in Welsh Today is not a day for funeral orations.

yn Saesneg Ar gyfer angladdau y mae areithiau angladdol. Heddiw yw’r diwrnod pryd yr ydym ni, ar ran pobl Cymru, yn nodi ac yn dathlu bywyd hynod a hirhoedledd gwasanaeth cyhoeddus y ddiweddar Frenhines Elizabeth y Fam Frenhines. Pan ystyriwn ei bod wedi ei geni yn 1900, pan yr oedd Marcwis Caersallog yn Brif Weinidog—y tro olaf i aelod o Dŷ’r Arglwyddi ddal y swydd—ac wedi byw hyd at 2002, y mae’n hyd oes eithriadol. A welwyd erioed fywyd o’r fath heb ymddeoliad? Ni lithrodd yn dawel i gysgodion henoed pan ddechreuodd gweddwdod yn 1952. Pan yr oedd Marcwis Caersallog yn Brif Weinidog, nid oedd gwladwriaeth les. Perthynai ef i deulu enwog Eingl-Gymreig y Seisylltiaid, teulu y bu un o’i ddisgynyddion, yr Arglwydd Burleigh, yn Brif Weinidog—er na ddefnyddiwyd y teitl bryd hynny—yn ystod teyrnasiad Elizabeth I. Gadawodd ei dad-cu y pentref bychan ar y ffin, Pandy, ar ôl Rhyfeloedd y Rhosynnau. Cefais y profiad rhyfedd ddau ddiwrnod yn ôl o aros yn Alltyrynys, y ffermdy a oedd yn gartref cyndeidiol i Dafydd Seisyllt bryd hynny—David Cecil fel y daeth i gael ei adnabod pan symudodd i Loegr—un o ddisgynyddion Marcwis Caersallog. Hanai teulu Winston Churchill o’r fferm gyfagos, Trewyn, enw a seisnigeiddiwyd yn Winston. Rhaid bod yna rywbeth yn nŵr afon Mynwy o gwmpas y parthau hynny.

yn Saesneg Bu llawer o newidiadau yn ystod ei hoes, gan gynnwys streic gyffredinol 1926. Serch hynny, helynt yr ymddiorseddiad a roddodd, yn y pendraw, gymaint o amlygrwydd yn y teulu brenhinol i’r Frenhines Elizabeth, y Fam Frenhines, fel y byddai’n dod i gael ei hadnabod. Mewn sawl ffordd, dyma’r trai isaf i’r frenhiniaeth yn y wlad hon. Yn union cyn hyn daeth Edward VIII ar ei ymweliad enwog â Chymoedd y De lle bu iddo ddweud, yn ôl pob sôn, ar dair achlysur fod yn rhaid gwneud rhywbeth am y diweithdra echrydus ym Merthyr Tudful a Blaenau Gwent. Yn ystod y cyfnod byr ar ôl Tachwedd 1936 pan ymwelodd â de Cymru, ffurfiwyd plaid y Brenin i gefnogi Edward VIII yn ei ymdrechion i briodi Mrs Simpson. Byr oedd bodolaeth honno, serch hynny. Mewn llai na 12 mis, yr oedd yr ymddiorseddiad yn anochel a daeth Siôr VI a’i wraig, Elizabeth Bowes-Lyon, yn Frenin a Brenhines.

yn Saesneg Hwn oedd yr isafbwynt yn nhynged brenhiniaeth y wlad hon ers cyfnod Siôr III, a cholled y gwladfeydd Americanaidd, a dilynwyd hyn yn fuan gan argyfwng pellach yr ail ryfel byd a’r Blits ar Lundain. Cyfeiriodd Aelodau Seneddol dwyrain Llundain, megis Oona King, yn Nhŷ’r Cyffredin ddoe, at y penderfyniad i aros ym Mhalas Buckingham. Mae’r cyfnod hwnnw yn hynod o ran ei fod wedi codi brenhiniaeth y wlad hon o’i thrai isaf i’w statws uchaf, a chaiff cyfraniad y Fam Frenhines at hyn ei gofio am byth fel mater o record hanesyddol, oherwydd hebddi mae’n debygol na fyddai hyn fyth wedi digwydd.

yn Saesneg Yr wyf yn cofio’n bersonol y cyfnod pan ddechreuodd ei gweddwdod, pan fu farw’r Brenin yn 1952. Yr oeddwn i’n 12 oed ac mae gennyf atgofion byw o’r diwrnod hwnnw. Yr wyf yn cofio bod Ysgol Ramadeg yr Eglwys Newydd, 3 neu 4 milltir oddi yma, wedi rhoi’r gorau i’w gweithgareddau, ac y gofynnwyd inni gerdded allan o’r gât flaen mewn un llinell er mwyn inni allu gweld y faner ar hanner y mast ar adeilad y Lleng Brydeinig yn yr Eglwys Newydd. Nid oeddwn erioed wedi gweld baner ar hanner y mast o’r blaen, ac ni wyddwn beth a olygai. Cerddom ni—criw bychan o fechgyn o Radur—ar hyd Heol yr Eglwys, dal y trên yng ngorsaf gogledd Llandaf ar y daith i’r orsaf nesaf i Radur, ac ymunodd gweithwyr tunplat Melin Gruffudd â ni yn y cerbyd. Yr oedd yn ddiddorol i ni, yn fechgyn 12, 13 a 14, glywed y ffordd yr oedd oedolion yn ymateb i’r digwyddiad hwn. Yr oedd gan bob un ohonynt gopïau buan o’r South Wales Echo; yr oedd ymylon y papur yn ddu ac arno yr oedd llun anferth o’r Frenhines mewn fêl gyda’r pennawd yn darllen ‘The King is Dead’. Gwrandawsem ar sgwrs yr oedolion a chael ar ddeall y gymysgedd ryfeddol o’r parch a’r amarch, fel a welwyd erioed ymhlith y Cymry tuag at y frenhiniaeth.

yn Saesneg Yn ystod y 50 mlynedd nesaf, cyflawnodd y Fam Frenhines ei gwasanaeth cyhoeddus yn wraig weddw. Yr oedd yn ffraeth, yn llawn hwyl, yr oedd yn mwynhau’r gwasanaeth cyhoeddus—fel y dywedasoch, Lywydd—hyhi a ddyfeisiodd yr arferiad o fynd i gwrdd â’r bobl cyn i Bill Clinton a Tony Blair ei berffeithio bron hanner canrif yn ddiweddarach. Ni chyfarfûm â hi erioed, ond cafodd un o’m modrybedd yn ardal Abertawe y driniaeth lawn ganddi pan fu i’r Frenhines, fel yr oedd hi bryd hynny, dorri ymaith oddi wrth y cylch swyddogol a dynesu at fy modryb—yr oedd hi mewn dychryn ar y pryd bid siŵr ac ar fin llewygu yr wyf yn dychmygu—gan ei chyfarch ‘Ddaethoch chi o bell, annwyl wraig?’.

yn Saesneg Mae gwleidyddion wedi dysgu’r gelfyddyd o fwynhau cwmni’r cyhoedd ac eisiau gweld ymateb y dorf i rywun nad oedd yn wleidydd, ond yn berson allblyg a fwynhâi’r bywyd a’r gwasanaeth cyhoeddus. Gallasai fod wedi diflannu i’r cefndir, ac ymroi i rasys ceffylau a phethau eraill preifat yr oedd yn eu mwynhau, ond yn hytrach ymroddodd i’r gwasanaeth cyhoeddus. Mae’n bosibl na ddychmygodd hi erioed y byddai hyn yn parhau am gynifer o ddegawdau, ond bu hynny o fudd inni drwy roi dilyniant i’n bywyd cenedlaethol.

yn Saesneg Hoffwn gloi drwy fynegi’n syml ein cydymdeimlad dynol i bawb o’r rhai sydd agosaf ati—y Frenhines ac aelodau eraill ei theulu. Bu hwn yn ddechrau creulon i flwyddyn Jiwbilî Aur y Frenhines. Boed i’r Frenhines a’i theulu gael rhyw gymaint o gysur a nerth drwy’r cydymdeimlad a’r cofion cynnes yr wyf fi, Prif Weinidog Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn ei fynegi ar ran pobl Cymru.

in Welsh I join the First Minister in sending our deepest sympathy to the royal family in the loss of Queen Elizabeth the Queen Mother. We, as a party, support the message of condolence that the Assembly is sending today. Our thoughts are with the family members, currently going through a difficult time. Many of us know, from experience, that losing someone dear to us means that we need time to grieve, but the royal family must do so in the public eye.

in Welsh In his tribute to the Queen Mother, the Prince of Wales said that she had a strong character, a sense of humour, and an ability to care for her family.

in Welsh She enjoyed a long life. She died at the age of 101. She was born in the first year of the twentieth century and she lived throughout a century the likes of which had never been seen before. Although that century started promisingly, the dark clouds of the first world war were soon to be seen; she was a teenager at the time. Like many of her peers, she saw many young people lost in that war. It is possible that it was that experience that made her feel, when the opportunity arose, that she had a special role to play—as the First Minister has already mentioned—during the second world war. By that time, her husband, George VI, was King. By all accounts, she was of great support to him.

in Welsh London, and many other towns and cities in Britain, were bombed regularly during the first years of the second world war. It would have been expected, perhaps, that the King and the Queen and the royal family would move out of the city to a safe haven, but they did not. They stayed in London, and the Queen visited areas that had been bombed—especially in the east end. That demonstrated her ability to empathise with people during a dangerous and difficult period. We are grateful for her contribution, bringing comfort and succour to many people. We know that she also visited areas in Wales that had been bombed, in Swansea and Cardiff. That also must have comforted people.

yn Saesneg Heddiw, o’r cyfarfod arbennig hwn o’r Cynulliad Cenedlaethol, estynnwn ein cydymdeimlad diffuant i’r teulu brenhinol ar farwolaeth drist y Frenhines Elizabeth y Fam Frenhines. Fel y clywsom, cafodd fywyd hir, ac er bod hwn yn sicr o fod yn amser trist i’r teulu, gofynnir inni beidio â bod yn rhy drymaidd. Pan dalodd Tywysog Cymru ei deyrnged bersonol i’w nain, cyfeiriodd nid yn unig at ei chymeriad cryf a’i theimlad o bryder dros ei theulu, ond hefyd at ei hwyl a’i hiwmor.

yn Saesneg Yr wyf eisoes wedi cyfeirio at ei chyfraniad at yr ail ryfel byd a sut y bu iddi gyffwrdd â chalonnau cynifer o bobl yn ystod y dyddiau tywyll hynny. Yn ogystal â bod yn berson tosturiol, yr oedd hi, yn ôl pob sôn, yn un a oedd â theimlad cryf o ddyletswydd. Daeth i chwarae rôl amlwg yn y bywyd cyhoeddus ar ôl ymddiorseddiad Dug Winsdor. Daeth ei gŵr yn Frenin, yn annisgwyl ac ar adeg anodd i’r frenhiniaeth. Byddai hi yn byw drwy ragor o amserau anodd, yn enwedig yn ystod yr 20 mlynedd diwethaf. Serch hynny, byddai bob amser yn delio â’r anawsterau hynny gyda’r teimlad o ddyletswydd a oedd yn rhan o’i chymeriad.

yn Saesneg Bu iddi fyw drwy gydol un o’r canrifoedd mwyaf cythryblus mewn hanes. Cafwyd dau ryfel byd, newidiodd rôl y frenhiniaeth, cafwyd newidiadau anferthol ym myd gwyddoniaeth, meddygaeth a thechnoleg, a bu ond y dim i’r ymerodraeth ddod i ben. Yr oedd yn ganrif, o edrych arni o’i diwedd tuag at yn ôl, nad oedd prin modd ei hadnabod oddi wrth flwyddyn ei dechreuad. Mae rhywun yn aml yn meddwl tybed beth oedd y Fam Frenhines yn ei feddwl o’r cyfan. Cafwyd newidiadau cyfansoddiadol hefyd, gyda datganoli yn cael ei ganiatáu i Gymru ac i’r Alban. Yn ystod ei hoes, bu’n rhaid i’r frenhiniaeth addasu i newidiadau mor fawr, mewn cynifer o feysydd bywyd—yn wleidyddol ac yn bersonol—fel nad yw’n syndod bod llawer yn ystyried ei bod yn ddolen gyswllt bwysig, ac efallai holl bwysig, rhwng dwy ganrif wahanol. Ar yr adeg fanteisiol hon mewn hanes, y mae’n rhy fuan dweud pa effaith barhaol a gaiff ei marwolaeth ar y sefydliadau yr oedd yn eu trysori a’u gwerthfawrogi. Mae’n ddigon heddiw inni uno i dalu ein teyrnged i ffigwr cyhoeddus a edmygwyd gan gynifer o bobl. Estynnwn ein cydymdeimlad i deulu sydd wedi colli mam a nain annwyl iawn. Ar adeg fel hon, mae’r golled i’w theimlo fwyaf o fewn y teulu. Mae ein meddyliau a’n gweddïau gyda nhw ar yr amser anodd hwn.

Mae marwolaeth y Fam Frenhines yn adeg o dristwch cenedlaethol. Yn y dyddiau cyn datganoli yr oedd yn atgoffâd amlwg o’r gwerthoedd sydd yn ein huno fel cenedl: cwrteisi, synnwyr da a chryfder pwrpas. Crybwyllwyd y ffaith ei bod wedi byw drwy gydol y ganrif ddiwethaf. Hi oedd Ymerodres olaf India; hebryngodd y wlad hon drwy helynt yr ymddiorseddiad; a bron ar ei liwt ei hun rhoddodd gryfder i’w gŵr i ysgwyddo rôl y brenin.

Caiff ei chofio am ei chyfuniad rhyfeddol o raslonrwydd a thawelwch, a’i hewyllys anorchfygol. Daeth y priodweddau hynny i’r amlwg yn bendant yn ystod yr Ail Ryfel Byd ac adeg esgyniad ei gŵr i’r orsedd.

Cyfarfûm â’r Fam Frenhines sawl tro ac yr wyf yn cofio sgyrsiau gyda hi ar amrywiol bynciau, gan gynnwys y bywyd cyhoeddus a digwyddiadau cenedlaethol. Yn anad dim, serch hynny, yr wyf yn cofio sgwrs pan yr oedd hi wedi cynhyrfu am gêm bêl-droed yr oedd wedi ei gwylio ar y teledu. Dywedodd wrthyf y bu’n rhaid iddi godi i’w ddiffodd gan fod y gêm yn mynd yn rhy gyffrous i’w gwylio. Mae rhywun yn cofio cyffyrddiadau dynol y Fam Frenhines.

Gellir yn gywir ddweud am y Fam Frenhines ei bod hi wedi troedio gyda brenhinoedd ac eto wedi cadw’r cyffyrddiad cyffredin, oherwydd yr oedd yn meddu ar allu nodedig, wrth iddi siarad gyda phobl, i wneud iddynt deimlo bod ganddi ddiddordeb ynddynt hwy yn unig ac mewn dim arall. Dyna oedd yr hud, oherwydd yn yr unigolyn hwnnw’n unig yr oedd ei diddordeb ac nid mewn dim arall wrth iddi siarad gydag ef.

Fel y crybwyllwyd, rhaid inni droi ein meddyliau tuag at y Frenhines. Yr oedd yn glòs iawn at ei mam ac mae wedi cael y tristwch aruthrol o golli hoff chwaer ac annwyl fam yn syth ar ôl ei gilydd. Rhaid inni hefyd droi ein meddyliau tuag at Dywysog Cymru; yr oedd ef yn agos at ei fam-gu ac mae wedi siarad yn emosiynol iawn amdani yn ystod y dyddiau diwethaf.

Mae’n briodol heddiw inni ddod ynghyd yn y Cynulliad Cenedlaethol i fynegi ein teimladau o golled genedlaethol. Serch hynny, rhaid i’n tristwch fod yn gytbwys â dathlu bywyd gwir hynod o wasanaeth cyhoeddus. Bu’n fywyd boddhaus a llon. Ar adegau allweddol yn ein hanes yr oedd y Fam Frenhines yn ffigwr canolog. Yr oedd hynny’n sicr yn wir yn ystod yr Ail Ryfel Byd pan fu’n gefnogaeth yn Llundain a ledled y Deyrnas Unedig. Atgyfnerthodd y morál yma gan wanhau morál ein gelynion.

Rhoddodd gefnogaeth hynod o fewn y teulu brenhinol hefyd ac yr oedd yn gwbl ddiflino wrth gyflawni ei galwadau cyhoeddus. Heddiw mae rhai pobl yn ymddeol yn eu pumdegau, llawer yn eu chwedegau, mae’r rhan fwyaf wedi ymddeol erbyn eu saithdegau ond yr oedd yn parhau i gyflawni dyletswyddau cyhoeddus blinderus, rhywbeth a oedd wrth fodd ei chalon, ar ôl ei chanmlwyddiant. Yr ydym oll yn drist heddiw oherwydd ei marwolaeth, ond yr ydym hefyd yn ddiolchgar dros ben am ei bywyd hynod, unigryw. Yn syml, yr oedd hi’n arbennig iawn.

Dechreuaf drwy ddweud, er ein bod ni yma heddiw, fel y dywedodd lawer, i dalu teyrnged i fywyd menyw arbennig iawn, rhaid inni beidio â cholli golwg ar y ffaith bod yna deulu sy’n galaru trosti. Mae’r Frenhines wedi colli ei chwaer a’i mam mewn ychydig wythnosau. Yr oedd hi’n fam, yn fam-gu, yn fodryb ac yn aelod annwyl o’r teulu; pa bwysigrwydd bynnag sydd gan unrhyw ffigwr cyhoeddus, rhaid inni beidio ag anghofio’r teulu y mae hon yn golled fawr iddo. Mae Democratiaid Rhyddfrydol Cymru yn ategu teimladau Prif Weinidog Cymru.

Anaml iawn y mae bywyd rhywun—heb sôn am rywun uchel ei barch—yn pontio canrif lawn a thu hwnt. Ar ddechrau ei hoes yr oedd baneri coch yn rhagflaenu ceir, yr oedd telegraffi’r di-wifr yn ei fabandod, a’r Tsar a reolai Rwsia ymerodrol. Erbyn diwedd ei bywyd hynod, yr oedd bodau dynol wedi glanio ar y lleuad, y mae’n bosibl cyfathrebu ar lafar ac yn weledol ar unwaith yn ôl ac ymlaen o bob cwr o’r byd, ac mae tirwedd wleidyddol tir mawr Ewrop wedi newid y tu hwnt i adnabyddiaeth. Yn y flwyddyn pan briododd, bu farw Wilhelm Röntgen, darganfyddwr pelydr-x, a churodd Bolton Wanderers West Ham o 2-0 yng nghwpan yr FA. Yn 1926, ar enedigaeth ei phlentyn cyntaf—y Frenhines bresennol—hedfanwyd dros begwn y gogledd am y tro cyntaf, a churodd Bolton Wanderers Ddinas Manceinion yng nghwpan yr FA o 1-0. I’r rhai sy’n gwybod y pethau hyn, yn y flwyddyn rhwng ei phriodas a geni’r Frenhines Elizabeth II, chwaraeodd Dinas Caerdydd yn eu hunig ymddangosiad yng ngêm derfynol y gwpan a daethant yn ail cwbl haeddiannol. Yn ystod ei hoes gwelodd yr hansom yn mynd heibio. Pan oedd yn ifanc yr oedd taith mewn car yn golygu gwisgo gogls a dillad arbennig. Cafodd cyflymdra teithio o 80 milltir yr awr ei ddisodli bellach gan gyflymdra o fewn ein hatmosffer o bron i 20 gwaith yn gyflymach. Yn 1933, gwelodd ddyfodiad y goleuadau stryd awtomatig ac, yn ddiweddar, gwelodd y blychau llwyd enwog gyda’r camerâu, i recordio ein hynt ar y strydoedd, yn cael eu hychwanegu atynt.

Tra’r oedd y Fam Frenhines yn falch, gyda phob rheswm, o fod o waed Albanaidd, yr oedd ganddi gysylltiadau Cymreig. Yr oedd yn Brif Gyrnol ar Warchodlu Marchfilwyr y Frenhines—Catrawd y Marchoglu Cymreig, catrawd y rhoddwyd rhyddfraint dinas Caerdydd iddo yn ddiweddar. Ar nodyn ysgafnach, ar ddiwedd te a gynhaliodd ar gyfer urddasolion cyhoeddus o Lanelli, rhuthrodd y corgwn enwog i fewn i’r ystafell a dywedodd y Fam Frenhines, ‘Y chi Gymry, rydych chi’n gyfeillion arbennig, ond dydych chi ddim yn ufudd iawn’.

Yr oedd adegau diffiniol yn ei bywyd, adegau nad oeddynt yn waith ei llaw hi, ond a ddangosodd ei hysbryd diflino. Yn gyntaf, fel y dywedodd Aelodau eraill, yr esgyniad i’r orsedd yn 1936. Nid oedd hyn yn rhywbeth yr oedd hi, na’i gŵr, wedi’i geisio, ond yr oedd yn dasg y pennodd hi’r safonau uchaf ar ei chyfer. Mewn cymdeithas tra gwahanol i’r gymdeithas sydd ohoni heddiw, sylweddolodd beth oedd y sialens newydd ac aeth i’r afael â hi yn egnïol. Yn ail, bydd llawer o bobl hŷn Cymru yn cofio’r rôl bwysig a ymgymerodd yn ystod blynyddoedd y rhyfel i hybu ysbryd y wlad yn ystod ei horiau tywyllaf. Ymwelai’n rheolaidd â’r ardaloedd a ddioddefodd yn ystod y Blits, a bu’n agos i gael ei lladd pan syrthiodd bomiau ar Balas Buckingham. Dewisodd beidio â chael ei symud i Ganada, yn groes i gyngor y Llywodraeth. Yn hytrach, dysgodd sut i ddefnyddio llawddryll er mwyn iddi allu ei ddefnyddio pe bai’n cael ei chipio. I lawer, yn ystod y blynyddoedd hynny y bu iddi gynrychioli cadernid, dewrder ac ewyllys pur y Prydeinwyr drwy’r amseroedd tywyll hynny. Caiff y Fam Frenhines, a’r diweddar Frenin, eu cofio am eu dewrder a’u harweiniad, yn enwedig gan y rhai sydd wedi byw drwy’r blynyddoedd hynny. Yn drydydd, yr oedd yn benderfynol o barhau â’i chyfraniad at fywyd cyhoeddus i’r diwedd un. Ceir yr olygfa fythol o’r Fam Frenhines yn sefyll i’r salìwt gan y lluoedd arfog, oedd â pharch mawr tuag ati, gan wrthod y gadair a ddarparwyd ar ei chyfer gan fynnu gwneud y gwaith yn yr un modd ag y gwnaeth erioed, er gwaethaf ei phoen a’i hanghysur amlwg. Ni all unrhyw un wadu ei hymdeimlad aruthrol o wasanaeth i bobl Prydain.

Caiff ei chofio am ei chyfraniad i’n bywydau fel esiampl o ddyletswydd a dinasyddiaeth. Cyflawnodd y rôl hon gydag ysbryd, llawenydd a theyrngarwch i’w gwlad. Yr oedd yn symbol gwych o ysbryd pobl Prydain. Drwy gydol ei bywyd cyhoeddus maith a gweithgar, rhywbeth na roddodd y gorau iddo erioed, hyhi oedd cymdeithes ein gwlad a’n pobl. Bydd llawer o’r Aelodau wedi cael mwynhau ei chwmni, ac ni fydd unrhyw un a dreuliodd amser yn ei phresenoldeb wedi methu â sylwi ar ei ffraethineb a’i swyn, a’r wên ddireidus a nodweddai’r modd y cyflawnai ei dyletswyddau cyhoeddus. Un foment o’r fath imi oedd achlysur agor ystafelloedd George Thomas yng Nghastell Caerdydd. Nid yw’n gyfres fawr o ystafelloedd ond, yn ôl arferiad gorau William Burgess, fe’i lleolir i fyny staer droellog iawn nad yw’n addas i fenyw yn ei 90au ei dringo. Nid oedd yn rhaid inni fod wedi pryderu oherwydd dringodd y grisiau mewn dim amser. Aeth y trefniadau ffurfiol rhagddynt ac yr oedd hoffter y Fam Frenhines o George Thomas yn amlwg. Dim ond nifer fechan o bobl oeddem ni, ond rhoddodd araith a oedd yn mynegi’n glir gynhesrwydd ei hatgofion o’r Llefarydd Thomas. Fodd bynnag, diweddwyd y seremoni, nid gan sylwadau i gloi fel y byddech yn ei ddisgwyl, ond gan ddyfodiad gwydraid ganol bore, Dubonnet oedd ef yr wyf yn credu, a sigarét. Newidiwyd y sgwrs i ddamcaniaethu am y rasys a oedd i’w cynnal yn Cheltenham y diwrnod hwnnw. Ni wn faint o arian y ddinas a fentrwyd y prynhawn hwnnw, ond yr oedd y wybodaeth fewnol am yr ods yn sylweddol iawn yn wir.

Mae hon yn foment i’r genedl gyfan oedi, myfyrio a bod yn ddiolchgar am gyfraniad ardderchog ac etifeddiaeth barhaus y Fam Frenhines. Ei stori hi oedd stori yr ugeinfed ganrif, ac mae ei marwolaeth yn dwyn pennod bwysig yn hanes ein gwlad i ben. Mae llawer o’r teyrngedau a dalwyd mewn llyfrau cydymdeimlad ac ar wefannau yn ystod y dyddiau diwethaf wedi gwneud sylw am y modd yr ymddangosai i bobl fel petai yn aelod o’u teuluoedd eu hunain. Ysgrifennodd un ei bod yn teimlo, fel plentyn a fagwyd yn Awstralia, fod ganddi ddwy fam-gu—ei mam-gu ei hun a’r Fam Frenhines.

I lawer efallai, caiff ei chofio orau nid yn unig fel mam-gu i’w theulu ei hun, ond fel mam-gu i’n cenedl ac i’r Gymanwlad.

Yr wyf yn falch bod y Cyfarfod llawn hwn yn cael ei gynnal heddiw. Mae’n hanfodol bod y Cynulliad Cenedlaethol hwn—ein senedd i Gymru i bob pwrpas—yn mynegi safbwyntiau pobl Cymru drwy gynrychiolwyr a etholwyd yn ddemocrataidd. Y Cynulliad hwn yw’r canolbwynt ar gyfer teyrngedau a theimladau pobl ar yr achlysur arbennig a thrist hwn ac ar gyfer pob digwyddiad cenedlaethol a rhyngwladol o’r fath. Gyda minnau’n hanu o ardal megis Blaenau Gwent, yr wyf yn falch o gael y cyfle i dalu teyrnged i’w Mawrhydi y Fam Frenhines. Crybwyllodd un o’n papurau newydd dyddiol cenedlaethol ddoe fod Ei Mawrhydi y Fam Frenhines wedi cyflawni 51 o ymrwymiadau swyddogol yn ystod y flwyddyn ar ôl ei phen-blwydd yn gant ac un. Mae hynny’n rhyfeddol a dengys gryfder ac ymrwymiad hynod, ac y mae’n haeddu’r deyrnged fwyaf truthgar. Yn fy etholaeth i, Blaenau Gwent, lle pery llawer o’r hen werthoedd traddodiadol mewn oes gyflym a materol, y mae’n braf gallu dweud y ceir teimlad o werthfawrogiad cynnes dwfn tuag at Ei Mawrhydi y Fam Frenhines a’i Mawrhydi y Frenhines. Dyna paham y cafwyd o leiaf 25 o geisiadau am bartïon stryd y Jiwbilî ym Mlaenau Gwent.

Mae’n bwysig myfyrio heddiw ar ei bywyd ardderchog. Diwrnod o ddathlu ydyw. Mae’n bleser gennyf allu myfyrio ychydig am yr hyn a wn am ei chysylltiad gyda fy etholaeth. Yr wyf wastad wedi teimlo bod Ei Mawrhydi y Fam Frenhines yn cynrychioli’r traddodiad a’r ymrwymiad brenhinol ar ei orau. Yn 1932—a bydd rhai ohonoch yn deall nad oeddwn yno ar y pryd, er y buaswn yn maddau ichi am feddwl hynny—daeth y Fam Frenhines a’r diweddar Frenin Siôr VI, Dug a Duges Caerefrog bryd hynny, i’r Blaenau, yn etholaeth Abertyleri gynt. Ymwelodd y Fam Frenhines ag Ysbyty’r Blaenau a’r Cylch, ysbyty sy’n dal yno heddiw ac yn ffynnu—yr oedd y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yno yn ddiweddar. Fe’i hadeiladwyd gyda cheiniogau’r glowyr lleol. Pan agorodd hi’r uned famolaeth newydd yn yr ardal honno, fe’i disgrifiwyd fel achlysur llawen, ac nid oes unrhyw amheuaeth nad oedd yn achlysur llawen o’r ffotograffau yr wyf fi wedi’u gweld. Canodd y plant o Frynmawr, Blaenau Gwent a Nant-y-glo iddi gan roddi croeso traddodiadol y Cymoedd iddi. O’r diwrnod hwnnw hyd heddiw, mae yna bobl oedrannus yn y fro sy’n cofio’r achlysur hwnnw gyda chryn barch ac angerdd.

Yr oedd honno yn un enghraifft fach o fenyw bwysig a bryderai am bobl gyffredin. Daeth i Flaenau Gwent a gwnaeth wahaniaeth oherwydd iddi ddod ar achlysur arbennig i weld pobl cymuned dlawd. Perthynai i’r frenhiniaeth, ond fe’i bendithiwyd â’r cyffyrddiad cyffredin. Bywyd o ymroddiad ac ymrwymiad oedd ei bywyd hi, bywyd yr ydym yn ei ddathlu yn gyfiawn yma ac ym mhob cwr o’r DU heddiw. Heddiw, oddeutu 70 mlynedd ers iddi ddod i’r dref fechan honno, y Blaenau, yn fy nghymuned i, yr ydym yn ei chofio hi a’i gweithred gynhwysol. Cofiwn fenyw hynod—menyw a adnabuwyd, yn serchog, fel mam-gu y wlad. Bydd colled fawr ar ei hôl, ond caiff ei chofio gyda hoffter, angerdd a pharch.

Ategaf sylwadau’r siaradwyr blaenorol. Wrth inni weithio drwy ein setliad datganoli yng Nghymru, yr ydym yn dra ymwybodol bod y frenhines a’i chydwedd yn chwarae rôl mor ganolog. Wedi’r cyfan, yr oedd y Fam Frenhines yn ddisgynnydd i frenin Cymreig cyntaf Lloegr—Harri VII. Gwyddom ein bod yn tystio i ddiwedd cyfnod.

Drwy gydol ei bywyd hir, rasio ar y gwastad oedd camp wreiddiol brenhinoedd. Bu hi, fodd bynnag, yn gysylltiedig â’r rasys perthi cenedlaethol am oddeutu 40 mlynedd. Gyda’i nawddogaeth, mae’r rasys perthi cenedlaethol wedi tyfu’n aruthrol. Yr wyf yn cofio clywed cymeradwyaeth ddigymell mewn llawer o gyfarfodydd rasio pan ymddangosai. Dengys hyn yr hoffter mawr a’r parch dwfn a deimlwyd tuag ati. Mewn sawl ffordd, yr oedd yn ymgorfforiad o’r rasys perthi cenedlaethol, o ran na chawsai hi fyth ei brawychu na’i chrymu.

Dygai ei chryfder oddi wrth gylch cymharol fychan o bobl. Gyda’i ffydd gadarn, yr wyf yn sicr y bydd hi, mewn materion ysbrydol fel mewn materion bydol, yn fuddugol.

Yesterday morning, my neighbour, Iona Harris, died, and although she was a generation younger than the Queen Mother, she was also a great-grandmother. Although there were enormous differences between their social classes, looking back over their lives, we also see many similarities

The Queen Mother was born into a world of luxury and privilege, but as has been said, in every privilege there is duty. She faced her duties with dignity and full commitment. In times of war and peace, she showed strength and gave leadership through her respect for her fellow human beings.

This was a lady who was a strong wife in a crisis, a loving mother to her daughters, a dear grandmother to her grandchildren, and a great-grandmother who lived life to the full. As we sympathise with the royal family in its grief—particularly when we remember that our Queen has lost her mother and her only sister within a few weeks, during her Golden Jubilee year—we also remember that the Queen Mother, like Iona, faced family trials that are common in society. The life of the Queen Mother, spanning four generations, is a detailed picture of the importance of the consistent contribution of women—wives, partners, mothers, grandmothers and great-grandmothers—to our familes, our communities and our nation.

Thank you for the opportunity to pay tribute to the Queen Mother, and to sympathise with the Queen, the royal family and friends of the family.

The Prince of Wales described his grandmother as an extraordinary lady—an apt word for someone who’s life spanned the last century. It is more important, perhaps, to remember that during that long time, she was at the centre and heart of the British establishment. Her contemporaries remembered the Victorian age. This lady knew the world’s greats—Lloyd George, Churchill, Gandhi, Mandela, Roosevelt and many other great people who influenced the past century to such a degree. She saw the rise and fall of communism and fascism. She saw a time when the British empire was at its greatest, and also the end of that time.

Presiding Officer, here is a wealth of information not to be found in any history book. Here is a wealth of information and experience that was there for all the royal family and for the politicians of the past century—certainly before my time—and that is part of what the royal family and every one of us have lost.

All of us, as politicians and as people living a public life, can learn much from this lady’s life. Here is a lady who did not do interviews nor great speeches and she never published any manifesto. Nevertheless, she somehow succeeded in winning the nation’s affection. Our loss is great.

Ar ddechrau’r ail ryfel byd, gadawodd fy mam—menyw ifanc iawn ar y pryd—orllewin Iwerddon a dod i Brydain, i weithio fel nyrs ysbyty yng nghanol Llundain. Cafodd un ysbyty lle bu’n gweithio ei daro’n uniongyrchol fel rhan o Frwydr Prydain a’r Blits ar Lundain. Ymhen hir a hwyr, dychwelodd i orllewin Iwerddon, man nad yw’n bridd ffrwythlon i’r frenhiniaeth na’r teulu brenhinol. Serch hynny, oherwydd ei phrofiadau yn Llundain yn ystod yr amser anodd hwnnw, yr oedd gan fy mam wastad hoffter dwfn o’r teulu brenhinol, ac o’r Fam Frenhines yn enwedig. Mae’r rhan fwyaf o’r bobl a oedd yn ei sefyllfa hi—yn y rheng flaen, yn rhoi eu bywydau mewn perygl—wedi marw, fel y mae fy mam innau. Serch hynny, ni chredaf y byddai’n meddwl ei bod yn amhriodol ein bod ni, sy’n credu mewn dinasyddiaeth a phennaeth gwladwriaeth etholedig, yn cofio’r bobl a wasanaethodd yn ystod yr amserau anodd hynny ac yn talu ein teyrnged ar eu rhan. Yr oeddynt yn gwerthfawrogi’n fawr yr hyn a wnaeth y Fam Frenhines iddynt yn ystod yr amser anodd hwnnw.

Yr wyf fi’n freniniaethwr, a chredaf fod gan y frenhiniaeth rôl bwysig i’w chwarae yn nhrefn lywodraethol Prydain. Ni all unrhyw frenhiniaeth ond bod yn llwyddiannus os yw ei haelodau yn derbyn y bywyd o gyfrifoldeb, dyletswydd ac ymrwymiad. Nid oes unrhyw un wedi derbyn y dyletswyddau hynny gyda mwy o ymrwymiad na’r Fam Frenhines. Yr ydym oll yn cydymdeimlo gyda’r Frenhines a’i theulu agosaf. Serch hynny, teimladau o werthfawrogiad llwyr sydd gennyf, yn hytrach na thristwch. Yr wyf yn falch iawn o gael y cyfle hwn i fynegi yn gyhoeddus fy ngwerthfawrogiad i—yn ogystal â gwerthfawrogiad y bobl yr wyf yn eu cynrychioli—o wasanaeth ymroddedig y Fam Frenhines i Brydain dros gyfnod maith, a’n gwerthfawrogiad o’i hysbrydoliaeth, ei hurddas, ei hwyl ac, yn anad dim, ei hymdeimlad dwfn o ddyletswydd.