Mae’r cynnig y prynhawn yma yn cadarnhau bod angen gweithredu dros gadw gwasanaethau post hyfyw yng Nghymru. Mae’n cynnwys yr argymhelliad yn adroddiad uned perfformiad ac arloesedd Swyddfa’r Cabinet ar foderneiddio’r rhwydwaith cownteri ac argymhellion Comisiwn y Gwasanaeth Post ar wasanaethau dosbarthu’r post. Bu Swyddfa’r Post, tan ychydig flynyddoedd yn ôl, yn enghraifft nodedig o ddiwydiant llwyddiannus, wedi’i wladoli, a oedd yn gwneud miliynau o elw ac yn talu miliynau o bunnau mewn difidendau i’r Trysorlys bob blwyddyn. Yna, yn sydyn, aeth pethau o chwith. Y disgwyl yw y bydd bygythiad mawr i lawer o’r rhwydwaith cownteri yn sgîl penderfyniad yr Adran Gwaith a Phensiynau—yr adran nawdd cymdeithasol gynt—i dalu budd-daliadau drwy drosglwyddiad credyd awtomataidd.

Cyn ichi drafod trosglwyddiad credyd awtomataidd, a wnewch chi roi’ch rhesymau pam aeth pethau o chwith?

Yr oeddwn ar fin gwneud hynny. Yr oeddwn yn ei gyflwyno fel pwnc yn gyntaf. Aeth pethau o chwith o ran y gwasanaeth cownteri a’r Post Brenhinol; fodd bynnag, yr oedd y drydedd gangen, Parcelforce, wedi colli arian erioed a châi ei sybsideiddio drwy lwyddiant y ddau arall. Mae bythygiad mawr i’r gwasanaeth cownteri oherwydd y ffordd wahanol o dalu budd-daliadau yn y dyfodol. Telir llai o fudd-daliadau sut bynnag, ond pan gaiff y trosglwyddiad credyd awtomataidd ei gyflwyno, bydd 40 y cant o drosiant swyddfa bost arferol yn diflannu. Mewn rhai lleoliadau trefol sy’n ddibynnol iawn ar fudd-daliadau, sef y rhannau tlotaf mewn cymdeithas, budd-daliadau yw 80 y cant o drosiant swyddfa bost arferol. Bydd hynny i gyd yn y fantol pan newidir i drosglwyddiad credyd awtomataidd ymhen tua blwyddyn.

Aeth pethau o chwith i’r Post Brenhinol hefyd, oherwydd e-bost a ffonau symudol yn fwy na thebyg. Erbyn hyn nid oes cysylltiad rhwng cynnydd mewn cynnyrch mewnwladol crynswth a chynnydd yn nifer y llythyrau a bostir. Yn y gorffennol, golygodd cynnydd mewn CMC y câi mwy o lythyrau eu postio. Erbyn hyn, mae’r CMC ar gynnydd, ond mae nifer y llythyrau a ddosberthir yn gostwng neu’n aros yn ddigyfnewid. Mae hynny, yn ei dro, wedi arwain at bwysau ar gysylltiadau diwydiannol, sydd, yn eu tro, wedi peri i bobl ystyried darparwyr gwasanaethau post eraill. Mae hyn ar gefndir lle mae tuedd, yn sgîl deddfwriaeth gan Brydain ac Ewrop, i gyflwyno cystadleuaeth mewn darpariaeth gwasanaethau cyhoeddus lle y bu monopoli yn gynt. Mae hyn yn digwydd yn gyffredinol ym maes telathrebu, trydan, nwy a dŵr, fel y clywsom yn gynharach yr wythnos hon. Ym mhob maes ar draws Ewrop, mae darparwyr monopoli cynt yn gorfod wynebu cystadleuaeth i raddau amrywiol. Ym maes gwasanaethau post, cyfyd y posibilrwydd o ddewis a dethol y gwasanaethau gorau. Sut yr ydych yn parhau i roi ymrwymiad gwasanaeth cyffredinol i godi’r un pris am lythyr o’r un maint ar draws y DU gyda’r gwasanaethau post preifat—sydd yn aml yn hen gwmnïau post monopoli o wledydd sydd bellach yn gallu masnacheiddio? Deutsche Post, La Poste, a gwasanaethau post yr Iseldiroedd fydd yn prynu naill ai’r darparwyr gwasanaeth parseli neu swmp-ddosbarthiadau post gan gystadlu yn erbyn y Post Brehinol yn y wlad hon, tra dywedir wrth y Post Brenhinol am gystadlu yn erbyn swyddfeydd post yr Iseldiroedd a’r Almaen. Dyna beth y mae pawb yn ei wneud yn Ewrop yn awr. Mae hyn wedi amharu ar batrwm proffidioldeb cyson swyddfa post Prydain dros y ddwy neu dair blynedd diwethaf.

Fel y dywedais, bydd 40 y cant o drosiant swyddfa bost arferol yn diflannu pan gaiff trosglwyddiad credyd awtomataidd ei gyflwyno yn 2003. Hefyd, am nad oes cysylltiad â’r CMC, mae’r Post Brenhinol yn awr yn gwneud colled, rhywbeth y mae am ei unioni. Ar y cefndir hwnnw, yr ydym yn cydnabod, er nad oes gennym rôl uniongyrchol wrth bennu’r fframwaith rheoleiddio y maent yn gweithredu oddi mewn iddo, bod swyddfeydd post yn chwarae rhan hanfodol ym mywyd cymunedol Cymru. Maent yn fwy na busnesau; maent yn ganolbwynt ar gyfer cymunedau. Maent yn arbennig o bwysig mewn cymunedau gwledig a chymunedau trefol dirwasgedig a difreintiedig yng Nghymru. Yr ydym yn gwerthfawrogi’r rhwydwaith post hwnnw a’r rôl gymdeithasol y mae’n ei chwarae. Mae llawer o bobl ddiamddiffyn, yr henoed a phensiynwyr mewn cymdeithas yn dibynnu arno i gyflwyno gwasanaethau. Mewn sawl ardal yng Nghymru, swyddfeydd post yw’r cyswllt siop olaf i’w cwsmeriaid yn yr ardal honno. Mae is-bostfeistri ac is-bostfeistresi yn adnabod eu cleientiaid wrth eu henw. Maent yn darparu gwasanaeth cymdeithasol gwerthfawr, yn fwy na’r gwasanaeth masnachol a nodir yn eu swydd ddisgrifiad swyddogol. Maent yn fan cyswllt y mae pobl yn ymddiried ynddo ac, mewn sawl cymuned, swyddfeydd post yw’r unig fan lle y gall trigolion gael arian parod yn hawdd. Dyna un rheswm pam y mae’r Adran Masnach a Diwydiant yn cynnal arbrawf mawr yn Swydd Gaerlŷr, y rhoddodd £25 miliwn iddo, ac mae’n bwriadu arbrofi gyda’r syniad o droi swyddfa’r post yn siop un stop ar gyfer gwasanaethau’r Llywodraeth. Bydd yn dechrau gwerthuso’r arbrawf hwnnw ym mis Ebrill. Cadwn lygad barcud ar y datblygiad hwnnw i weld a hoffem annog yr Adran Masnach a Diwydiant i gynnal arbrawf ymarfer cyffredinol ar ran y Llywodraeth yng Nghymru, yn debyg i’r un yn Swydd Gaerlŷr.

Mae’r banc cyffredinol yn gysyniad arall y gellid ei ddatblygu lle mae pobl yn defnyddio’r swyddfa bost os nad oes banc yn eu hardal. Mae swyddfeydd post yn rhan annatod o gymdeithas yng Nghymru ac yn asgwrn cefn iddi. Mae’n gyfleus bod y ddadl hon yn cael ei chynnal heddiw am fod ymgynghoriad Postcomm ar gyflwyno cystadleuaeth gan y Post Brenhinol yn gorffen ddydd Gwener. Gallai canlyniad y ddadl hon fod yn rhan o’r ymgynghoriad hwnnw a gellid ei ystyried yn adolygiad Cymreig o weithredu Postcomm. Deallwn fod Postcomm, yn ôl pob sôn, yn ymbellhau ychydig o’r cynigion llymaf ar gyflwyno cystadleuaeth. Cafodd negodiadau diddorol gyda’r Adran Masnach a Diwydiant. Yr ydym hefyd yn falch o glywed bod Undeb y Gweithwyr Cyfathrebu wedi tynnu’r bygythiad o weithred streic yn ôl, a gododd oherwydd y bygythiad o 30,000 o ddiswyddiadau—er nad diswyddiadau gorfodol, ond diswyddiadau serch hynny—ar draws gweithlu Swyddfa’r Post Cyf a gweithlu’r Post Brenhinol. Cododd y streic arfaethedig yn dilyn yr amcangyfrif o’r busnes a gâi ei golli o ganlyniad i gynigion gwreiddiol Postcomm. Deallwn fod Undeb y Gweithwyr Cyfathrebu bellach wedi penderfynu argymell y codiad cyflog a gynigiwyd. Yr oedd y penderfyniad yn gysylltiedig â phenderfyniad uwch reolwyr y Post Brenhinol a Consignia i wrthod y cynnig o 10 y cant o godiad cyflog. Nid yw’n sicr beth fydd yn digwydd pan fydd aelodau’r Undeb yn pleidleisio ar y cynnig. Gobeithiwn y byddant yn cytuno ag argymhelliad eu gweithrediaeth, sef ei fod yn gynnig cyflog dwy flynedd rhesymol, sy’n datrys y problemau o ran cysylltiadau diwydiannol a oedd ar y gorwel. Awgrymodd y problemau y byddai’n anos i’r Post Brenhinol barhau i wrthsefyll ymgais i agor y farchnad i ddarparwyr eraill megis DHL Worldwide Express, TNT Post Group, ac isgwmnïau eraill Deutsche Post a gwasanaeth post yr Iseldiroedd, sy’n awyddus i gystadlu yn y wlad hon. Po fwyaf yw’r gystadleuaeth, mwyaf anodd fydd cynnal ymrwymiad gwasanaeth cyffredinol ledled y wlad a fu wrth wraidd Swyddfa’r Post ers 150 neu 200 o flynyddoedd yng Nghymru. Mae’r gwasanaeth cyffredinol yn golygu mai dim ond un pris sydd i’w dalu am ddosbarthu llythyr safonol, lle bynnag y caiff ei bostio.

Trof yn fyr at y cymorth sydd ar gael i ailagor swyddfeydd post gwledig. Ymddengys fod llai o broblem yn awr o ran swyddfeydd post yn cau nag yr oedd ddwy flynedd yn ôl. Yr ydym yn ymwybodol bod 20 o swyddfeydd wedi cau yng Nghymru eleni. Mae hynny 48 yn llai na’r nifer a gaewyd yn y 12 mis blaenorol. Yr ydym yn falch bod Llywodraeth y DU yn rhyddhau £2 filiwn i gynorthwyo mentrau gwirfoddol a chymunedol i gynnal neu ailagor swyddfeydd post gwledig. Gweinyddir y gronfa gan Swyddfa’r Post Cyf. Gwnaed saith cais gan swyddfeydd post yng Nghymru. Cymeradwywyd ceisiadau swyddfeydd post yn Neri, i’r dwyrain o Ferthyr, Ysgeifiog yn Sir y Fflint, ac Adfa yn Sir Drefaldwyn, ar gyfer arian i ailagor swyddfeydd post a gaewyd yn flaenorol yng Nghymru wledig neu Gymru drefol ddifreintiedig. Lleolir ymgynghorwyr trosglwyddo gwledig ym Mhen-y-bont ar Ogwr, Abertawe a Bangor er mwyn ceisio cynnal y rhwydwaith gwledig. Sylweddolwn y bydd swyddfa’r post yn mynd drwy gyfnod o newid sylweddol, yn sgîl deddfwriaeth Ewropeaidd a chynigion Postcomm, sef y rheswm pam yr ydym yn trafod y mater heddiw.

Argymhellwn y dylai’r Aelodau gefnogi gwelliant 4. Byddem wedi cefnogi llawer o welliannau Plaid Cymru hefyd, pe na baent wedi rhoi’r cymal dileu yn rhy gynnar yn y ddadl. Cytunwn â’r farn a fynegwyd yn dda yng ngwelliant 4 y Ceidwadwyr, sef y dylid parhau i roi’r un gwasanaeth ledled y wlad am yr un pris. Byddem hefyd wedi cefnogi ysbryd llawer o welliannau Plaid Cymru. Fodd bynnag, dewisodd y cymal dileu, er na ddeallaf pam. Gadewch inni geisio cael consensws gan bawb ar y mater hwn. Byddem wedi cefnogi’r farn a fynegwyd yn y gwelliannau. Fodd bynnag, ni wnawn hynny os yw’n golygu dileu cynnwys y cynnig. Byddai hynny yn golygu cadw’r brych a lluchio’r babi.

Mae cryn dipyn yn ein cynnig, mewn perthynas ag adroddiad yr uned perfformiad ac arloesedd ar sut y dylid moderneiddio Swyddfa’r Post, sy’n ganmoladwy ac a fydd yn arwain at adfywio rhwydwaith Gwasanaeth Cownteri Swyddfa’r Post yng Nghymru. Byddai’n drueni colli hynny. Dyna pam na chefnogwn welliannau Plaid Cymru, a hynny nid oherwydd yr anghytunwn â’r farn a fynegwyd, ond am nad ydym am aberthu cynnwys ein cynnig gwreiddiol. Gobeithiaf y gallwn gael rhyw fath o gonsensws ar y sail honno, a all wedyn fod yn rhan o ymgynghoriad parhaus.

Cynigiaf welliant 2. Dileu popeth ar ôl ‘yng Nghymru’ ac ychwanegu:

Cynigiaf welliant 3. Dileu popeth ar ôl ‘yng Nghymru’ ac ychwanegu:

Yr wyf yn falch o nodi ein bod, o’r diwedd, yn cynnal dadl ar ddyfodol y gwasanaethau post yng Nghymru. Gwnaed Deddf Gwasanaethau Post 2000 drwy ddeddfwriaeth Llywodraeth Lafur y DU, a greodd Consignia plc—yr hen Bost Brenhinol—fel cwmni annibynnol yn eiddo cyhoeddus. Sefydlodd hefyd gyngor defnyddwyr ar gyfer gwasanaethau post: Postwatch, a’r Comisiwn Gwasanaethau Post: Postcomm.

Cyn y Nadolig, cyfarfûm â chynrychiolwyr Undeb y Gweithwyr Cyfathrebu, sy’n cynrychioli gweithwyr post, cyflogeion Consignia. Ar yr adeg honno yr oedd gweithwyr post yn pryderu am gyhoeddiad Consignia am 30, 000 o ddiswyddiadau yn y diwydiant gan adlewyrchu’r angen i arbed £1.2 biliwn ledled y Deyrnas Unedig. Dylem gofio bod gan Consignia ryw 10,000 o gyflogeion yng Nghymru, gan ei wneud yn un o’r pum cyflogwr mwyaf yn y wlad hon. Ac eto ystyrir bod sefyllfa ariannol Consignia a thechnoleg newydd yn fygythiad i swyddi yng Nghymru. Dim ond dwy ganolfan didoli post sydd ar ôl yng Nghymru: yn Abertawe ac yng Nghaerdydd. Caiff holl bost gogledd Cymru ei ddidoli yng Nghaer; caiff holl bost y Canolbarth ei ddidoli yn Amwythig. Ni ddidolir post penwythnos yn Abertawe a Chaerdydd bellach, a chanolir technoleg newydd y tu allan i Gymru. Pan gyfarfûm â’r undeb, lleisiodd ei ofn y câi’r canolfannau didoli yn Abertawe a Chaerdydd eu colli, a byddai hynny’n golygu na châi unrhyw bost ei ddidoli yng Nghymru, er gwaethaf y ffaith bod sefydliadau fel yr Asiantaeth Trwyddedu Gyrwyr a Cherbydau yn creu cymaint o bost â dinas fawr.

Mae Plaid Cymru am weld y gwasanaeth post nid yn unig yn cael ei gadw ond ei ddatblygu yn wasanaeth post priodol i Gymru gyfan. Mae angen i Consignia roi’r gorau i’w feddylfryd ‘diwedd y llinell’, a chydnabod Cymru fel cenedl. Mae gan Consignia gynrychiolwyr o Gymru, ond gwneir y penderfyniadau gwirioneddol y tu allan i Gymru. Mae Parcelforce yn gweithredu drwy hollti Cymru yn ddwy ardal, ac mae ei bencadlys y tu allan i Gymru. Lleolir pencadlys Gwasanaeth Cownteri Swyddfa’r Post i Gymru ym Mryste. Mae angen arnom hefyd i un o’r canolfannau technoleg rhanbarthol newydd gael ei lleoli yng Nghymru, yn hytrach na lleoli pob un o’r tair yn Lloegr, fel sy’n digwydd ar hyn o bryd.

Fodd bynnag, mae angen arian ar Consignia er mwyn iddo fuddsoddi mewn gwasanaethau post a’u datblygu. Ymddengys fod yr agwedd honno yn y fantol oherwydd polisi Llywodraeth y DU drwy’r corff rheoleiddio, Postcomm a’r pwysau presennol ar y gwasanaeth. Mae Consignia wedi colli arian am ddwy flynedd ar ôl i’r Post Brenhinol wneud elw am 23 o flynyddoedd yn olynol. Clywsom esboniadau am hyn, ond mae angen adolygiad annibynnol arnom i ganfod y rheswm dros y colledion. Mae angen buddsoddi yng ngwasanaeth post Cymru yn ddybryd.

Cyhoeddodd corff rheoleiddio Llywodraeth y DU, sef Postcomm, ei gynigion yn ystod yr wythnosau diwethaf ar gyfer mwy o gystadleuaeth o fewn y gwasanaethau post. Mae Postcomm am gyflwyno cystadleuaeth yn y meysydd hynny lle y mae Consignia yn gwneud digon o elw i ariannu dosbarthu post i gartrefi gwledig ac anghysbell. Mae Postcomm yn cynnig rhoi trwyddedau i gwmnïau o fis nesaf ymlaen, a fydd yn agor y gwasanaeth i gystadleuaeth yn raddol, fel y gallant ddarparu gwasanaethau post mawr gyda lleiafswm o 4,000 o eitemau. Erbyn Ebrill 2006, caiff gwasanaethau post y DU eu rhyddfrydoli’n llwyr—hynny yw, eu preifateiddio. Fodd bynnag, mae pryderon cyffredinol ynglŷn â chynigion Postcomm. Rhaid cofrestru pryderon erbyn dydd Gwener. Teimla’r rhan fwyaf o bobl y bydd y cynigion yn agor gormod o’r farchnad bost yn rhy fuan i gystadleuaeth, a hynny ar y ffurf anghywir, ar yr adeg anghywir, ac y bydd y newidiadau yn groes i gynlluniau’r Comisiwn Ewropeaidd, sy’n seiliedig ar ostwng trothwy pris/pwysau post yn raddol yn hytrach nag agor yr adran swmp-bost i gystadleuaeth, sef yr adran fwyaf proffidiol, sy’n tyfu gyflymaf. Mae cynigion Llywodraeth y DU, drwy Postcomm, yn llawer mwy radical na hynny. Mae am ryddfrydoli, neu breifateiddio, gwasanaethau post yn llwyr erbyn 1 Ebrill 2006.

Mae llawer yn ofni y gallai cynigion Llywodraeth y DU, a fydd yn arwain at gyflwyno cystadleuaeth yn gyflym i’r gwasanaethau post, beri i’r gwasanaeth cyffredin am yr un pris rhesymol chwalu.

Rhyddfrydolwyd gwasanaeth post Sweden yn llwyr yn 1993. Ers hynny, mae prisiau i ddefnyddwyr wedi cynyddu 70 y cant ac mae Post Sweden wedi cwtogi 20 y cant o’i weithlu ac mae bellach yn gwneud colledion. Os gweithredir cynigion Postcomm ac os bydd Consignia yn gorfod cynnal gwasanaeth cyffredinol ledled y wlad o hyd yn wyneb cystadleuwyr a fydd yn dewis yr agweddau mwyaf proffidiol, bydd yn rhaid i’r prisiau i gwsmeriaid godi. Yn Sweden, cyflwynwyd prisiau gwahanol mewn ardaloedd gwledig, gan adlewyrchu’r gost o gasglu a dosbarthu post yn yr ardaloedd hynny.

Dim ond tan ddydd Gwener 15 Mawrth y mae Llywodraeth y DU yn ymgynghori â’r cyhoedd ynglŷn â’i syniadau, drwy gyfrwng cynigion Postcomm. Rhowch eich sylwadau yn awr, a gwrthodwch gynigion Postcomm sy’n fygythiad i wasanaeth cyffredinol y Post Brenhinol. Bu preifateiddio Railtrack yn drychineb—ni ellir caniatáu i’r Post Brenhinol gael ei breifateiddio yn yr un modd. Mae angen arnom i Consignia, neu’r Post Brenhinol, wneud elw, fel y gall fuddsoddi mewn gwasanaeth post i Gymru gyfan a hwnnw’n dosbarthu post am yr un pris lle bynnag yr ydych yn byw. Erfyniaf ar yr Aelodau i gefnogi ein gwelliannau.

Trewais fargen gyda’r Dirprwy Lywydd; bydd yn caniatáu imi siarad am dair munud, gyda dwy funud arall ar gyfer siaradwr Ceidwadol arall.

Mae perygl mawr y byddaf y cytuno â’r rhan fwyaf o bwyntiau’r Prif Weinidog. Dyma’r tro cyntaf a’r unig dro y bydd hyn yn digwydd siŵr o fod. Fodd bynnag, ni chytunais ei bod yn gyfleus bod y cyfnod ymgynghori yn dod i ben ddydd Gwener. Mae’n llawer rhy fuan; dim ond chwe wythnos o ymgynghori a gawsom. Byddai ymestyn y cyfnod ymgynghori yn rhoi cyfle i bobl ystyried y cynigion yn llawer dyfnach ac i ni lunio ateb mwy ystyriol. Ni wn a fyddai’n bosibl gofyn am estyniad, ond byddai o fudd.

Gwelsom lawer o newidiadau yn system Swyddfa’r Post. Mae’r cynigion ar gyfer tynnu dosbarthiadau cynnar yn ôl yn anghywir, a hefyd y cynigion ar gyfer tynnu’r ail ddosbarthiad yn ôl. Mae pryderon yn fy etholaeth i ynglŷn â chodau post. Mae gan y Clas ar Wy god post Henffordd ac felly yn aml iawn mae Swyddfa’r Post yn ei drin fel pe bai yn Lloegr. Yn y cyfamser, caiff llawer o gymunedau yn Swydd Gaerloyw ddeunydd ysgrifenedig dwyieithog am swyddfeydd post. Ni ddylai fod y tu hwnt i allu Swyddfa’r Post—neu Consignia, Gwasanaeth Cownteri Swyddfa’r Post, neu beth bynnag—yn yr oes hon, i gywiro hynny.

Mae gennyf bryderon ynglŷn â chynigion Postcomm, er nid cymaint am y pryderon Ewropeaidd gan eu bod yn fwy hydrin. Byddai cynigion Postcomm, fodd bynnag, yn caniatáu i gwmnïau ddewis y rhannau mwyaf proffidiol o’r system ddosbarthu, megis swmp-ddosbarthu dros 4,000. Nid oes dim byd o’i le ar gystadleuaeth deg, ond nid yw hyn yn deg, oherwydd byddai’n galluogi cwmnïau—swyddfeydd post o’r Iseldiroedd a’r Almaen yn fwy na thebyg—i ymgymryd â’r agweddau proffidiol, tra na allem wneud yr un peth yn yr Almaen a’r Iseldiroedd. Mae hynny yn anghywir. Mae’n anghywir hefyd oherwydd y byddai’n effeithio ar system ddosbarthu gyffredinol ledled y wlad am yr un pris. Tua £2 fyddai cost wirioneddol dosbarthu eitem o Ucheldiroedd yr Alban i gefn gwlad Cymru, neu fel arall, yn ôl pob tebyg. Ni allwn wynebu’r sefyllfa honno. Mae’n wir bod cyfradd cau swyddfeydd post gwledig yn arafu. Fodd bynnag, mae’n achos pryder mawr o hyd. Trosglwyddiad credyd awtomataidd sy’n rhannol gyfrifol am yr effaith ar y swyddfeydd post hyn.

Cefnogwn welliant 1 Plaid Cymru ar y ddarpariaeth o wasanaethau yng Nghymru. Nid yw’n iawn bod gwasanaethau wedi’u lleoli yng Nghaer, ond o leiaf mae rhai Cymry yn gweithio yn swyddfa Caer. Fodd bynnag, mae’r gwasanaethau ar fin cael eu symud i Fanceinion, ac mae hynny’n fwy difrifol. Nid yw’r gwasanaethau yn Amwythig a Bryste yn bodoli er lles Cymru ychwaith.

Mae’r syniad o swyddfa bost genedlaethol i Gymru yn ideolegol ac yn ymynysol. Rhaid inni edrych ar hyn yn ei gyfanrwydd. Pe bai gennym system i Gymru yn unig, byddai prisiau yn codi. Gyda system y DU, gallwn sicrhau bod pris safonol is, sy’n fwy gwerthfawr, heb os. Felly apeliaf ar Blaid Cymru i ailystyried gwelliant 3.

Fel y dywedais, anaml y byddaf yn cytuno â 90 y cant o’r hyn a ddywedodd y Prif Weinidog. Felly, tawaf yn awr, a gadewch inni wneud y gorau o hynny.

Yn gyntaf, talaf deyrnged i weithwyr post ledled Cymru. Maent yn weithwyr proffesiynol gwych sy’n gwneud gwaith campus ar ein rhan ym mhob tywydd. Yn aml hwy yw’r unig bobl i’w gweld yn ystod y dydd mewn llawer o ardaloedd gwledig. Maent hefyd yn gwneud gwaith da ar y gwasanaeth bws post ardderchog mewn ardaloedd gwledig, yr ydym yn mynd heibio iddo wrth deithio ar hyd Cymru. Mae gennym lawer i ddiolch iddynt amdano.

Nid yw mabwysiadu enw hurt ar gost o filiynau o bunnau yn gwneud dim i wella’r gwasanaeth. Y cyfan a wna yw drysu’r cyhoedd. Cafodd y Post Brenhinol ei barchu a’i adnabod wrth yr enw hwnnw erioed. Bellach fe’i gelwir yn Consignia, nad oes neb yn ei ddeall. Dyna’r broblem gyntaf. Fodd bynnag, nid ydym yma heddiw i amddiffyn rhywbeth na ellir ei amddiffyn. Dyna pam fy mod yn falch bod cyfnod ymgynghori, oherwydd hoffwn wneud rhai pwyntiau erbyn dydd Gwener fel pawb arall. Bu bwrdd post Cymru yn ddi-rym ar sawl achlysur o safbwynt Cymru. Nid oes strwythur rheoli uwch yng Nghymru ar hyn o bryd, ac ni fu ers amser. Dylid rhoi rôl corff rheoleiddio i’r Cynulliad Cenedlaethol o ran swyddfa’r post yng Nghymru. Mae’n werth ystyried, am ein bod yn deall y problemau yn well na neb arall. Nyni sy’n gorfod ateb y bobl hynny sy’n pryderu am y ffordd yr ymosodir ar y gwasanaeth gwych hwn dro ar ôl tro.

Nid gweithred cenedlaetholaidd mo hynny. Mae’n ble am gymorth ac yn ble i wella diwydiant yng Nghymru sydd o dan y lach, gan fod angen cymryd camau i helpu’r bobl yn ein cymunedau. Mae’r digalondid a berir i’r gweithlu yn warth. Mae Undeb y Gweithwyr Cyfathrebu yn ymladd i gadw’r ôl bob amser er mwyn arbed swyddi. Trosglwyddir cyfleusterau didoli, y clywsom sôn amdanynt, i Loegr. Dywedwyd yn gynharach fod hynny’n drueni. Mae’n warth.

O ganlyniad i ddatblygiadau diweddar mae llythyrau a anfonir yn ardal Caerdydd a’r Cymoedd ar y penwythnos yn mynd i Fryste i’w didoli ar y Sul, yna maent yn dod yn ôl i Gaerdydd i’w hanfon i Bontypridd, neu lle bynnag. A gredwch fod hyn yn gam peryglus, ac a gredwch y dylai’r Prif Weinidog arwain ymgyrch i sicrhau na chollwn y swyddi sydd gennym yn y gwasanaeth post yng Nghymru ar hyn o bryd?

Mae’n ddatblygiad anffodus, a allai arwain at golli swyddi yn y Post Brenhinol yng Nghymru. Pryderaf am y bobl sydd yn y rheng flaen, sydd wedi gwasanaethu ein cymunedau ers blynyddoedd maith.

Gwerthfawrogaf eich pwyntiau, er nad wyf yn dweud y cytunaf ag unrhyw un ohonynt. A dderbyniwch nad yw agwedd ymosodol Undeb y Gweithwyr Cyfathrebu o gymorth o ran ailstrwythuro swyddfa’r post?

Buoch mor hyf â gwneud y sylw hwnnw yma o’r blaen, tra bod gweithwyr proffesiynol y post sy’n gweithio’n galed ac yn cerdded y strydoedd am lawer llai o gyflog nag a gaf finnau neu chithau, yn gwneud eu gorau glas i achub eu swyddi. Rhag eich cywilydd. Mae rhoi ystyriaeth bellach i’r hyn a ddywedasoch yn wastraff amser.

Mae’n bosibl y caiff swyddi a bywoliaeth pobl eu trosglwyddo i Loegr. Mae hynny yn anghywir. Os gwnewch gŵyn i Consignia, cewch eich anwybyddu. Ysgrifennais i’r cwmni ac ni chefais ateb gan y prif weithredwr. Rhaid inni ddangos pryder dros ein pobl, nid yn unig y rhai sy’n gweithio yn y gwasanaeth post, ond y rhai yn ein cymunedau sy’n dibynnu arnynt. Mae’r is-bostfeistri a’r is-bostfeistresi—y bobl dda hynny sy’n gofalu am ein cymunedau—yn aml yn rhedeg yr unig siop yn y cymunedau hynny. Beth fydd yn digwydd iddynt yn y dyfodol pan fydd yr asiantaeth budd-daliadau yn dechrau ei chynllun taliadau uniongyrchol? Clywsom eisoes fod 20 o’r is-swyddfeydd post hynny wedi cau yn ystod y flwyddyn ddiwethaf. Yn anffodus, mae’n dueddiad i lawr, er bod llai o swyddfeydd wedi cau yn ddiweddar.

Gwelsom bethau eraill yn digwydd—rhoddir y gorau i’r post ar ddydd Gwener y Groglith er mwyn arbed arian. Gohiriwyd yr ail ddosbarthiad yn fy nghymuned i er mwyn rhoi gweithwyr ar y dosbarthiad cyntaf ac arbed arian ar oramser. Newidir codau post, sy’n golygu y caiff pobl eu categoreiddio’n anghywir at ddibenion yswiriant, heb ymgynghori. Mae pris eu hyswiriant yn codi dros nos am fod y Post Brenhinol yn newid eu cod post. Un o’r digwyddiadau gwaethaf a mwyaf cynhyrfiol yn fy nghymuned i oedd y penderfyniad i newid cyfeiriadau post y trefi; collodd cymunedau eu hunaniaeth dros nos. Digiwyd pobl gan hynny. Fodd bynnag, mae’r Post Brenhinol yn hwylio yn ei flaen. Nid yw’n poeni dim. Nid oedd y bwrdd post diwerth, difeddwl di-rym i Gymru yn poeni ychwaith pan euthum i ac Aelodau eraill i gyfarfod ag ef. Pan godwyd y mater gan Bwyllgor Rhanbarth y De-Ddwyrain, nid oedd yn poeni.

Nid yw Cymru yn bwysig yn nhyb Consignia; cawn ein trafod gyda’r gweddill. Yr ydym am gael gwasanaeth o safon sy’n dosbarthu am yr un pris ledled y wlad. Bydd preifateiddio yn arwain at wasanaeth amhroffesiynol, wrth i ardaloedd gwledig a lled-wledig yn arbennig gael eu hanghofio yn y dyfodol. Yr ydym am gael swyddfa bost sy’n gofalu am holl bobl Cymru, ac yn gwasanaethu cymuned gyfan Cymru yn unol â’r traddodiad a grëwyd gan y gweithwyr post ers canrifoedd.

Fel y dywedodd Dai Lloyd, mae Plaid Cymru am weld gwasanaeth post sy’n datblygu, un nad yw’n rhoi safonau uchel ein gwasanaeth post presennol yn y fantol ac un sydd ar gael i bawb, lle bynnag y maent yn byw, am yr un pris. Mae pob un ohonom yn ymwybodol o’r problemau y mae Consignia yn eu hwynebu—fe’u disgrifiwyd yn dda gan Peter—a’r ymdrechion a wneir i ddatrys y problemau hynny. Bu ymgais i leihau costau drwy ganoli swyddfeydd didoli: fel y dywedwyd, mae holl bost y Gogledd yn mynd i Gaer i’w ddidoli. Awgrymir yn awr y dylid mynd â’r post i Fanceinion bob penwythnos, ynghyd â’r post o Lerpwl a’r Amwythig. Pa sicrwydd y gellir ei roi y câi ei ddidoli ar y penwythnos ac y byddai’n barod i’w ddosbarthu ar ddydd Llun? Pan aethpwyd â’r post o Crewe i Fanceinion fel arbrawf, credaf fod 40 y cant wedi ei ddychwelyd heb ei ddidoli fore dydd Llun.

Ddoe gwelais lythyrau yn cael eu casglu’n lleol yn ardal Rhuthun, yna’n cael eu hanfon i’r Rhyl, i’w hanfon ymlaen i Gaer i’w didoli. Yna byddent yn cael eu hanfon yn ôl i’r Rhyl, a’u dychwelyd i Ruthun i’w hail-ddidoli a’u dosbarthu’n lleol. Pam nad oes modd dychwelyd at yr hen ddull o ddiddoli post a gesglir yn lleol, yn lleol, cyn trosglwyddo’r post ar gyfer ardaloedd eraill? Yr ateb i hynny yw nad oes modd gwneud hynny am nad oes gennym lywodraeth yn San Steffan o hyd sy’n credu mewn buddsoddi mewn gwasanaethau cyhoeddus a ariennir drwy arian cyhoeddus. Pa effaith a gaiff yr ymgais hon i breifateiddio ar ddosbarthiad dyddiol ac ar gynnal gwasanaeth cyffredinol ledled y wlad?

Mae Postcomm yn mynnu na fydd bygythiad i wasanaeth cyffredinol ledled y wlad ac yn nodi bod gwasanaeth cyffredinol wedi’i ddiogelu mewn deddfwriaeth. Fodd bynnag, mae’r diffiniad o wasanaeth cyffredinol ledled y wlad a geir yn Neddf Gwasanaethau Post 2000 yn llawer mwy cyfyng na’r gwasanaeth a gaiff cwsmeriaid ar hyn o bryd. Mae’r ddeddf yn gwarantu dosbarthiad dyddiol i gartrefi a swyddfeydd y Deyrnas Unedig ar bob diwrnod gwaith a chasgliad—o leiaf un ar bob diwrnod gwaith—o flychau post ledled y DU. Pe cedwid at y ddeddfwriaeth honno yn llym, byddai’r gwasanaeth yn dirywio. Nid oes unrhyw sicrwydd ynglŷn â gwasanaethau ar benwythnosau, amseroedd dosbarthu, na mwy nag un casgliad y dydd o flychau post.

Mae Deddf Gwasanaethau Post 2000 hefyd yn rhoi ymrwymiad i restr brisiau fforddiadwy, safonol. Fodd bynnag, os nad oes diffiniad o’r hyn sy’n fforddiadwy, sut y gallwn warantu y bydd y gwasanaethau a’r prisiau hynny ar gael i bawb? Rhaid inni warantu y parheir i ddarparu gwasanaeth am yr un pris i bawb.

Ddoe, pleser o’r mwyaf oedd ymweld â swyddfa ddidoli Rhuthun i weld sut y caiff y post ei ddidoli a’i ddosbarthu i ardaloedd gwledig. Gwelais grŵp o weithwyr post diwyd a oedd yn meddu ar wybodaeth am eu cymuned leol na ellid ei fwydo i beiriant, gan ddidoli post fesul stryd a fesul tŷ. Mae’r bobl hynny yn gweithio oriau hir am gyflogau isel. Gofynnwyd i bob un ohonynt weithio goramser ar ran cydweithwyr a oedd yn sâl. Nid oes bai ar y rhai sy’n sâl, ond efallai fod y ffaith eu bod yn sâl yn adlewyrchu’n wael ar sefydliad sy’n gofyn mwy a mwy o’i weithlu, heb roi’r gydnabyddiaeth na’r tâl y maent yn eu haeddu. Bu baich gwaith cynyddol ar weithwyr post yn ystod yr ychydig flynyddoedd diwethaf heb gynnydd cymesur mewn cyflog. Gwelsant filiynau yn cael eu gwario ar ddillad gwaith newydd a delwedd frand newydd, heb unrhyw fuddsoddiad yn y gweithlu sy’n sicrhau bod y gwasanaeth post yn gweithio.

Dysgais ddoe pa mor bwysig yw ewyllys da’r gweithwyr post hynny i sicrhau bod y gwasanaeth yn rhedeg yn rhwydd. Mae’n bryd inni ddysgu’r gwersi a gwerthfawrogi’r gweithlu sy’n sicrhau bod y gwasanaeth yn gweithio. Rhaid inni ddysgu nad hollti sefydliad yn ddarnau bach er mwyn cyflwyno cystadleuaeth yw’r ateb i greu gwasanaeth da. Yr ateb yw rheoli da a chadarn, ynghyd â buddsoddiad yn y seilwaith sy’n sicrhau bod y gwasanaeth hwnnw yn gweithio.

Mae Democratiaid Rhyddfrydol Cymru yn rhannu pryder Undeb y Gweithwyr Cyfathrebu y bydd y math o gystadleuaeth a gynigir gan Postcomm yn dinistrio’r gwasanaeth dosbarthu o ddrws i ddrws mewn ardaloedd y mae’n anodd eu cyrraedd, megis cefn gwlad. Pryderwn hefyd am effaith toriadau arfaethedig Consignia i ddelio â’i ddiffyg o £1.5 miliwn y dydd a’r perygl y bydd hyn yn arwain at gau is-swyddfeydd post mewn ardaloedd trefol yn ogystal ag mewn cymunedau gwledig.

Yn 1995, yr oedd 1,607 o swyddfeydd post yng Nghymru. Y llynedd, yr oedd y ffigur hwnnw wedi gostwng i 1,394. Mae hynny yn drychinebus i lawer o gymunedau, yn enwedig cymunedau gwledig. Y swyddfa bost yn aml yw’r unig gyfleuster o’i fath mewn pentref a rhaid i drigolion deithio milltiroedd i’r cyfleuster amgen agosaf. Ni ddylem fychanu’r effaith ar ardaloedd trefol pan fydd swyddfeydd post yn cau ychwaith. Mae llawer o’r swyddfeydd post hyn yn darparu gwasanaeth hanfodol i boblogaeth sy’n gynyddol heneiddio ac yn gaeth i’r tŷ ac mae’n anghyfleus iawn i lawer o bobl pan fydd swyddfa post yn cau. Er enghraifft, yn fy nghymuned i, yn sgîl cau swyddfa bost, rhaid i bensiynwyr lleol ddringo allt serth i gyrraedd swyddfa bost arall ac nid oes gwasanaeth bws cyfleus.

Mae’r swyddfeydd post a gaewyd rhwng 1995 a 2001 yn barhad o duedd mwy cyffredinol yn y blynyddoedd cyn hynny. Rhwng 1979 a 1997, caewyd bron 4,500 o swyddfeydd post yn y DU. Yn amlwg, mae angen adolygiad sylfaenol o’r ffordd y gallwn gadw’r swyddfeydd hyn ar agor yn wyneb colledion enfawr Consignia, preifateiddio a’r newidiadau i’r system budd-daliadau. Yn y cyswllt hwnnw, croesawaf ddatganiad y Prif Weinidog yn ystod y sesiwn cwestiynau ychydig wythnosau yn ôl bod Llywodraeth Cynulliad Cymru yn ystyried sefydlu cronfa ar gyfer ardaloedd trefol difreintiedig i hyrwyddo swyddfeydd post fel banc cyffredinol, gan eu gwneud yn fannau i gael gafael ar nifer o wasanaethau’r Llywodraeth.

Dengys pob arolwg a gynhaliwyd ar wasanaethau post fod lefel uchel o foddhad ynghylch yr hyn a gynigir ar hyn o bryd, ac awydd i gadw’r gwasanaeth dosbarthu o ddrws i ddrws a phryder ynglŷn â’r hyn y bydd yr agenda preifateiddio yn ei olygu i’r gwasanaeth post. Mae’n briodol, wrth gwrs, ystyried ffyrdd newydd o sicrhau bod y gwasanaeth post yn fwy effeithlon ac effeithiol. Fodd bynnag, rhaid inni ddechrau o’r sefyllfa lle mae’r gwasanaeth post, ar ôl goroesi’r sêl Thatcheraidd am breifateiddio, yn wasanaeth cyhoeddus sy’n ennyn ymddiriedaeth a chefnogaeth y mwyafrif llethol o’r boblogaeth.

Nododd prif weithredwr Consignia y caiff y gwasanaeth post gwledig ei groesnoddi gan nifer o ddefnyddwyr mawr, y gallai stamp yn y Canolbarth gostio cymaint â £2 hebddynt. Mae hynny’n achos pryder mawr iawn ac yn un rheswm pam na all Democratiaid Rhyddfrydol Cymru gefnogi gwelliant 3 Plaid Cymru, sy’n galw am wasanaeth post cenedlaethol i Gymru. Mae’n swnio’n dda, ac mae’n gyson â dymuniad Plaid Cymru am annibyniaeth lawn, ond am ba gost? Beth y mae’n ei gynnig yn lle’r croesnawdd, na fydd ar gael o dan wasanaeth post annibynnol i Gymru? Os mabwysiedir ei chynigion, yn anochel bydd gennym stamp £2 drwy garedigrwydd Plaid Cymru, gyda phen Ieuan Wyn Jones arno yn lle’r Frenhines siŵr o fod.

Y gwasanaeth post yw asgwrn cefn—

Cymeraf eich bod yn fodlon ar gynigion Postcomm, a gaiff yr un canlyniad â’r syniadau yr ydych yn eu disgrifio?

Pe buasech yn gwrando ar yr hyn y bûm yn ei ddweud am y tair munud a hanner diwethaf, fe wyddoch nad wyf yn fodlon ar y cynigion hynny; yn wir, yr wyf yn eu gwrthwynebu. Fodd bynnag, bydd eich cynigion chi yr un mor drychinebus i’r gwasanaeth post yng Nghymru.

Y gwasanaeth post yw asgwrn cefn ein heconomi genedlaethol. Byddai unrhyw arbedion honedig yn sgîl preifateiddio yn gwneud drwg cymesur i fusnesau yng Nghymru. Dylem ystyried hefyd yr effaith a gafodd y math o gynigion a gynigiwyd gan Postcomm ar wledydd eraill. Rhoddwyd cynnig ar ryddfrydoli’r gwasanaethau post yn Sweden a’r Ffindir. Yn Sweden, collodd bron un o bob pum gweithiwr post ei swydd, caewyd 28 y cant o’r swyddfeydd post a daeth gwasanaeth dosbarthu systematig i dai pobl i ben.

Nodaf eich gwrthwynebiad i ddadreoleiddio. A yw hynny yn golygu nad ydych yn cytuno â’ch cyd-aelodau yn y Comisiwn Ewropeaidd y buoch mor hoff ohonynt mewn dadleuon blaenorol?

Mae angen ichi ddweud pwy yw’r cyd-aelodau hynny yn y Comisiwn Ewropeaidd, Alun. Nid wyf erioed wedi mynegi hoffter tuag at unrhyw gomisiynydd Ewropeaidd. Yr wyf yn disgrifio polisi’r Democratiaid Rhyddfrydol.

Yn y Ffindir, lle y cyflwynwyd rhyddfrydoli o’r fath yn gyntaf, collodd 23 y cant o weithwyr post eu swyddi a chaewyd dwy o bob tair swyddfa bost. Cafwyd canlyniadau tebyg yn Seland Newydd lle gostyngodd nifer y swyddfeydd post o 894 yn 1987 i 288 yn 1991.

Nid yw preifateiddio’n cynnig cystadleuaeth na dewis. Y cyfan a gynigia yw llai o weithwyr post, amseroedd dosbarthu hwy, llai o swyddfeydd post a thaliadau uwch. O dan gynlluniau Postcomm, byddai’r slogan hysbysebu a ddefnyddir ar hyn o bryd, sef ‘Fe welais i hyn a meddyliais amdanat ti’, yn newid i ‘Fe welais i hyn a meddyliais am ei anfon atat, ond ni allwn fforddio’r cludiant ac nid ydynt yn dosbarthu yn eich ardal chi, ta beth’. Am y rheswm hwnnw ni chefnogwn welliant 2.

Ni fyddai llawer yn anghytuno bod y swyddfeydd post a gweithwyr post yn rhoi gwasanaeth cyhoeddus hanfodol ym mhob rhan o Gymru. Mae eu rôl yng Nghymru wledig yn bwysicach fyth. Mae pob ochr yn y ddadl hon—Consignia, Postcomm a’r Comisiwn Ewropeaidd—yn cefnogi cyflwyno cystadleuaeth. Byddai’n ddiddorol clywed gan Aelodau eraill beth yw barn yr undeb ar y mater hwn, gan ei fod wedi newid ei farn yn ddiweddar. Daeth manteision mawr i ddefnyddwyr o ran gwasanaeth a phrisiau yn sgîl dadreoleiddio a chyflwyno mwy o gystadleuaeth mewn diwydiannau gwladol wedi’u preifateiddio yn y gorffennol, megis British Telecom a’r cyfleustodau.

O ran cyflwyno cystadleuaeth, gosodwyd dau opsiwn gerbron, y naill gan y corff rheoleiddio, Postcomm, a’r llall gan y Comisiwn Ewropeaidd. Er bod gan y naill a’r llall ymagwedd wahanol tuag at ddadreoleiddio, y ffactor pwysicaf yn y ddadl hon yw amseriad. Croesawaf gystadleuaeth mewn cymaint â phosibl o feysydd o wasanaeth cyhoeddus, am fod defnyddwyr—aelodau o’r cyhoedd—bob amser ar eu hennill. Fodd bynnag, bob tro y cafwyd preifateiddio yn y gorffennol, bu cyfle i gwmnïau o’r sector cyhoeddus ymbaratoi. Dyna sydd wrth wraidd y ddadl heddiw.

Y cam cyntaf yn y broses o ymbaratoi oedd Deddf Gwasanaethau Post 2000, a sefydlodd Swyddfa’r Post fel cwmni cyhoeddus cyfyngedig yn eiddo i’r Llywodraeth, sy’n groesddywediad, fe gytunaf. Ar y naill llaw, cadwyd llyffetheiriau llywodraeth tra, ar y llall, agorwyd y sefydliad i’r farchnad. Ychydig iawn o gwmnïau sydd wedi cael ergyd ddwbl o’r fath.

Mae canlyniadau gweithredu o’r fath yn hunanesboniadol: colled weithredol hanner blwyddyn o £100 miliwn a 547 o is-swyddfeydd post yn cau yn ystod y flwyddyn gyntaf. Dyna pam yr ymyrrais yn gynharach pan oedd y Prif Weinidog yn sôn am yr amserau gwael yn ddiweddar a phan gyfeiriodd at dalu budd-daliadau drwy drosglwyddiad credyd awtomataidd yn y dyfodol. Pam mae’r sefyllfa wedi dirywio ers Deddf Gwasanaethau Post 2000, o dan Lywodraeth sy’n honni ei bod o blaid gwasanaethau cyhoeddus?

Busnesau yw is-swyddfeydd post. Mae llawer o bobl wedi buddsoddi symiau mawr o arian—eu bywoliaethau neu eu pensiynau mewn llawer o achosion—i ddarparu gwasanaethau ar gyfer cymunedau lleol ac i ddarparu ar gyfer eu teuluoedd. Byddai bwriad Llywodraeth y DU i roi’r gorau i dalu budd-daliadau drwy is-swyddfeydd post, a thrwy hynny roi terfyn ar y gwario y mae hynny yn ei annog, yn peryglu bywoliaethau is-bostfeistri. Dyna pam y mae 547 o swyddfeydd post wedi cau yn y flwyddyn ariannol gyntaf ar ôl i’r ddeddf ddod i rym.

Nid dadreoleiddio yw’r unig fygythiad i’r gwasanaeth post. Mae datblygiadau ym maes technoleg gwybodaeth a chyfathrebu yn galluogi pobl i gyfathrebu mewn amrywiaeth o wahanol ffyrdd, megis e-bost, negeseua testun a’r rhyngrwyd, y rhydd pob un ohonynt fwy o ryddid i ddefnyddwyr. Rhaid i Consignia gystadlu hefyd â’r rhyddid newydd hwn i ddefnyddwyr. At hynny, cyflwyno trosglwyddiad credyd awtomataidd ar gyfer budd-daliadau fydd yr hoelen olaf yn arch swyddfeydd post gwledig. Erys y bwriad i gyflwyno hyn ym mis Ebrill 2003 yn un na roddwyd ystyriaeth ddigonol iddo; i’r fath raddau felly fel nad yw’r cynigion ar gyfer y banc cyffredinol—sy’n parhau i fod yn rhan o gynlluniau Llywodraeth y DU—hyd yn oed wedi’u cyflwyno eto.

Mae diffyg cynllunio, diffyg dealltwriaeth o’r goblygiadau ehangach a diffyg gweithredu priodol ar ran Llywodraeth y DU wedi arwain at y llanastr y mae’r gwasanaeth post yn ei wynebu ar hyn o bryd. Er gwaethaf y llanastr hwn, mae Postcomm yn bwrw ymlaen gyda’i gynigion. Gellid bod wedi eu cyflawni yn hawdd pe bai Llywodraeth y DU wedi rhoi’r rhyddid i’r gwasanaeth post yr oedd ei angen arno i ateb yr heriau newydd yr oedd y diwydiant yn eu hwynebu. Er bod ein pwerau braidd yn gyfyngedig yn y maes hwn, ac er mai’r Llywodraeth sy’n gyfrifol yn bennaf am y llanastr hwn, gobeithiaf y gwnaiff y Prif Weinidog sylwadau i’r Ysgrifennydd Gwladol dros Fasnach a Diwydiant ac i’r corff rheoleiddio, gan danlinellu’r ffaith bod angen gweithredu er mwyn atal is-swyddfeydd post rhag cau; rhoi sicrwydd gwasanaeth cyffredinol ledled y wlad; rhoi ffynonellau amgen o incwm i is-swyddfeydd post os yw’r Llywodraeth yn mynnu cyflwyno trosglwyddiad credyd awtomataidd; a gohirio cyflwyno cystadleuaeth hyd nes y bydd Consignia yn gallu gweithredu’n briodol drwy ailstrwythuro neu gwtogi os oes rhaid, fel y gellir gwarantu gwasanaeth cyffredinol ledled y wlad.

Yr wyf yn falch ein bod yn cael y cyfle hwn i drafod y papur ymgynghori, oherwydd bydd yn llunio dyfodol Swyddfa’r Post. O dan y rheolau newydd ar fuddiannau’r Aelodau, dylwn ddatgan bod fy merch yn gweithio i Consignia yn Llundain. Mae’n aelod o Undeb y Gweithwyr Cyfathrebu. Gadawaf iddi hi ddweud wrth Alun pa un a yw’n filwriaethus ai peidio. Duw a’ch helpo ar ôl iddi ddweud ei dweud wrthych.

Dechreuaf, fel cynifer o’r Aelodau eraill, drwy ganmol ymroddiad—

A yw Ann yn cydnabod y niwed a wnaeth Undeb y Gweithwyr Cyfathrebu o safbwynt darpar fewnfuddsoddwyr pan gynhaliodd streic anghyfreithlon yng Nghaerdydd cyn y Nadolig ryw flwyddyn?

Byddaf bob amser yn amddiffyn hawl undeb llafur i ymarfer ei hawliau. Brwydrais am gyfnod hir i sicrhau na fyddai undeb y frigâd dân yn ildio ei hawl i gynnal streic. Ymfalchïaf yn hynny, ac yr wyf yn parhau i wneud hynny. Fel y dywedais, gall fy merch siarad drosti’i hun.

Talaf deyrnged i’r dynion a’r merched sy’n dosbarthu’r post o ddydd i ddydd. Gŵyr llawer ohonom sydd wedi ceisio dosbarthu taflenni ar wahanol adegau yn ystod ein gyrfaoedd am beryglon twll llythyrau a’r bysedd tost y gallant eu hachosi. Rhaid inni gydnabod bod gweithwyr Swyddfa’r Post yn darparu gwasanaeth gwerthfawr. Dywedodd Peter Law yn huawdl wrthym am y gwasanaeth a ddarparant mewn ardaloedd gwledig.

Mae Deddf Gwasanaethau Post 2000 Llafur wedi rhoi’r rhyddid masnachol i Swyddfa’r Post y bu ei rheolwyr a’i hundebau yn gofyn amdano ers amser. Diogelwyd yn y gyfraith am y tro cyntaf yr egwyddor o wasanaeth cyffredinol ledled y wlad am bris safonol fforddiadwy. Bu rhai pryderon gan Janet Ryder ynglŷn â hynny, ond o leiaf mae wedi’i nodi yno. Mae’r Ddeddf wedi sefydlu corff rheoleiddio, Postcomm, â dyletswydd syflaenol i sicrhau darpariaeth y gwasanaeth cyffredinol ledled y wlad ac, os bydd o fudd i ddefnyddwyr, i gyflwyno mwy o gystadleuaeth. Mae hefyd wedi sefydlu Cyngor Defnyddwyr Gwasanaethau Post fel llais y defnyddiwr yn y farchnad newydd wedi’i rheoleiddio.

Dyletswydd sylfaenol Postcomm yw cynnal gwasanaeth cyffredinol ledled y wlad. Nid oes rheswm pam y dylai cystadleuaeth gael effaith sylweddol ar is-swyddfeydd post lleol. Clywsom heddiw fod trosglwyddiad credyd awtomataidd yn cael ei ddefnyddio fel ffordd o gau swyddfeydd post gwledig. Rhaid inni sylweddoli bod llawer o bobl yn dewis trefnu i’w pensiynau gael eu talu’n uniongyrchol i’w cyfrifon banc. Dyna eu hawl. Fodd bynnag, rhaid inni sicrhau ein bod yn cadw llygad ar effaith archfarchnadoedd ar siopau papurau newydd bach a busnesau eraill sy’n cynnal is-swyddfeydd post.

Nid oes bygythiad i egwyddorion sylfaenol gwasanaeth cyffredinol ledled y wlad a rhestr brisiau safonol. Fodd bynnag, rhaid inni gydnabod y bydd deddfwriaeth Ewropeaidd yn agor gwasanaethau post i gystadleuaeth ymhen ychydig o flynyddoedd. Er ei bod yn amser anodd i Consignia, mae newid yn anochel. Yr her yw ceisio ei helpu i wneud y newidiadau hynny tra’n sicrhau y caiff cwsmeriaid y gwasanaeth gorau posibl ac y caiff gweithwyr yr amodau gorau posibl.

Dywedwyd llawer am ble yr ydym yn mynd yn awr o ran gwasanaeth cyffredinol ledled y wlad a rhestr brisiau safonol, felly ni fanylaf ar hynny. Gwnaf bwynt ynglŷn â dewis a dethol y rhannau mwyaf proffidiol. Dylem ofidio am hynny. Ni allwn adael i hynny ddigwydd ar draul ardaloedd anghysbell a gwasanaethau nad oes neb am eu cyflwyno. Dim ond yng Nghaerdydd, Abertawe, a dinasoedd Lloegr y caniateir i’r sector preifat weithredu gwasanaethau dosbarthu. Bydd yn ystyried yn ddwys a all gystadlu yn erbyn Consignia. Fodd bynnag, nid oes fawr o obaith y gall y sector preifat gystadlu yn erbyn Cosignia yn fy etholaeth i, sef Dyffryn Clwyd. Mae ond yn gallu cystadlu yng Nghaerdydd am fod y post a ddosberthir gan Consignia o amgylch Caerdydd yn croesnoddi cost y dosbarthiadau yn fy etholaeth i. Rhaid i Postcomm sicrhau nad yw Consignia yn y pen draw ond yn cynnal busnes yn yr ardaloedd hynny na all eu cystadleuwyr eu cyrraedd.

Nid oes gan Lafur unrhyw fwriad i brefateiddio Swyddfa’r Post. Mae angen inni sicrhau ein bod yn cael y cydbwysedd iawn rhwng gwasanaethau, lefelau, prisiau a chystadleuaeth deg. Mae angen y system reoleiddio gywir arnom, a fyddai’n hyrwyddo arloesedd ac effeithlonrwydd y gwasanaeth, er mwyn sicrhau y gall rhyddid masnachol newydd ddiogelu dyfodol Swyddfa’r Post yn nwylo cyhoeddus—

Yr wyf yn dirwyn i ben, Janet, ac mae fy amser bron ar ben. Pa beth bynnag arall a welwn yn Swyddfa’r Post yn y dyfodol, rhaid cael perthynas newydd rhwng undebau llafur a’r rheolwyr. Mae hynny yn hanfodol er mwyn i Swyddfa’r Post lwyddo yn y dyfodol i ateb heriau’r bygythiadau lu o’r farchnad y mae’n eu hwynebu.

Ar 24 Mai 2000, yn fy nadl fer, dechreuais yr ymgyrch yn y Cynulliad i achub ein swyddfeydd post: Cadwch eich swyddfa bost. Mae’n ddiddorol inni sôn bryd hynny am drosglwyddiad credyd awtomataidd a’r ffordd y byddai’n effeithio ar bob swyddfa bost fach—nid yn unig y rhai mewn ardaloedd gwledig, ond hefyd y rhai ar ystadau tai. Gwelsom ei effeithiau: yn 2000-01, caewyd 68 o swyddfeydd post yng Nghymru—sef cyfradd cau o 4.6 y cant o’i chymharu â 2.9 y cant ar gyfartaledd yn y DU. Mae’n galonogol clywed, felly, fod y nifer wedi gostwng i 28 ar ôl y camau a gymerwyd.

Ni allwn danbrisio pwysigrwydd is-swyddfeydd post. Ar 24 Mai 2000, awgrymais, pe câi trosglwyddiad credyd awtomataidd ei weithredu—ac mae’n cael ei weithredu—y byddai hyd yn oed Caerdydd yn colli tua hanner ei swyddfeydd post mewn ardaloedd megis Llanrhymni a Sblot. Y rheswm dros hyn yw mai busnesau bach yw’r swyddfeydd post hynny. Fel y dywedodd rhywun eiliad yn ôl—mae pobl wedi buddsoddi ynddynt a’r swyddfeydd post yw eu pensiwn hwy at y dyfodol. Os yw eu trosiant yn dibynnu’n helaeth ar ddosbarthu budd-daliadau’r llywodraeth, mae problem gan y bobl hynny. Byddant yn gweithio am gyhyd ag y gallant, ac yna’n diffygio. Pryderaf, nid yn unig am eu bod yn fusnesau bach, ond am eu bod yn gwasanaethu ein cymunedau ac yn darparu ystod eang o wasanaethau’r llywodraeth a gwasanaethau masnachol. Mae eu bodolaeth yn helpu i gynnal cyfleusterau siopa eraill ar ystadau tai. Y swyddfa bost yn aml yw’r siop olaf ar agor mewn ardal, gan wasanaethu fel siop groser neu siop drwyddedig, neu orsaf betrol hyd yn oed weithiau. Pa ddyfodol bynnag sydd i’r gwasanaethau post yng Nghymru, rhaid gwella gwasanaethau a chymorth i’n his-bostfeistri. Maent yn gweithio’n galed ac yn darparu gwasanaeth.

Bu gweithredu’r system gyfrifiadurol horizon —a fu’n llwyddiannus, yn ffodus, er gwaethaf y ffaith mai system gyfrifiadurol ydyw—yn waith caled ar y pryd, ac ni wyddai is-bostfeistri beth a olygai i’w busnesau. Awgrymais ar 24 Mai 2000, y dylid ymestyn system horizon i alluogi pobl i archebu tocynnau rheilffyrdd neu docynnau theatr, a chael mynediad i lawer o wasanaethau eraill. Mae prosiect tebyg ar droed yn Swydd Gaerlŷr, ‘Your Guide’, a gwirfoddolais fy etholaeth i roi cynnig arno yn gyntaf yng Nghymru, cyn imi sylweddoli y gallai’r is-swyddfeydd post fod yn siopau un stop y Llywodraeth—nid oes unrhyw reswm pam na ddylent fod. Yr oeddwn yn gobeithio hefyd y byddai BT yn defnyddio ein his-swyddfeydd post, a gosod ffonau sydd wedi’u cysylltu â’r rhyngrwyd, fel y gallai’r cyhoedd eu defnyddio yno. Yn y ffordd honno gellid datblygu swyddfa’r post i wasanaethau’r gymuned ehangach.

Credaf mai’r hoelen olaf i’r is-swyddfeydd post oedd trosglwyddiad credyd awtomataidd, er y byddai rhai yn dadlau mai gwerthu stampiau mewn gorsafoedd petrol neu siopau melysion oedd yr hoelen olaf, am fod hynny yn cael gwared â’r union reswm pam yr âi pobl i’w swyddfeydd post. Yn rhyfedd, mae llawer o bobl yn achwyn ynglŷn â cholli eu swyddfa bost, ond pan ofynnwch iddynt pryd oedd y tro diwethaf iddynt ei defnyddio, cewch ateb rhyfedd. Datganaf fy mod yn ddefnyddiwr swyddfa bost. Nid wyf wedi bod i’m banc yn ystod y ddwy flynedd diwethaf, am fy mod yn defnyddio’r swyddfa bost i newid sieciau. Yr wyf am i’m swyddfa bost barhau i wasanaethu’r gymuned.

Mae sgîl-effeithiau trychinebus i’n cymunedau pan gaeir is-swyddfa bost. Clywsom eisoes fod yn rhaid i bobl oedrannus ac anabl fynd rhywle arall; mewn rhai achosion, dywedodd rhai pobl oedrannus wrthyf fod mynd i’r banc i gasglu eu pensiynau yn cymryd drwy’r dydd, a’u bod yn colli hanner yr arian a gasglant ar bedwar tocyn bws—dau ar y ffordd yno a dau’n dod yn ôl. Beth yw pwynt hynny?

Yr ateb amlwg yw gwella ein swyddfeydd post fel eu bod yn gwasanaethu ein cymunedau’n well, tra’n darparu gwasanaeth cenedlaethol hefyd.

Gallem eu datblygu ymhellach. Yr wyf yn hoffi’r syniad o siop un stop, ac wedi dweud hynny sawl gwaith. Beth am ddatblygu undebau credyd drwy ein swyddfeydd post? Y peth pwysicaf i bryderu yn ei gylch yw’r ffordd y mae Postcomm yn codi pris uwch am rannau gwahanol o’r contract. Gallai arafu hynny yn hawdd. Gofynnaf ichi gefnogi’r cynnig.

Mae gennyf bryderon mawr iawn ynglŷn â chynigion Postcomm, sy’n fygythiad i gwsmeriaid a gweithwyr Swyddfa’r Post fel ei gilydd yn fy etholaeth i. Nid oes angen meddu ar athrylith i ragweld yr hyn a fydd yn digwydd os caiff ei adael i’r farchnad rydd; dewis a dethol y rhannau mwyaf proffidiol mewn dinasoedd a thynnu gwasanaethau yn ôl mewn ardaloedd gwledig. Nid oes angen bod â gradd Meistr mewn Gweinyddiaeth Busnes o Harvard i ragweld na fydd cwmnïau yn ysu am gael cystadlu yn Mhentrefoelas neu Gerrigydrudion. Mae dosbarthiadau post mewn ardaloedd gwledig yn fonopoli naturiol. Lle y bo monopolïau naturiol, y lle gorau iddynt yw o dan reolaeth ac atebolrwydd democrataidd yn y sector cyhoeddus. Gwelsom Railtrack; nid ydym am weld Post-track. Yn hytrach na thanseilio’r gwasanaeth dosbarthu llythyrau cyffredinol ledled y wlad, dylem ei estyn ar draws yr Undeb Ewropeaidd. Yr un pris o Ruthun i Ruhr: dyna ddylai fod rôl Deutsche Post a La Poste Française—cydweithredu ar draws y cenhedloedd, nid cystadlu.

I gloi, hoffwn gofnodi fy niolch i’r staff post gweithgar yng Nghymru. Cefais y cyfle i weithio ar bost y Nadolig flynyddoedd maith yn ôl pan oeddwn yn fyfyriwr. Dywedaf wrth Alun Cairns nad yw dosbarthu’r post mewn tymereddau isel a glaw trwm am hanner ein cyflog yn fawr o hwyl. Yn fwy diweddar, cefais y cyfle i ymweld â swyddfeydd didoli Bae Colwyn a Rhuthun yn ystod y cyfnod prysur dros y Nadolig. Mae’r staff yno yn haeddu ein cefnogaeth, nid bygythiad i’w bywoliaeth.

Prin fy mod yn anghytuno ag unrhyw beth a ddywedodd y Prif Weinidog wrth agor y ddadl hon. Yn wir, mwynheais ei araith. Credais fod y cyflwyniad yn athrawol, fel tiwtorial. Cyflwynodd bwnc, ei ddisgrifio ac yna rhoi dwy ochr y ddadl. Rhaid dweud, yr wyf yn hen ffasiwn wrth ddisgwyl i’r Prif Weinidog roi ychydig o arweinyddiaeth inni pan fydd yn siarad, sef yr un peth nad oes ganddo. Gobeithiaf y bydd yn rhoi rhyw amcan inni o’i farn ei hun wrth ateb y ddadl.

Talaf deyrnged i’r dynion a’r merched post sydd bob amser wedi bod yn rhan mor bwysig yn yr ardal lle yr wyf yn byw. Mae hyd yn oed post y Nadolig yn bwysig, a phwy a ŵyr, efallai mai Alun Pugh oedd un o’r rhai a ddosbarthodd y post yn y gorffennol. Talaf deyrnged i’w hymrwymiad aruthrol.

Yr oedd y Prif Weinidog yn llygad ei le i ddweud bod problemau o ran yr is-swyddfeydd post ac y bydd hyd yn oed mwy o broblemau oherwydd trosglwyddiad credyd awtomataidd, fel y dywedodd llawer o’r Aelodau eraill. Fodd bynnag, rhaid inni gydnabod mai’r Llywodraeth Lafur a gyflwynodd drosglwyddiad credyd awtomataidd. Bu’r Prif Weinidog yn siarad fel pe nad oes a wnelo dim â’r Llywodraeth Lafur. Ni ŵyr neb a fyddai cynigion y Llywodraeth flaenorol wedi bod yn llwyddiant mawr—ni allwch byth ddweud oherwydd ni roddwyd cynnig arnynt. Fodd bynnag, y Llywodraeth Lafur a gyflwynodd drosglwyddiad credyd awtomataidd, a rhaid priodoli unrhyw beth a ddigwydd o ganlyniad yn llwyddiant Llywodraeth Lafur. Mae’n werth ystyried yr hyn a ddigwyddodd yn ystod yr ychydig flynyddoedd diwethaf—

Ildiaf mewn munud, Brian, ond hoffwn orffen y pwynt hwn.

Cyflwynwyd y Ddeddf Gwasanaethau Post 2000 gan Stephen Byers, cyn iddo symud ymlaen i ofalu am ein rheilffyrdd. Beth a ddigwyddodd ers hynny? Bu 30,000 o ddiswyddiadau, daeth yr ail ddosbarthiad i ben ac mae dosbarthiadau y prynhawn yn safonol mewn ardaloedd penodol. Llwyddiannau Llafur yw pob un o’r rheini. Rhaid inni gofio hynny.

Clywais fod y Llywodraeth Dorïaidd flaenorol wedi arfaethu’r un polisi a phan enillodd Llywodraeth Lafur Newydd yr etholiad cyffredinol, gweithredodd y polisi, fel y gwnaeth yn achos polisïau eraill o’r fath.

Ymhle y mae Plaid Cymru yn clywed y pethau hyn? Nid wyf byth yn gwybod. O ystyried rhai o’r pethau y mae Brian yn ei ddweud, byddwn yn amau ei ffynonellau.

A gaf roi fy ffynhonnell ichi? Yr oeddwn yn Aelod Seneddol pan gyflwynwyd y polisi hwn gan y Ceidwadwyr fel eu gweledigaeth hwy.

Beth oedd eich barn ar hynny? Yr wyf bob amser yn ymddiddori yn safbwynt Plaid Cymru—yr oedd hanner ohonoch o blaid a hanner yn erbyn siŵr o fod. Mae hynny’n nodweddiadol—

Nid ildiaf, Alun, er fy mod yn siŵr y byddech yn gwneud cyfraniad synhwyrol ac yn rhoi Ieuan yn ei le yn well nag a wneuthum i.

Symudaf ymlaen at gynigion Postcomm, sy’n rhai sy’n peri gofid. Yr oedd yn dda gennyf glywed y Prif Weinidog yn dweud ei fod ef yn credu y bu peth ailfeddwl arnynt. Gobeithiaf mai dyna yw’r sefyllfa ac y gwnaiff barhau i annog hynny. Ni wn am hynny fy hun.

Nid oes gennyf ddim yn erbyn cystadleuaeth. Ni fyddech yn disgwyl AC Ceidwadol i ddweud dim gwahanol. Fodd bynnag, mae fy mhlaid o hyd wedi arddel yr agwedd bod preifateiddio Swyddfa’r Post, yn yr ystyr lawnaf, yn llwybr peryglus i’w droedio a bod yn rhaid ymdrin ag ef yn ofalus. Yr wyf yn siŵr y bydd Ieuan yn cofio i Margaret Thatcher ddweud nad oedd hi am herio’r Swyddfa Bost—a byddai hi wedi herio bron unrhyw beth. Bu mynd i’r afael â’r maes hwn yn bwysig erioed. Cytunaf â Nick Bourne, os cyflwynwn lefel o breifateiddio, rhaid gwneud hynny’n deg. Ni allwn gyflwyno system breifateiddio ym Mhrydain a fyddai’n galluogi swyddfeydd post lled-breifat Ewrop i ddod a dwyn y rhannau mwyaf proffidiol o’r busnes—ni allwn oddef hynny. Os ydym i gael preifateiddio, rhaid ei wneud yn y fath fodd fel bod dwyn busnes traws-ffiniol yn cael ei atal. Y dewis gorau o bell ffordd yw cydweithredu â’r rheoleiddwyr Ewropeaidd. Nid oes arnom angen yr hyn y mae Postcomm yn ei awgrymu ar gyfer Prydain.

Pan fydd y Prif Weinidog yn crynhoi, gobeithiaf y bydd yn mynd i’r afael â dau fater. Yn gyntaf, byddwn am iddo ddweud lle y safwn o ran y banc cyffredinol y soniodd amdano. Yr ydym yn ansicr am ddyfodol y cynnig hwnnw. Ei fwriad yw helpu’r is-swyddfeydd post a’r sefyllfa o ran trosglwyddiad credyd awtomataidd. Yr wyf am iddo ymrwymo i arwain barn y Cynulliad ac i wrthwynebu, mor gadarn ag y gall, gynigion Postcomm oherwydd ei fod o’r farn eu bod yn anghywir. Dangoswch rywfaint o arweiniad yn y mater hwn a dywedwch wrth bawb eich bod yn credu eu bod yn anghywir.

Daethom i ddisgwyl swyddfeydd post gwledig, post prydlon a stampiau rhad gan ein gwasanaethau post yng Nghymru, diolch i’n gweithwyr post ymroddedig fel y dywedodd Peter Law. Ni wadir yr angen am ddiwygio difrifol a bydd y diwygiadau deublyg gan Postcomm a’r uned berfformio ac arloesi yn sicrhau y bydd Swyddfa’r Post mewn cyflwr gwell yn y pen draw. Croesawaf y newyddion na wnaiff penaethiaid Consignia dderbyn y codiad cyflog a awgrymwyd o 10 y cant tra eu bod yn rhagweld colli 30,000 o swyddi. Pam oedd y pwyllgor tâl o’r farn bod codiad o’r fath yn angenrheidiol, dyn a ŵyr. Bydd y gweithwyr post yn derbyn codiad cyflog o 6.9 y cant a fydd yn rhoi’r sefydlogrwydd sydd ei angen ar y cwmni. Mae dileu bygythiad streic yn gymorth. Mae agor y sector post trwm i gystadleuaeth yn hanfodol, hyd yn oed os bydd yn golygu mwy na 30 y cant o fusnes Consignia yn y pen draw.

Bydd yn rhaid i’r sawl a fydd yn cynnig am y trwyddedau cyfunol a rhai sydd wedi ei lleoli’n fwy lleol gael rhyw elw o’u buddsoddiad. Er fy mod yn rhannu’r pryderon am ddewis y rhannau gorau, mae Postcomm o dan rwymedigaeth gyfreithiol i amddiffyn y gwasanaeth cyffredinol, ac mae cyn fonopolïau yn Ewrop sydd wedi agor i gystadleuaeth debyg wedi cadw 90 y cant o’u cyfran flaenorol o’r farchnad. Nid yw’n hawdd cyflwyno cystadleuaeth yn llwyddiannus tra’n amddiffyn ansawdd gwasanaethau cwsmeriaid a’r lefelau cyflogaeth presennol. Gobeithiaf y gellir lleihau unrhyw swyddi a gollir yn y dyfodol ac y gallai unrhyw arbedion a enillir drwy ddefnyddio technoleg gael eu hailgyfeirio i gyflogi’r gweithwyr hynny mewn mannau eraill.

Dyma’r tro cyntaf mewn mwy na degawd i arian cyhoeddus o bwys gael ei fuddsoddi yn Swyddfa’r Post. Yr ydym yn codi’r darnau ac yn gweddnewid pethau, er yn raddol efallai. O fewn cyfnod cymharol fyr yr ydym wedi sefydlu pwyllgor gwarchod ac wedi cyflwyno dau gynllun cynhwysfawr i ddiweddaru a rhesymoli’r gwasanaeth tra’n cynnal costau isel a dosbarthiad cyflym. Gwn fod Consignia yn llawer iawn mwy na Swyddfa’r Post, ond y mae syniad Ysgrifennydd Gwladol yr wrthblaid dros Fasnach a Diwydiant i wahanu’r Post Brenhinol oddi wrth Swyddfa’r Post yn anghywir. Pa mor rhesymegol yw hi ar ôl ad-drefnu mawr ac wythnosau cyn agor y maes i gystadleuaeth, i wahanu’r ceffyl oddi wrth y cerbyd—neu a ddylwn ddweud braidd yn ddrygionus—y trên o’r trac.

Dim ond os gwnaiff aros yn un cwmni y gall Consignia weithio, gydag un unigolyn yn atebol am unrhyw gamgymeriadau. Gyda Railtrack, gwelsom fod rhannu cyfrifoldebau yn arwain at gymylu pethau a bwlch atebolrwydd difrifol.

Eisoes mae’r bartneriaeth rhwng y Cynulliad a diwygiadau’r uned berfformio ac arloesi yn dechrau ffurfio yn fy etholaeth i, fel yr awgrymodd y Prif Weinidog. Fy nealltwriaeth i yw bod ariannu swyddfeydd mewn ardaloedd trefol—er na chlustnodwyd hwy eto—wedi ei ddatganoli i’r Cynulliad. Daeth Mr Hughes, tafarnwr Tafarn y Cadno yn un o’r pum pentref sydd yn Delyn yn un o’r tafarnwyr cyntaf i gael swyddfa bost yn ei dafarn. Gall y bobl leol ddefnyddio’r dafarn yn awr i gasglu eu pensiynau mewn amgylchedd cyfleus, cyfeillgar a diogel, er bod yn rhaid i rywun gwestiynu y temtasiynau a grëir gan lond poced o arian pensiwn a bar yn llawn alcohol. Gallai hynny efallai gael sgîl-effeithiau llai dymunol.

Beth am lyfu stampiau?

Beth am lyfu stampiau? Cawn hwyl yn y pum pentref hynny. Agorwyd swyddfa ddidoli newydd yn Saltney hefyd, yn ardal Tom Middlehurst, ac mae mwy i ddod.

Moderneiddio wedi ei deilwra i gymuned leol sydd wrth wraidd diwygiadau’r uned berfformio ac arloesi. Bydd y cyflymder yn araf neu’n negyddol os na chynorthwywn Consignia. Diwygiadau newydd, arloesol a modern, ynghyd â diogelu elfennau gorau Swyddfa’r Post, yw’r ffordd sicr o lwyddo.

Ni allaf bleidleisio dros bopeth y mae Plaid Cymru am ei gael, ac yr wyf yn anfodlon ar rai agweddau. Fodd bynnag, cytunaf â Dai Lloyd fod symud y gwaith o ddidoli post y Gogledd i Gaer, y cynnydd mewn rhoi gwaith ar gontract a’r bygythiad o godi prisiau stampiau yn peri gofid. Wrth ystyried cau swyddfeydd post, rhaid inni ystyried anghenion yr henoed a’r anabl; rhaid rhoi blaenoriaeth uchel iddynt. Gall hyd yn oed y cam bychan o symud swyddfa bost i fyny’r ffordd beri llawer o ofid i bobl hŷn. Rhaid i’r Cynulliad roi sylw agos i’r materion hyn. Ni allaf bleidleisio dros welliannau Plaid Cymru. Mae’r Llywodraeth ar y trywydd iawn.

I will begin, as have others, by congratulating the Communication Workers Union staff. It is thanks to them that this debate is being held today. I understand that the union had a meeting with Rhodri Morgan in May 2000, and was promised an annual debate in the Assembly on the postal service. It was misled that day, it seems. When January 2002 arrived, nothing had happened. It then came to Plaid Cymru, and we threatened to vote against Andrew Davies’s business statement if a debate on the postal services was not held. It is good, therefore, that this is happening at last. I thank the union for protecting the welfare of its members in the first instance and also for protecting the welfare of Wales and Welsh communities.

It seems as though Wales is getting the worst possible bargain from the type of restructuring that is taking place. Functions are being transferred outside Wales; not one of the new high-tech developments is taking place in Wales; and there is no acknowledgement of Wales, not even as a region.

I feel that Peter Black has misunderstood the point of Plaid Cymru’s amendment 3. We are not calling for a national postal service from an ideological perspective. We are entirely pragmatic about this, but the reality of Wales as a nation and a region needs to be acknowledged. The current policy is to treat us as an irrelevant annex, which does not matter unless when we complain, like some kind of grumbling appendix.

Consignia has attacked the union for being too militant. I would argue that the union’s stance has been entirely reasonable in many ways. It accepts the need for change, but rejects the Blairite dogma that private is always good and public always bad. The correct combination of those is needed in order to provide an acceptable service. The union has said that it is willing to have a no-strike agreement, and the latest development concerning that is good.

It is not helpful to industrial relations when Consignia announces before a House of Commons Select Committee that 30,000 jobs will be lost, without informing the union, although it had met with Consignia that morning before the announcement to the committee.

Consignia is unwilling to reveal the full extent of its plans to close post offices. The union, on the other hand, is committed to maintaining these vital community centres. Its view is that the Conservatives failed to dismantle the post office network, and that it would be a disaster if that were allowed to happen under a Labour Government.

The union sees the danger. Its argument in favour of reintegrating the parcel and letter services is also common sense. As we have heard, Postcomm wants to push competition through in Britain earlier than the European Union demands. Consignia sees that that is dangerous. I support Consignia in this, as does the rest of the Assembly, it would seem. This is what Postcomm says in its statement:

I hope that it is listening this afternoon. There is a glimmer of hope there. I was glad to hear Rhodri Morgan say that he believes that Postcomm seems to be pulling back. I support what Glyn Davies said, and hope that the First Minister will state clearly that he rejects Postcomm’s recommendations and that that will be conveyed to it by Friday when the consultation ends.

I am glad to hear that the First Minister supports the spirit of Plaid Cymru’s amendments—that is what is important. I take it, therefore, that they will be a part of the Assembly’s collective viewpoint. That includes amendment 3, which calls for an independent review of how Consignia is run. I take it that the meaning of that amendment is supported by Rhodri Morgan.

Better late than never—at last, we are discussing a key service. We should have discussed it way before now. It is now the eleventh hour, and evidence must be presented by Friday. It is good that this is happening, but it is important that we return to this issue, as this is a key service for the future of Wales.

Croesawaf y ddadl hon yn y cyfnod cyn ymgynghori. Un o nodau pennaf y Cynulliad yw cynhwysiant cymdeithasol. Credaf, fel y gwna llawer un arall, mai dyna’r rheswm sylfaenol pam mae’n rhaid inni roi gwasanaethau cyhoeddus cyn elw. Yn ddiau, mewn llawer o ardaloedd—gwledig a threfol—gwelwn wasanaethau cyhoeddus yn cael eu dileu. Mae’n eithriadol o bwysig, Brif Weinidog, i gefnogi pawb yma sy’n dymuno cadw’r gwasanaeth cyhoeddus hwnnw ar lefel gyffredinol, er mwyn sicrhau bod dosbarthiadau dyddiol am bris cyffredinol i unrhyw leoliad yng Nghymru. Mae’n bwysig deall hefyd nad yw Postcomm wedi cydnabod bod gan Gymru ran i’w chwarae wrth redeg gwasanaethau post.

Ymunaf ag Aelodau eraill—Peter Law ac Ann Jones yn enwedig—i dalu teyrnged i’r bobl hynny sy’n darparu’r gwasanaeth hwn, yn y Gymru wledig yn arbennig. Mae’n wasanaeth gwych. Mae’n weithred gymunedol wych hefyd, oherwydd i lawer o bobl y dynion neu’r merched post yw eu hunig gyswllt yn ystod y dydd. Y bws post yw un o ddulliau gorau trafnidiaeth gymunedol. Mae’r gwasanaethau hyn yn hanfodol a dylem ymladd i gadw pob un ohonynt.

Fodd bynnag, cwestiynaf rywfaint o’r rhesymeg y tu ôl i eiriau Postcomm, ar ôl cyfarfod â hwy yr wythnos diwethaf a chlywed y cyhoeddiad am 30,000 o swyddi a allai gael eu colli. Gofynnais i’r cadeirydd yr wythnos diwethaf pa ddadansoddiad a wnaeth o’r colledion a gafwyd gan y gwasanaethau. Atebodd, ‘dim, ni wn pam mae’r colledion mor fawr’. Sut y gall ateb o’r fath gael ei roi gan Postcomm, sy’n cynnig ad-drefnu ein gwasanaethau? Hoffwn gael eglurhad o ba wybodaeth sydd gennym sy’n cyfiawnhau ei gynigion, pan na ŵyr hyd yn oed ei fusnes ei hun ac ni all nodi’r colledion ynddo.

Nodwyd gennych, Brif Weinidog, fod yr adolygiad yn dweud i bopeth fynd o’i le yn rhywle i’r gwasanaeth post. Ni ŵyr o hyd beth aeth o’i le ac eto mae gennym lawer i’w golli os derbyniwn y cynigion hyn. Fe’ch anogaf i’n cynrychioli yn yr ymgynghoriad hwn a rhoi sylw penodol i welliant 2 Plaid, sydd, i mi, yn ymgorffori’r hyn y dymuna pob un ohonom ei gyflawni yng Nghymru.

Bu hon yn ddadl ragorol a bu unfrydedd ynglŷn â’r gwasanaethau post y dymunwn eu cael yng Nghymru. Mae’r swyddfa bost yn gonglfaen hollbwysig mewn cymunedau trefol a gwledig ac yr ydym yn ymrwymedig i sicrhau ei bod yn parhau felly. Mae swyddfeydd post mewn ardaloedd gwledig anghysbell yn caniatáu i bobl brynu eitemau a golygant na chânt eu hallgáu cymaint o gymdeithas a bod ganddynt rywle i fynd. Mewn rhai ardaloedd, mae’r swyddfa bost yn fan cyfarfod hanfodol. Mae swyddfeydd post yn diflannu o gymunedau trefol, a chafodd hyn effaith ar yr henoed o ran cyflwyno gwasanaethau.

Yr ydym oll yn llwyr ymrwymedig i gysyniad y Post Brenhinol, fel y dywedodd Peter Law. Cytuna pob un ohonom—soniodd Nick am hyn—na ddylai gostio mwy i bostio llythyr o ynysoedd yr Alban i Gymru nag o fan arall. Mae materion sy’n ymwneud â dewis y rhannau gorau yn codi o’r cynigion presennol. Mae’n hanfodol ein bod yn cydnabod y cyfraniad a wna gweithwyr post. Mae Aelodau heddiw wedi dweud mai’r unig berson a welir gan ambell un mewn wythnos gron yw’r gweithiwr post sy’n dosbarthu post. Mae’r cyswllt hwnnw yn wasanaeth cyhoeddus pwysig.

Mae materion ehangach hefyd o ran cyfleusterau didoli post ac ansawdd swyddi yng Nghymru, sy’n bwysig i ni o ran datblygu economi Cymru. Gallwch gael sicrwydd am staff sy’n siarad Cymraeg yn mynd yma a thraw. Fodd bynnag, y realiti yw, unwaith y collir staff i Gymru, fe’u collir. Rhaid i’r materion hyn fod yn bwysig i bob un ohonom yn y Siambr hon.

Soniodd Nick hefyd am ymestyn y cyfnod ymgynghori. Ni wn a fyddai hynny’n bosibl, ond fe’i trafodaf â’r Prif Weinidog i sicrhau y cawn yr ymateb ehangaf posibl i’r cynigion hyn ledled Cymru. Gwrandewais gyda diddordeb ar y mater o godau post a godwyd oherwydd yr oedd y wasg wedi canolbwyntio ar hynny hefyd. Efallai ei fod yn ymddangos yn fater dibwys, ond mae’n fater mawr i’r rheini y mae’n effeithio arnynt. Mae dewis a dethol y gwasanaethau gorau yn fater sy’n amlwg yn peri pryder i Nick ac eraill. Cytunaf â Nick ar ei bwynt ynglŷn â’r ideoleg y tu ôl i welliant 3 Plaid. Bu eu gwelliannau yn gefnogol ar y cyfan, ond ideoleg wedi mynd yn rhemp yw’r syniad o gael gwasanaeth post i Gymru. Yr ydym am gael ymagwedd unedig ar draws pob plaid yn y Cynulliad tuag at yr hyn yr ydym am ei gael gan y Post Brenhinol a’r gwasanaeth post.

Soniodd Peter Law am y bws post. Awgrymodd hefyd y gallai’r Cynulliad gael rôl reoliadol. Mae hynny’n awgrym diddorol, y mae angen inni ymchwilio iddo. O ran newidiadau, rhaid inni egluro yr achosir rhai o broblemau’r gwasanaeth post gan reolwyr a’u diffyg dealltwriaeth o sut i negodi newid. Mae hynny’n broblem wirioneddol. Siaradaf fel rhywun o’r diwydiant bancio, a welodd newidiadau mawr iawn i swyddi ac amodau gwasanaeth. Ar y cyfan, cyflawnwyd y newidiadau hynny drwy negodi. Rhaid cydnabod bod negodi yn bwysig mewn diwydiant sy’n datblygu a newid. Pan deimlwch o dan fygythiad, fel y gwna gweithwyr post yn ddiau, yr ydych yn sicr o ymateb yn fyrbwyll a gofyn beth y gellir ei wneud am y peth. Dealla pob un ohonom y teimlad hwnnw.

Wrth drafod cynigion newydd ar gyfer y gwasanaeth post, mae’n bwysig inni hefyd ystyried dyfodol sicr. Yr wyf yn siŵr y byddai pob un ohonom yn cytuno â phwynt Alun Pugh ynglŷn â’r is-swyddfeydd post. Pwysleisiodd Ann Jones, Brian Hancock, Alun Pugh, Glyn Davies, Alison Halford, Cynog Dafis, Mick Bates ac eraill bwysigrwydd y gwasanaeth. Cytuna pob un ohonom ar hynny. Gallwn ddweud wrthych nad oes darpariaeth yn Neddf Gwasanaeth Post 2000 ar gyfer gwaredu ar raddfa eang. Mae hynny’n wir. Gallwn ddweud wrthych hefyd na fydd unrhyw ddiswyddiadau gorfodol yn ôl y cwmni. Fodd bynnag, mae’n bosibl peidio â chael diswyddiadau gorfodol ac eto newid telerau ac amodau cyflogaeth, sy’n effeithio ar y gweithwyr ar gyflogau is sy’n cyflawni’r swyddi hynny. Mae lle i drafod ymhellach ar y mater hwnnw.

Mae’n bwysig cydnabod ein bod yn ymrwymedig i’r gwasanaeth post yng Nghymru. Yr ydym yn ymrwymedig i swyddfeydd post, sy’n hanfodol i’r agenda cynhwysiant cymdeithasol. Anogaf yr Aelodau i gefnogi’r cynnig a gwelliant 4 Ceidwadwyr Cymru, ond i beidio â chefnogi gwelliannau Plaid Cymru. Mae rhai ohonynt yn cynrychioli ysbryd safbwynt y Llywodraeth ar y mater hwn, ond nid ydynt yn gwella’r cynnig.