Mae cydweddu gwariant y GIG â’r patrymau anghenion iechyd yn ein cymunedau yn her sydd wedi wynebu—ac osgoi—llawer o weinyddiaethau ers sefydlu’r GIG tua 50 mlynedd yn ôl. Ym mlwyddyn gyntaf Cynulliad Cenedlaethol Cymru, cytunodd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol i sefydlu adolygiad o ddyraniadau adnoddau’r GIG yng Nghymru. Amcan yr adolygiad oedd sicrhau mynediad tecach i wasanaethau iechyd i bobl Cymru yn unol â’i hanghenion iechyd. Heddiw, yr wyf yn adrodd ar ymateb Llywodraeth Cynulliad Cymru i’r adolygiad a’n cynigion ar gyfer y ffordd ymlaen. Ni wnaf gefnogi’r un o welliannau pleidiau’r wrthblaid gan eu bod un ai’n ailddatgan y bwriadau presennol neu’n eu nacáu.

Yr oedd yr anawsterau sydd ynglŷn ag ymdrin ag anghydraddoldebau iechyd wedi’u cydnabod o’r dechrau. Yr oeddem yn ffodus bod yr Athro Peter Townsend, sy’n awdurdod rhyngwladol ar dlodi ac anghydraddoldeb, wedi cytuno i gadeirio’r grŵp llywio cenedlaethol, yr oedd ei aelodaeth yn cynnwys ein llefarwyr ar iechyd a gwasanaethau cymdeithasol a chynrychiolwyr uwch o’r GIG ledled Cymru. Yr oeddem am gael adolygiad awdurdodol, cyflym ac eang. Cynhyrchwyd adroddiad annibynnol gan y tîm ymchwil, o dan arweiniad Dr David Gordon o Brifysgol Bryste, a roddodd ystyriaeth i faterion iechyd gwael ac anghydraddoldebau ac a nododd gynigion ar gyfer fformiwla dyrannu adnoddau newydd sy’n unigryw i Gymru. Rhoddwyd ystyriaeth i adroddiad yr Athro Townsend o’r grŵp llywio cenedlaethol gan y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol fis Gorffennaf diwethaf. Yr oedd hyn, ynghyd â gwaith atodol arall, yn sylfaen i ymgynghoriad saith wythnos o hyd.

Yr oedd adroddiad yr Athro Townsend, ‘Targedu Afiechyd: Y Camau Nesaf’, yn argymell dull gweithredu tair rhan. Mae’r rhan gyntaf yn nodi cynigion i ddatblygu strategaeth ddeuol o gamau, y tu allan a’r tu mewn i’r GIG, i atal anghydraddoldebau iechyd drwy weithio ar draws y Cynulliad i gytuno ar strategaethau a pholisïau i leihau amddifadedd yn ein cymunedau tlotaf, lle y mae iechyd gwael yn bodoli. Mae nifer o fentrau, fel Rhoi Cymunedau’n Gyntaf ar waith a byddant yn helpu i hyrwyddo hyn. Mae tystiolaeth fel adroddiad Black, ‘Inequalities in Health’, a gyhoeddwyd yn 1980, wedi dylanwadu’n fawr arnom. Yn 1990, dywedodd Prif Swyddog Meddygol Lloegr, Syr Donald Acheson, fod y mater yn eithaf pendant yng nghyd-destun iechyd: bod cysylltiad yn bod, ac wedi bod, a’i fod yn amau y bydd cysylltiad yn parhau rhwng amddifadedd ac afiechyd. Y cysylltiadau amlycaf ag iechyd gwael y mae’n tynnu sylw atynt yw incwm isel, ymddygiad afiach, tai gwael, a mwynderau amgylcheddol.

Yr oedd ail ran allweddol y gwaith a gynhyrchwyd gan yr Athro Townsend a’i dîm yn pwysleisio ei bod yn hollbwysig gwella’r wybodaeth ar ddyrannu gwariant y GIG i sicrhau y caiff yr adnoddau eu cyfeirio at y rhai gwaelaf eu hiechyd.

Mae’r drydedd ran yn ymwneud â chynigion ar gyfer dull newydd o ddyrannu adnoddau sy’n seiliedig ar fesur anghenion iechyd ein poblogaeth yn uniongyrchol ar lefel y ward iechyd leol. Mae’r dull hwn yn arloesol ac mae’n defnyddio data sy’n unigryw i Gymru, a ddeilliodd o arolwg iechyd Cymru.

Er mwyn ymdrin â’r amrediad eang o faterion a godir gan y dull uniongyrchol hwn o fesur anghenion iechyd, gofynnwyd i’r Swyddfa Ystadegau Gwladol ddilysu’r defnydd o arolwg iechyd Cymru at ddibenion dyrannu adnoddau. Yr oedd ei chasgliadau’n rhoi digon o sicrwydd ar y defnydd o arolwg iechyd Cymru i’r dibenion hynny. Mae Llywodraeth Cynulliad Cymru yn bwriadu cynnal arolwg arall o iechyd Cymru yn 2003. Byddwn yn manteisio ar hynny ac yn sicrhau gwelliant yn y data sydd ar gael ar gyfer dyrannu adnoddau’r GIG o ganlyniad. Gwyddom fod cost triniaeth yn cael ei heffeithio gan ffactorau y mae’n rhaid i unrhyw fformiwla eu cymryd i ystyriaeth. Cynlluniwyd y fformiwla dyrannu adnoddau newydd i gynnwys addasiad pwysoliad oedran i ddigolledu ardaloedd sydd â nifer uwch na’r cyfartaledd o bobl hŷn am gost ychwanegol y triniaethau. Mae hefyd yn cynnwys addasiad i adlewyrchu’r costau ychwanegol anochel oherwydd teithio i’r gwasanaethau cymunedol mewn ardaloedd gwledig. Yn y misoedd nesaf, gwneir rhagor o waith mireinio ar yr elfennau rhagnodi a gwasanaethau meddygol cyffredinol sydd yn y fformiwla, ynghyd â gwaith pellach ar y costau ychwanegol anochel sy’n gysylltiedig ag amgylcheddau gwledig a threfol. Ynghylch y ffactorau trefol, mae’r gwaith arfaethedig yn ymdrin â lleiafrifoedd ethnig, HIV/AIDS, haemoffilia, seiciatreg fforensig a digartrefedd. Yr wyf yn barod, Jocelyn, i roi addewid i’r Cynulliad y bydd adroddiad pellach ar y fformiwla ddiwygiedig wrth gwblhau’r gwaith.

Mae dod â’r gwaith hwn i’w derfyn yn gryn her o hyd. Yr wyf wrth fy modd bod yr Athro Peter Townsend wedi cytuno i fod yn gadeirydd ar grŵp sefydlog a fydd yn arolygu’r gwaith o ddatblygu’r fformiwla ac yn sicrhau cynnydd ar ei mireinio. Bydd y gwaith hwnnw’n dechrau ar unwaith. Mae ein dyddiadau terfyn ar gyfer y gwaith hwn yn uchelgeisiol am ei bod yn hollbwysig ymdrin â’r anghydraddoldebau iechyd mor gyflym â phosibl. Oherwydd y brys hwnnw, cytunaf ag argymhellion yr Athro Townsend, a gymeradwywyd gan y mwyafrif o’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn Ionawr, y dylid cyflwyno’r fformiwla dyrannu adnoddau uniongyrchol newydd o Ebrill 2003-04. Ni fyddaf yn cefnogi gwelliant 3 y Ceidwadwyr, a fyddai’n gohirio ei gweithredu. Gyda’r llinellau sylfaenol ariannol newydd, byddai ei gweithredu o Ebrill 2003 yn caniatáu i’r byrddau iechyd lleol newydd ddechrau cyfeirio eu hadnoddau i fynd i’r afael ag anghydraddoldebau iechyd.

Dywedaf yn glir na fydd yr un ardal yn cael llai na’r adnoddau a dderbynia ar hyn o bryd, ac y bydd pob un yn cael swm a gytunir ar gyfer cynnydd mewn costau a lwfans ar gyfer ariannu a blaenoriaethau cytunedig a datblygu, er enghraifft, mentrau fel gwella triniaethau canser a chlefyd coronaidd y galon.

Felly, cyflawnir y newid mor gyflym â phosibl, i gyd-fynd â graddfa dwf sy’n dderbyniol gan bawb, a ystyrir yn angenrheidiol gan y Cynulliad i sicrhau’r newid cynlluniedig i’r cyfrannau newydd. Mae’r grŵp llywio cenedlaethol yn disgwyl y caiff y fformiwla ei mireinio o flwyddyn i flwyddyn. Er bod y grŵp yn argymell ei gweithredu ymhen tair blynedd—pum mlynedd ar y mwyaf—bydd y Llywodraeth yn penderfynu yn y flwyddyn gyntaf ynghylch cyflymder yr ailddosbarthu a bydd yn rhaid iddi wneud penderfyniad tebyg yn y blynyddoedd dilynol. Hyd yn oed ymhen tair blynedd, bydd angen parhaus i ymdrin ag anghydraddoldebau iechyd ar frys. Bwriadaf barhau i weithredu’r gronfa anghydraddoldebau iechyd i ysgogi a chefnogi camau newydd lleol i ymdrin ag anghyfartaleddau ac anghydraddoldebau yn y mynediad i wasanaethau. Mae cyfanswm o £14 miliwn wedi’i glustnodi eisoes dros dair blynedd ac, o ganlyniad i’r gronfa honno, mae 67 o brosiectau ar waith yn ein cymunedau tlotaf i fynd i’r afael â chlefyd y galon.

Mae heddiw’n garreg filltir o bwys ym mhenderfyniad y weinyddiaeth hon ac, fe gredaf, penderfyniad y Cynulliad i greu Cymru decach lle’r ydym yn peri i’n harian gydweddu ag anghenion pawb. Mae adroddiad Dr Hall i’r Pwyllgor ddoe yn tynnu sylw at amrediad a lefel annerbyniol yr anghydraddoldebau yng Nghymru, sy’n effeithio ar ddisgwyliad einioes, afiachusrwydd ac ansawdd bywyd. Rhaid inni ymdrin â’r rheini. Gallwn wneud hynny oherwydd y twf digyffelyb yn y gwariant ar y gwasanaeth iechyd a sicrhaodd y Llywodraeth hon, a fydd yn golygu y gallwn wella’r hyn a ddarperir i’r rhai mwyaf anghenus tra’n diogelu a datblygu’r GIG yng Nghymru yn ei gyfanrwydd.

Cynigiaf welliant 2. Dileu pwyntiau 2, 3, 4, 5 a 6 a rhoi yn eu lle:

Dechreuaf drwy ddweud cymaint yr wyf yn croesawu adroddiad Townsend. Mae’n cynnwys llawer sydd i’w groesawu. Mae’n ddogfen drylwyr ac yn astudiaeth ragorol o lawer o’r materion iechyd sy’n effeithio arnom. Mae’n mynd ymhell y tu hwnt i’r cwestiwn braidd yn sych, ar brydiau, o sut y dyrannwch adnoddau. Mae ei hymagwedd yn un gyfannol ac mae’n pwysleisio’r ffactorau cymdeithasol-economaidd sy’n dylanwadu ar iechyd. Dywedaf eto fod grŵp Ceidwadwyr Cymru’n derbyn bod yn rhaid ystyried y materion hynny o ddifrif am eu bod yn effeithio ar bob penderfyniad a wnawn ar bolisi iechyd.

Gelwir y dull hwn weithiau, a dyna’r enw y mae Peter Townsend yn ei roi arno, yn ddull deuol. Mae’n canolbwyntio nid yn unig ar faint a ddyrennir a’r dull o’i ddyrannu, ond yn canolbwyntio ar y ffactorau ehangach sy’n dylanwadu ar iechyd. Mae’r ffactorau cymdeithasol-economaidd yn eithaf cyfarwydd, ond mae tai gwael, prinder swyddi ac amddifadedd economaidd yn cael effaith bwerus ar fywydau pobl. Ceir hefyd yr agenda ataliol ehangach a hybu iechyd, na ddylem golli golwg arnynt wrth ystyried materion fel dyrannu adnoddau.

Peidiwch â chymryd hyn yn bersonol, David, ond a ydych yn derbyn mai’r sothach gwleidyddol arferol yr ydym wedi dod i’w disgwyl oddi wrth eich plaid yw gwelliannau’r Ceidwadwyr? Mae’n debyg mai dyna pam nad oes ond un Aelod Ceidwadol arall yn y Siambr ar hyn o bryd. Y Blaid Geidwadol yw lluniwr llawer o’r anawsterau sy’n wynebu pobl dlawd a difreintiedig o ran gwasanaethau iechyd. Oni fyddai’n well o lawer ichi dynnu’n ôl y gwelliannau hyn a chefnogi’r cynnig a fydd yn golygu ailddyrannu arian i wella bywydau pobl?

Yr oedd hwnnw’n gyfraniad nodweddiadol gan Peter Law. Mae ein gwelliannau’n ystyriol ac yn fwriadus. Nid ydym wedi wfftio adroddiad Townsend. Mae ffactorau cymdeithasol-economaidd wedi ymwreiddio’n ddwfn yng nghymdeithas. Mae’r bwlch rhwng y cyfoethocaf a’r tlotaf yn ein cymdeithas wedi cynyddu ers 1997, am resymau sy’n anodd eu deall yn llwyr. Ni ddylech daflu cerrig at y grŵp Ceidwadol ar y sail bod popeth a aiff o’i le yn yr economi yn ganlyniad i gamau gan y Ceidwadwyr yn y gorffennol. Mae hwn yn gyfraniad difrifol i’r ddadl hon, gan ei fod yn fater pwysig. Mae rhai anawsterau ymarferol, a hynny sydd wedi cymell ein gwelliannau.

Fel y dywedodd y Gweinidog, gwnaed penderfyniad yn gynnar i ystyried y fformiwla dyrannu adnoddau. Rhoesom ein cefnogaeth i hynny. Mae’n bwysig inni ystyried y fformiwla. Ni ddylem dderbyn bod y materion hyn, am resymau hanesyddol, yn sefydlog ac yn derfynol. Mae’n rhesymegol ac yn rhesymol y dylid ailystyried y fformiwla. Nid yw cytuno â hynny’n peri anhawster i mi. Gwnaed gwaith trwyadl arni ac nid wyf yn ceisio tanseilio hynny. Er hynny, rhaid inni wynebu’r pwynt ymarferol bod y penderfyniad hwnnw wedi’i wneud pan oedd gennym bum awdurdod iechyd. Byddai unrhyw newid yn y fformiwla dyrannu adnoddau dros bum uned yn cael ei leddfu, gan y byddai gan y pum uned hynny gydbwysedd o enillion a cholledion. Mae gennym sefyllfa’n awr lle y bydd y cyrff comisiynu iechyd newydd yn 22 o fyrddau iechyd lleol. Mae’r gwahaniaeth rhwng pum uned a 22 uned wrth gymhwyso fformiwla newydd yn anferth. Mae perygl—

Ildiaf cyn hir, Brian.

Mae perygl y gallem beri i rai fod ar eu hennill yn sylweddol ac i eraill golli’n ddifrifol, gan y bydd effaith y fformiwla wedi’i dwysáu. Gyda phum ardal awdurdod lleol, mae’n debygol y byddai, o fewn pob awdurdod, rhai ffactorau’n cynyddu’r dyraniad ac eraill yn ei ostwng. Felly byddai cydbwysedd cyffredinol yn y newid mewn adnoddau, gan leddfu’r effaith gyffredinol. Gyda 22 uned, byddai rhai ardaloedd yn ymddangos yn gyfoethog yn ôl y fformiwla ac eraill yn amlygu amddifadedd cymdeithasol mwy difrifol. Byddai’n rhaid gwneud hynny—fel y dywedodd y Gweinidog—erbyn mis Ebrill nesaf. Oni chyflwynir rhywfaint o leddfu, gallai gael effaith fawr ar y dull o reoli’r gwasanaethau iechyd. Mae pobl Bro Morgannwg a Mynwy’n haeddu amrediad cyflawn o wasanaethau iechyd, fel y mae pobl Blaenau Gwent. Rhaid i unrhyw symudiad mawr yn y system gael ei reoli’n ymarferol. Dyna pam y dywedaf y dylem ohirio pethau, o leiaf tan y tymor canolig.

Derbyniaf fod angen lleddfu, ond mae dweud y byddai hyn yn arwain at symudiad mawr yn adlewyrchu pwynt Peter Law y bu un gyfraith i’r tlodion ac un arall i’r cyfoethogion. Nid yw’r gwasanaeth iechyd sydd gennym i’r tlodion erioed wedi bod yn ddigon da. Mae’r adroddiad hwn yn ymdrin â’r pwynt hwnnw. Gorau po gyntaf inni wneud hyn.

Derbyniaf, i raddau, fod yn rhaid inni adolygu’r fformiwla dyrannu, gan nad yw’n gwbl addas i’w phwrpas. Yr ydym wedi tueddu i ddefnyddio dyfeisiau fel grantiau uniongyrchol drwy’r gronfa anghydraddoldebau iechyd, y dychwelaf ati’n fyr. Yr wyf yn atgoffa’r Aelodau na wyddom eto beth fydd yr effaith ar y byrddau iechyd lleol, gan nad yw’r fformiwla wedi’i dadansoddi ar y lefel honno. Mae’r Gweinidog wedi cyflwyno’r ddadl hon yn rhy gynnar. Mae’n gynamserol. Dylem gael y brif ddadl pan yw’r ffigurau ar lefel y byrddau iechyd lleol gennym. Nid yw’r ffigurau hynny gennym hyd yn hyn, ond hynny y byddwn yn ei roi ar waith yn Ebrill 2003. Nid oes gennym ond gwybodaeth hanesyddol am yr awdurdodau iechyd a ddiddymir. Felly, ar lawer ystyr, yr ydym yn cael dadl ffug yn hytrach na delio â’r sefyllfa y byddwn yn ei hwynebu fis Ebrill nesaf. Yn y cyfamser, derbyniaf y pwyntiau a wnaed gan Peter Law a Dr Gibbons, sef bod rhaid inni ddod ag adnoddau ychwanegol i’n hardaloedd tlotaf. Hyd nes y bydd gennym fformiwla newydd, y ffordd orau ymlaen yw canolbwyntio’r ymdrech ar y gronfa anghydraddoldebau iechyd a chynyddu ei hadnoddau. Mae’r pwynt hwnnw wedi’i gynnwys yn ein gwelliannau.

I propose amendment 4. In point 6, after ‘rural issues’, insert:

I propose amendment 5. Add as new point at the end of the motion:

I declare an interest as a general practitioner and a county councillor.

As a member of the Townsend report national steering group, I wish to acknowledge the important contribution of Professor Townsend and his team in this important area. The report is substantial and innovative in many ways, specifically in trying to define needs directly rather than indirectly, as is the case under current measures. The report’s background is of key importance. Wales has some of the worst health statistics in the United Kingdom and Europe. Poverty and social exclusion contribute greatly to this poor standard of health. Income inequalities lead to health inequalities. As income inequalities have worsened over the years—and they are still worsening—health inequalities have also worsened, as was shown in Dr Ruth Hall’s report, which was published this week. To put this in its context, the United Kingdom’s level of expenditure on health is lower than the European average. In the United Kingdom, 7.6 per cent of the country’s wealth is spent on health. However, on average, European countries spend 8.6 per cent of their wealth on health. Many countries spend much more than that.

Access to services in many parts of Wales is also a problem. Therefore, Professor Townsend and his team faced a significant challenge in producing this report, especially in light of the general paucity of statistics—

Nid oes amheuaeth am y gofid o ran lefel bresennol cyllid y GIG yn y Deyrnas Unedig. Fodd bynnag, a ydych yn cytuno nad oes yr un llywodraeth yn y byd sy’n cynyddu’r gwariant ar iechyd mor gyflym ag y mae’r Llywodraeth yng Nghymru ac yn San Steffan?

yn Saesneg Mae’r cynnydd yn y gwariant ar iechyd yn hir-ddisgwyliedig ac yn seiliedig ar 30 mlynedd o danfuddsoddiad.

in Welsh I will refer again to the problems that faced Professor Townsend because of the general paucity of statistics in several areas and the deficiency in the general hospital network, which now delivers health services in Wales. He also faced problems because of the mounting pressure on the health service as a result of the increasing number of elderly people in Wales, the increase in people’s expectations regarding the new treatments available, and the expensive technology which aids the provision of health services to the public.

in Welsh In essence, we are talking about how the cake, which represents the health budget, should be divided. The cake we have at present is too small. It must be divided in a way that better reflects the needs of the people of Wales. That formula is not perfect, but it would be an improvement on what exists at present. Plaid Cymru believes that the Barnett formula should also be amended to reflect the needs of the people of Wales. We need a formula for health based on needs. The bigger picture should also be changed to increase the size of the cake that is to be divided. We must act on this report’s recommendations now. The funding formula for our health authorities has been discussed for years. We must ensure that the additional funding reaches the patient. The discussions have been going on for so long that the health authorities are being abolished at the very time that the funding structures are being changed. The fact that, according to this report, the revision of the formula will not lead to cutbacks in any areas is to be welcomed. However, we need more details on how all this will happen, and that is the rationale behind one of our amendments.

in Welsh The people of north Wales remain anxious about their services. What weighting will be used in the funding formula for our rural and urban areas? We do not know.

in Welsh The Townsend report is commendable work. To close, we still face a great challenge in implementing all the recommendations, and in getting to grips with the startling health inequalities of our country.

Yr wyf yn falch o groesawu’r egwyddorion a geir yn adroddiad Townsend ar anghydraddoldebau iechyd, a gallwn symud ymlaen yn awr i ymdrin â hwy. Mae anghydraddoldeb iechyd, yn gwbl syml, yn fater o fywyd a marwolaeth. Mae’r ffigurau a gyhoeddwyd yn dangos y gall pobl yn Sir Fynwy ddisgwyl byw ymron i bum mlynedd yn hwy na’r rhai ym Merthyr Tudful, felly bydd yn iawn ar David Davies.

Cyhoeddodd Prif Swyddog Meddygol Cymru adroddiad yr wythnos hon sy’n tynnu sylw at y ffaith bod y cyfraddau marwolaethau yn y bumed ran fwyaf difreintiedig o wardiau etholaethol Cymru 25 y cant yn uwch na’r rhai yn y bumed ran leiaf difreintiedig. Mae achos sylfaenol y gwahaniaeth hwnnw wedi’i fynegi’n groyw gan yr Athro Townsend: mae iechyd gwael yn ganlyniad i dlodi.

Mynegwyd y casgliad hwnnw yn adroddiad Black, a gomisiynwyd gan Lafur ac a gyhoeddwyd yn 1980. Afraid dweud nad oedd y dadansoddiad hwnnw wrth fodd Llywodraeth Mrs Thatcher. Claddwyd adroddiad Black gan y Torïaid, ynghyd â mater achosion iechyd gwael. Ni chanolbwyntiwyd ar anghydraddoldebau iechyd wedyn gan y Llywodraeth ganolog tan 1997. Diweddarwyd canfyddiadau Black gan adroddiad Acheson yn 1998, a gwnaeth argymhellion tebyg—ni all y GIG fynd i’r afael ag anghydraddoldebau iechyd ar ei ben ei hun, a rhaid i hynny gyd-fynd ag ymgyrch ehangach yn erbyn tlodi ac amddifadedd, sef achosion sylfaenol iechyd gwael. Dyna pam y mae’r Athro Townsend wedi argymell strategaeth ddeuol.

Ni all y GIG ddatrys problemau anghydraddoldebau iechyd ar ei ben ei hun. Gall helpu i wrthweithio’r effeithiau gwaethaf, neu gall eu gwaethygu. Clywsom lawer mewn dadleuon eraill am y ddeddf gofal gwrthgyfartal, y gellir ei gweld ym mhen gorllewinol y Rhyl—y ward fwyaf difreintiedig yng Nghymru. Nid yw’n rhywbeth y gellir mynd i’r afael ag ef dim ond drwy chwarae â fformiwlâu ariannu. Mae’n ymwneud â’r modd y caiff arian ei wario ac ar bwy.

Mae sicrhau bod yr arian yn mynd lle bo’r angen fwyaf yn allweddol wrth ymdrin â mater gofal gwrthgyfartal. Dywed adroddiad Townsend wrthym pa leoedd sy’n dioddef gan yr iechyd gwaethaf. Dyffryn Clwyd yw’r chweched gwaethaf o ran iechyd o blith y 40 etholaeth yng Nghymru. Derbyniaf ei fod yn well na Merthyr Tudful neu Flaenau Gwent, ond ganddo ef y mae’r gyfradd marwolaethau safonol waethaf o lawer yn y Gogledd.

Mae’r fformiwla uniongyrchol a gynigir gan yr Athro Townsend yn radical ac yn gryf. Mae’n ateb Cymreig arbennig, sydd eisoes yn ennyn diddordeb mewn mannau eraill yn y DU a’r tu hwnt. Ni fydd yr un o’r byrddau iechyd lleol, ar ôl eu sefydlu, â llai o arian yn y diwedd nag y maent yn ei dderbyn ar hyn o bryd. Bydd pob un yn derbyn cynnydd gwirioneddol mewn arian, ond bydd cynnydd rhai yn fwy na’i gilydd.

Gallech feddwl tybed sut y gallwn wneud addewid o’r fath. Y rheswm am hynny yw bod Llafur yn rhoi’r cynnydd cyson mwyaf erioed mewn arian i’r gwasanaeth iechyd gwladol: cynnydd o 7.7 y cant mewn arian i iechyd eleni, gyda chynnydd pellach o 7.6 y cant a 7.9 y cant dros y ddwy flynedd nesaf. Mae hynny’n codi’r gyllideb iechyd o £2.6 biliwn yn 1999-2000 i £3.6 biliwn yn 2003-04. Mae Llywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i godi’r gwariant ar iechyd, a gellir disgwyl cynnydd pellach yn ystod y blynyddoedd nesaf hyn. Fodd bynnag, os gohiriwn roi’r fformiwla hon ar waith yn awr, gallai fod yn fwy poenus ei chyflwyno’n ddiweddarach. Pan ddywed David Melding ‘yn ddiweddarach’, ofnaf mai’r hyn a olyga ef a’i blaid yw na fydd byth yn digwydd.

Fel sosialydd, credaf y dylid darparu gwasanaethau iechyd ar sail angen yn unig. Yr ydym yn gwario mwy ar iechyd nag erioed o’r blaen, a bydd hynny’n caniatáu twf gwirioneddol ym mhob rhan o Gymru. Yr ydym yn cynyddu’r gwariant yn fwyaf yn yr ardaloedd mwyaf anghenus. Felly, yr ydym yn rhoi’r mwyaf i’r rhai y mae arnynt ei angen fwyaf.

Yr ydym yn hyderus ynghylch ein gweledigaeth ar gyfer y gwasanaeth iechyd. Byddwn yn barnu ynghylch diffuantrwydd eraill yn ôl y modd y maent yn bwrw eu pleidlais yn y ddadl hon.

Datganaf fy muddiannau arferol fel fferyllydd ac aelod o Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf. Croesawaf fyrdwn yr adroddiad hwn, sy’n cydnabod bod angen llawer o waith i ymdrin ag anghenion iechyd pobl Cymru. Yn ddi-os, bydd y cynigion hyn o gymorth i fynd i’r afael ag anghydraddoldebau yn y gwasanaeth iechyd. Mae gobaith y bydd fy etholaeth i—sydd, ynghyd â chymunedau difreintiedig eraill yn y Cymoedd, wedi bod ar ei cholled yn y gorffennol—ar ei hennill.

Fodd bynnag, os ydym i ddelio â’r rhaniad iechyd, rhaid inni ddelio â’r rhaniad cyfoeth. Mae’n warthus bod y rhaniad cyfoeth wedi cynyddu ers i’r Llywodraeth Lafur ddod i rym yn San Steffan. Mae taer angen targedu’r ardaloedd hynny, sy’n dioddef rhai o’r ystadegau iechyd gwaethaf yn y cyfan o orllewin Ewrop.

Rhaid inni sylweddoli lle y mae’r problemau. Mae hynny’n golygu mynd yn is na lefel yr awdurdodau iechyd—sydd i’w diddymu—a hyd yn oed yn is na lefel y grwpiau iechyd lleol, i ddadansoddi’r ystadegau sydd ar gael a dyrannu’r adnoddau sydd eu hangen. Er enghraifft, y gyfradd marwolaethau safonol ar gyfer Rhondda Cynon Taf yw 119.3, sy’n ystadegyn digon drwg ar ei ben ei hun. Fodd bynnag, pan ganolbwyntiwn ar ardaloedd o fewn Rhondda Cynon Taf, gwelwn fod y wir sefyllfa’n amrywiol dros ben. Mae gan Daf Elái gyfradd marwolaethau safonol o 82, tra bo’r ffigur yn y Rhondda’n fwy na dwywaith hynny, sef 189.8. Rhaid rhoi sylw i anghydraddoldebau o’r fath a rhoi’r adnoddau priodol.

Gwyddom fod anghydraddoldebau iechyd yn datblygu’n gyflymach o ganlyniad i ofal sylfaenol diffygiol, sef y lefel gofal iechyd bwysicaf. Rhaid i bobl yn y Cymoedd ddisgwyl am wythnosau i weld eu meddyg teulu ac, wedi iddynt gael ei weld o’r diwedd, mae’r cyfleusterau a gynigir iddynt yn aml yn wael; cynhelir llawer o feddygfeydd mewn adeiladau anaddas.

Yn ogystal â mynd i’r afael ag anghydraddoldebau o fewn Cymru, rhaid inni hefyd ymladd i gael darn mwy o’r deisen yn gyffredinol. Mae gan Gymru gyfraddau uwch o lawer o salwch meddwl, marwolaethau oherwydd clefyd coronaidd y galon a strôc, a salwch tymor hir cyfyngol na Lloegr. Gennym ni y mae’r gyfradd beichiogrwydd uchaf ymysg rhai yn eu harddegau yn Ewrop. Mae gormod o’n pobl yn byw mewn tlodi, ac mae gormod yn dioddef oherwydd tangyrhaeddiad addysgol. Mae’r adnoddau i fynd i’r afael â phroblemau camddefnyddio cyffuriau yn ein cymunedau yn annigonol. Mae’r holl ffactorau hyn yn cyfrannu at iechyd gwael ein cenedl.

Mae gan Gymru gyfran fwy o bobl hŷn hefyd. Er fy mod yn croesawu’r ffaith bod darpariaeth ychwanegol wedi’i chynnwys yn y fformiwla dyrannu adnoddau iechyd newydd i bobl hŷn, a bod gwaith ychwanegol wedi’i gynnig yn y maes hwn, mae’r broblem sylfaenol yn aros.

Nid yw fformiwla Barnett, y mae’r gwariant ar iechyd yng Nghymru’n deillio ohoni, yn cymryd anghenion Cymru i ystyriaeth, fel y dywedodd Dai. Yr ydym yn cael ein twyllo, felly, a byddwn yn parhau i gael ein twyllo nes caiff y system ariannu ei hadolygu. Mae fformiwla Townsend yn rhannu’r deisen ychydig yn decach nag o’r blaen. Er hynny, maint y deisen yw’r broblem. Rhaid i’r deisen fynd yn fwy o lawer cyn y gallwn ddechrau delio â sgandal yr anghydraddoldebau iechyd sy’n wynebu ein cymunedau difreintiedig.

Mae’r adroddiad hwn a’i argymhellion i’w groesawu. O’r diwedd, byddant yn chwistrellu rhywfaint o degwch a chyfiawnder cymdeithasol i’r dull o ariannu’r gwasanaeth iechyd yng Nghymru. Llywodraeth Lafur a gweinyddiaeth o dan arweiniad Llafur yn y Cynulliad sy’n rhoi’r buddsoddiad yr oedd ein gwasanaeth iechyd mor brin ohono o dan y Torïaid.

Bydd y fformiwla newydd hon yn mynd â ni ymhellach byth. Bydd yn golygu y byddwn yn dechrau cyfeirio adnoddau at y cymunedau hynny sydd â’r anghenion iechyd mwyaf. Nid wyf yn synnu nad yw’r Torïaid o blaid y cynnig hwn, ond yr wyf yn siomedig na wnaiff William Graham gefnogi diwygio a fydd yn sicr o fod er lles y gwasanaeth iechyd yng Ngwent. Mae gwelliannau Plaid Cymru yr un mor ansyfrdanol. Ychydig sydd ganddi i’w ddweud ar y mater pwysig hwn i’r GIG. Ei hunig ymateb yw troi at wleidyddiaeth y ffiol gardod o roi’r bai ar Barnett yn hytrach nag ychwanegu rhywbeth adeiladol i’r ddadl.

Ni chymeraf arnaf nad oes gennyf bryderon. Yn benodol, fe’m siomwyd gan yr amserlen weithredu. Dylid bod wedi gwasgu’r ddanhadlen o ran diwygio’n gynt ac ni ddylid bod wedi gadael i’r dyddiad gweithredu gwreiddiol lithro ymlaen. Ni ddylid caniatáu unrhyw ohirio pellach. Noda’r adroddiad y gellir cyflwyno’r newidiadau o fewn tair blynedd ar ôl y dyddiad dechrau. Hoffwn gael sicrwydd gan Jane heddiw y cwblheir hyn mewn pryd. Dywed adroddiad Townsend fod anghenion difrifol yn fy etholaeth i sydd heb eu diwallu. Mae gan fy etholwyr hawl i ddisgwyl i’r Cynulliad gymryd camau’n gyflym i ymdrin â’r broblem hon. Bydd y fformiwla newydd o gymorth, ond ni fydd yn ddigon ar ei phen ei hun ac ni fydd y gronfa anghydraddoldebau iechyd yn ddigon o dan y trefniadau presennol ychwaith. Nid darparu mwy o adnoddau yw’r holl ateb, er mor dderbyniol y byddent. Rhaid cael newid sylfaenol hefyd yn null y gronfa o ddyrannu arian. Bydd dyrannu arian ar sail proses ymgeisio’n unig yn sicrhau y caiff yr arian ei wasgaru o gwmpas Cymru ac na chaiff ei dargedu ar yr ardaloedd mwyaf anghenus. Er gwaethaf yr angen difrifol sydd heb ei ddiwallu yn fy etholaeth i, hyd yn hyn nid yw’r gronfa ond wedi rhoi un dyfarniad yn Nhor-faen, o gyfanswm o 67 ledled Cymru. Ni fydd y dull o roi ychydig bach i bawb byth yn gwireddu’r dyhead a fynegir yn aml gan y Cynulliad hwn o fynd i’r afael ag anghydraddoldeb iechyd. Dyna pam nad yw gwelliant y Torïaid ar y gronfa anghydraddoldebau iechyd yn ateb. Byddai’n anghywir rhoi mwy o adnoddau’n unig heb roi sylw i’r problemau ehangach o ran y modd y dyrennir yr arian hwnnw. Nid cydraddoldeb daearyddol yw’r ateb i broblem y crynodiad o iechyd gwael yn y Cymoedd ac ni fydd byth; nid yw caniatáu ystumio’r fformiwla newydd drwy addasiadau ar gyfer costau ychwanegol mewn ardaloedd gwledig ychwaith, os nad ydynt yn seiliedig ar dystiolaeth.

Mae’n amlwg eich bod wedi meddwl llawer am y mater hwn. Pam yr ydych yn meddwl bod y broblem hon yn bod yn y Cymoedd? A ydych yn credu, am fod rhywun yn ennill £200 yr wythnos, y bydd yn llai iach oherwydd hynny na rhywun sy’n ennill £400 yr wythnos?

Yr wyf yn synnu eich bod yn gofyn y cwestiwn hwnnw. Buaswn wedi meddwl y byddech wedi sylweddoli bod yr iechyd gwael cronig yn y Cymoedd yn ganlyniad i’r amddifadedd, y mae’r llanastr a’r distryw a wnaeth y Ceidwadwyr ar y Cymoedd am tuag 20 mlynedd wedi cyfrannu’n sylweddol ato. Felly, a bod yn hollol deg, chi sy’n gyfrifol.

Byddwn yn bryderus iawn pe byddai’r gwaith pellach ar y fformiwla ac effeithiau gwledigrwydd yn cael eu defnyddio fel drws cefn i wastatáu effeithiau’r ailddosbarthu. Rhaid i unrhyw addasiadau ar gyfer gwledigrwydd fod yn seiliedig ar dystiolaeth eglur a diamheuol, fel y byddant ar gyfer fy etholaeth i a’r fformiwla yn ei chyfanrwydd.

Dylai hynny fod yn wir hefyd am y gwasanaeth ambiwlans. Yn ogystal â’r pellteroedd a deithir, rhaid ystyried hefyd effaith y nifer fwy o alwadau allan mewn ardaloedd fel y De-ddwyrain. Rhaid cael cydnabyddiaeth bod pwysau mwy o lawer ar y gwasanaeth iechyd mewn ardaloedd lle y mae’r boblogaeth fwyaf a’r bobl salaf. Mae heddiw’n gam ymlaen yn ein hymdrechion i ddod â mwy o degwch a chyfiawnder cymdeithasol i’r gwasanaeth iechyd. Er bod gennyf rai pryderon o hyd, bydd y fformiwla hon yn newyddion da i Went a Thor-faen. Mae’n newyddion da a roddwyd gan Lafur Cymru yn y Cynulliad drwy adnoddau a ddarparwyd gan Lywodraeth Lafur y DU—Llafur mewn partneriaeth yn San Steffan ac yng Nghymru yn dod â buddsoddiad, diwygio, a chyfiawnder cymdeithasol i’r GIG.

Yr ydym yn croesawu adroddiad Townsend am ei fod yn cydnabod bod yn rhaid inni wneud rhagor i ddarparu gofal iechyd oherwydd yr angen ledled Cymru—mae llawer o waith ac ychydig o amser i’w wneud. Mae’r Aelodau wedi sôn am amddifadedd. Fy etholaeth i, Islwyn, yw hanner bwrdeistref sirol Caerffili. Mae’n hamddifadedd yn fawr iawn ac yn gydnabyddedig. Mae 13 ward yn Islwyn ymhlith y 100 mwyaf difreintiedig. Rhaid inni fynd i’r afael ag amddifadedd am ei fod yn effeithio ar ffordd o fyw pobl, eu hiechyd, eu haddysg a’u tai. Mae gwaith yn un modd i ddatrys hynny, y gobeithiaf fod David Davies yn ei nodi, er ei fod yn sgwrsio ar hyn o bryd. Y llynedd, collodd y Cymoedd gynifer o swyddi fel y dylem efallai alw am wneud y Cymoedd yn ddinas. Un dull o gael mwy o swyddi i ardal yw troi tref yn ddinas; mae’r fantais honno gan Gasnewydd yn awr. Mae hynny’n rhywbeth i’w ystyried at y dyfodol.

Y darlun ehangach yw fformiwla Barnett. Mae gwelliant 5 yn allweddol gan nad yw’r fformiwla’n cyflawni anghenion pobl Cymru. Mae’r Arglwydd Barnett wedi dweud nad yw’r fformiwla hon yn berthnasol bellach yn yr oes sydd ohoni; yr oedd yn drefniant dros dro. Rhaid inni ystyried y ddarpariaeth dros amser a’r costau ychwanegol i ymdrin ag anghenion ychwanegol pobl Cymru. Fformiwla Barnett yw’r broblem sylfaenol oherwydd dyna sut y caiff Cymru ei phŵer gwario. Dyna sut y gallwn wario arian i wella iechyd pobl Cymru. Os ydym yn brin o arian, yna yr ydym wedi’n gadael yn brin a rhaid inni godi’n dyheadau i gael ein cyfran deg, gyfiawn a theilwng.

Gadewch inni beidio ag anghofio ein bod yn cychwyn o sefyllfa lle y mae’r DU yn gwario llai ar ei system iechyd na gwledydd Ewropeaidd eraill. Mae Cymru’n gwario tua 13 y cant yn fwy y pen ar y GIG nag y mae Lloegr. Er hynny, mae’n gwbl amlwg nad yw’n hanghenion yn cael eu diwallu o hyd pan ystyriwch fod pobl Cymru’n gorfod aros yn hwy o lawer am driniaeth na’u cymheiriaid yn Lloegr.

Er gwaethaf yr hyn a ddywedasoch, a ydych yn cytuno y bydd y gwariant ar y GIG o 1997 hyd ddiwedd yr adolygiad cynhwysfawr o wariant presennol wedi codi 50 y cant, sy’n fwy na’r un wlad arall yn Ewrop?

Mae hwnnw’n gwestiwn diddorol, ond yr oedd tanwariant ar iechyd y llynedd. Gallasem fod wedi gwario mwy byth. A danwariwyd yr arian hwnnw i ariannu Amcan 1?

Ynghylch yr anghysondeb o ran yr awdurdodau lleol, yr oedd y dyraniad adnoddau yn yr adroddiad yn seiliedig ar yr awdurdodau iechyd, fel y soniodd David Melding yn gynharach. Mae’n codi cwestiynau ynghylch effeithiolrwydd y diwygiadau hyn wrth ddelio â’r problemau yn y pen blaen. A fydd newidiadau’r Gweinidog yn arwynebol os nad ydynt yn gwella ansawdd y gwasanaeth a ddarperir i gleifion yng Nghymru?

Adroddiad adolygiad yw hwn a rhaid inni ystyried y materion hyn ymhellach. Rhaid inni gofio costau’r ailstrwythuro, nad ydym wedi’u cael eto, er bod Jane Hutt wedi addo eu cyflwyno inni. Rhaid inni gael dadl bellach, lawnach pan fydd y costau eraill hynny gennym. Anogaf bawb i gefnogi’n gwelliannau.

Yr wyf yn croesawu’r ddadl hon ac yn diolch i’r Athro Townsend a thîm y prosiect am y gwaith mawr a wnaethpwyd a’r amser a dreuliwyd ar ran y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol a Llywodraeth Cymru. Pan gomisiynodd y Pwyllgor yr adolygiad yn Chwefror 2000, ni fyddai’r un aelod pwyllgor wedi gallu rhagweld cymhlethdod y gwaith a wnaethpwyd a’r amser a dreuliwyd arno.

Y prif reswm dros benderfyniad y Pwyllgor oedd yr awydd i ymdrin â’r anghydraddoldebau iechyd yng Nghymru. Mae’r anghydraddoldebau hynny wedi cynyddu dros y 50 mlynedd diwethaf ac, fel yr adroddwyd yn blaen ddoe gan Brif Swyddog Meddygol Cymru, mae amrywiadau daearyddol mawr mewn marwolaethau ac afiachusrwydd. Mae cyfradd marwolaethau Merthyr Tudful yn 50 y cant yn uwch nag un Ceredigion, gyda disgwyliad einioes sy’n bedair neu bum mlynedd yn llai. Ni allai neb yn y Siambr hon—nid David Davies hyd yn oed—ystyried bod hynny’n dderbyniol. Yr oedd yn iawn i’r Pwyllgor geisio’r adolygiad hwn i ystyried dyrannu yn ôl fformiwla a oedd yn seiliedig ar hen ddata ac nad oedd yn bodloni gwir anghenion pobl Cymru.

Mae’r tri maes y mae’r Athro Townsend wedi’u henwi ar gyfer gweithredu i’w croesawu. Yr wyf yn dadlau ers tro nad rôl y GIG yn unig yw gwella a diogelu iechyd pobl Cymru. Rhaid cymryd a monitro camau polisi y tu mewn a’r tu allan i’r GIG. Nid cyd-ddigwyddiad yw bod y Prif Swyddog Meddygol wedi neilltuo pennod gyfan o’i adroddiad blynyddol i rôl llywodraeth leol ac un arall i rôl y sector gwirfoddol wrth ddatblygu a diogelu iechyd pobl Cymru. Mae llywodraeth leol yn hollbwysig o ystyried ei chyfrifoldeb dros wasanaethau sy’n fawr iawn eu dylanwad ar benderfynyddion cymdeithasol, economaidd ac amgylcheddol anghydraddoldebau iechyd fel trafnidiaeth, cynllunio, addysg, tai a datblygu economaidd.

Mae’r ail faes a enwyd gan Townsend yr un mor bwysig, ac yr wyf yn siomedig braidd nad yw’r siaradwyr yn y ddadl hyd yn hyn wedi sôn am yr agwedd bwysig hon. Mae’r adroddiad yn dangos, yn frawychus, y rheolaeth wael a fu ar adnoddau ariannol y GIG yn y gorffennol. Byddai galw’r ddealltwriaeth o’r modd y cafodd yr adnoddau eu gwario a’u monitro yn y gorffennol yn arwynebol yn garedigrwydd â’r gweinyddiaethau blaenorol a’u gweision sifil. Gwn fod cyfarwyddwr newydd GIG Cymru yn rhannu’r pryderon hyn. Cymerwyd camau eisoes i wella’r arferion cyfrifeg a monitro o fewn Llywodraeth Cynulliad Cymru. Fel ceidwaid y pwrs cyhoeddus, rhaid inni gael sicrwydd am y modd yr ydym yn gwario adnoddau hollbwysig, sy’n aml yn brin.

Yn olaf, trof at yr argymhelliad ar y dull uniongyrchol newydd o ariannu’r GIG yng Nghymru. Ni all yr un Aelod sydd wedi cystwyo Llywodraeth San Steffan am beidio ag ariannu’r Cynulliad hwn ar sail anghenion pobl Cymru ddweud yn awr nad oes arnom angen fformiwla GIG sydd wedi’i hariannu yn yr un modd. Credaf hefyd fod yn rhaid inni sicrhau, wrth gymryd y camau hyn, ein bod yn pwysleisio bod y cynigion hyn yn ymwneud â chodi’r safonau i bawb at yr un uchaf ac nid dod â phawb i lawr at y safon fwyaf cyffredin. I gael hynny’n iawn, rhaid inni gydnabod bod angen mwy o waith ar y fformiwla hon i’w mireinio a’i chael yn iawn.

Mae’n ddyletswydd arnaf fel Cadeirydd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol fod yn realistig ynghylch yr effeithiau a gaiff y fformiwla hon. Nid hwn yw diwedd y mater, wrth reswm. Amcangyfrifir na fyddai’r fformiwla newydd ond yn ailddosbarthu 1.3 y cant o’r gyllideb rhwng y ffiniau awdurdod iechyd presennol. Dywed yr Athro Townsend na fydd y fformiwla newydd hon ond yn atal y bwlch rhwng ein cymunedau cyfoethocaf a thlotaf rhag mynd yn fwy ac na fydd yn cael effaith sylweddol ar yr anghydraddoldebau presennol yng Nghymru.

Mae mynd i’r afael â’r anghydraddoldebau’n fater o agweddau ac ymarfer. Ni allwn ni, a’r rhai y tu allan i’r Siambr hon, barhau i gymryd arnom bod iechyd pobl Cymru’n fater i Jane Hutt, y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, a’r ymarferwyr iechyd yn unig. Rhaid inni chwalu’r gwahanfuriau o gwmpas y meddwl ynghylch polisi y tu mewn a’r tu allan i’r Cynulliad hwn. Dim ond drwy weithio gyda’n gilydd ac ystyried yr adnoddau presennol yn greadigol y byddwn yn ymdrin â’r anghydraddoldebau hyn.

Yr wyf yn ddiolchgar am y cyfle hwn i gyfrannu i’r ddadl hon. Fel pob Aelod arall, credaf ei bod yn annerbyniol bod y disgwyliad einioes yn amrywio mewn gwahanol rannau o Gymru. Fodd bynnag, testun siom yw bod Llywodraeth Cynulliad Cymru, yn lle meddwl am ei achosion sylfaenol, wedi rhagdybio’n syml fod rhywun sy’n ennill £200 yr wythnos yn fwy tebygol o fynd yn sâl na rhywun sy’n ennill £400 yr wythnos. Mae honno’n ddadl orsyml. Mae’n dilyn, gan hynny, yn ôl Llywodraeth Cynulliad Cymru, mai’r ateb yw buddsoddi rhagor o arian mewn ardaloedd lle y mae cyflogau is na’r cyfartaledd. Byddwn yn dadlau bod hyn yn achos clasurol o drin y symptomau yn hytrach na gwella’r clefyd. Nid oes rheswm corfforol pam y dylai rhywun sy’n ennill llai o arian fod yn waeth ei fyd. Felly, y rheswm, o reidrwydd, yw bod llawer o iechyd gwael yn ganlyniad i wahanol ffyrdd o fyw. Yr wyf yn dadlau’n gryf mai’r hyn y dylem ei wneud, yn lle taflu arian at y 22 cwango iechyd ychwanegol a sefydlodd y Llywodraeth hon, yw addysgu pobl ynghylch manteision ymarfer corff rheolaidd, bwyta’n iach—

Onid ydych yn derbyn, os yw’ch incwm yn llai, ei bod yn anorfod y bydd eich ffordd o fyw’n wahanol iawn i un miliwnydd neu rywun sydd ag incwm mwy, ac y bydd eich arferion bwyta a sut yr ydych yn byw’n effeithio ar eich iechyd?

Mae cwrw a sigarennau’n ddrutach o lawer na ffrwythau ffres ac ymarfer corff rheolaidd.

Mae sylwadau David Davies islaw dirmyg yng ngolwg fy etholwyr i. Yr wyf yn cynrychioli cymuned sydd wedi hen flino, yn llythrennol, ar anghydraddoldeb iechyd ac sy’n marw’n llythrennol o eisiau newid. Mae Kirsty wedi dyfynnu’r ystadegyn mwyaf dadlennol o adroddiad y Prif Swyddog Meddygol am eleni. Mae’r gyfradd marwolaethau ym Merthyr Tudful yn 50 y cant yn uwch nag yng Ngheredigion, sydd â’r gyfradd isaf yng Nghymru. Mae’r posibiliad o golli blynyddoedd o’ch oes yn 50 y cant yn uwch ym Merthyr Tudful nag yn etholaeth David Davies ym Mynwy. Dywed y Prif Swyddog Meddygol yn ei adroddiad bod trigolion Cymoedd y De:

‘yn dioddef gwaeth iechyd corfforol ac iechyd meddwl nac unrhyw le arall yng Nghymru.’

Mae’r adroddiad hwn yn rhoi lle canolog i gyfiawnder cymdeithasol ac ailddosbarthu yn y gwasanaeth iechyd. O dan y cynigion hyn, caiff y gwariant ar y gwasanaeth iechyd ei dargedu ar y cymunedau mwyaf anghenus. Bydd yn ymgorffori’r egwyddor amlwg mai ardaloedd o’r fath a fydd yn derbyn yr adnoddau mwyaf. Mae hon yn egwyddor Sosialaidd, syml a ddilynir gan y weinyddiaeth hon ac fe’i cyflawnir oherwydd y cynnydd mwyaf erioed yn yr adnoddau a ddarperir gan Lafur mewn partneriaeth yng Nghymru ac yn San Steffan.

Cododd David Davies fater o bwys. Cyfeiriasoch at y ffigurau am eich ardal chi. Yr wyf yn byw mewn ardal yn Ynys Môn sydd â’r uchaf—

Ie, mae hynny’n beth synhwyrol.

Yr wyf yn byw mewn ardal sydd â’r gyfradd diweithdra uchaf yng Nghymru. Gennym ni hefyd y mae’r nifer fwyaf o achosion o anhwylder ar y galon yng Nghymru, yn ôl pob tebyg. Mae’n sicr y byddai’r hyn a ddywedodd David Davies am ffordd o fyw iach, newid ein deiet, ymarfer corff ac ymdrin â phroblemau’n gynnar mewn bywyd yn sicr o ddod â gwelliannau mewn iechyd. Huw, yr ydych yn iawn yn yr hyn a ddywedwch am eich ardal chi, ond mae’n wir y gallwn roi pwyslais mawr ar ymorol am ein hiechyd ein hunain.

Yn union, Peter, ond a ydym i fod i ddilyn eich cyngor chi a chyfeirio adnoddau i’r ardaloedd mwyaf anghenus, neu wrando ar bregethau David Davies i’r tlodion? Rhaid i’ch plaid benderfynu—

Nid ildiaf yn awr, Alun, mae’r amser yn dod i ben.

Rhaid inni weld rhagor o fesurau o’r fath yng Nghymru gan y weinyddiaeth hon. Mae arnom angen mwy o ailddosbarthu a mwy o gyfiawnder cymdeithasol, gan ddatblygu’r hyn a gyflawnwyd eisoes gan Lafur mewn partneriaeth â San Steffan a gwneud y penderfyniadau anodd ynghylch pa gymunedau a ddaw’n gyntaf ar ein rhestr flaenoriaethau. Rhaid inni beidio â rhedeg oddi wrth y penderfyniadau hynny. Mae gwelliannau pleidiau’r wrthblaid yn ddeunydd darllen diddorol, ond fawr mwy na hynny. Mae gwelliannau’r Torïaid yn dangos cefnogaeth i’r egwyddor o fynd i’r afael ag anghydraddoldebau ond maent yn gwrthod y dull o gyflawni hynny. Gweddi’r Torïaid yn y ddadl hon yw, ‘O, Arglwydd, gwna fi’n gyfiawn, ond nid eto.’ Nid yw gwelliannau Plaid Cymru ond yn dangos, pan nad oes ganddi rywbeth sylweddol i’w ddweud ar y materion pwysig, ei bod yn troi at ymosod ar fformiwla Barnett.

Nid oes gennyf ddigon o amser i dderbyn ymyriad, David, er y byddwn wrth fy modd yn clywed beth sydd gennych i’w ddweud.

Mae Plaid Cymru’n troi at ymosod ar fformiwla Barnett, gan ddisgwyl cyfiawnder gan Brydain, ond yn ffoi rhag gweithredu cyfiawnder yng Nghymru. Nid diwygio fformiwla Barnett yw’r ateb o ran capasiti yn y GIG, ond darparu ar gyfer y rhaglen o fuddsoddi a diwygio y mae’r Blaid Lafur wedi ymrwymo iddi.

Er hynny, mae pryderon ynghylch y fformiwla hon. Yn benodol, yr wyf wedi siomi braidd nad yw’n mynd yn ddigon pell. Mae’r ailddosbarthu arfaethedig yn rhy fach—dim ond 1.3 y cant. Bydd yr ailddosbarthu drwy dwf yn golygu na fydd y newid yn ddigon cyflym at fy nant i. Yr wyf yn bryderus hefyd ynghylch defnyddio arolwg iechyd Cymru yn sail i’r fformiwla newydd. Yr wyf yn falch o dderbyn sicrwydd ei fod yn ddibynadwy ond, er hynny, hoffwn gael sicrwydd gan y Gweinidog y bydd unrhyw enghreifftiau o danadrodd, yn enwedig mewn cymunedau difreintiedig, yn cael eu hystyried a’u pwysoli’n briodol.

Ni wnaf ond terfynu, John.

Yn olaf, mae gennyf bryderon o ddifrif ynghylch y gwaith sydd i’w wneud o hyd gan y tîm ymchwil ar chwilio am gostau ychwanegol mewn ardaloedd gwledig. Ni ddaethpwyd o hyd iddynt yn yr astudiaeth ddechreuol—

A dim ond terfynu, John, mae’r adroddiad hwn i’w groesawu, mae’n gymdeithasol gyfiawn, ac yn gywir. Fodd bynnag, nid yw’n ddigon ac mae’n bryd inni droi ein meddyliau at ffynonellau cyllido eraill o fewn y sefydliad hwn, nid iechyd yn unig. Os yw’n gyfiawn i iechyd, mae hefyd yn gyfiawn i feysydd eraill.

Mae sylwadau David Davies ynghylch y cymunedau difreintiedig a thlawd y mae arnynt angen newid yn y fformiwla yn tanlinellu fy sylwadau blaenorol pan ddywedais mai sothach gwleidyddol yw gwelliannau’r Ceidwadwyr—ac felly y maent. Yr oedd yr hyn a ddywedodd y bore yma’n warthus, ond nid yw hynny’n anarferol. Dylai ymddiheuro am y 18 mlynedd o Lywodraeth Geidwadol a roddodd y bobl hynny mewn sefyllfa o’r fath.

A ydych yn derbyn bod ffrwythau a llysiau ffres yn gymharol rad o’u cymharu â phrydau parod? Byddai’n well o lawer gwario adnoddau ar addysgu pobl ifanc i ddefnyddio ffrwythau a llysiau ffres yn fwy cynhyrchiol. O ganlyniad i hynny byddent yn gwario llai ar fwyd, fel bod modd iddynt wella eu ffordd o fyw drwy ddulliau eraill.

Mae hwnnw’n sylw gwarthus a gwaradwyddus arall gan Dori da ei fyd a ddylai wybod yn well na dweud pethau o’r fath am bobl y mae ef a’i blaid wedi helpu i’w gormesu. Oherwydd y Ceidwadwyr y mae gan fy etholaeth i y cyflog cyfartalog isaf ym Mhrydain.

Diolchaf i’r Gweinidog, Jane Hutt, am ei gwaith ar hyn, sy’n hollbwysig.

A ydych yn cytuno bod sylwadau di-ddeall a gwaradwyddus David Davies a rhai ei gyd-Aelodau y bore yma yn amlygu diffyg dealltwriaeth o’r hyn sy’n cymell yr adroddiad hwn? Nid yw’n ymwneud â ffrwythau a llysiau; mae’n ymwneud ag effeithiau byw mewn amgylchedd peryglus, mewn tŷ sydd wedi’i awyru neu’i inswleiddio’n wael, a bod heb swydd. Nid yw’n ymwneud â pha un a ydych yn yfed neu’n ysmygu, neu’n bwyta ffrwythau a llysiau ffres. Mae’n ymwneud â byw mewn amgylchedd tlawd—

Nid oes a wnelo hyn â methu; mae’n ymwneud ag anwybyddu. Dyna a wnaiff y Ceidwadwyr; maent yn anwybyddu pobl mewn cymunedau difreintiedig, fel y gwnaethant erioed. Mae fy nghymuned i’n enghraifft o hynny. Dyna pam y mae fel y mae heddiw, fel y mae Merthyr Tudful a Rhondda. Ni ddylai’r Ceidwadwyr fyth anghofio hynny.

I agree with you 100 per cent, Peter. We have needs, and communities that are suffering. We should prioritise and target those communities. However, do you agree that this Government has squandered nearly £40 million on health authorities that could not pay their way? Those that could not balance their books obtained that money at the expense of the communities to which you refer, and certainly at the expense of health authorities in north Wales.

Siaradaf am hynny ymhen eiliad. Er hynny, prin ei fod yn briodol i rywun a bleidleisiodd o blaid rhoi £56 miliwn at neuadd gyngerdd dros y ffordd siarad â mi am roi arian at rywbeth arall. Gwaetha’r modd, dyna a wnaeth eich plaid chi.

Diolchaf i Jane am ei gwaith rhagorol. Diolchaf hefyd i’r Athro Townsend oherwydd bydd yr adroddiad hwn yn gwneud gwahaniaeth, yn sicr ym Mlaenau Gwent. A bod yn hollol onest, mae gwelliannau Plaid Cymru’n ymwneud naill ai â hanes neu ag obsesiwn â fformiwla Barnett. Mae pobl yn marw tra ydym yn ffidlan. Rhaid inni fynd i’r afael â’r mater hwn yn awr. Mae’n gofyn cefnogaeth gan yr holl bleidiau. Mae gan fy etholaeth i, Blaenau Gwent—a soniais am hyn yn Nhachwedd 2000 pan oeddem yn trafod fformiwla ariannu decach—y gyfradd marwolaethau ail uchaf yng Nghymru. Mae tudalen 61 o’r ddogfen yn dangos mai ganddi hi’n awr y mae’r gyfradd uchaf ar gyfer clefyd y galon. Ganddi hi y mae’r gyfradd uchaf o bwysau geni isel yng Nghymru, a’r lefel uchaf o bydredd y dannedd ymysg rhai o dan bum mlwydd oed, a’r lefel uchaf o genhedlu ymysg y rhai o dan 18 mlwydd oed. Mae therapi lleferydd yn destun pryder mawr y soniais amdano lawer gwaith. Gwaethygir hyn oll gan y cyflog cyfartalog isaf. Daw popeth o sefydlogrwydd economaidd; hebddo, ni allwch ddatblygu cymuned sy’n meddu ar y pethau hynny sy’n rhoi ansawdd bywyd rhesymol i bobl. Mae hynny’n wir am fy ardal i ers amser hir. Dyna pam yr wyf fi, fel y byddwch yn deall yr wyf yn siŵr, yn cefnogi’r adroddiad hwn. Yr wyf yn bryderus mai gan Went y mae’r nifer leiaf o welyau ysbyty y 1,000 o’r boblogaeth. Gobeithiaf y rhoddir ystyriaeth i hynny. Pan edrychwch ar y ddogfen, fe welwch nad oedd disgwyliad einioes benywod mewn rhai rhannau o Gymru rhwng 1995 a 1997 wedi cyrraedd lefel y DU yn 1986. Yr oedd hynny yng Nghaerffili, Merthyr Tudful a Blaenau Gwent. Dylem fod yn bryderus. Rhaid inni fwrw ymlaen â system ariannu decach cyn gynted â phosibl.

Credaf mai cam dewr oedd dileu dyled Awdurdod Iechyd Dyfed Powys. Croesawaf y cam hwnnw, ac ni wnaf ei feirniadu. Fodd bynnag, mae gan Went broblem debyg y mae’n rhaid ei hystyried. Mae ymarferwyr cyffredinol yng Ngwent sy’n teimlo na fyddant yn gallu hyrwyddo’r cynllun adfer yno am eu bod yn wynebu toriadau pellach yn y dyfodol. Gobeithiaf y bydd y Gweinidog yn gallu ystyried y broblem honno â chydymdeimlad. Yr ydym yn talu’r pris am danariannu yn y blynyddoedd a fu. Os ydym o ddifrif am wneud rhywbeth cadarnhaol, darparu cyfiawnder cymdeithasol, a gwella iechyd pobl mewn ardaloedd difreintiedig, rhaid inni gefnogi’r adroddiad hwn a’i argymhellion. Byddai dim llai na hynny’n peri ein bod yn euog o barhau anghydraddoldeb ac anghyfiawnder mewn ardaloedd lle y mae llawer o allgáu cymdeithasol. Gobeithiaf y bydd yr holl Aelodau’n cefnogi’r cynnig.

Mae’r pwynt sydd gennyf yn un dibwys, o bosibl, ar ôl y cyfraniadau gan Huw a Peter Law. Fodd bynnag, yr wyf yn ei godi’n awr gyda’r Gweinidog, sydd â chydymdeimlad, fe wn, ag anghenion iechyd arbennig Caerdydd. Tynnaf sylw at y pwysau ar wasanaethau damweiniau ac argyfwng y ddinas, gan fod Caerdydd yn awr ymron â bod yn ddinas 24/7—sy’n golygu 24 awr, saith niwrnod yr wythnos. Bu cynnydd mewn troseddu, anafiadau a damweiniau sy’n gysylltiedig ag alcohol. Mae canfyddiadau’r prosiect targedu troseddu ar y stryd sy’n gysylltiedig ag alcohol, a sefydlwyd gan Heddlu De Cymru ac Ysbyty Athrofaol Cymru mewn ymateb i’r cynnydd hwn, o gymorth i dynnu sylw at anghenion arbennig y brifddinas, yn ogystal ag anghenion Abertawe a Chasnewydd—a ddaw’n ddinas ymhen rhyw 10 munud—wrth ddelio â’r pwysau ychwanegol sy’n ymwneud â bywyd dinas, sydd hefyd yn cynnwys digartrefedd a chamddefnyddio cyffuriau. Pwynt bach ond pwysig yw hwn y gobeithiaf y bydd y Gweinidog yn ei ystyried.

Mae’r adroddiad hwn yn un hir-ddisgwyliedig. Gwyddom fod pobl yn yr ardaloedd tlotaf, ers gormod o amser, yn dioddef gan ofal iechyd gwaeth a rhaid rhoi sylw i anghydraddoldeb o’r fath os ydym i drechu’r anghyfartaledd mewn iechyd a geir ledled Cymru. Yng Nghwm Cynon, yn yr un modd ag mewn ardaloedd eraill yn y Cymoedd, mae nifer fawr o’n cymunedau’n dioddef llawer o afiechyd, sy’n gysylltiedig â rhai o’r achosion gwaethaf o dlodi ac amddifadedd yng Nghymru. Mae’r disgwyliad einioes yn amrywio yn ôl pa le’r ydych yn byw, ac mae’n ofnadwy meddwl y gall plentyn a enir yng Nghwm Cynon heddiw ddisgwyl byw am lai o amser na phlentyn a enir yn un o’n hardaloedd mwy cefnog. Ar gyfartaledd, mae trigolion Cwm Cynon yn fwy tebygol o ddioddef gan glefyd y galon, problemau resbiradol, anhwylderau ar y cymalau a’r clefyd siwgwr. Yn ogystal â hynny, mae’r nifer a dderbynnir i’r ysbyty yn uwch na’r cyfartaledd yng Nghymru; mae mwy o feichiogrwydd ymysg rhai yn eu harddegau; maent yn fwy tebygol o ysmygu; ac mae derbyniad isel i ofal iechyd ataliol fel rhaglenni sgrinio ac imiwneiddio. Nid yw problemau o’r fath yn ymddangos dros nos; maent yn symptomau o flynyddoedd o dlodi ac amddifadedd. Mae’n iawn ac yn briodol i’r adolygiad o ariannu ymdrin â hynny ac ni ddylai’r Cynulliad ymgadw rhagddo.

Mae’r adolygiad hwn wedi tynnu sylw hefyd at bwysigrwydd dull mwy cydgysylltiedig o ymwneud ag iechyd a lles. Mae hyn i’w groesawu a gwerthfawrogaf y sylwadau gan Kirsty a Brian Gibbons. Yr ydym wedi sôn am ffactorau eraill, gan gynnwys addysg a diweithdra, sy’n bwysig. Bu’r gronfa anghydraddoldebau iechyd yn fenter i’w chroesawu am ei bod yn targedu’r grwpiau sy’n fwyaf agored i niwed.

Anghytunaf â Geraint Davies oherwydd yr ydym yn gweld llawer o fentrau da: yng Nghwm Cynon, er enghraifft, yr ydym eisoes yn denu mwy o feddygon teulu. Mae llawer rhagor i’w wneud, ond gwyddom fod pethau’n digwydd. Un o lwyddiannau polisïau Llywodraeth y Cynulliad yw ei hymrwymiad i sicrhau bod gweithwyr iechyd proffesiynol yn gweithio ar y cyd ac nid yn cystadlu, oherwydd nid yw’r dull hwnnw o weithio o fudd i neb.

Dywedodd Prif Swyddog Meddygol Cymru wrthym ddoe fod y gyfradd beichiogrwydd ymysg rhai yn eu harddegau yng Nghymru’n disgyn. Mae’n debyg y byddai David Davies ac Alun Cairns yn dweud bod hynny am fod benywod ifanc yn dweud na, ond y rheswm mwy tebygol yw bod ein Llywodraeth Lafur yn cynnig gwell rhagolygon cymdeithasol i bobl a chyfle i gael gwell ffordd o fyw.

Yr ydych yn iawn, mae’n ymwneud â dyheadau isel. Mae’r disgwyliadau’n isel mewn ardaloedd fel y Cymoedd ers gormod o flynyddoedd. Gobeithiaf y caiff hynny sylw drwy bolisïau’r Cynulliad.

A wnaiff yr Aelod ildio?

Na wnaf. Yr wyf am orffen. Tynnaf sylw’r Aelodau at y gwaith cydweithredol a wneir eisoes gan y grŵp iechyd lleol yn ein hardal gyda’r gweithwyr iechyd proffesiynol a’r gymuned. Yr ydym oll yn falch bod gennym, o’r diwedd, gynlluniau drafft i foderneiddio gofal iechyd yng Nghwm Cynon. Ar ôl eu cymeradwyo, bydd y cynlluniau hyn yn cynnwys dwy ganolfan adnoddau gofal sylfaenol, ac ysbyty cymdogaethol newydd wedi’i ailgynllunio. Byddaf yn ymwneud yn fanwl â hyn dros y misoedd sydd i ddod.

I derfynu, yr wyf yn croesawu adroddiad Townsend, fel y bydd fy etholwyr. Mae Cwm Cynon yn teimlo ers blynyddoedd lawer mai ef yw’r perthynas tlawd. Bydd yr adroddiad hwn yn newid hynny’n sylfaenol, ac mae’n brawf unwaith eto o’r modd y mae’r Cynulliad hwn o dan arweiniad Llafur yn mynd ymlaen â’r gwaith o gyflawni er mwyn pobl Cymru.

Diolchaf i’r cyfranwyr i’r ddadl heddiw. Yr oedd gennym gonsensws ar ddechrau’r ddadl ar yr angen i fynd i’r afael ag achosion afiechyd. Fe lithrodd y pwnc pan siaradodd David Melding, ond byddaf yn cyfeirio ato eto. Mae eithriadau nodedig o ran deall achosion afiechyd yng Nghymru. Fodd bynnag, mae cryn unfrydedd yn y Cynulliad bod yn rhaid inni ymladd tlodi ac afiechyd drwy fynd i’r afael ag achosion afiechyd a thrwy ddyrannu’n hadnoddau yn ôl anghenion iechyd a brofwyd—ar sail tystiolaeth wyddonol yn ogystal ag egwyddor wleidyddol—yn ein cymunedau tlotaf.

Dywedodd David Melding ei fod yn dymuno gohirio’r broses weithredu er ei fod yn cefnogi adolygiad Townsend. Yr wyf yn gwerthfawrogi’r rhan a gymerodd yn y grŵp llywio cenedlaethol. Fodd bynnag, gyda pharch, Ebrill 2003 yw’r adeg orau i roi’r broses hon ar waith. Fel y dywedodd Lynne Neagle, Huw Lewis, Peter Law, Christine Chapman ac eraill, rhaid inni roi sylw i anghydraddoldebau iechyd yn awr. Yr wyf wedi ymrwymo i hynny.

Mae Arolwg Iechyd Cymru hefyd o gymorth wrth ganfod anghenion iechyd. Mae’r arolwg yn seiliedig ar ffiniau’r awdurdodau unedol, sydd yr un peth â rhai’r grwpiau iechyd lleol presennol a’r byrddau iechyd lleol newydd a gaiff eu datblygu. Amlygir yr anghenion iechyd yn Arolwg Iechyd Cymru. Yr oedd y cyfarwyddiadur ‘Mapio Dieithrwch Cymdeithasol yng Nghymru’, a ddeilliodd o Arolwg Iechyd Cymru yn 1999, yn cynnwys ffigurau am ddisgwyliad einioes, marwolaeth, ac iechyd a lles ledled Cymru. Mae’r Swyddfa Ystadegau Gwladol wedi cadarnhau bod yr arolwg hwnnw’n ddibynadwy.

A gytunwch fod yn rhaid inni fynd yn is na lefel y grwpiau iechyd lleol i gyrraedd y broblem? Fel yr eglurais yn fy araith, mae gwahaniaethau mawr oddi mewn i ardaloedd y grwpiau iechyd lleol.

Deliaf â’r pwynt hwnnw yn y munud. Yn gyntaf, yr wyf am ateb pwynt Huw Lewis am ddilysrwydd Arolwg Iechyd Cymru. Bu inni gynnal arolwg sampl drwy Grŵp Ymchwil NOP o’r rhai nad oeddent wedi cymryd rhan yn Arolwg Iechyd Cymru, a dilyswyd hwnnw hefyd gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol. Dyna pam y mae mor bwysig cael arweiniad tîm ymchwil annibynnol, sy’n ein galluogi i ategu’r defnydd o’r arolwg iechyd. Mae canfyddiadau’r gweithgorau dyrannu adnoddau yn 1998 a’r cyfrifiad o salwch sy’n cyfyngu ar fywyd yn tueddu i’r un cyfeiriad o ran targedu adnoddau o ganlyniad i Arolwg Iechyd Cymru.

Dywedaf eto yr hyn a ddywedais yn fy araith agoriadol: ni fydd yr un ardal yn derbyn llai o adnoddau nag y mae ar hyn o bryd, gan gynnwys cynnydd mewn costau a lwfans i adlewyrchu costau teithio anochel mewn ardaloedd gwledig ac addasiadau sy’n gysylltiedig ag oedran. Dyna bwysigrwydd y twf a feiyjrinodd y Llywodraeth hon yn y gwasanaeth iechyd. Mae pwynt Geraint yn bwysig. Mae’r gronfa anghydraddoldebau iechyd o £14 miliwn, y byddwn yn parhau i fuddsoddi ynddi, yn targedu cymunedau o fewn ffiniau awdurdodau lleol a byrddau iechyd lleol. Yn fy etholaeth i ym Mro Morgannwg, mae gennym gynllun o’r enw Barry Healthy Heart. Yn etholaeth Ann yn y Gogledd, a ledled Cymru, fe ymdrinnir ag anghydraddoldebau iechyd—yn enwedig yng nghyd-destun clefyd y galon—drwy gynlluniau tebyg y gellir eu targedu at lefel is nag ardaloedd awdurdodau unedol.

Fel y dywedodd fy nghyd-Aelodau, ym Mawrth 2000, cyhoeddodd y Canghellor y Trysorlys y cynnydd mwyaf erioed mewn gwariant ers sefydlu’r GIG. Pan gefais fy mhenodi yn Weinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, yr oedd gennym gyllideb o £2.6 biliwn, a bydd hynny’n codi i £3.7 biliwn erbyn 2003. Dyna’r cynnydd mwyaf erioed yng nghyllideb y GIG, a rhaid inni dargedu hwnnw’n awr, David. Ni allwn ganiatáu unrhyw lithriant ar ddyrannu’r adnoddau yr ydym wedi cytuno arnynt. Ynghylch pwynt Brian Hancock am fformiwla Barnett, yr ydym yn gwario mwy ar iechyd o ganlyniad i ddatganoli. Penderfynodd y Cynulliad wario mwy o ganlyniad i’r cynnydd yn ein dyraniad yng nghyllideb y Canghellor yn 2000—cyllideb sy’n fwyfwy synhwyrol. Buoch yn ddigon haerllug, Brian, â dweud nad ydym yn gwario’r arian. Onid ydych yn darllen eich papurau Pwyllgor? Yr ydych yn aelod o’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol—

Brian Hancock a Peter Rogers a godasant—

Pam yr oedd £45 miliwn o danwariant yng nghyllideb iechyd y llynedd?

Felly nid ydych yn darllen eich papurau Pwyllgor?

Yr ydwyf.

Nid ydych yn sylweddoli bod y Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau, Edwina Hart, drwy reoli gofalus wedi’n galluogi i gael £48 miliwn fis Hydref diwethaf ar gyfer rhaglen adnewyddu cyfalaf i Gymru gyfan, sy’n golygu y bydd offer newydd ac addasiadau newydd mewn ysbytai a chymunedau ledled Cymru. Mae’r rheolaeth ariannol yn sicrhau y caiff pob ceiniog o’n cyllideb iechyd ei gwario.

Kirsty, yr ydych yn iawn wrth ddod â ni’n ôl at y strategaeth ddeuol. Mae’n bwysig inni wrando ar ein Prif Swyddog Meddygol, a siaradodd â ni ddoe am bwysigrwydd llywodraeth leol a’r sector gwirfoddol wrth fynd i’r afael ag achosion anghydraddoldeb iechyd. Mae hynny wrth wraidd ein diwygiadau yng Nghymru. Pwy sy’n eistedd ar ein byrddau iechyd lleol? Llywodraeth leol, y sector gwirfoddol a gweithwyr iechyd proffesiynol yw’r rhai a fydd yn ein harwain wrth ddelio â thai, yr amgylchedd, gwarchod y cyhoedd, a’r holl faterion y mae’r grwpiau iechyd lleol yn ymwneud â hwy. Disgrifiodd Christine beth y mae grŵp iechyd lleol yn ei hardal hi’n ei wneud eisoes o dan arweiniad ymarferwyr cyffredinol, llywodraeth leol a’r sector gwirfoddol.

A ydych yn cytuno na fydd yr holl arian ychwanegol yr ydych yn ei fuddsoddi yn y gwasanaeth iechyd yn tycio dim os na roddir sylw i’r argyfwng yn y sector cartrefi gofal a phreswyl? Pan ystyriwch fod costau ysbytai yn £1,000 y diwrnod, ac yn £1,000 yr wythnos mewn ysbytai cymunedol, os na allwn symud y rhai sydd yn y gwelyau i ofal eilaidd, mae’n bosibl y bydd yr holl wasanaeth yn gorfod cau’n gyfan gwbl.

Yr wyf yn ymdrin yn benderfynol â’r mater hwn ac, fel y cyhoeddais ddoe, buddsoddir £7 miliwn ychwanegol i ddelio ag ef.

Wrth ystyried syniadau cyfeiliornus David a Peter, sy’n seiliedig ar egwyddorion Torïaidd, am iechyd a hybu iechyd, rhaid inni sylweddoli ein bod yn gwneud llawer yn gyffredinol. Yr oedd yn ddiwrnod dim ysmygu cenedlaethol ddoe, a chynhelir digwyddiad rhoi’r gorau i ysmygu amser cinio. Yr ydym yn gwneud llawer yn ein cymunedau i wella iechyd. Dyna’r pwynt allweddol. Mae a wnelo hyn â gwella iechyd, ond mae hefyd yn ymwneud â’r modd yr ydym yn symud y materion yn eu blaen. Yn gyntaf, David, mae ar bobl angen swyddi, tai da ac amgylchedd da, incwm gweddus, tegwch, cyfiawnder a chydraddoldeb. Nid ydynt am gael David Davies yn pregethu wrthynt am eu harferion ysmygu ac iechyd.

Nid yw’r Gweinidog ond yn ailadrodd yr hyn yr ydym ni i gyd yn ei wybod. Wrth gwrs bod ar bobl eisiau swyddi a thai da. Yr ydym oll yn gwybod hynny, felly pam y mae’n trafferthu dweud wrthym? Y ffaith yw eich bod yn derbyn bod llawer o ysmygu, yfed a bwyta’n afiach yn achosi problemau iechyd. Yr ydych wedi derbyn hynny. Dyna’r union bwynt a wnaeth Alun Cairns a minnau. Pam y mae’n rhaid ichi droi pob dim yn sgorio pwyntiau gwleidyddol?

Chi a ddewisodd godi a cheisio tanseilio’r rhaglenni pwysig hyn sy’n rhan o wella iechyd. Dywedodd Peter Townsend fod yn rhaid inni ymwneud â hyn fel strategaeth sydd wedi’i chydnabod gan bawb yn y Cynulliad: y Pwyllgor Datblygu Economaidd a’r Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes; a’r Gweinidog dros yr Amgylchedd a phob Aelod. Rhaid inni oll ystyried y darlun cyflawn o wella iechyd a chyfleoedd, nid dilorni sut y mae pobl, yn enwedig y bobl dlotaf yng Nghymru, yn byw.

Codaf bwynt o gonsensws, neu gytundeb: gan ei bod yn wythnos dim ysmygu genedlaethol, a ydych yn croesawu’r ffaith bod David Davies ac Alun Cairns wedi ymrwymo’n awr i ymgyrch ymosodol yn erbyn y gwerthwyr tybaco a’r bragwyr?

Gwnaethoch eich gorau i geisio achub eu croen. Fodd bynnag, rhaid inni symud ymlaen; yr wyf wedi derbyn llawer o ymyriadau.

Nace, Alun, yr wyf wedi derbyn llawer o ymyriadau. [Torri ar draws.]

Er mwyn ymateb i’r pwyntiau a wnaeth Huw a Lynne am ein dull o hyrwyddo hyn, yr wyf yn eich sicrhau mai’r ardaloedd sy’n bellaf oddi wrth eu cyfrannau targed ar hyn o bryd a gaiff y cynnydd mwyaf. Fodd bynnag, fe wneir hynny dros amser. Rhaid rheoli hyn yn gyfrifol, ac yr wyf eisoes wedi sôn am y wybodaeth yr ydym yn ceisio’i chasglu i’n goleuo. Rhaid seilio hyn ar gamau gan Lywodraeth Cynulliad Cymru i fynd â hyn ymlaen yn gyfrifol, drwy ddyrannu adnoddau ar sail twf. Bydd yr ardaloedd hynny sydd â nifer anghyfartal o bobl ddifreintiedig ar eu hennill. Mae’n gysylltiedig â’r ddeddf gofal gwrthgyfartal yr ydym wedi’i thrafod yn y Siambr hon, a ddisgrifiwyd gan Dr Julian Tudor Hart. Mae ef yn feddyg teulu mawr arall o Gymru yr ydym yn dibynnu arno, a chwaraeodd ran bwysig wrth ein cyfarwyddo ar y ffordd ymlaen, i’r graddau bod yn rhaid inni ystyried targedu adnoddau a gwella iechyd.

Ailadroddodd Kirsty bwynt pwysig Peter Townsend y gallem fod yn gwario’r arian yn annoeth, oni bai ein bod yn gwybod sut yr ydym yn gwario’n harian ar iechyd ac yn gwybod beth yw’r canlyniad. Mae tair rhan i’r strategaeth hon.

Ac ateb pwynt Lorraine, mae diogelwch cymunedol yn ymwneud hefyd â phartneriaethau lleol, sy’n cynnwys llywodraeth leol a’r heddlu.

Mae hyn yn ymwneud â gwella iechyd, targedu’n cymunedau tlotaf—lle y mae’r iechyd gwaethaf—a sicrhau y cânt gyfran deg o’r adnoddau. Mae a wnelo hefyd â thargedu iechyd gwael drwy weithio mewn partneriaeth, a hyrwyddir hynny o Ebrill 2003 gan ein byrddau iechyd lleol.