Mae bodolaeth y Cynulliad yn golygu y gallwn fynd i’r afael â diffygion ffisegol, cymdeithasol ac economaidd ein cymunedau mewn modd cydlynol ac integredig, sy’n sensitif ac yn ymatebol i anghenion a dymuniadau’r cymunedau. Mae’r Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai wedi trafod yr adroddiad ac mae’r gwelliannau a gynigiwyd gan aelodau’r Pwyllgor wedi’u hymgorffori yn yr adroddiad diwygiedig sydd ger eich bron heddiw. O ganlyniad i hynny, mae lle amlycach i faterion y Gymraeg, ac yr ydym yn tynnu sylw at rôl yr ymarferwyr cyffredinol, gwasanaethau yn y gymuned a’r camau yr ydym wedi’u cymryd i hyrwyddo gofal iechyd ataliol. Trafodasom yr hyn y mae angen ei wneud i roi rhan i bobl ifanc mewn penderfynu a chytunais i godi mater hyfforddi rhagor o weithwyr y blynyddoedd cynnar gyda’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol a’r Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes. Yn ogystal â hynny, yr wyf wedi nodi materion tymor hwy a godwyd gan y Pwyllgor. Yn gyntaf, mae angen mecanwaith o fewn yr adroddiad i gofnodi newidiadau yn y ddeddfwriaeth digartrefedd ac i asesu pa mor effeithiol yw gwaith y Comisiwn Digartrefedd. Yn ail, mae angen inni adolygu’r ariannu cenedlaethol a lleol i’r grwpiau Cymru gyfan, yn ôl eu heffeithiolrwydd wrth ddelio ag allgáu cymdeithasol. Yn drydydd, rhaid inni adolygu targedau aelodaeth yr undebau credyd.

Aethpwyd i’r afael ag allgáu cymdeithasol o lawer o gyfeiriadau gwahanol ond, yr wyf yn gobeithio, ag un pwrpas. Mae rhaglen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf Llywodraeth Cynulliad Cymru yn allweddol yn y gwaith hwn. Yr wyf wedi darparu £65 miliwn i fynd i’r afael â thlodi yn ardaloedd mwyaf difreintiedig Cymru dros y ddwy flynedd nesaf. Mae’n debyg y bydd y symiau o arian cyhoeddus a aiff i fwy na 100 o’r ardaloedd mwyaf difreintiedig yng Nghymru’n fwy o lawer na hynny, gan fod llawer o raglenni ariannu’r Cynulliad ac asiantaethau sector cyhoeddus eraill wedi targedu ardaloedd Rhoi Cymunedau’n Gyntaf.

Mae diweithdra ac anweithgarwch economaidd yn effeithio ar safonau iechyd, addysg a thai, yn ogystal â lefelau troseddu. Mae synnwyr ymarferol yn awr mewn dod â gwahanol adrannau at ei gilydd i ymosod yn unol ac yn gydlynol ar broblemau cymdeithasol ac economaidd lleol penodol. Mae’r Cynulliad, o’r diwedd, yn peri bod modd gwneud hynny. Mae delio â rhai o’r materion hyn yn ymwneud â gwyddor y posibl.

Rhaid i Gymru roi sgiliau newydd a gwell cymwysterau i’w gweithlu, yn enwedig ei phobl ifanc. Gobeithiaf y bydd sefydlu Dysgu ac Addysgu Cymru’n llwyddiannus yn fodd i chwyldroi’n dull o roi addysg a hyfforddiant ôl-16 yng Nghymru. Yn ogystal â hynny, yr ydym wedi sefydlu Gyrfa Cymru, gwasanaeth cyfarwyddyd cenedlaethol i bob oed sy’n unigryw yn y DU, a strategaeth sgiliau sylfaenol £27 miliwn i bob oed i wella sgiliau sylfaenol o’r blynyddoedd cynnar hyd at oedolaeth. Byddaf hefyd yn disgwyl i’r cynghreiriau iechyd lleol newydd sicrhau bod lle amlwg i iechyd a lles yn y cynlluniau partneriaeth Rhoi Cymunedau’n Gyntaf.

Mae gan y Cynulliad a’i bartneriaid rôl bwysig i’w chwarae wrth ddarparu cymorth i deuluoedd sy’n agored i niwed a rhai ar incwm isel lle y mae pobl yn byw mewn tai anaddas. Mae hynny’n hollbwysig o wybod am yr effaith gwbl negyddol a gaiff tai gwael ar iechyd corfforol a meddyliol a lles pobl.

Mae Ymestyn Hawliau, menter y Cynulliad, yn ceisio darparu gwell gwasanaethau a chymorth i bobl ifanc. Y model hawliau sy’n rhoi’r safonau i fesur y ddarpariaeth leol i bob grŵp o bobl ifanc. Un o’r problemau pennaf sy’n effeithio ar ddyfodol pobl ifanc heddiw yw camddefnyddio sylweddau. Yr ydym yn neilltuo adnoddau sylweddol a chynyddol i hybu ymdrechion y rhai sy’n gweithio ym maes camddefnyddio sylweddau, gan ganolbwyntio’n benodol ar driniaeth a gofal pobl ifanc sy’n camddefnyddio sylweddau.

Mae’r gallu i gadw mewn cysylltiad â ffrindiau a pherthnasau’n hanfodol i’r ymdeimlad o gymuned. Yr wyf yn arbennig o falch y bydd pensiynwyr a phobl anabl yng Nghymru, o Ebrill ymlaen, yn gallu bod yn sicr o gael teithio am ddim ar eu bysiau lleol.

Rhaid inni hefyd ostwng lefelau troseddu a chreu cymunedau mwy diogel. Ategir hynny drwy gyllid o dros £20 miliwn ynghyd ag amryw o ddarpariaethau statudol newydd gan Lywodraethau’r DU a’r Cynulliad, a gwneir pob ymdrech i sicrhau bod yr arian yn mynd at y mannau mwyaf anghenus, sef y cymunedau mwyaf difreintiedig. Mae hynny’n cynnwys dros £1 filiwn i brosiectau teledu cylch caeedig mewn ardaloedd Rhoi Cymunedau’n Gyntaf. Mae Llywodraeth y Cynulliad yn helpu’n uniongyrchol â’i hymgyrch Cartrefi Mwy Diogel y Gaeaf Hwn sy’n costio £2 filiwn.

Rhaid inni hefyd annog mwy o bobl i bleidleisio a sefyll fel ymgeiswyr mewn etholiadau. Yr wyf am weld pobl â gallu a phenderfyniad sy’n gallu symud ymlaen o’r cynghorau cymuned i’r cynghorau sir, i’r Cynulliad, i San Steffan ac i Ewrop.

Ni allaf gefnogi’r gwelliannau a gynigiwyd. Mae gwelliant 1 Jonathan Morgan yn methu â chydnabod y dull cynhwysol sydd ei angen i fynd i’r afael ag allgáu cymdeithasol. Mae’r Llywodraeth yn cydnabod cyfraniad gwerthfawr y sector gwirfoddol, ond mae angen inni ddod â busnes, llywodraeth leol, asiantaethau’r Llywodraeth genedlaethol, a’r sectorau cymunedol a gwirfoddol at ei gilydd i fynd i’r afael â’r problemau ar y cyd. Ni fyddai’n briodol sôn am un sector yn benodol.

Mae gwelliant 2 yn enw Jocelyn Davies yn adlewyrchu cydnabyddiaeth Llywodraeth Cynulliad Cymru mai plant a phobl ifanc yn aml yw’r rhai mwyaf diamddiffyn mewn cymdeithas, a’r rhai sy’n fwyaf agored i’r perygl o allgáu cymdeithasol. Mae’r adroddiad blynyddol yn tynnu sylw’n benodol at y polisïau a’r rhaglenni sydd ar waith gennym i sicrhau’r dechrau gorau posibl mewn bywyd iddynt. Felly, ni chredaf fod y gwelliant yn berthnasol.

Ynghylch gwelliant 3 yn enw Jocelyn Davies, rhaid i holl ddeddfwriaeth Llywodraeth y Cynulliad fod yn gyson â themâu allweddol y Cynulliad, ac un o’r rheini yw cynhwysiant cymdeithasol. Yn y Pwyllgorau Pwnc y gellir mynegi pryderon ynghylch deddfwriaeth benodol yn fwyaf buddiol. Bydd y bwrdd polisi adfywio cymunedol a chynhwysiant cymdeithasol yn monitro effeithiau deddfwriaeth ar y lefel ymarferol a strategol, a bydd yr adroddiad blynyddol yn adolygu ac yn ailasesu’r polisïau. Felly, gellir cynnwys ysbryd gwelliant Jocelyn.

Mae economeg maint Cymru’n golygu ei bod yn gwneud synnwyr ceisio atebion cynhwysfawr i’n problemau cymdeithasol ac economaidd. Mae’r Llywodraeth o’r farn bod y syniad o ddod â busnes, llywodraeth leol, asiantaethau cenedlaethol a chyrff gwirfoddol at ei gilydd i fynd i’r afael ag allgáu cymdeithasol a thlodi ar y cyd yn gwbl synhwyrol. Dyma’r modd mwyaf effeithiol ac effeithlon hefyd i greu cymdeithas hapusach a mwy ffyniannus. Cymeradwyaf y cynnig i chi.

Mae hwn yn bwnc pwysig, ac yr oeddwn wedi gobeithio y byddem wedi gallu sicrhau llawer o gonsensws; mae’n amlwg na chawn hynny ar y gwelliannau, ond efallai y cawn gytundeb ar bwysigrwydd hyrwyddo cynhwysiant cymdeithasol. Dymunaf roi ystyriaeth i ychydig o’r pethau a ddywedodd y Gweinidog, oherwydd bu rhai datblygiadau cadarnhaol. Crybwyllodd undebau credyd, sy’n ddefnydd rhagorol o rymoedd y farchnad, yn fy marn i, ac yn adeiladu ar sail yr hen syniad cydweithredol sef, os ydych yn byw mewn system gyfalafol, ei bod cystal ichi ddefnyddio pob dyfais sydd ar gael i chi. Dyna a wnaiff yr undebau credyd. Mae gan bobl sydd ag adnoddau gweddol fach bob hawl i gael benthyciadau a chyfrifon cynilo sy’n cynnig cyfraddau llog rhesymol. Mae hyn yn bwysig, oherwydd mae’r rhan fwyaf o bobl yn gwneud rhyw fath o gytundeb benthyciad, ac mae’n debyg nad yw’r rhan fwyaf ohonom yn sylweddoli nad yw llawer o bobl yn gallu cael at y cyfraddau mwy cystadleuol am fod eu hincwm yn isel neu’n afreolaidd. Gan hynny, mae hybu undebau credyd yn bwysig. Maent yn tueddu i fod wedi’u lleoli’n lleol, ac mae hynny’n elfen hollbwysig yn eu hapêl. Deallaf ei bod yn bosibl y bydd datblygiadau o ran lleoli undebau credyd mewn sectorau cyflogaeth, a allai fod yn ddull arall o ddatblygu’r cysyniad pwysig hwn. Mae hynny’n galonogol.

Bu gwelliant yn y rhan a gymerir gan bobl ifanc dros y blynyddoedd diwethaf hyn, a bydd y fforymau ieuenctid a sefydlwyd yng Nghymru’n ddull cadarnhaol o gael barn gan y sector pwysig hwnnw o’r boblogaeth. Pobl ifanc sy’n derbyn llawer o’r gwasanaethau cyhoeddus yr ydym yn gyfrifol amdanynt, ac eto, yn draddodiadol, nid oes ganddynt lais effeithiol. Cymeradwyaf waith Cyngor Bro Morgannwg yn sefydlu fforwm ieuenctid, a gyda llaw, mae wedi cynnal arolwg rhagorol, sy’n fodel o arfer da, yn fy marn i, ac y gallai fod o ddiddordeb i’r Aelodau ei weld. Fe fu cynnydd, yn sicr, ac mae’n iawn inni ddweud wrth y gwasanaeth iechyd a llywodraeth leol fod yn rhaid iddynt gynnwys y grŵp hwn yn effeithiol, a’i gymryd o ddifrif.

Mae’n briodol canmol y cynghreiriau iechyd. Hybu iechyd da ac annog cymunedau i ddod at ei gilydd a chymryd camau effeithiol drwy amrywiaeth eang o gyfryngau yw’r dull gorau, yn sicr, o wella iechyd a lles yn y tymor hir. Dyna’r dewis dull o hybu iechyd cyhoeddus ers canol y bedwaredd ganrif ar bymtheg, pan ddarganfuwyd ym Merthyr Tudful fod safon y cyflenwad dŵr a gwaredu carthion yn aruthrol bwysig i iechyd pobl. Pan lwyddodd y peirianwyr cyhoeddus yn hynny o beth, bu gwelliant mawr mewn iechyd cyhoeddus, a hynny i fwy o raddau nag y buasai modd ei gyflawni drwy unrhyw ymyriad clinigol uniongyrchol ar y pryd. Felly, credaf fod y cynghreiriau iechyd yn adeiladu ar sail traddodiad Cymreig anrhydeddus, a’u bod yn bwysig wrth sicrhau gwelliant sylweddol yn iechyd y boblogaeth gyffredinol.

Yn olaf, dymunaf fynd yn ôl at bwnc y sector gwirfoddol. Yn yr holl feysydd y soniais amdanynt, y sector gwirfoddol yw’r cyfrwng gorau. Ganddo ef y mae’r cysylltiadau gorau â chymunedau lleol ac ef sydd yn y sefyllfa orau i roi rhywfaint o gyngor ymestynnol i ni ac i’n herio, gan ddweud wrthym nad yw’n blaenoriaethau’n hollol gywir neu fod angen inni roi mwy o bwyslais ar rai materion. Dyna pam yr ydym wedi sôn am y sector gwirfoddol yn benodol. Derbyniaf yr hyn a ddywed y Gweinidog fod yn rhaid iddo fod yn ddull cydlynol a chyd-drefnedig, ond yr wyf yn siomedig nad yw’n gallu cefnogi’r gwelliant. Fodd bynnag, nid af ar ôl hynny oherwydd rhaid hyrwyddo consensws yn y ddadl benodol hon.

Cynigiaf welliant 2. Ychwanegu paragraff newydd:

Dechreuaf drwy ddatgan buddiant, y dylaswn fod wedi’i ddatgan yn y ddadl flaenorol. Dylai’r adroddiad cynhwysiant cymdeithasol hwn fod yn un o’r adroddiadau pwysicaf y mae’r Cynulliad hwn yn ei gynhyrchu. Fodd bynnag, anodd yw pennu ffiniau’r hyn a ddylai neu na ddylai fod ynddo. Mae’r ffurf a’r cynnwys wedi datblygu ac, yr wyf yn gobeithio, bydd yn parhau i ddatblygu ac mae’n well nag adroddiad y llynedd—maent yn gwella bob blwyddyn yr ydym yn gwneud hyn—o ran ffurf a manylder.

Mae gwelliant 2 Plaid Cymru’n ymwneud â thlodi plant. Mae’n ffaith bod plant yng Nghymru’n fwy tebygol o ddod o deuluoedd sydd ar incwm isel na phlant mewn rhannau eraill o’r DU. Mae adroddiad y grŵp gweithredu tlodi plant wedi tynnu sylw at y ffaith bod 36 y cant o’r plant yng Nghymru’n byw mewn cartrefi sydd â llai na hanner incwm cyfartalog y DU. Fodd bynnag, am fod sefyllfa ariannol y plentyn yn tueddu i ddibynnu ar un ei rieni, mae’r datganiad hwn yn cyfeirio hefyd at fater ehangach tlodi cyffredinol ac yn datgan yn glir fod 36 y cant o’r teuluoedd yng Nghymru’n ennill llai na hanner incwm cyfartalog y DU. Mae hwnnw’n ystadegyn damniol ac yn bwynt gwerth ei nodi. Mae’n berthnasol i’r adroddiad hwn ar gynhwysiant cymdeithasol, oherwydd beth sy’n achosi allgáu cymdeithasol yn fwy na lefel yr incwm y teulu?

Os felly y mae, ac os oes dyletswydd ar y Cynulliad i hyrwyddo cynhwysiant cymdeithasol, sut y byddwn yn mesur a ydym yn llwyddo ai peidio? Gellid defnyddio’r adroddiad blynyddol hwn i’r diben hwnnw. Yr ydym oll yn ymwybodol o’r datganiadau yr wythnos hon gan yr Aelod dros Ferthyr Tudful a Rhymni, nad yw’n teimlo bod y weinyddiaeth hon yn cyflawni’i dyletswydd i leihau tlodi a chreu cyfiawnder cymdeithasol. Ar adegau eraill, mae’r un Aelod wedi galw am asesiad o’r modd y mae’r Cynulliad yn defnyddio’i gyllideb i sicrhau y caiff arian ei gyfeirio i’r diben hwnnw. Mae Plaid Cymru’n cytuno. Rhaid inni ddatblygu mecanwaith o’r fath ac efallai y gallai ac y dylai’r adroddiad blynyddol hwn fod yn rhan o hynny. Fodd bynnag, os yw’r adroddiad hwn yn parhau’n gasgliad o’r holl ddatganiadau, polisïau a chyfarwyddiadau a gyhoeddwyd gan y Llywodraeth Lafur/Ryddfrydol, ond yn methu â monitro unrhyw gynnydd tuag at eu cyflawni, mae’n methu yn ei waith. Mae’n anhygoel o anodd dyfeisio mesur i lawer o’r materion a godir yn yr adroddiad hwn. Fodd bynnag, yn yr adroddiad y llynedd, galwais am ddarparu gwell data ym maes allgáu cymdeithasol ac ailddatganaf yr alwad honno eleni. Sylweddolaf fod y mynegrif amddifadedd lluosog a ‘Mapio Dieithrwch Cymdeithasol yng Nghymru’ gennym, ond cyhoeddwyd y ddogfen honno yn 1999. A yw’r Gweinidog yn teimlo ei bod bellach yn bryd cyhoeddi ymarfer mapio arall o’r math hwnnw? Mae’r grŵp gweithredu tlodi plant yn nodi yn ei ymchwil nad oes mesur cytunedig unffurf i asesu’r ffigurau tlodi. Gobeithiaf, erbyn adeg yr adroddiad blynyddol y flwyddyn nesaf, y bydd gennym ystadegau Llywodraeth cyfoes i fesur y cynnydd yn erbyn y targedau hynny.

Mae Llywodraeth y DU wedi addo dileu tlodi plant a phensiynwyr erbyn diwedd y degawd. Yr arwyddion yw ei bod yn methu’n druenus. Mae chwarter y boblogaeth—13 miliwn o bobl—yn byw mewn tlodi. Mae’r ffaith honno’n waeth byth pan ystyriwch mai gan y DU y mae’r economi bedwaredd gyfoethocaf yn y byd. A all Llywodraeth Cymru ddweud yn onest ei bod yn gwneud yn well o gwbl na’i chymheiriad yn y DU wrth gyflawni’r nod hwnnw? Os felly, sut y bydd Cymru’n mesur y cynnydd hwnnw?

Yr wyf yn falch o gefnogi’r cynnig ar yr ail adroddiad blynyddol ar gynhwysiant cymdeithasol yng Nghymru, ac o longyfarch Llywodraeth Cynulliad Cymru ar ei phenderfyniad i fynd i’r afael â thlodi ac anfantais gymdeithasol ledled Cymru. Mae’r adroddiad hwn yn arolwg buddiol o sut y mae polisïau a rhaglenni Llywodraeth Cynulliad Cymru’n ymdrin â thlodi ac allgáu cymdeithasol yn y cymunedau mwyaf difreintiedig yng Nghymru.

Derbyniaf fod y targedau a geir yn yr adroddiad wedi’u hadolygu ar ôl i’r Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai ystyried yr adroddiad drafft ar 13 Chwefror. Fodd bynnag, manteisiaf ar y cyfle hwn i ailadrodd rhai pryderon a fynegwyd gan aelodau’r Pwyllgor pan drafododd yr adroddiad yn ei gyfarfod ar 6 Mawrth. Ystyriodd y Pwyllgor y mesurau a’r targedau a oedd yn yr adroddiad a theimlai y dylid ystyried gwella a pharhau â’r arian i’r cyrff allweddol sy’n ymwneud ag ymladd allgáu cymdeithasol yng Nghymru drwy gyrff yn y sector gwirfoddol. Yn ystod cyfarfod y Pwyllgor ar 13 Chwefror, cyfeiriais at y ffaith nad oedd cyfeiriadau penodol at ofal plant yn y targedau arfaethedig. Fodd bynnag, awgrymwyd y dylai’r adroddiad gynnwys targedau ychwanegol sy’n adlewyrchu’r argymhellion a geir yn adroddiad Waterhouse. Cyfeiriais yn benodol at yr uned gadw newydd a agorwyd yng ngharchar y Parc, Pen-y-bont ar Ogwr i rai 15 i 17 mlwydd oed. Yr wyf yn falch fod y Gweinidog wedi cytuno i ysgrifennu at y Swyddfa Gartref i gael gwybod a yw argymhellion Waterhouse yn cael eu gweithredu yng ngharchar y Parc. Yr wyf yn disgwyl ymateb y Swyddfa Gartref â diddordeb.

Yng nghyfarfod y Pwyllgor ar 6 Mawrth, tynnodd yr Aelodau sylw at yr angen i sicrhau bod plant a phobl ifanc yn gallu derbyn gofal iechyd sylfaenol a phwysigrwydd datblygu strategaethau i gynyddu’r mynediad at wasanaethau deintyddol, o ystyried y prinder deintyddion mewn ardaloedd difreintiedig. Fel y dywedodd y Gweinidog eisoes, mynegwyd pryder hefyd ynghylch yr anawsterau y mae pobl ddigartref yn eu hwynebu wrth geisio gwasanaethau gofal iechyd sylfaenol. Oherwydd hynny, awgrymwyd y dylai’r adroddiad ar gynhwysiant cymdeithasol gynnwys manylion ychwanegol am y camau a gymerir gan Lywodraeth Cynulliad Cymru i’w gwneud yn haws i bobl sy’n agored i niwed a rhai a allgaewyd yn gymdeithasol dderbyn gwasanaethau meddygon teulu. Diolchaf i’r Gweinidog am nodi ei bod wedi ac y bydd yn ystyried argymhellion y Pwyllgor.

I gefnogi gwelliant 3 o’r eiddom, siaradaf am weithrediad y ddeddfwriaeth y gwnaethom ei phasio fis Chwefror y llynedd i ymestyn y categorïau o bobl ddigartref ag angen blaenoriaethol—cam y gwyddem y byddai’n cael effaith ar gynhwysiant cymdeithasol. Mae gwaith achos gan grwpiau tai ers hynny wedi tynnu sylw at nifer o broblemau a gafwyd wrth weithredu’r ddeddfwriaeth newydd hon a rhaid inni roi sylw i hynny’n gyflym. Ymddengys fod diffyg ymwybyddiaeth o’r dyletswyddau newydd, fel bod llawer o bobl a allai fod yn gymwys nad ydynt yn ceisio cymorth gan yr awdurdodau lleol. Mae diffyg ymwybyddiaeth hefyd ymysg llawer o’r staff sy’n gweithio gyda rhai a allai fod yn gymwys i’w hailgartrefu o dan y ddeddf newydd, ac mae hyn yn peri pryder. Ceir gormod o benderfyniadau anghywir gan y cynghorau pan yw’r rhai a ddylai fod yn gymwys yn ymgeisio am dai. Mae cynnydd yn nifer y penderfyniadau o fwriadoldeb gan yr awdurdodau lleol, lle y mae’r awdurdod lleol wedi derbyn bod rhywun yn ddigartref a bod dyletswydd i’w gynorthwyo, ond yn darganfod rhesymau eraill dros ei wrthod. Mae’r rhai sy’n gweithio yn y maes yn pryderu bod diffyg gwybodaeth, ynghyd â’r hyn y gellid ei ystyried yn hawdd yn benderfyniad i beidio â chydymffurfio ag ysbryd a bwriad y ddeddfwriaeth newydd gan rai, wedi golygu bod rhai pobl a ddylasai fod wedi derbyn cymorth drwy’r ddeddf newydd wedi’u siomi.

Y problemau mwyaf cyffredin yw bod yr awdurdodau lleol yn sarnu ar y ddeddfwriaeth newydd â pholisïau allgáu lleol a bod y cynghorau lleol yn defnyddio’r label ‘digartrefedd bwriadol’ i osgoi’r dyletswyddau ailgartrefu llawn. Er enghraifft, gwrthodwyd llety dros dro ac unrhyw gymorth arall i wryw 17 mlwydd oed oherwydd euogfarn flaenorol am ddifrod troseddol; daeth merch 16 mlwydd oed i fod yn ddigartref wedi i’w mam symud i’r Alban, ond penderfynwyd ei bod yn fwriadol ddigartref am nad oedd wedi mynd gyda hi, a barnwyd hefyd fod benyw sengl ifanc a oedd yn ffoi rhag trais dan law ei chyn gymar wedi’i gwneud ei hun yn ddigartref o fwriad. Mae’r achosion hyn, a llawer o rai eraill—

Codwch bwyntiau pwysig. Yr wyf yn ymwybodol o nifer yr anghysonderau yn y modd y mae’r cynghorau lleol yn gweithredu’r ddeddfwriaeth hon. Yr wyf wedi’u codi gyda’r swyddogion perthnasol ac mae’n bwysig dwyn enghreifftiau i sylw’r swyddogion fel y gellir ystyried cyfarwyddyd i weld a oes modd ei newid yn unol â hynny

Fel y dywedais, yn yr achosion hyn ac, yr wyf yn siŵr, mewn llawer o rai eraill, fe heriwyd penderfyniad cyntaf yr awdurdod lleol yn llwyddiannus a’i wrthdroi â chymorth Shelter. Mae hynny, fel y dywedasoch, yn dangos gwendid y penderfyniadau hynny yn y lle cyntaf. Fodd bynnag, beth am y bobl hynny nad ydynt yn ddigon effro i gysylltu â Shelter, y Cynulliad neu gyrff eraill? Wedi’r cwbl, y rhai y mae arnynt angen cyngor mwyaf yn aml yw’r rhai na allant ei gyrraedd.

Nid ydym o blaid mynd â phŵer oddi wrth yr awdurdodau lleol. Fodd bynnag, fel y dywedodd Peter, mae tystiolaeth o anghyfiawnder a bod y ddeddfwriaeth newydd yn cael ei dehongli’n anghyson. Efallai y gallai’r Gweinidog ystyried cynorthwyo’r awdurdodau lleol drwy roi cyfarwyddyd pellach iddynt, oherwydd rhaid inni eu cynorthwyo wrth weithredu’r cynigion hyn yn hytrach na throi at eu henwi a’u cywilyddio. Nid yw ond yn iawn i bobl y mae arnynt angen lloches gael eu trin yn gyson ledled Cymru. Mae’r Gweinidog wedi nodi eisoes na fydd y Llywodraeth yn cefnogi’r gwelliant, ond y bydd yn mynd â’r sylwadau hyn yn ôl i’r Pwyllgor Pwnc. Diolchaf iddi am hynny, a gofyn iddi wneud hynny fel mater o frys. Yn ei hymateb i’r ddadl hon, a allai nodi pryd y mae hynny’n debygol o ddigwydd, os gwêl yn dda?

Dyma’r mater pwysicaf y dylai’r Cynulliad ganolbwyntio arno. Rhaid inni sicrhau ein bod yn bwrw ymlaen â’n hagenda i fynd i’r afael â thlodi ac achosion tlodi. Rhaid inni wrthwynebu tlodi, ond rhaid inni hyrwyddo cyfleoedd hefyd. Cyfle i bawb yw un o werthoedd canolog fy mhlaid. Ni ellir dileu tlodi drwy gamau gan y Llywodraeth yn unig: rhaid iddi weithio gyda rhieni a chyda chyrff gwirfoddol, elusennol a chymunedol. Er gwaethaf datganiad anffodus Mrs Thatcher am gymdeithas, mae’r fath beth â chymdeithas yn bodoli: cymuned o gymunedau, degau o filoedd o gymdogaethau lleol, cymdeithasau dinesig, undebau, elusennau, cyrff gwirfoddol—pob un yn unigryw ac yn arbennig. Yr wyf am i Gymru gael ei sbarduno drwy hynny, gan filiwn o ganolfannau gweithredu a thosturi, pryder a menter sydd gyda’i gilydd yn ymgorffori syniad Cymreig—sef cymdeithas ddinesig.

Canolbwyntiaf ar y ffaith mai’n cyfrifoldeb ni yw sicrhau cyfleoedd i bawb a bod plant yn cael dechrau gweddus mewn bywyd. Gweithredu ar dlodi plant yw dyletswydd y genhedlaeth hon at yr un nesaf. Mae miliynau o blant na ddylent fod yn tyfu mewn tlodi wedi’u tynghedu i fethu cyn dechrau eu taith drwy fywyd oherwydd amddifadedd a diffyg cyfle. Fe wyddom, os na weithredwn yn awr, na fydd bywyd byth yn deg â’r plant hyn. Mae ar blant mewn ardaloedd difreintiedig angen cael y Llywodraeth o’u plaid; dyna’u haeddiant a rhaid iddynt gael hynny—Llywodraeth sydd wedi ymrwymo i gyfiawnder cymdeithasol ac yn ymladd drosto. Mae fy Llywodraeth wedi dechrau gwneud hynny yn San Steffan, gyda’r budd-daliadau plant mwyaf erioed, yr isafswm cyflog, y Fargen Newydd i rieni unigol a’r credyd treth plant. Diolch i’r Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau, mae’r Cynulliad wedi cynhyrchu’r rhaglen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf.

Mae tystiolaeth ddiymwad bod y tair blynedd cyntaf o oes y plentyn yn hollbwysig i’w ddatblygiad personol. Gallant gael effaith ar les deallusol ac emosiynol y plentyn ar hyd ei oes. Bydd Cymorth, y gronfa cymorth plant a phobl ifanc, yn dod â’r gwahanol ffynonellau ariannu at ei gilydd, ac fe’u sianelir i un ffrwd ariannu symlach. Targedir honno ar y 100 o gymunedau mwyaf difreintiedig a bydd yn hybu mentrau lleol a gweithredu cymunedol yn y rhyfel yn erbyn tlodi.

Bydd grant dysgu’r Cynulliad yn helpu myfyrwyr ledled Cymru gyda chostau aros mewn addysg. Yn ward orllewinol y Rhyl, sy’n rhan o’m hetholaeth i, dim ond tri o bob 100 o blant a fydd yn gweld addysg bellach, tra bydd 82 o bob 100 o blant mewn rhan arall o’m hetholaeth yn mynd i addysg bellach. Rhaid inni ddileu’r anghysonderau hynny yn y system. Bydd grant dysgu’r Cynulliad yn ein helpu i gyflawni hynny. Gallwn sôn am raglenni eraill, ond nid oes gennyf ddigon o amser.

Fe all llywodraethau wneud gwahaniaeth. Yn yr 20 mlynedd yr oedd y Torïaid mewn grym, fe dreblodd tlodi plant. Byddwn ni’n gweithio i’w ddileu, a byddwn yn llwyddo oherwydd nid drwg cymdeithasol yn unig yw tlodi plant, mae hefyd yn lladd. Gwn fod modd gwneud hynny a bod y Gweinidog wedi ymrwymo i sicrhau hynny, ond ni fydd yn digwydd dros nos. Yr ydym wedi mynd yn bell yn ein blaen; hwn yw’r ail adroddiad yn awr. Gwnaethpwyd cynnydd, ond marathon yw hwn, nid ras ar wib. Pan soniwn am yr hyn y mae angen ei wneud, gadewch inni beidio ag anghofio’r cynnydd a wnaethom. Mae plant, rhieni a theuluoedd wedi’u codi o dlodi. Er gwaethaf yr hyn a ddywedodd The Guardian am ward orllewinol y Rhyl—‘Tref a greithiwyd gan dlodi’—mae llawer iawn o falchder dinesig a chymunedol yn yr ardal honno, ac yr wyf yn falch o weithio gyda’r bobl leol i’w hybu ymhellach.

Mae’r adroddiad hwn—un o ddyletswyddau pwysig y Cynulliad—yn un sydd, i raddau helaeth, yn torri tir newydd o ran gweithredu a monitro ymrwymiad trawsbynciol. A ninnau’n dod i ddiwedd ein trydedd flwyddyn yn y Cynulliad, yr hyn sy’n fy nharo i yw cymaint o amser y mae ei angen i gyflawni newid. Yr ydym wedi cyflawni llawer dros y tair blynedd diwethaf, ac adlewyrchir y llwyddiannau hynny yn yr adroddiad hwn. Bydd llawer o’r mesurau, fel y presgripsiynau am ddim i rai dan 25 mlwydd oed, tocynnau bysiau lleol am ddim, a llu o fesurau eraill yn gwella ansawdd bywyd pobl yng Nghymru. Mae ffordd hir o’n blaen a llawer iawn o waith yn ein haros. Y targedau a nodir yn yr adroddiad hwn, i bob pwrpas, yw rhaglen waith y Cynulliad Cenedlaethol a’i Lywodraeth am y degawd nesaf, i geisio gwella ansawdd bywyd pobl Cymru. Mae’r adroddiad hwn yn bwysig, nid yn unig o ran cofnodi’r hyn a wnaethpwyd, ond fel rhaglen ar gyfer llywodraethu Cymru yn y dyfodol. Rhaid sylweddoli hynny.

Mae’r adroddiad blynyddol hwn yn gryn welliant o ran y modd yr ydym wedi cyflawni’r ddyletswydd hon. Yr ydym wedi ymrwymo i fynd i’r afael â’r amddifadedd aruthrol ledled Cymru, ac fe wneir hynny drwy’r rhaglenni buddsoddi sylweddol fel Rhoi Cymunedau’n Gyntaf, Amcan 1, a’r rhaglenni i ymdrin â thai, iechyd, trafnidiaeth, addysg, diogelwch cymunedol a’r amgylchedd, ynghyd â llawer o rai eraill.

Yn fy ngolwg i, y prif fater sy’n codi yn yr adroddiad hwn yw’r modd yr ydym yn mesur llwyddiant y buddsoddiad hwnnw. Mae’n iawn pennu targedau ac adrodd ar ein camau i’w cyrraedd. Wrth i’r broses ddatblygu ac wrth inni ddysgu mwy am y modd y mae’n buddsoddiad yn treiddio i’r cymunedau ac yn gwella ansawdd bywyd pobl, bydd angen inni gynnwys mesuriadau gwiriadwy mewn adroddiadau yn y dyfodol o’r modd y cyrhaeddir y targedau hynny. Dyna’r dull gorau inni fesur llwyddiant y Cynulliad. Dylai hynny roi tystiolaeth i ni o’r hyn a wyddom eisoes yn reddfol—bod bodolaeth y Cynulliad a datganoli yn graddol wella ansawdd bywydau pobl. Mae’n gwneud hynny nid yn unig yng nghyd-destun polisïau penodol fel teithio ar fysiau am ddim a grantiau dysgu’r Cynulliad, ond hefyd o ran gwell iechyd, gwell amodau byw a mwy o ffyniant.

Yr wyf yn falch o gael cyfle i siarad yn y ddadl hon, fel un o Flaenau Gwent. Dywedir yn aml am gymunedau fel Blaenau Gwent, ac ardaloedd difreintiedig eraill, fod ganddynt ddiffyg dyhead. Credaf fod hynny’n sarhaus iawn oherwydd, mewn gwirionedd, diffyg cyfle sydd wedi arwain at y diffyg dyhead hwnnw. Mae’r rhai sy’n byw yno wedi wynebu ymagwedd ‘gwnaiff hynny’r tro’ erioed. Ni thycia ‘gwnaiff hynny’r tro’ bellach, a dyna pam yr wyf yn croesawu’r adroddiad hwn. Mae’n dweud llawer iawn am waith y Cynulliad. Mae’r Gweinidog, fel sosialydd da, wedi ymwymo i newid ardaloedd difreintiedig.

Cyflawnwyd rhai pethau da. Clywsom am Rhoi Cymunedau’n Gyntaf, strategaethau’r digartref a thai, Amcan 1, teithio ar fysiau am ddim a’r ffaith bwysig bod gwasanaeth trenau teithwyr yn dod yn ôl i’m cymuned i—mae Sue Essex wedi chwarae rhan bwysig yn hynny. Mae’r canolfannau gofal iechyd sylfaenol, a’r datblygiadau pwysig eraill a gyflawnwyd gan Jane Hutt, wedi gwella’r ddarpariaeth gofal iechyd mewn ardaloedd difreintiedig. Rhaid inni gofio bod pethau o’r fath yn cael eu cyflawni. Geiriau gwag yw rhai Plaid Cymru oherwydd dim ond Llafur a all gyflawni dros bobl Cymru a’r ardaloedd difreintiedig. Un o ffeithiau bywyd yw honno. [AELODAU O’R CYNULLIAD: ‘Beth am y Democratiaid Rhyddfrydol?’] Goddefwn yr ychwanegion am y tro, ac fe soniaf amdanynt yn ddiweddarach. Llafur sy’n cyflawni pethau. Heddiw, mae 53 o bensiynwyr rhyfeddol o Gendl yn ymweld â’r Cynulliad. Rhaid ichi gofio bod Blaenau Gwent wedi pleidleisio ‘Ie’ yn y refferendwm, ac os ydych yn byw mewn ardal ddifreintiedig, mae’r Cynulliad yn deml gobaith ar gyfer y dyfodol. Yr wyf wrth fy modd bod y pensiynwyr yma heddiw i weld beth sy’n digwydd yma. Rhaid ichi fyw mewn amddifadedd i allu deall y tlodi o’ch cwmpas. Os ydych yn byw ynddo, fe wyddoch fod llawer wedi’u geni iddo, yn byw ynddo gydol eu hoes ac nad ydynt byth yn cael cyfle i ddianc rhagddo. Peth felly yw tlodi ac amddifadedd. Yn aml, ni ŵyr pobl sy’n byw mewn amddifadedd am ddim byd arall. Mae’n ennyn tân yn eich enaid.

Ildiaf os caf ragor o amser.

Cymeraf eich bod yn cytuno â’ch cyd-Aelod, Huw Lewis, fod angen gwneud rhagor am dlodi?

Yr oeddwn yn dod at y pwynt hwnnw. Yr oeddech wedi methu fy sylw ddydd Mawrth ar y mater hwnnw, Dai. Dywedais fy mod yn cytuno â’i sylwadau.

Os ydych yn byw yn y fath amddifadedd, mae’n ennyn tân yn eich enaid. Rhaid ichi allu’ch mynegi’ch hun fel y gallwch newid pethau at y dyfodol. Rhaid i’r Cynulliad wneud gwahaniaeth. Mae arnom angen gweithredu, nid geiriau caredig a chydymdeimlad. Mae rhywfaint o hynny o gwmpas ar brydiau. Yr oedd fy etholwyr wrth eu bodd â’r £50 miliwn i’n cymuned i ddelio â sefyllfa Corus, nes iddynt weld bod yr Aelodau wedi pleidleisio o blaid rhoi £56 miliwn at dŷ opera ar draws y ffordd oddi yma. Wedyn dechreuasant ddyfalu ynghylch ein blaenoriaethau. Dyna’r hyn y mae pobl mewn cymunedau difreintiedig yn ei ofyn i chi: ‘Beth yw’r blaenoriaethau?’ Mae’r arian i ddelio â sefyllfa Corus yn fach iawn o’i gymharu â phrosiectau fel Canolfan Mileniwm Cymru.

Nid yw gofyn am bwerau i ddiddymu ffioedd hyfforddi’n flaenoriaeth gennyf fi, gan gofio’r gwaith da a wnaeth Jane Davidson fel ein Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes gyda grant dysgu’r Cynulliad. Os ydym am gael pwerau ychwanegol, rhaid inni ganolbwyntio ar gael pwerau i gyfeirio diwydiant i gymunedau lle nad oes swyddi, ac i ddarparu parthau menter ac arian ychwanegol i ddelio â’r amddifadedd a’r allgáu cymdeithasol y mae llawer yn eu profi ledled Cymru.

A ydych yn derbyn y byddai angen elfen o dargedu rhanbarthol, a wrthodwyd yn bendant gan Lywodraeth y Cynulliad ddoe, i ddod â diwydiant i ardaloedd fel Blaenau Gwent, yn hytrach na chanolbwyntio ar goridorau’r M4 a’r A55?

Er nad oeddwn yn y cyfarfod hwnnw o’r Pwyllgor Datblygu Economaidd ddoe, mae hynny’n swnio’n ddull gweithredu synhwyrol i mi. Os ydych yn dod o ardal ddifreintiedig, sydd â’r gyfradd uchaf o ddiweithdra a chlefyd y galon, a’r cyflog cyfartalog isaf ym Mhrydain—Barclays a ddywedodd hynny wrthym, nid un o’r cyrff statudol—yna rhaid ei thargedu. Rhaid ichi gyfeirio diwydiant a sicrhau bod delio â phobl sy’n byw o dan y fath amodau difreintiedig yn flaenoriaeth. Nid yw’r Democratiaid Rhyddfrydol yr un peth â’r Blaid Lafur a mudiad yr undebau llafur. Nid eu gwerthoedd hwy yw ein gwerthoedd ni. Dyna pam y dylem ymladd amddifadedd ac allgáu. Mae sefydlogrwydd economaidd yn hollbwysig—mae popeth yn deillio o ddiweithdra.

Ddydd Mawrth, gwnaeth David Davies, yr Aelod asgell dde eithafol o’r Blaid Geidwadol, sylw gwarthus am Flaenau Gwent a Rhondda Cynon Taf. Ffieiddiais at y ffaith na safodd neb o’r Blaid Geidwadol ar eu traed i dynnu ei sylw yn ôl, gan ddangos, felly, eu bod yn cefnogi ei eiriau. Mae hynny’n tanlinellu’r ffaith bod y Ceidwadwyr yn cael eu hystyried gan lawer yn wehilion gwleidyddol y Cynulliad Cenedlaethol. Caredigrwydd â hwy yw dweud hynny, yn ôl pob tebyg.

Mae’n flin gennyf orfod ei dynnu’n ôl, er ei bod yn bosibl bod yr ymadrodd yn sarhau gwehilion. Gan nad wyf yn dymuno sarhau gwehilion, tynnaf y sylw’n ôl. Fodd bynnag, ni ddylai David Davies fod erioed wedi gwneud y sylw hwnnw brynhawn Mawrth. Yr oedd yn warthus a dylasai Aelodau’i blaid fod wedi ymbellhau oddi wrtho.

A yw’r Aelod wedi darllen y rhagair a ysgrifennwyd gan Ron Davies, cyn Ysgrifennydd Gwladol Cymru, i Bapur Gwyn ar lywodraeth leol, a gyhoeddwyd rai blynyddoedd yn ôl? Yn y rhagair hwnnw, yr oedd yn derbyn, yn y bôn, fod problem ddifrifol ynghylch rhai cynghorau yn y De, y bu rhai’n aelodau ohonynt yn llawer rhy hir—degawdau hyd yn oed—a bod problem ddifrifol ynghylch llygredd ac arferion annymunol eraill. A yw’r Aelod wedi darllen y ddogfen honno ac a yw’n derbyn bod y mater hwnnw’n codi?

Nid peth i ymfalchïo ynddo yw ymosod ar rai na allant eu hamddiffyn eu hunain. Codasoch gywilydd arnoch eich hun a’r Cynulliad drwy’ch sylwadau ddydd Mawrth, a chredaf mai honno yw’r farn gyffredinol.

Os ydym o ddifrif ynghylch delio â thlodi ac amddifadedd, rhaid inni fod yn barod i ymosod ar y broblem a dangos i bobl ein bod yn poeni. Mae cenedlaethau heddiw ac yfory, sydd wedi’u dal gan allgáu o’r fath, yn dibynnu ar y Cynulliad Cenedlaethol. Dyna pam yr wyf yn croesawu’r adroddiad ac yn diolch i Weinidogion y Llywodraeth hon dan arweiniad Llafur am eu gwaith. Yr ydym yn mynd i’r afael â’r broblem, ond rhaid gwneud rhagor.

David Melding mentioned the importance of developing a consensus of opinion on a matter such as this, because we all have constituency and political interests in social inclusion. It is evident that a certain degree of consensus has developed during this debate. It is not often that I disagree with Peter Law, but his reference to Plaid Cymru was unfortunate. He suggested that the councils of Rhondda Cynon Taff, Caerphilly and Gwynedd do not have a part to play in the struggle against poverty and ensuring social inclusion in Wales. I hope that he will reconsider those remarks, because I am hopeful that we can all work together on these matters, as there is a consensus of opinion and a commitment to tackle the situation.

Mae’n ddrwg gennyf os oedd camddealltwriaeth; egluraf yr hyn a ddywedais. Yr oeddwn yn sôn am gyfraniad Janet, pan gymharodd Gymru â rhannau eraill o Brydain a chyfeirio at dargedau nas cyrhaeddwyd. A bod yn deg, yr wyf yn dymuno ymuniaethu â phobl Rhondda Cynon Taf, Caerffili a mannau eraill, fel Merthyr Tudful, lle y mae amddifadedd ofnadwy. Mae llawer o leoedd eraill sydd â llecynnau o amddifadedd. Nid wyf am roi camargraff; y pwynt sydd gennyf yw y dylai’r holl bleidiau gydweithio i geisio ymladd y problemau hyn. Pan ddywedais mai dim ond Llafur a allai gyflawni pethau, yr oeddwn yn meddwl mai dim ond hi a allai roi’r gefnogaeth wleidyddol.

Thank you for that, Peter. As we tend to agree on this matter, I suspected that we would this time.

There is a question about the way in which the National Assembly for Wales now operates. There has been a political change, and it seems to me that the coalition Government decides in advance of debates to reject any amendments proposed by the opposition parties, even when those amendments could reinforce the Government’s objectives. We have seen that happen on more than one occasion today. When the Assembly was governed by a minority party, discussion and inclusivity were always necessary. Therefore, I appeal to the Government to be more inclusive, and to appreciate that opposition parties can make a positive and constructive contribution as well as carrying out their role in scrutinising the Government’s work in detail.

I am pleased that the Minister has responded positively to our amendments. Although she will not support them, she has said that she will bring them back to Committee for discussion. I hold the Minister in high esteem and I am sure that she will keep her word. However, as Jocelyn Davies said, we would like confirmation that that will happen. When the National Assembly was established, there were hopes that a different kind of politics would develop. The people of Wales are still waiting for that—they expect us to be inclusive and to get to grips with their problems

There are four valleys in my constituency. In Welsh, there is a geological and geographical difference between a ‘cwm’ and a ‘dyffryn’. I am sure that Gareth Jones would jump at the chance to explain that difference to the Assembly, if necessary. The four valleys in my constituency are very different. Parts of the Amman and Gwendraeth Valleys lie within other constituencies. The problems that Peter mentioned are also experienced in these valleys. There people of the Amman and Gwendraeth Valleys feel forgotten and that the valleys of west Wales are ignored when we discuss poverty. But they face the same problems of unemployment and lack of opportunities for young people as other parts of Wales. Only one coal mine, employing 300 people, remains—the Betws coal mine—but it too was threatened with closure a few years ago. The old manufacturing works have disappeared to a great extent. The fact that companies are moving into the valley is good news, but we have serious problems. I would make the same plea on behalf of the rural valleys in my constituency: the Teifi and Tywi Valleys. There is a hidden poverty in those valleys—a fact that is not always appreciated.

Is the Minister happy with the sort of indicators that we use to identify poverty and the need for social inclusion? Is she satisfied that these indicators afford due consideration to those areas? Do we need to consider how data is collected in relation to rural areas?

Nid wyf yn dymuno bod yn grintachlyd neu’n faleisus, ond er eich bod yn cytuno bod problemau difrifol yn eich ardal, ni wnaeth hynny’ch atal rhag pleidleisio i roi £104 miliwn at Ganolfan Mileniwm Cymru. Gallech gnoi cil ar hynny.

yn Saesneg Fe bleidleisiais dros hynny, yn sicr, a thros y £2 filiwn ychwanegol i’r celfyddydau ledled Cymru, a gobeithiaf y daw rhan o hynny i’m hetholaeth i. Rhaid inni fod yn ofalus—gwneuthum y pwynt hwn yn ystod y ddadl ar Ganolfan Mileniwm Cymru—nad ydym yn gwneud y camgymeriad o gredu nad yw pobl sydd ar dâl isel neu’n wynebu tlodi yn ymddiddori mewn diwylliant. Yn hanesyddol, yng Nghymru, y bobl hynny a sicrhaodd fod diwylliant yn cael ei hyrwyddo. Maent yn ymddiddori mewn diwylliant i’r un graddau â rhai sy’n ennill symiau mwy o lawer ac mae ganddynt yr un hawl â phobl eraill i gael canolfan mileniwm yng Nghymru i Gymru gyfan.

in Welsh I return to a point made by several Members about young people: Minister, do we need to be more inclusive of young people in our decision-making process? Having spoken to groups of young people in my constituency and throughout Wales, I feel that they believe that decisions on social inclusion are made by others and that they would like to play a part in the process of deciding how they could be socially included. A leisure centre in a town is not always the answer; young people have innovative ideas in this area.

in Welsh I refer also to a specific group—

in Welsh May I have a second? It is an important point about Women’s Aid—[Interruption.]

yn Saesneg Credaf fod Peter Law yn dymuno datgan buddiant mewn Cymorth i Fenywod.

in Welsh The Committee, following discussions with Care and Repair Wales, decided that it wanted to ensure funding to enable that body to operate throughout Wales. Minister, can you ensure that Women’s Aid, which is an exceptionally important movement, receives the same kind of funding?

Fel Peter Law ac Ann Jones, ymunais innau â’r Blaid Lafur a’r mudiad llafur er mwyn cael bargen decach i weithwyr ac i fynd i’r afael ag anghydraddoldeb, anfantais a gwahaniaethu yn ein cymdeithas. Dyna pam y croesawaf yr ail adroddiad hwn, am ei fod yn dangos yr amrywiaeth eang o waith sydd ar y gweill a’r cynnydd sylweddol a wneir wrth fynd i’r afael ag anghydraddoldeb a sicrhau cyfiawnder cymdeithasol yng Nghymru. Dangosir maint y broblem gan faint yr adroddiad a’i natur gynhwysfawr.

Mae’r cyfle i weithio’n rhan ganolog o bob strategaeth i fynd i’r afael ag allgáu cymdeithasol ac economaidd. Mae’n rhyfeddol bod diweithdra yng Nghymru, o dan y weinyddiaeth a arweinr gan Lafur Cymru a Llywodraeth y DU, sy’n gweithio gyda’r Cynulliad Cenedlaethol, bellach yn 3.7 y cant. Mae hynny’n 7 y cant yn is na’r adeg hon y llynedd. Mae hynny er gwaethaf argyfwng clwy’r traed a’r genau, cwymp y cwmnïau dot com, cryfder y bunt a’r problemau a wynebodd cwmni dur Corus. Mae hynny’n gamp ryfeddol. Mae’n hynotach byth am fod y meini prawf tynnaf, rhai’r Corff Llafur Rhyngwladol, yn dangos bod diweithdra yn 12 y cant yn is. Yng Nghymru cawsom y gostyngiad rhanbarthol ail uchaf mewn diweithdra yn y Deyrnas Unedig, sy’n ganlyniad eithriadol. Ar yr un pryd, mae nifer y swyddi gwag yng Nghymru’n dal i godi. Er hynny, yn ogystal â wynebu heriau’r economi, rhaid inni hefyd ymdrin â mater y gwasanaethau cyhoeddus, oherwydd gwyddom eu bod yn hollbwysig wrth fynd i’r afael ag anfantais gymdeithasol ac economaidd. Rhwng 1997 a diwedd y flwyddyn ariannol nesaf—neu ers i Lafur ddod i rym—bydd gwariant bloc Cymru wedi codi o 55 y cant. Mae hynny’n gynnydd aruthrol yn ôl unrhyw ffon fesur. Heriaf Blaid Cymru, yn benodol, ar ôl clywed yr hyn a ddywedodd, i ddweud wrthym faint yn rhagor na’r cynnydd hwn o 55 y cant mewn gwariant cyhoeddus y byddai’n fodlon ei wario.

A ydych yn derbyn, Brian, fod y cynnydd hwnnw o 55 y cant yn cynnwys elfen newydd y gyllideb twf sy’n ychwanegu ymhell dros £1 biliwn at y gyllideb heb gyfrannu’r un geiniog, fel bod y cynnydd, mewn gwirionedd, yn is o lawer?

Nid wyf yn derbyn hynny.

Meddyliwch amdano’n gyntaf.

Arian gwirioneddol yw hwn ac mae’r her i Blaid Cymru’n aros: faint yn rhagor y byddai wedi’i wario? Nid yw yr un Cyfarfod Llawn yn y Cynulliad yn mynd heibio heb gyhoeddi tua £100 miliwn o ymrwymiadau gwario ychwanegol. Cyn hir, bydd Plaid Cymru’n dweud y dylai 120 y cant o’n cynnyrch mewnwladol crynswth fynd at wario cyhoeddus.

You refer to these enormous sums, but it is obvious that your colleague, Huw Lewis, does not agree with you. You are not spending nearly enough.

Mae Huw Lewis yn bendant ar hyn: mae wedi cael llond bol ar bwyntiau o drefn chwerthinllyd, theatraidd, a manteisiaeth wleidyddol ffug pleidiau’r wrthblaid, a ddylai adael i Lywodraeth Cynulliad Cymru fynd ymlaen i drafod y broblem o fynd i’r afael ag amddifadedd cymdeithasol ac economaidd, a sicrhau cyfiawnder cymdeithasol yng Nghymru. Pe byddai pobl yn darllen yr erthygl, fe welent mai dyna’n union a ddywedodd.

Gan symud ymlaen, mae hyn yn ymwneud nid yn unig â’r swm o arian a gaiff ei wario yng Nghymru, ond â lle y caiff ei dargedu. Mae llawer o’r siaradwyr eraill wedi tynnu sylw at yr ardaloedd lle y mae’r angen cymdeithasol ac economaidd mwyaf y targedir yr arian hwn arnynt. Mae’n ymarfer anferth o ran ailddosbarthu adnoddau a chyfleoedd yng Nghymru, ac ni chyflawnir ef ond gan Lywodraeth Lafur yn San Steffan a gweinyddiaeth dan arweiniad Llafur Cymru yng Nghymru.

Yr ydych yn sôn am dargedu; yr wyf yn cymryd eich bod yn cytuno bod targedu swyddi er mwyn datblygu economaidd yn bwysig hefyd.

Ydwyf. Yr oedd ein cyfarwyddiadau i’r WDA yn datgan bod yn rhaid iddo ganolbwyntio ar hybu datblygu yn ardal Amcan 1. Mae hynny’n darged i’r WDA a dyna’n union yr hyn yr ydym yn ceisio’i gyflawni, a dyna pam yr ydym wedi dynodi’r ardal Rhoi Cymunedau’n Gyntaf, a blaenoriaeth uchaf y weinyddiaeth yw rhoi sylw i’r problemau cymdeithasol ac economaidd yn yr ardal honno. Nid oes a wnelo hyn â thargedu gofodol; mae’n ymwneud â thargedu’r ardaloedd lle y mae’r angen cymdeithasol ac economaidd mwyaf.

Fodd bynnag, yr wyf yn bryderus ynghylch un mater a gododd yn yr wythnos, ac nad oedd cyfeiriad ato yn yr adroddiad cymdeithasol ac economaidd, sef y dreth gyngor. Mae’n warthus bod y cymunedau tlotaf yng Nghymru’n wynebu’r cyfraddau uchaf o’r dreth gyngor. Mae’n warthus bod fy etholwyr i yng Ngorllewin Llansawel, ac ardaloedd fel Sandfields yng nghwm Afan uchaf yn talu cyfradd uwch o’r dreth gyngor na thrigolion Llys-faen neu Gyncoed yng Nghaerdydd, neu Mayals yn Abertawe, er enghraifft. Nid yw’n iawn bod y bobl hyn yn gorfod gwario rhwng 5 a 15 y cant yn fwy ar y dreth gyngor, yn enwedig gan fod yr adolygiadau ar y cyd, adroddiad Arolygydd Ei Mawrhydi, a’r dangosyddion gwerth gorau, yn dangos bod yr awdurdodau lleol hyn, at ei gilydd, yn perfformio cystal â’r awdurdodau lleol sydd â’r dreth gyngor isaf yng Nghymru. Yn aml, y cynghorau sy’n tanberfformio yw’r rhai nad ydynt yn gwario’r arian i ddiwallu’r angen yn eu cymunedau eu hunain.

A yw’r Aelod yn rhoi’r bai ar y cynghorau sy’n cael eu rhedeg gan Lafur am y codiadau hyn neu’r Cynulliad sy’n cael ei redeg gan Lafur?

Yr wyf yn rhoi’r bai ar yr anghenion cymdeithasol ac economaidd y mae’r cymunedau hyn yn eu hwynebu, nad ydym yn gallu ymdrin â hwy oherwydd y llanastr a etifeddasom o’r fformiwla treth y pen. Yr wyf yn gobeithio, pan ddeuwn yn ôl at y mater hwn yn y trydydd adroddiad, y gwelwn fod cynnydd yn digwydd wrth roi sylw i’r mater hwnnw. Bûm mewn llawer o gyfarfodydd yn fy etholaeth yn y mis diwethaf ar faterion fel y rhaglen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf, ac mae’r modd y byddwn yn ymdrin â phroblemau’r cymunedau hynny, a’u cyfraddau treth gyngor mor uchel, yn fater a godir o hyd. Os ydym i fynd i’r afael ag allgáu cymdeithasol yn ein cymunedau ein hunain, rhaid iddynt gael bargen deg o ran talu’r dreth gyngor.

Croesawaf yr adroddiad hwn a llongyfarchaf Edwina ar ei hymroddiad i gynhwysiant cymdeithasol yng Nghymru, sydd y tu hwnt i amheuaeth. Soniaf am ychydig o ddatblygiadau yng Nghasnewydd mewn cysylltiad â’r mater hwn. Mae’r rhaglen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf o fudd gwirioneddol ar stad tai cyngor Ringland yng Nghasnewydd. Mae delio ag allgáu cymdeithasol yn golygu sbarduno a defnyddio arian fel catalydd, ac mae £65 miliwn o arian dros dair blynedd yn swm sylweddol. Mae potensial cymunedol yn hollbwysig yng Nghasnewydd er mwyn adfywio ein cymunedau. Yn ffodus, yn Ringland, mae llond llaw o drigolion ymroddedig ar y stad tai cyngor sy’n benderfynol o wella’r ansawdd bywyd yno. Gwyddant fod Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yn cynnig cyfleoedd gwirioneddol iddynt fwrw ymlaen â’r agenda honno. Maent wedi cyflawni llawer eisoes: maent wedi gwella amgylchedd y ganolfan siopa ac wedi sefydlu’r hyn a alwant yn ‘chill-out zone’ y gall pobl ifanc ymweld ag ef, sy’n boblogaidd; maent yn trefnu amryw o weithgareddau chwaraeon ac mae ganddynt gynlluniau rhagorol i ehangu a datblygu. Ymddengys fod y dull gweithredu o’r gwaelod i fyny’n gweithio’n dda. Mae’r heddlu lleol yn gefnogol iawn a nodwyd gostyngiadau mawr mewn troseddu ac anhrefn eisoes. Cyflawniadau yw’r rhain y mae pobl yn yr ardal yn cydnabod eu bod yn gwella ansawdd eu bywyd. O reidrwydd, mae delio ag allgáu cymdeithasol yn golygu partneriaeth, fel y dywedodd Edwina. Rhaid iddo olygu gwaith gan bobl leol gyda’r sector gwirfoddol, yr awdurdodau lleol a busnes. Os gellir cyflawni hynny, fel y gwneir yn Ringland, gall pethau mawr ddeillio ohono.

Yng Nghasnewydd hefyd, mae Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yn cynnig modd i ddatblygu prosiect i’r lleiafrifoedd ethnig ym mhob cwr o’r ddinas. Mae pawb ohonom yn gwybod bod cymunedau lleiafrifoedd ethnig yn aml yn wynebu’r un anawsterau â phobl mewn cymunedau difreintiedig ledled Cymru. Fodd bynnag, mae ganddynt anhawster ychwanegol hefyd o ymdopi â rhagfarn a gwahaniaethu. Felly, mae’n bwysig bwrw ymlaen â’r cynlluniau hyn oherwydd bod y cymunedau hynny’n wynebu problemau ychwanegol.

Mae swyddi’n hollbwysig, fel y dywedodd Brian yn gynharach. Ni all neb amau ymrwymiad y Cynulliad i ddelio ag argyfyngau pan ydynt yn codi. Mae hynny’n amlwg oddi wrth y pecyn £92 miliwn a roddwyd mewn ymateb i anawsterau Corus—ymateb sylweddol o ran peri i’r gwahanol asiantaethau gydweithio. Mae’r pum awdurdod lleol yn y De-ddwyrain, er enghraifft, wedi arloesi dull o weithredu sy’n dangos y gwnaiff yr awdurdodau lleol yng Nghymru gydweithio pan roddir arweiniad cryf iddynt a phan allant weld gwir fantais mewn cydweithredu. Mae swyddi’n hollbwysig ac mae’r ymateb hwn yn hyrwyddo rhaglen mewn cysylltiad â’r cwmnïau adfywio trefol yng Nghasnewydd, datblygiad y cyswllt rheilffordd yng Nglyn Ebwy, ac yn y blaen, a fydd yn effeithio ar allu’r gymuned i ymateb i’r anawsterau y maent yn eu hwynebu ar hyn o bryd ac i dyfu o ganlyniad.

Mae tai’n fater hollbwysig arall. Mae tai gwael yn achosi iechyd gwael, anawsterau addysgol ac amrediad o broblemau’n gyffredinol. Yn Alway yn fy etholaeth i, mae angen rhoi sylw i fater y tai gwael—mae gan y cymunedau lleol uchelgais i wneud hynny, ac mae’r awdurdod lleol yn eu cefnogi. Fodd bynnag, fel y mae bob amser, mae arian yn brin. Achubaf ar y cyfle hwn i ddweud eto pa mor bwysig yw caniatáu i’r awdurdodau lleol fenthyca yn erbyn eu stoc dai. Gwn fod Edwina wedi cyflwyno sylwadau sawl gwaith i Drysorlys y DU. Pwysaf arni i ddal i wneud hynny, gan ei bod yn peri rhwystredigaeth i’r awdurdodau lleol pan welant angen a hwythau heb y gallu i ymdrin ag ef yn ddigonol oherwydd diffyg adnoddau. Mae undebau credyd yn hollbwysig hefyd, a llongyfarchaf Edwina a’r Cynulliad ar eu datblygu yng Nghymru.

Mae cynhwysiant cymdeithasol yn flaenoriaeth uchel drawsbynciol i’r Cynulliad, ac felly y dylai fod. Rhaid iddo aros felly, o ystyried yr heriau a wynebwn o ran mynd i’r afael â phroblemau cymdeithasol-economaidd Cymru, y cydnabyddir eu bod ymysg y gwaethaf yn y DU a’r Undeb Ewropeaidd. Rhaid cyfeirio arian prif ffrwd at raglenni fel Rhoi Cymunedau’n Gyntaf os ydym i gyflawni’n dyheadau.

Diolchaf i John Griffiths am ei sylwadau cadarnhaol ar y rhaglen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yn ei etholaeth. Mae ardaloedd difreintiedig yn ei etholaeth, ac mae datblygu potensial yn hollbwysig i’r ardaloedd hynny ac i eraill ledled Cymru. Soniodd John am dai, nad oedd wedi’i grybwyll gan yr Aelodau eraill. Mae’n bwysig inni ystyried materion tai os ydym i gyflawni’r agenda cynhwysiant cymdeithasol. Gwnaeth John bwynt da ar gyflwyno’r sylwadau angenrheidiol. Gan nad yw hyn yn fater a ddatganolwyd, gallai Aelodau Seneddol ymddiddori yn hyn hefyd a dadlau o’i blaid yn Nhŷ’r Cyffredin.

Soniodd John a Brian Gibbons am swyddi. Rhaid inni ystyried materion economaidd yn rhan o’r agenda hon, gan fod ffyniant economaidd yn galluogi pobl i’w codi eu hunain o dlodi. Enynnir balchder mewn cymuned pan yw pobl mewn gwaith a phan allant weld pethau’n newid. Ni thrafodaf faich y dreth gyngor mewn rhai awdurdodau yng Nghymru lle y mae llawer o dlodi. Mae’n anodd i’r awdurdodau hynny fwrw ymlaen â rhaglenni, ond yr wyf wedi rhoi’r sicrwydd angenrheidiol y byddaf yn ystyried hyn yn y dyfodol.

Yr wyf yn ddiolchgar i David Melding am ei gyfraniad, yn enwedig ei gyfeiriad at undebau credyd. Maent yn bwysig, ac mae’r ffaith bod y Cynulliad yn datblygu undeb credyd i’r Aelodau a’r staff yn rhoi neges gadarnhaol. Fel David, yr wyf yn bryderus ynghylch rhoi rhan i bobl ifanc. Yr oedd Rhodri Glyn yn gywir wrth ddweud bod yn rhaid inni gael proses penderfynu mwy cynhwysol a chynnwys pobl ifanc yn ein trafodaethau. Yr oedd o ddiddordeb imi glywed pobl ifanc yn cyflwyno sylwadau ar addysg fel rhan o’r adolygiad o’r Gymraeg. Mynegasant eu barn o waelod calon. Yr oedd y genhedlaeth newydd hon yn cyfrannu at y mater cymhleth o ddatblygu polisi.

Soniodd David hefyd am iechyd. Cytunaf â’i sylwadau ar hybu cynghreiriau iechyd cyhoeddus. Maent yn gyfrwng defnyddiol i hyrwyddo’r agenda iechyd, a byddant o gymorth i wella iechyd pobl yn eu cymunedau. Hefyd, ynghylch y sector gwirfoddol, mae’n ddrwg gennyf na allwn gefnogi gwelliant 1 David, neu welliannau Plaid Cymru. Nid am fod arnaf eisiau dweud ‘nace, nace, nace’ yr oedd hynny, ond am fy mod yn credu bod digon wedi’i gwmpasu o fewn yr adroddiad. Fodd bynnag, byddaf yn ystyried teimlad y gwelliant, ac yn ystyried a allaf gynnwys rhagor o fanylion ar integreiddio’r sector gwirfoddol yn yr adroddiad nesaf.

Soniodd Janet Ryder am ddatblygiad yr adroddiad. Yr wyf yn ddiolchgar i’r Pwyllgor am ei waith ar hyn. Fel y dywedodd Gwenda, yr wyf wedi adolygu rhai o’r targedau. Cyfeiriais hefyd at rai o’r materion ariannu a’r gwaith y mae’n rhaid inni ei ystyried at y dyfodol. Gwnaeth Jocelyn sylwadau ar hyn a, gan fod Peter Black wedi codi sawl pwynt ar ddigartrefedd hefyd, dechreuaf roi sylw i’r materion hyn yn fy adroddiad ysgrifenedig cyntaf i’r Pwyllgor. Gallwn wedyn gael deialog barhaus ar hyd y flwyddyn ynghylch sut y gallwn wella hyn. Bydd hynny’n cael ei adlewyrchu’n dda yn adroddiad cynhwysiant cymdeithasol y flwyddyn nesaf. Rhaid inni afael yn y gwaith yn rhesymegol, fel ein bod yn ei integreiddio’n briodol, fel ei fod yn fwy na dim ond rhywbeth atodol.

Byddaf yn ystyried mapio tlodi plant mewn rhai ardaloedd. Byddaf yn trafod pa waith pellach y gellir ei wneud i roi darlun cliriach i’r Aelodau gyda’r Gyfarwyddiaeth Ystadegol.

Soniodd Ann am addysg bellach, sy’n faes pwysig. Yr ydym bob amser yn clywed rhieni’n gwneud sylwadau ar yr anawsterau a geir wrth anfon plant i’r brifysgol a faint y bydd yn ei gostio iddynt. Mae’r Cynulliad wedi mynd i’r afael â mater addysg bellach. Mae’n ofnadwy bod rhaid i rywun 16 mlwydd oed bwyso a mesur a yw ei rieni’n gallu fforddio talu am ei addysg bellach. Mae ein darpariaethau newydd yn targedu’r grwpiau tlotaf i sicrhau eu bod yn cael mynediad. Mae dosbarthu’n golygu defnyddio arian yn y modd mwyaf priodol. Mae hynny’n gyrru neges gadarnhaol ynghylch sut yr ydym am fynd i’r afael â’r agenda.

Yr oeddwn yn ymddiddori yn y pwyntiau a wnaeth Ann am y Rhyl. Yng nghyfarfod y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai ddoe, yr oedd rhai ohonom yn anfodlon ar sylwadau’r cymdeithasau tai am adfywio cymunedol. Dylai cymunedau ymfalchïo ynddynt eu hunain, er y gallai ymddangos i’r byd y tu allan eu bod yn dlawd ac yn brin o fanteision. Os yw cymuned am ei gwella ei hun, yr ydym yno i’w chynorthwyo wrth iddi feithrin balchder a diben i’w bodolaeth. Fel y nododd Peter, rhaid i bob un ohonom ymrwymo i’r agenda wrth-dlodi hon. Yr wyf yn falch bod yr holl bleidiau—ac mae hynny’n mynd yn ôl at bwyntiau Rhodri Glyn ar sicrhau consensws—wedi edrych ar ‘Rhoi Cymunedau’n Gyntaf’ ac wedi sylweddoli nad rhaglen dair blynedd yn unig ydyw. Mae’n fater adfywiadol, ac yr ydym oll wedi ymrwymo, yn ein ffyrdd ein hunain, i gefnogi rhyw fath o ddatblygu ar bolisi.

Cyfeiriodd Peter Law ataf fel ‘sosialydd da’. Yr ydwyf weithiau ond, beth bynnag ydwyf, yr wyf yn sosialydd ymroddedig. Yn y pen draw, mae dod â’r mentrau polisi y soniasoch amdanynt—iechyd ac addysg—at ei gilydd wedi profi bod yr agenda torri costau’n gweithio. Efallai nad yw’n ymddangos yn glec anhygoel. Er enghraifft, mae cyhoeddiad o £20 miliwn ar un prosiect yn glec anhygoel. Fodd bynnag, mae’r prosiectau bach hyn yn dod at ei gilydd i wneud cyfanwaith o ran newid y modd y mae pethau’n gweithio mewn cymdeithas.

Ynghylch cwestiynau Rhodri Glyn, ac ar gymorth i fenywod yn benodol, mae Jane Hutt a minnau wedi bod yn adolygu’r materion ffrydiau ariannu i weld a allwn sefydlu ffrydiau ariannu da ledled Cymru, yn gyson â’r modd yr ydym yn delio â rhai o’r materion cymorth i fenywod. Ni ddylwn wneud sylw ar ymyriad Alison Halford ar Ganolfan Mileniwm Cymru. Fodd bynnag, mae mater o ran diwylliant a’r celfyddydau’n codi mewn cynhwysiant cymdeithasol. Mae’r Cynulliad wedi darparu rhagor o arian i gyngor y celfyddydau i ddelio ag ardaloedd y tu allan i Gaerdydd—a arferai gael popeth—fel y bydd y celfyddydau’n rhan annatod o les economaidd a chymdeithasol Cymru. Hefyd, mae’n bwysig ein bod yn ystyried materion economaidd yng nghyd-destun yr adroddiad hwn ac yn canolbwyntio gwaith rhai o’r cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad, fel y WDA, ar rai o’r materion yr oeddech chi, Rhodri Glyn, wedi’u crybwyll mewn cysylltiad â’ch etholaeth. Adlewyrchir eich pryder am eich cymoedd chi yn etholaethau llawer o’r Aelodau o ran y realiti economaidd a chymdeithasol sydd ohoni heddiw.

Yr wyf wedi ateb y rhan fwyaf o’r pwyntiau a godwyd. Mae’r adroddiad yn bwysig am ei fod yn broses barhaus. Ni fydd byth yn berffaith. Mae’n cynnwys llawer o wybodaeth yn awr a rhaid inni benderfynu sut i’w monitro’n well. Fodd bynnag, gyda dadl dda o’r math a gawsom heddiw, a’r trafodaethau da yn y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai, bydd gennym, maes o law, adroddiad y gallwn ymfalchïo ynddo. Fodd bynnag, ac yn bwysicach na hynny, nid ydym am ymfalchïo mewn darnau o bapur; yr ydym am ymfalchïo yn y canlyniadau y gall yr adroddiadau hynny eu cyflawni.