na all yr hierarchaeth Babyddol fod yno, byddai’n well gennyf weld esgobion Eglwys Loegr yno na neb o gwbl. Mewn cymdeithas fodern gallem ymdrin â’r mater hwnnw yn llai gwamal, gan enwebu cynrychiolwyr o bob ffydd o sylwedd yn y wlad hon i wasanaethu yn Nhŷ’r Arglwyddi.

Gan mlynedd yn ôl, ymgyrchodd AS Llafur cyntaf Cymru, Keir Hardie, dros gael pleidleisiau i ferched, isafswm cyflog cenedlaethol, dileu arglwyddi etifeddol, a seneddau i Gymru a’r Alban, sef ei wlad enedigol. Wrth gwrs, gwrthwynebwyd ef gan rymoedd ceidwadaeth.

Nodaf fod pleidleisiau llawn i ferched wedi’u cyflwyno yn 1928, o dan y Ceidwadwyr. Nodaf hefyd fod mudiad y swffragetiaid, mewn un gynhadledd o leiaf ar ddechrau’r 1900, wedi cefnogi’r Blaid Geidwadol, a oedd yn gwneud llawer mwy i hyrwyddo cydraddoldeb na’r Blaid Lafur a oedd yn ei wrthwynebu.

Yn y blynyddoedd diwethaf—[Torri ar draws.]

Yn y blynyddoedd diwethaf pleidleisiodd y Ceidwadwyr yn erbyn yr isafswm cyflog a chreu’r Cynulliad, a cheisiodd eu rhagflaenwyr rwystro pleidleisiau i ferched ac unrhyw ymdrechion i ddiwygio Tŷ’r Arglwyddi. A bod yn deg, gwelsom newidiadau ym mholisïau’r Ceidwadwyr ond mae tipyn o ffordd i fynd cyn y gallant ddisgrifio eu hunain fel meibion Keir Hardie—byddai rhai o ferched Keir Hardie yn ychwanegiad i’w groesawu ar eich meinciau.

Mae angen ethol mwyafrif aelodau Tŷ’r Arglwyddi newydd. Methaf â gweld sut y gall unrhyw ddeddfwrfa gael ei chyfansoddi ar sail heblaw etholiadau mewn cymdeithas ddemocrataidd. Fodd bynnag, gan nad oes cyfansoddiad ysgrifenedig, byddai Tŷ’r Arglwyddi wedi ei ethol yn llawn yn ffordd sicr o greu anghytundeb llwyr yn ddeddfwriaethol.

Mae lleoedd cadw mewn deddfwrfa ar gyfer uwch aelodau un gangen o un eglwys mewn un wlad â’i wreiddiau yn hanes Prydain a’r gorffennol yw’r man lle y mae’r fath arfer yn perthyn. Yr ydym yn byw mewn cymdeithas yn llawn pobl o bob ffydd a dim ffydd, a dylai ein systemau gwleidyddol adlewyrchu hynny.

Mae cael esgobion yn eistedd yn Nhŷ’r Arglwyddi yn mynd yn ôl at gyfnod cyn y diwygiad. Cyn hynny, dim ond un ffydd oedd yn y wlad hon, y ffydd gatholig ac apostolaidd. Mewn cymdeithas fodern, mae sawl math o ffydd, a dylem eu hadlewyrchu. Fodd bynnag, pan gafodd ei greu, adlewyrchai’r unig grefydd a oedd yn bod.

Yr ydych yn gywir; honno oedd yr unig grefydd a fodolai. Mae’n ddatblygiad hanesyddol, a’r gorffennol yw’r man lle mae arfer o’r fath yn perthyn. Mae cael aelodau i gynrychioli un ffydd ac nid aelodau o bob ffydd neu ddim ffydd yn afrealistig.

I gloi, mae systemau rhestri yn rhoi gormod o bŵer yn nwylo’r pleidiau a dim digon yn nwylo’r bobl. Byddai nifer y bobl sy’n pleidleisio mewn etholiadau sy’n seiliedig ar system rhestri yn isel fel y gellid disgwyl. Caiff fy nhynged i yn etholiadau nesaf y Cynulliad ei phenderfynu, a hynny’n iawn, gan bleidleiswyr Gorllewin Clwyd. Fodd bynnag, dylai tynged Aelodau eraill y Cynulliad, fel Peter Rogers, Jocelyn Davies neu Mike German, fod yn nwylo’r etholwyr hefyd, nid yn nwylo’r pleidiau sy’n trefnu’r rhestr.

Sut y byddech yn rhoi aelodau annibynnol yn Nhŷ’r Arglwyddi?

Mae croeso ichi sefyll yng Ngorllewin Clwyd.

Mae diwygio Tŷ’r Arglwyddi yn ail siambr wedi ei hethol yn briodol yn hepgoriad eithriadol yn y newididau cyfansoddiadol lu a gyflwynwyd gan y Llywodraeth ers 1997. Mae’r cynigion a gyflwynwyd gan Lywodraeth y DU yn rhai gwan ac aneffeithiol, sydd yn siom fawr. Dywedodd Prif Weinidog Cymru fod cyfreithlondeb Llywodraeth y DU yn nwylo Tŷ’r Cyffredin etholedig, ac mae’n iawn i ddweud na ddylai diwygio’r ail siambr mewn unrhyw fodd danseilio hynny.

Fodd bynnag, aiff y sefyllfa gyfansoddiadol yn ddyfnach na hynny. Yn dechnegol, y Frenhines sy’n penodi Llywodraeth y DU. Cofiaf, yn ystod y trafodaethau niferus a fu am seneddau crog yn y 1980au ar ôl ffurfio Plaid y Democratiaid Cymdeithasol, bu cryn ddadl am rôl y frenhines wrth farnu yn y sefyllfa honno. Mae’n anomaledd ac, os ydym yn dileu arglwyddi etifeddol, a ddylai awdurdod y Llywodraeth, hyd yn oed mewn ystyr dechnegol, ddeillio o frenhines sy’n dal ei swydd yn rhinwedd ei genedigaeth, ac nid oherwydd iddi gael ei hethol na’i phenodi?

Dylid ethol yr ail siambr. Dylai o leiaf 80 y cant, 100 y cant o ddewis, o aelodau’r uwch siambr gael eu hethol yn uniongyrchol gan ddefnyddio system cynrychiolaeth gyfrannol—nid y bleidlais rhestri, ond y bleidlais drosglwyddadwy sengl. Byddai hynny’n galluogi ethol aelodau annibynnol a byddai’n arwain at ethol nifer sylweddol o aelodau annibynnol. Byddai’n sicrhau’r gynrychiolaeth etholiadol ehangach posibl a’r gynrychiolaeth etholiadol fwyaf cyfrannol, na fyddai gan un blaid wleidyddol y mwyafrif a châi Cymru ei chynrychioli’n briodol yn y siambr honno.

Croesawaf dröedigaeth y Ceidwadwyr ar y mater hwn, megis yr un ar y ffordd i Ddamascus, a chefnogaf welliant 1 Jonathan Morgan. Yr oedd y Torïaid yn fodlon dibynnu ar eu mwyafrif etifeddol yn Nhŷ’r Arglwyddi yn ystod eu 18 mlynedd mewn grym. Fodd bynnag, rhaid bod yn deg, a chydnabod eu bod wedi dod at sefyllfa fwy synhwyrol.

Yr wyf yn gryf o blaid gwahanu’r eglwys a’r wladwriaeth, ac mae’n anomaledd dweud y fod gan esgonion hawl naturiol i fod yn bresennol yn yr ail siambr. Deallaf y sefyllfa hanesyddol ac, fel Pabydd, deallaf sefyllfa David o ran yr Eglwys Babyddol. Fodd bynnag, mae’r DU yn wladwriaeth seciwlar gyda phoblogaeth aml-ffydd. Yng Nghymru, datgysylltwyd yr eglwys. Dylid dileu esgobion o ail siambr ddiwygiedig ac, fel Jocelyn, credaf y dylid dileu arglwyddi’r gyfraith. Dylid creu goruchaf lys newydd a fyddai’n meddu ar bwerau presennol Tŷ’r Arglwyddi o ran y farnwriaeth.

Dylid cryfhau pwerau’r ail siambr ddiwygiedig hefyd, gyda chyfleoedd newydd i graffu ar ddeddfwriaeth a’i gwella a chyfrifoldebau newydd dros hawliau dynol, cytundebau rhyngwladol a phenodiadau cyhoeddus. Dylid rhoi cyfrifoldeb hefyd i’r ail siambr dros ddiogelu egwyddorion sylfaenol y cyfansoddiad.

I gloi, er mwyn symud tuag at Deyrnas Unedig fwy ffederal gyda llywodraethau rhanbarthol yn Lloegr, mae cyfle yn bodoli i roi iddynt hwy, ynghyd â Senedd yr Alban, Cynulliad Cenedlaethol Cymru a Chynulliad Gogledd Iwerddon, lais uniongyrchol yn y Llywodraeth ffederal drwy’r ail siambr. Pe cedwid elfen a benodwyd, fel y dywedodd Mike German, y cynulliadau rhanbarthol a chenedlaethol a’r seneddau ddylai wneud y penodiadau hynny o’u rhanbarthau hwy, ond nid o’u haelodaeth o reidrwydd.

Fel y dywedodd Aelodau eraill, ymddengys ein bod, nid am y tro cyntaf, o ganlyniad i welliant y Ceidwadwyr, mewn rhyw fath o fyd rithwir. Drwy gydol y 18 mlynedd hir y buont mewn grym, ni fu unrhyw awgrym y byddent yn dal ar y cyfle i ddiwygio Tŷ’r Arglwyddi. Fodd bynnag, gan nad ydynt bellach mewn grym, maent wedi cynnig y gwelliant hwn heddiw ac yn mynegi pryder ynghylch materion o’r fath, mewn gwirionedd, am y tro cyntaf.

Hoffwn atgoffa’r Aelod ein bod yma i drafod dyfodol Tŷ’r Arglwyddi; nid dadl ar y gorffennol yw diben y ddadl hon. Yr ydym yn blaid flaengar a edrychodd ymlaen at ddadl ar ddyfodol y cyfansoddiad, nid ei hanes, ond byddem yn fodlon ildio i hynny os dymunwch.

David, deallaf yn llwyr pam na fyddech am drafod record y Blaid Geidwadol ar Dŷ’r Arglwyddi. Mae wedi cadarnhau eich buddiannau a’ch syniadau gwleidyddol am amser hir, a dyna pam na wnaethoch ddim yn ei gylch. Fodd bynnag, er clod i’r Llywodraeth Lafur bresennol, mae’n dal ar gyfle y gwingodd sawl Llywodraeth flaenorol rhagddo, ac mae’n disgwyl gwneud y DU yn wladwriaeth fodern, ddemocrataidd lle mae pobl yn ddinasyddion.

A ddywed yr Aelod a yw’n derbyn cynnig y Llywodraeth ar gyfer system lle y caiff 80 y cant o aelodau Tŷ’r Arglwyddi eu henwebu ac 20 y cant eu hethol, neu, gan iddo sôn am ddemocratiaeth, a yw’n credu y dylid ethol o leiaf 80 y cant?

Yr wyf erioed wedi ffafrio ail siambr ddiwygiedig gyda mwyafrif clir o aelodau wedi eu hethol yn uniongyrchol. Dyna fy marn o hyd.

Mae a wnelo didoli grymoedd a diffyg cyfansoddiad ysgrifenedig llawer â’r math o ddadl a gawn heddiw. O ran didoli grymoedd, cytunaf yn llwyr â’r bobl sy’n dweud na ddylai fod lle i esgobion yn y corff newydd. Yr ydym yn gymdeithas aml-ffydd ac i raddau helaeth yn ddi-ffydd. Felly byddai’n anghywir cynnwys esgobion. Ni ddylai fod lle ychwaith i arglwyddi’r gyfraith. Yr unig arglwydd ‘cyfraith’ a ddylai gael ei gynnwys o bosibl yn y corff newydd yw fy nghyfaill o Flaenau Gwent, Peter Law. Rhaid inni aros i weld beth allai ddatblygu yn hynny o beth.

Diolch ichi am ildio. Ni chynigiaf ymddiheuro dros Geidwadwyr y gorffennol, ond efallai y gwnaf dros y Ceidwadwyr presennol. Fodd bynnag, mae hynny’n fater arall. A gredwch o ddifrif bod eich etholwyr am gael eu cynrychioli gan fwy o gynrychiolwyr etholedig? Eisoes mae ganddynt bum Aelod Cynulliad etholedig, pum aelod etholedig yn Senedd Ewrop, Aelod Seneddol etholedig a hyd at bum cynghorydd etholedig. A ydych am iddynt dalu am saith aelod etholedig arall yn Nhŷ’r Arglwyddi?

Yn fy mhrofiad i, Rod, mae pobl yn hoffi ac yn gwerthfawrogi democratiaeth, ac yn ei ffafrio dros system lle y rhoddir swyddi i bobl drwy enedigaeth-fraint. Mae sawl ffordd o sicrhau yr ymdrinnir â’r pryder a grybwyllasoch; nid yw’n broblem.

Mae’n bwysig bod y Cynulliad yn chwarae rôl sylweddol wrth benderfynu pwy sy’n cynrychioli Cymru yn y corff diwygiedig newydd, boed hynny drwy benodi aelodau neu drwy etholiadau anuniongyrchol. Y Cynulliad, fel y prif gorff a etholir yn uniongyrchol sy’n cynrychioli Cymru, ddylai benderfynu ar y dull y dylem ei ddefnyddio i benderfynu pwy ddylai’r aelodau fod. Mae hynny’n hollbwysig o ran Cymru, gan fod cyfrifoldeb gennym i sicrhau y cynrychiolir buddiannau Cymru yn briodol. Gwnawn ein pwyntiau a’n safbwyntiau yn hysbys ar yr adeg briodol. Yr wyf â meddwl eithaf agored o ran y ffordd orau o ddatblygu hyn, ond cytunaf na ddylid cael mandad deuol. Ni chredaf y gallai’r aelodau gynrychioli pobl Cymru yn briodol yn y Cynulliad ac yn y corff diwygiedig newydd. Mae mandad deuol yn amlwg yn rhywbeth na ddylem ei ystyried.

Mae hon yn ddadl bwysig. Bu traddodiad hir ac anrhydeddus ym Mhrydain yn yr adain chwith o geisio mynd i’r afael â’r diffyg democrataidd o ran yr ail siambr. Ni chytunaf â’r sawl sy’n dweud os oes mwyafrif clir o aelodau wedi eu hethol yn uniongyrchol yn y corff newydd, y bydd, yn anochel, yn ormod o gystadleuaeth i Dŷ’r Cyffredin. Ni chredaf y byddai hynny’n wir pe bai pwerau’r corff newydd yn cael eu diffinio’n glir, er mwyn osgoi unrhyw gystadleuaeth uniongyrchol. Yr wyf yn siŵr y gellid gwneud hynny’n hawdd, a dyna’r hyn a ddylai ddigwydd.

I have listened carefully to all the arguments during this debate, which have mainly concentrated on how we should elect members to the House of Lords. We have not given adequate consideration to what should be debated in the second chamber. There are some points on which everyone agrees, with the exception of David Melding, who believes that the title ‘House of Lords’ should be retained. The vast majority of people are either open-minded about this or they want the title changed. I fall into the second category; I would like to see the title changed. If there is to be a second chamber, it must be in the context of a modern constitution, and the name must reflect the role that the second chamber should play.

As Dafydd Elis-Thomas said, the concept of titles in the second chamber should be scrapped. That is important. People elected to the second chamber should be known as members rather than lords, or any other title.

At this juncture, I declare an interest as a nonconformist. We have heard that various religious traditions are respresented in this Chamber. David Melding is a member of the Church of Rome, and I am a nonconformist. I believe that it is time for the Church of England to be disestablished from the second chamber. It is also time to ensure that a state church is not represented in the second chamber; the Church and the Government should be separated, or certainly the Church and the Houses of Parliament. There is now fairly broad support for that. You could still, by way of an election, have representatives of different faiths and creeds in a second chamber. However, I do not believe that they should be there simply by virtue of their status as bishops or members of various religious traditions.

Is Ieuan seriously saying that he does not want to see the Baptists represented in the House of Lords?

The Baptists are represented in the Assembly, but that is as a result of election rather than nomination, which is how it should be.

Plaid Cymru wants to see members elected to the second chamber. However, it is important that, within the current constitutional settlement, the powers of the second chamber are strengthened in terms of protecting the constitution. The lack of a written constitution means that the current constitutional settlement is in a precarious position. It was Enoch Powell who said ‘power devolved is power retained’, which means that the United Kingdom Parliament can reverse devolution. There is no provision in the current system to defend the constitutional settlement. A second chamber should give serious consideration to matters such as the constitutional settlement. The House of Lords is considering the financial settlement between the United Kingdom and Wales and Scotland through the Barnett formula. Such matters should be designated to a second chamber.

Not only have we had legislation on devolution and the constitution over recent years, we have also had legislation on human rights. A second chamber should strengthen human rights and secure a positive defence when human rights are hanging in the balance. That is why lords who are also judges should not sit in the second chamber. The courts should be completely independent of the House of Lords. I know that this is a historical matter but, in principle, judges should not be part of the law-making process when they themselves work in accordance with those laws.

Under the current constitutional settlement, there is room for the second chamber to strengthen relations between the devolved bodies in Wales, Scotland and Northern Ireland. Under an elected system, I hope that there will be an opportunity for Wales to be represented in a second chamber in a way that would reflect our constitutional settlement and ease some of the problems that have arisen over the years.

Dylid ethol isafswm o 50 y cant o aelodau i Dŷ’r Arglwyddi—gellid fy narbwyllo i gytuno i 60 neu 70 y cant, ond nid wyf yn siŵr am hynny eto—efallai ar gyfer cylch o saith neu 10 mlynedd. Byddai hynny’n sicrhau mwy o gydbwysedd ymhlith arglwyddi a benodwyd o grwpiau a dangynrychiolir—merched, pobl anabl, pobl ifanc a phobl ddu o gefndir lleiafrif ethnig—a chymysgedd cymdeithasol-economaidd. Rhaid inni hefyd ystyried swyddi cyflogedig, gan nad yw aelodau presennol Tŷ’r Arglwyddi yn cael bron dim cymorth o ran staff na swyddfa. Nid wyf yn hoff o’r enw ‘yr Arglwyddi’; mae braidd yn rhwysgfawr ac annymunol. Hefyd, nid wyf am weld unrhyw grwpiau crefyddol swyddogol wedi eu cynrychioli yn Nhŷ’r Arglwyddi. Wrth gwrs, bydd yr aelodau yn cynrychioli crefyddau amrywiol efallai, ond ni ddylid rhoi statws swyddogol iddynt. Datganaf fuddiant fel anffyddiwr.

Cyn pleidleisio, gobeithiaf fod yr Aelodau wedi darllen y cynnig hwn. Y gair pwysig yw ‘unrhyw’—‘unrhyw uwch dŷ diwygiedig’. Gallai hynny olygu unrhyw beth. Gallai olygu y 50 y cant pitw y mae Lorraine Barrett, a arferai alw ei hun yn sosialydd, yn barod i’w dderbyn. Gallai hefyd olygu’r 100 y cant y byddai’r rhan fwyaf o bobl sydd yn arddel barn sosialaidd am eu gweld. Mae 50 y cant yn gwbl annerbyniol. Mae gennym ni yng Nghymru draddodiad balch, radical. Gallwn fynd yn ôl at y Siartwyr yng Nghasnewydd, a alwodd am ddiddymu Tŷ’r Arglwyddi. Nid oeddent am ymhel ag ef, na chael ‘unrhyw ddiwygiad’; yr oeddent am ei ddiddymu’n llwyr. Dengys hanes y bleidlais boblogaidd yng Nghymru nad yw pobl Cymru erioed wedi ethol mwyafrif Torïaidd. Ac eto, cynrychiola Tŷ’r Arglwyddi y math hwnnw o draddodiad; eu traddodiad hwy ydynt, nid ein traddodiad ni. Mae hynny’n gam tuag at yn ôl. Mae’r dyfodol yn Ewrop a thu hwnt, mewn llywodraeth fyd-eang, ac nid mewn rhyw ail siambr ym Mhrydain. Mae hynny’n hen hanes. Mae’n rhy ychydig, rhy hwyr. Edrychwch i’r dyfodol a phleidleisiwch yn erbyn y cynnig hwn a’r gwelliant.

Diolchaf i’r Aelodau am eu cyfraniadau i’r ddadl hon. Datganaf rai o’r egwyddorion yn fras. Bydd yn araith gloi fer a gobeithiaf y bydd yr Aelodau yn maddau imi am beidio â derbyn ymyriadau oni bai eu bod ar dân eisiau gwneud hynny.

Nid y Cynulliad fydd yn penderfynu ar y cynllun cyffredinol ar gyfer yr uwch siambr ddiwygiedig yn San Steffan. Mae hynny’n fater i Dŷ’r Cyffredin i benderfynu arno, a’i negodi wedyn gyda Thŷ’r Arglwyddi, fel eu bod yn mynd yn dawel, fel petai. Efallai mai ein cyfrifoldeb ni fydd penderfynu ar rywbeth arall, sef a fydd y Cynulliad yn gysylltiedig â chynllun ethol yn uniongyrchol o blith ein Haelodau neu gynllun anuniongyrchol i ethol rhywun o’r tu allan a sut y byddai’n gwneud hyn. Prin fu’r safbwyntiau a fynegwyd a oedd yn wirioneddol gysylltiedig â’r mater anodd hwn. Mewn rhai ffyrdd mae’n haws i Blaid Cymru, neu i ni fel Aelodau’r Cynulliad—os nad fel pleidiau cyfan—i fynegi barn ar ddyfodol Tŷ’r Arglwyddi, neu’r strwythur cywir iddo. Rhaid inni ymdrin â’r mater gwirioneddol—

yn Saesneg Maddeuwch imi, Brian, nid ildiaf. Rhaid inni ymdrin â pha un a ydym yn ethol yn uniongyrchol un neu fwy o’n Haelodau, neu a ydym yn dewis aelodau o’r tu allan i’r Cynulliad i’n cynrychioli. Credaf y bydd Llywodraeth San Steffan yn caniatáu’r rhyddid i wneud y dewis hwnnw. Felly, efallai y bydd yn rhaid inni wneud y dewis hwnnw. Hyd yn oed os nad yw Plaid Cymru yn credu ynddo, efallai y bydd yn rhaid iddo ymdrin ag ef, hyd yn oed os bydd yn dweud ‘100 y cant yn etholedig a dim ond etholedig.

in Welsh I understand the principle, but if it were not 100 per cent elected, but rather 60 per cent, three-quarters, two thirds, or half of the membership, or whatever it may be, the question remains as to how to deal with our responsibilities in participating in some sort of election, be that indirect or direct. It will ultimately be a matter of choice. I understand why Plaid Cymru does not say what its standpoint would be if the Government were to solve the problem in that way in London, thereby making us responsible for our own representation.

yn Saesneg Mae’n bwysig ein bod yn ceisio dod i gonsensws ar hyn. Dyna pam na chynigiais farn yn gynharach mewn ymateb i Glyn. Rhaid inni geisio dod i gonsensws ar y modd yr ymdriniwn â’r dasg honno, os caiff ei hymddiried i ni. O ran y modd yr oedd llawer o’r Aelodau am fynegi’r safbwyntiau hyn, dim ond araith Dafydd Elis-Thomas—a gobeithio na fydd neb yn dehongli hyn fel ychydig o seboni rhwng y Prif Weinidog a’r Llywydd—a ganolbwyntiodd yn llwyr ar y rhan a chwaraewn ni mewn etholiad uniongyrchol. Fodd bynnag, nid ymdriniodd ei araith ef hyd yn oed â’r cwestiwn; os caiff ei wneud drwy ethol yn uniongyrchol, a bleidleisiwn fel grwpiau’r pleidiau ar wahân, neu fel 60 o Aelodau unigol yn pleidleisio mewn un rhestr? Os dewisir yr opsiwn olaf, gallai’r pleidiau mwy o faint drefnu i ysgubo’r swyddi i gyd fel petai. Fodd bynnag, os caiff ei wneud gan grwpiau’r pleidiau, tuedda i fod yn enwebiadau yn hytrach nag etholiadau.

A oes amser i dderbyn ymyriad?

I will try to enlighten the First Minister. It would be extremely useful for us to use the same kind of processes for elections to the House of Lords, under such an arrangement, as those that we use for our Committees, namely to seek party balance.

I hope that you would accept that there is a difficulty with that, namely that we would be verging upon having nominations by party leadership. It is a difficult question and I do not have an unequivocal and completely ethical answer. It is not a question of me being right and everyone else who is of another opinion being wrong. It is a exceedingly complex matter. To reach a consensus, we will need many more discussions between the parties before we approach the legislative process in London.