Fel y gwyddoch, fe lansiais y fframwaith gwasanaeth cenedlaethol ar gyfer clefyd coronaidd y galon, ‘Trechu Clefyd Coronaidd y Galon yng Nghymru: Cynllun Cyflawni Drwy Dystiolaeth’ yn y Cynulliad ym mis Gorffennaf y llynedd. Dyma’r newyddion diweddaraf ar gynnydd y fframwaith.

Clefyd y galon yw prif achos marwolaeth yng Nghymru, gan achosi rhwng 7,500 ac 8,000 o farwolaethau bob blwyddyn a pheri bod angen triniaeth ar ryw 20 y cant o’r boblogaeth oedolion. Mae risg i lawer mwy. Felly, mae mynd i’r afael â chlefyd coronaidd y galon yn dal i fod yn un o flaenoriaethau pennaf Llywodraeth Cynulliad Cymru. Fel y lladdwr mwyaf, ceisir ymdrin ag ef o bob ongl, o atal a rheoli’r rhai sydd mewn perygl i ddiagnosis, triniaeth ac, yn olaf, ymadferiad. Caiff y fframwaith gwasanaeth cenedlaethol ar gyfer clefyd coronaidd y galon ei weithredu ar draws Cymru a dyma’r allwedd i godi safonau a gwella ansawdd gwasanaethau a sicrhau eu bod ar gael i boblogaeth Cymru. Buddsoddir swm sylweddol i gefnogi gweithrediad cynyddol y fframwaith gwasanaeth cenedlaethol gan y Llywodraeth ganolog ac awdurdodau iechyd.

Yn ystod ymweliad diweddar ag uned y galon yn Ysbyty Treforys, yr oeddwn yn falch o gyhoeddi bod targed Llywodraeth Cynulliad Cymru o leihau amserau aros am lawdriniaeth y galon i ddim mwy na 12 mis wedi’i gyrraedd erbyn Mawrth 2002. Fel mesur o’m hymrwymiad, sicrheais fod £2 filiwn ar gael yn 2001-02 i gyrraedd y targed, ac, er mwyn sicrhau y caiff ei gynnal, cynyddir y capasiti yn Ysbyty Treforys ac Ysbyty Athrofaol Cymru i wneud llawdriniaethau calon ychwanegol yn y flwyddyn ariannol gyfredol.

Carreg filltir allweddol yn y fframwaith gwasanaeth cenedlaethol ar gyfer 2002-03 yw gostwng amserau aros am angiograffeg, sef prawf diagnostig am glefyd y galon, i ddim mwy na chwe mis erbyn mis Mawrth nesaf. Mae’n dda gennyf gyhoeddi fy mod yn darparu £900,000 yn ychwanegol i Gomisiwn Gwasanaethau Iechyd Arbenigol Cymru i sicrhau y cyrhaeddir y ddau darged o ran amserau aros i rai â chlefyd coronaidd y galon. Bydd angen inni edrych yn ofalus ar ddatblygiad strategol gwasanaethau angiograffeg ledled Cymru ac ar rôl ysbytai cyffredinol dosbarth yn y ddarpariaeth honno. Mae hyn yn dystiolaeth glir a chadarn o f’ymrwymiad i leihau amserau aros am ddiagnosis a thriniaeth i rai â chlefyd coronaidd y galon yng Nghymru.

Y llynedd, darparwyd £3 miliwn mewn arian cyfalaf i wella offer a chyfleusterau ar gyfer canfod a thrin clefyd coronaidd y galon a chanser. Dau brosiect arwyddocaol a ariannwyd o hyn oedd uned gofal coronaidd newydd yn Ysbyty Nevill Hall ac uned gardioleg ddydd newydd yn Ysbyty Athrofaol Cymru. Eleni, cynyddir y cyllid hwnnw i £5 miliwn.

Atgyfnerthir gweithrediad y fframwaith gwasanaeth cenedlaethol ymhellach drwy’n cronfa anghydraddoldebau iechyd, sy’n cael ei chyfeirio’n llwyr at atal clefyd y galon. Bu’r gronfa’n arbennig o lwyddiannus yn ei nod o ysgogi a chefnogi gweithredu lleol newydd i fynd i’r afael ag anghydraddoldebau ym maes iechyd a’r ffactorau sy’n eu hachosi, gan gynnwys anghydraddoldeb mynediad at wasanaethau iechyd. Disgwyliaf i’r £10.5 miliwn a ddarperir drwy’r gronfa cyfleoedd newydd gael ei dargedu’n uniongyrchol at gefnogi gweithrediad y fframwaith gwasanaeth cenedlaethol ac at wella mesurau atal, canfod, trin ac ymadfer i bobl sy’n dioddef ac mewn perygl o ddioddef clefyd coronaidd y galon.

Mae tri rhwydwaith clinigol ar gyfer gwasanaethau clefyd coronaidd y galon yn cael eu datblygu’n awr i sicrhau bod pawb sy’n ymwneud â gofalu am rai sy’n dioddef neu mewn perygl o ddioddef y clefyd hwn yn cydweithio’n effeithlon ac effeithiol i ddarparu gwasanaethau o ansawdd uchel yn unol â’r safonau a amlinellir yn y fframwaith gwasanaeth cenedlaethol. Bydd angen i rwydweithiau lunio cynlluniau datblygu gwasanaethau lleol. Bydd y cynlluniau hyn yn adeiladu ar y rhai a ddatblygwyd gan awdurdodau iechyd y llynedd ac yn dangos yr hyn sy’n cael ei wneud, yn y tymor byr a hir, i gyrraedd cerrig milltir y fframwaith gwasanaeth cenedlaethol, dadansoddi a mynd i’r afael â’r goblygiadau ariannol ac o safbwynt gweithlu, a darparu modd o fonitro a rheoli perfformiad y cynnydd a wneir.

Ar lefel genedlaethol, yr ydym yn sefydlu grŵp aml-ddisgyblaeth dros Gymru gyfan i oruchwylio a chydgysylltu gweithgaredd, a bydd hwn yn ei le erbyn diwedd y flwyddyn. Yn y cyfamser, gan gydnabod yr angen i ddatblygu’r tri rhwydwaith, yr ydym wedi sefydlu grŵp cydgysylltu gwasanaethau clefyd coronaidd y galon dros-dro, ac wedi cyhoeddi penodiad cydgysylltydd rhaglenni’r fframwaith gwasanaeth cenedlaethol. Bydd mewnbwn clinigol uniongyrchol ar lefel rhwydwaith a chenedlaethol, a byddwn hefyd yn penodi cyfarwyddwr gwasanaethau clefyd coronaidd y galon a fydd yn cefnogi’r cyngor proffesiynol yn natblygiad strategol y gwasanaethau hyn.

Fel y gŵyr Aelodau efallai, ymwelais yn ddiweddar ag ardal Gogledd Karelia yn y Ffindir, sydd, fel Cymru, yn derbyn arian Amcan 1. Nod y prosiect a ariennid oedd lleihau’r gyfradd farwolaethau eithriadol o uchel o glefyd y galon. O ganlyniad, erbyn 1995, yr oedd cyfradd flynyddol marwolaethau o glefyd y galon ymysg pobl o oed gweithio wedi cwympo 75 y cant, o’i gymharu â’r gyfradd cyn y prosiect. Bu lleihad hynod mewn ysmygu ymhlith dynion, bu newidiadau mawr yn arferion bwyta pobl ac mae lefelau colesterol a phwysau gwaed wedi cwympo.

Yr ydym hefyd yn cefnogi wythnos genedlaethol y galon drwy gynnal digwyddiad codi ymwybyddiaeth ym mae Caerdydd ar 13 Mehefin, mewn partneriaeth â Sefydliad Prydeinig y Galon, Cymdeithas Cleifion Cardiac Prydain a Ffitrwydd Cymru. Canolbwyntir ar atal clefyd y galon a’r angen i leihau anghydraddoldebau iechyd yn y maes hwn. Y digwyddiad hwn fydd yr achlysur hefyd lle cyhoeddir canlyniadau sgrinio iechyd Aelodau’r Cynulliad a’u staff, a wnaethpwyd ym Mehefin y llynedd.

Strategaeth hirdymor sydd gennym ar gyfer mynd i’r afael â chlefyd y galon. Gwnaethpwyd cynnydd ond mae llawer mwy o waith i’w wneud. Rhaid inni sicrhau ein bod yn mynd i’r afael ag achosion clefyd y galon a bod y gwasanaethau a’r triniaethau ar gael yn rhwydd i’r sawl sydd eu hangen. Mae’r hyn yr wyf wedi’i ddweud heddiw yn dangos mai dyma beth yr ydym yn ei wneud, ac yr wyf yn dal yn gwbl ymrwymedig i barhau gyda’r ymdrechion hyn i weithio tuag at sicrhau safonau uchel a gwella canlyniadau i gleifion.

Datganaf fy muddiant arferol fel meddyg teulu. Mae effaith anferth clefyd y galon yn amlwg inni i gyd, gyda 19 y cant yn fwy o farwolaethau o glefyd y galon yng Nghymru nag yn Lloegr. Yn frawychus, mae datblygiad gwasanaethau a chyllid ar gyfer trin clefyd y galon yng Nghymru yn llusgo ar ôl gwledydd eraill. Mae’r fframwaith gwasanaeth cenedlaethol ar gyfer clefyd coronaidd y galon i’w groesawu: fe’i croesewais y llynedd pan ymddangosodd gyntaf. Fodd bynnag, mae ar unrhyw fframwaith angen adnoddau sylweddol i’w wireddu. Yn y cyd-destun hwnnw, cyfyd rhai cwestiynau heddiw. Mae a wnelo’r cyntaf ag ysmygu o safbwynt atal clefyd y galon. Mae ysmygu’n brif ffactor sy’n achosi diwaededd y galon. A wnaiff y Gweinidog roi’r ffigurau diweddaraf inni ar gyfraddau ysmygu yng Nghymru? A ydynt yn mynd i lawr o ganlyniad i’r mewnbwn diweddar hwn?

Faint o arian ychwanegol a glustnodir yng nghyhoeddiad heddiw ar gyfer ambiwlansiau a staff ychwanegol i wella amserau ymateb ambiwlansiau, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig? Targed allweddol yn y fframwaith hwn yw’r amser o’r boen i’r nodwydd, sy’n dibynnu ar amserau ymateb ambiwlansiau, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig.

Mae arnaf eisiau trafod sicrhau adnoddau ychwanegol ar gyfer y cyffuriau a amlinellir yn y fframwaith hwn hefyd. Byddai’r cyffuriau gostwng colesterol, statinau, pe rhoddid hwy i bawb sy’n cyfiawnhau eu defnyddio yng Nghymru, yn costio £200 i £300 miliwn ychwanegol yng Nghymru’n unig. Dyna hyd a lled ein cyllideb gyffuriau bresennol. Wrth gwrs, ni fyddai ar 80 y cant o’r bobl sydd angen statinau ar hyn o bryd eu hangen pe rhoddent y gorau i ysmygu.

Ynghylch gofal sylfaenol, pa hyblygrwydd sydd gan bractisau meddygon teulu i gyflogi mwy o staff cofnodi data, sy’n rhan annatod o’r fframwaith gwasanaeth cenedlaethol? Ar ofal eilaidd y mae’r rhan fwyaf o’r pwysau yn fframwaith gwasanaeth cenedlaethol clefyd coronaidd y galon, fel y clywsom dros yr ychydig ddyddiau diwethaf. A wnaiff y Gweinidog amlinellu faint o arian sydd wedi’i ddyrannu a beth y mae hi’n ei wneud i gynyddu nifer y canolfannau angiograffeg drwy Gymru? Beth yw asesiad diweddaraf y Gweinidog o’r nifer o gardiolegwyr llawn-amser ychwanegol sydd eu hangen yng Nghymru i gyflawni dyletswydd y fframwaith gwasanaeth cenedlaethol hwn ar gyfer clefyd coronaidd y galon?

Ar eich cwestiwn cyntaf ynglŷn ag ysmygu, fe wyddoch ein bod yn buddsoddi £2 filiwn yn ein cynlluniau rhoi’r gorau i ysmygu. Mae llawer iawn o hynny wedi’i dargedu at ein pobl ifanc a’n cymunedau mwyaf difreintiedig lle mae cyfraddau ysmygu’n uchel. Gwyddom oddi wrth adroddiad diweddaraf y Prif Swyddog Meddygol ein bod yn gweld gostyngiadau calonogol yn lefelau ysmygu ein pobl ifanc. Mae ein llinell gymorth rad ac am ddim wedi bod yn llwyddiannus i bobl ifanc ac oedolion sydd eisiau rhoi’r gorau i ysmygu, ac ym mis Chwefror eleni, galwodd 1,000 o bobl ifanc y llinell honno oherwydd y dylanwadwyd arnynt gan yr hysbysebion ar y cyfryngau a hyrwyddwyd gennym, sy’n dangos peryglon ysmygu i bobl ifanc. Gwyddom mai nod ein cronfa anghydraddoldebau iechyd ar draws Cymru yw targedu’r materion sy’n annog pobl i ddatblygu ffyrdd iach o fyw. Dyna oedd un o’r ymgyrchoedd allweddol yng Ngogledd Karelia yn y Ffindir.

O ran y gwasanaethau ambiwlans, gwyddoch fod y Cynulliad wedi buddsoddi cyfalaf o £3.6 miliwn yn yr ymddiriedolaeth ambiwlans o ganlyniad i’r rhaglen adnewyddu cyfalaf yr hydref diwethaf. Buddsoddwyd llawer iawn o’r arian hwnnw mewn offer newydd a cherbydau ymateb cyflym. Pan agorais yr orsaf ambiwlansiau newydd yn ddiweddar ym Merthyr Tudful, da oedd gweld presenoldeb Sefydliad Prydeinig y Galon. Mae’n gweithio gyda’r ymddiriedolaeth ambiwlans a gwasanaethau argyfwng eraill i ddarparu diffibrilwyr i sicrhau agwedd tîm tuag at atal clefyd y galon, a bod yno gyda’r offer a’r cyffuriau cywir i fynd i’r afael ag ef. O safbwynt ein buddsoddiad yn ein fframwaith gwasanaeth cenedlaethol ac mewn gwasanaethau gofal coronaidd yng Nghymru, yr wyf wedi cyhoeddi £900,000 o arian ychwanegol heddiw i helpu Comisiwn Gwasanaethau Iechyd Arbennig Cymru i gyrraedd y nod o sicrhau nad oes raid i neb aros am fwy na chwe mis am y prawf diagnostig hollbwysig hwnnw, yr angiogram, a sicrhau ei fod yn gweithio ar draws y bwrdd gyda’n canolfannau trydyddol yn Ysbyty Athrofaol Cymru, Ysbyty Treforys ac Ysbyty Brenhinol Manceinion, a chyda’r ysbytai cyffredinol dosbarth, fel y gwneir y buddsoddiad mwyaf priodol mewn ymgais i gyrraedd y targed pwysig hwnnw.

Caiff uned gardioleg ddydd newydd yn Ysbyty Athrofaol Cymru, a gwblheir yn ddiweddarach eleni, effaith sylweddol ar y gallu i gael mynediad at angiograffeg a chynyddu’r nifer sy’n manteisio ar y gwasanaeth. Bydd y £5 miliwn ychwanegol o gyfalaf yn caniatáu gwneud 600 yn fwy o lawdriniaethau yn Ysbyty Treforys ac Ysbyty Athrofaol Cymru. Mae hyn yn unol â’r garreg filltir a bennwyd ar gyfer fframwaith gwasanaeth cenedlaethol clefyd coronaidd y galon. Bydd y cynllun gweithredu gofal sylfaenol yn helpu i lywio’r ffordd ymlaen o ran cefnogi meddygon teulu. O ran cyffuriau, a derbyniad y cyffuriau newydd pwysig sydd ar gael i drin clefyd coronaidd y galon, gwariasom £94 miliwn ar gyffuriau y llynedd, sef £10 miliwn yn fwy na’r flwyddyn gynt. Yr ydym wedi nodi bod angen bron i draean o’r arian hwnnw ar gyfer cyffuriau i drin afiechyd cardiofasgwlaidd. Mae’r cynnydd mewn gwariant ar gyffuriau eisoes yn dod drwodd. O ran pum safon y fframwaith gwasanaeth cenedlaethol, mae gan y sector gofal sylfaenol rôl allweddol i’w chwarae ac mae’n ymwneud yn weithredol â’r gronfa anghydraddoldebau iechyd.

Yn olaf, eleni, am y tro cyntaf, yr ydym wedi cynllunio’n gweithlu ar sail angen a’r fframwaith gwasanaeth cenedlaethol. Mae gennym 19 cofrestrydd cardioleg arbenigol a bydd gennym 11 cofrestrydd cardiothorasig arbenigol. Mae angen inni sicrhau bod y cofrestryddion arbenigol hynny’n aros yng Nghymru a’n bod yn cyflawni’n cynlluniau gweithlu.

Er fy mod yn croesawu’r rhaglenni a gyhoeddwyd gennych y llynedd i fy etholaeth i ddatblygu gwell ffyrdd o fyw a lleihau problemau clefyd y galon, a gytunwch fod yn rhaid ymladd yn galed yn erbyn ysmygu? Mae’r genhedlaeth hŷn, a oedd efallai’n ysglyfaeth i hysbysebu didostur ar dybaco, o bosibl yn y 1940au, erbyn hyn yn dioddef canlyniadau afiechyd cronig. Yr wyf yn falch ichi grybwyll y to iau, gan eu bod hwy’n darged bosibl. Fodd bynnag, yr wyf yn bryderus am y to hŷn, gan mai hwy sydd yn dioddef yn awr.

Mae gennyf ddiddordeb yn eich ymweliad â’r Ffindir, ac fe’ch cymeradwyaf. Pa sicrwydd allwch chi ei roi y gwnawn ni, fel rhanbarth Gogledd Karelia, ddal i bwyso i annog pobl i roi’r gorau i ysmygu? A wnewch chi sicrhau y targedir y cymorth mwyaf at ein cymunedau tlotaf a mwyaf difreintiedig, fel y rheini yn Rhondda Cynon Taf, lle mae’r cyfraddau ysmygu yr uchaf yng Nghymru?

Yr wyf yn siŵr y cytunai llawer o Aelodau fod gwaharddiad Llywodraeth y DU ar hysbysebu tybaco i’w groesawu ac y caiff effaith aruthrol, er mor hir-ddisgwyliedig. Gallwn ddysgu oddi wrth brosiectau lleol i annog pobl i roi’r gorau i ysmygu beth yw’r ffordd fwyaf effeithiol o drosglwyddo’r neges. Targedwyd pobl ifanc, gan godi ymwybyddiaeth am effeithiau ysmygu ar iechyd a golwg gorfforol, a’u hannog i roi’r gorau iddi, ac fe dalodd hynny ar ei ganfed, gan i lawer o bobl ifanc ymateb. I’r genhedlaeth iau, ceir clybiau bygiau baco, ystafelloedd dosbarth di-fwg a grwpiau gweithredu ar dybaco mewn ysgolion. Rhaid inni gydnabod, er na ellir ei weld, y gwaith gwych sy’n cael ei wneud mewn ysgolion a chymunedau, sydd bellach wedi’i gysylltu â’r gronfa anghydraddoldebau iechyd.

Cymerodd 30 mlynedd i gyrraedd y 75 y cant o leihad yn y gyfradd farwolaethau o glefyd y galon yng Ngogledd Karelia. Golygodd gwtogi ar ysmygu yn ogystal â newid arferion bwyta a ffordd o fyw. Cymerodd y newid diwylliannol hwn beth amser i’w gyflawni. Mae gwersi y gallwn eu dysgu a’u dilyn o ran sut i atal clefyd y galon. Gallwn ddechrau gyda’n plant, drwy werthu ffrwythau a llaeth mewn siopau ysgol yn lle pop a chreision. Mae polisi llaeth am ddim ein Llywodraeth yn llesol i blant hefyd.

Yr ydym yn gwneud gwahaniaeth, ond mae’n hollbwysig canolbwyntio’n cronfa anghydraddoldebau iechyd ar y cymunedau hynny lle ceir y lefel waethaf o glefyd y galon, gan gydnabod fod arnynt angen mynediad at driniaeth yn ogystal â negeseuon atal a rhoi’r gorau i ysmygu.

Weinidog, pan fu ichi lansio’r fframwaith gwasanaeth cenedlaethol fis Gorffennaf diwethaf, bu ichi oedi ar ddau darged allweddol. Un oedd y targed gwreiddiol o ddarparu llawdriniaeth ddargyfeiriol i’r galon o fewn tri mis erbyn 2005. Fodd bynnag, wedyn bu ichi lansio targed newydd i gyrraedd y nod hwnnw erbyn 2007. Beirniadais hynny ar y pryd ac ailadroddaf fy meirniadaeth yn awr. Y gwendid mwyaf yn eich strategaeth yw bod y cloc amser aros yng Nghymru’n cychwyn pan fydd y claf yn gweld ymgynghorydd, ond yn Lloegr mae’n cychwyn pan fydd claf yn ymweld â’i feddyg teulu am y tro cyntaf. Pan fydd Cymru o’r diwedd yn gweithio tuag at y targed tri mis am lawdriniaeth ddargyfeiriol, bydd y targed hwnnw’n absoliwt yn Lloegr; bydd un ai wedi ei gyrraedd neu beidio. Ni fydd modd gwingo allan o’r peth. Bydd cleifion un ai’n aros dri mis fan bellaf neu beidio. Yng Nghymru, gallech honni bod y targed yn cael ei gyrraedd, er bod cleifion yn aros chwe mis cyn gweld ymgynghorydd—ni fydd eu cloc amser aros tri mis wedi dechrau tician. Pa bryd y rhowch chi sylw i’r anghysonder hwn, a pha bryd y cawn yr un mesurau ag yn Lloegr? Mae angen mesurau o’r fath i’ch dal i gyfrif.

Yn ail, rhaid ichi roi sylw i’r angen am fwy o staff. Mae’r gwasanaeth wedi dweud wrthych yr wythnos hon fod angen dwy waith gymaint o gardiolegwyr. Beth yw’ch ymateb? Ai dyna a gymer yn y tymor canolig i weithredu strategaeth o’r fath? Mae arnom angen cael y niferoedd yn fuan, oherwydd mae’r gwasanaeth iechyd yn Lloegr a’r Alban yn recriwtio staff, ac ofnwn y gallem fod yn disgyn ar ôl. Mae arnom angen mwy nag ambell £900,000 ar gyfer offer newydd, hefyd. Mae angen polisi eang fel na chedwir pobl i aros am brofion diagnostig, ond y cânt hwy’n gyflym. Mae’r gwasanaeth yn pwyso arnoch am ymateb.

Yn olaf, mae angen inni wynebu’r gwir ynghylch rhoi’r gorau i ysmygu. Mae pawb yn cytuno bod angen gwneud mwy; dyma’r polisi, mae’n debyg, a gaiff yr effaith fwyaf ar wella iechyd y cyhoedd. Yn Lloegr, mae’n rhaid i bob awdurdod iechyd lunio polisi ar gyfer rhoi’r gorau i ysmygu, a rhaid hybu clinigau rhoi’r gorau i ysmygu yn y sector gofal sylfaenol. Ai dyna’n polisi ni? Ni wn. Yr ydych yn targedu gwahanol bethau. Pa bryd y gallwn ni ddweud wrth feddygon teulu fod yn rhaid iddynt gynnal clinigau rhoi’r gorau i ysmygu fel mater o drefn?

Mae’r holl staff sy’n gweithio yn rheng flaen y gwasanaeth yn falch fod mynd i’r afael â chlefyd y galon yn flaenoriaeth uchaf i’r Cynulliad. Mae buddsoddiad Llywodraeth Cynulliad Cymru wedi golygu ein bod wedi cyrraedd y garreg filltir gyntaf y bu inni osod inni’n hunain yn y fframwaith gwasanaeth cenedlaethol—sef na fyddai neb yn aros mwy na 12 mis am lawdriniaeth ar y galon erbyn mis Mawrth 2002.

Am ba mor hir y bu raid iddynt aros i weld ymgynghorydd?

Sicrhawyd hynny o ganlyniad i’r £2 filiwn ychwanegol a roddwyd i Ysbyty Treforys ac Ysbyty Athrofaol Cymru. Mae’r buddsoddiad ychwanegol hwnnw eisoes wedi’i gytuno—a gostyngaf fy llais, oherwydd nid oes raid inni weiddi am hyn. Bydd yn sicrhau y gallwn gynyddu nifer y llawdriniaethau a gyflawnir i 600 yn ychwanegol. Ymwelais â’r uned gardioleg yn Ysbyty Treforys a gwelais ei theatr lawfeddygaeth newydd, gwelyau gofal dwys newydd, gwelyau newydd yn yr uned dibyniaeth uwch, a chwrddais â’r llawfeddygon sy’n teimlo eu bod yn camu ymlaen. Nid ydynt am anfon cleifion i Hammersmith; maent am sicrhau y gall pobl gael llawdriniaeth ar y galon yng Nghymru.

Y garreg filltir nesaf yw sicrhau nad oes neb yn aros mwy na chwe mis am y prawf diagnostig hollbwysig hwnnw: yr angiogram. Yr ydym wedi trafod hyn lawer gwaith yn y Cynulliad, mewn cyfarfodydd Pwyllgor ac yn y Siambr. I’r perwyl hwnnw, yr wyf wedi cyhoeddi £900,000 ar ben y buddsoddiad a wnaed eisoes yn y fframwaith gwasanaeth cenedlaethol ar gyfer clefyd coronaidd y galon. Bydd Comisiwn Gwasanaeth Iechyd Arbenigol Cymru yn gweithio gyda chanolfannau’r galon yn Nhreforys, Ysbyty Athrofaol Cymru, Manceinion a’r ysbytai cyffredinol dosbarth yng Nghymru i ystyried y ffordd fwyaf priodol o gyrraedd y targed hwnnw, fel na fydd neb yn aros mwy na chwe mis am angiogram.

Yr ydych wedi anghofio’r cyhoeddiadau eraill sy’n bwysig i’r hyn yr ydych yn ei ddweud, David, gan gynnwys y ffaith ein bod yn sefydlu tri rhwydwaith clinigol i sicrhau gwasanaethau a arweinir yn lleol. Mae’n hollbwysig cael cyfarwyddwr clinigol Llywodraeth Cynulliad Cymru yn gyfrifol am arwain fframwaith gwasanaeth cenedlaethol clefyd coronaidd y galon. Dyna beth y mae staff am glywed ynghylch y modd y darparwn y gwasanaethau—

Atebwch y cwestiwn.

Yr wyf yn ateb y cwestiwn. Mater i Dafydd, ac nid i chi, Jonathan, yw llywyddu dros y Cynulliad.

Mae ysmygu, a sicrhau ein bod yn cael yr atebion iawn ar lefel leol, yn golygu gweithio gyda phobl ifanc—a meddygon teulu—ac archwilio’r amrediad o gynlluniau rhoi’r gorau i ysmygu yng Nghymru sy’n llwyddo, a dangos bod pobl ifanc yn cefnu ar ysmygu. Mae angen cymhellion hefyd i sicrhau y gall pobl ifanc fanteisio ar y cwnsela sydd bellach ar gael. Yr oedd y gystadleuaeth Rhoi’r Gorau ac Ennill yn llwyddiannus a llwyddodd llawer o bobl i roi’r gorau i ysmygu. Mae arnom eisiau annog a llongyfarch y bobl hynny yng Nghymru a roddodd y gorau i ysmygu, yn aml er gwaethaf pryfocio, anhawster a phwysau eithriadol.

Yr ydym yn symud ymlaen, ond rhaid inni gydnabod nad oes angen i ni, fel gwleidyddion, weiddi am hyn, ac eithrio gweiddi o blaid gosod mynd i’r afael â chlefyd y galon ar ben ein hagenda. Mae ar bobl Cymru eisiau clywed am hynny, yn hytrach na chlywed gwleidyddion yn cecru amdano. Mae arnynt eisiau’r buddsoddiad yr wyf yn ei wneud er mwyn sicrhau y cyrhaeddwn y cerrig milltir hynny. Rhaid inni wrando ar y clinigwyr ar ben yr ysgol sy’n gwybod beth mae darparu’r gwasanaethau hynny yng Nghymru’n ei olygu. Rhaid inni wrando hefyd ar y cofrestryddion arbenigol sydd eisiau aros yng Nghymru, ar yr amod y gallwn roi iddynt yr amgylchedd, y gefnogaeth a’r cymorth yn nhermau swyddi i gardiolegwyr ledled Cymru. Gwnawn hynny drwy’n cynlluniau gweithlu.

Diolch am eich datganiad. Yr ydych yn bwriadu cynyddu capasiti yn y sectorau aciwt a thrydyddol. Fodd bynnag, ers cyhoeddi’r fframwaith gwasanaeth cenedlaethol, a ydych wedi arfarnu’r galwadau a wna ar feddygon teulu yn y sector gofal sylfaenol? A oes gan y sector gofal sylfaenol y capasiti i ddelio â’r hyn sy’n ofynnol ganddo dan y fframwaith gwasanaeth cenedlaethol?

Hefyd, sut y gwnewch chi, fel Gweinidog, gydbwyso’r angen am ymyriadau aciwt gyda’r angen i ddatblygu gwaith ataliol a gwasanaethau ymadfer arwyddocaol? A gytunwch fod y fath waith yn hanfodol i wella iechyd coronaidd yng Nghymru? Nid yw’n briodol wfftio buddsoddi mewn gwaith ataliol ac ymadfer. Gwn am o leiaf un awdurdod iechyd a wariodd y cyfan o’i ddyraniad ar gyfer mynd i’r afael â chlefyd y galon ar wasanaethau aciwt yn unig, yn hytrach nag ar waith ataliol ac ymadfer. Mae angen cydbwysedd.

O dderbyn mai rhoi’r gorau i ysmygu yw’r ffordd fwyaf effeithiol bosibl i atal nid yn unig glefyd coronaidd y galon ond llu o afiechydon cronig eraill, a wnewch chi drafod gyda’ch cyfeillion yn Nhŷ’r Arglwyddi a wnânt gefnogi Mesur yr Arglwydd Democrataidd Rhyddfrydol Clement-Jones, sy’n ceisio gwahardd hysbysebu a hyrwyddo cynhyrchion tybaco? A geisiwch chi hefyd roi’r hawl i Gynulliad Cenedlaethol Cymru, os na weithredir y Mesur ledled y DU, wneud Cymru’n ardal ddi-fwg, fel gwaddol barhaol i’ch ymrwymiad i fynd i’r afael â chlefyd coronaidd y galon?

Ategaf eich sylwadau ar ymadfer. O ran gofal sylfaenol, bydd un o’r ceffylau blaen o blith ein meddygon teulu yng Nghymru, Dr Wil Roberts o Ynys Môn, yn cadeirio bwrdd iechyd Ynys Môn. Aeth ef â grŵp i’r Ffindir yn ddiweddar a daeth yn ôl yn llawn sêl genhadol i sefydlu Calon Lân Gwynedd. Ergyd ei argyhoeddiad yw sgrinio poblogaeth Ynys Môn a sicrhau y cânt fynediad at wasanaethau ymadfer. Mae llawer o brosiectau dan y gronfa anghydraddoldebau iechyd, a noddir yn uniongyrchol gan y Cynulliad, yn cysylltu atal ac ymadfer. Mae llawer o unedau ymadfer y gwasanaethau cardiaidd ar draws Cymru’n gwneud gwaith gwych. Bydd llawer ohonoch yn adnabod cleifion sy’n elwa ar yr ymadferiad cardiaidd hwnnw. Caiff y £10.5 miliwn o’r gronfa cyfleoedd newydd, a grybwyllais yn fy natganiad, ei gyfeirio tuag at ganfod, atal ac ymadfer. Mae’n allweddol fod hynny’n rhan o’n pum safon ac o 30 gweithred y fframwaith gwasanaeth cenedlaethol. Rhaid inni gefnogi ein cymuned gofal sylfaenol. Yr wyf eisoes wedi sôn am y cynnydd mewn gwariant ar gyffuriau yr ydym wedi’i nodi a bod cyfran o hynny o ganlyniad i’r cyffuriau a ragnodwyd i drin afiechyd cardiofasgwlaidd. Rhaid inni sicrhau, i ateb pwynt cynharach Dai, y rhoddwn yr arfau a’r gefnogaeth iddynt weithredu’r fframwaith gwasanaeth cenedlaethol. Bu hynny dan drafodaeth ymhell cyn inni lansio’r fframwaith gwasanaeth cenedlaethol y llynedd.

Yr wyf wedi sôn fy mod yn cefnogi gwahardd hysbysebu tybaco, sydd yn allweddol. Cymeradwywn Lywodraeth y DU am fynd â hynny yn ei flaen. Yr wyf wedi trefnu i gyfarfod ag Yvette Cooper i siarad am y côd ymddygiad y bwriedir ei gymeradwyo ynghylch ysmygu yn y gweithle, yn ogystal â’r materion hyn y mae a wnelont hefyd â fframwaith deddfwriaethol y DU. Rhaid inni gael dadl yng Nghymru ynghylch annog a galluogi pobl i roi’r gorau i ysmygu, a rhaid i’r ddadl hon gael ei chlywed.

This framework demands a full-time cardiologist in every general hospital. At present in Bronglais hospital the cardiologist is part-time and also acts as a diabetes consultant. This is, according to a letter that I received recently from the royal college, dangerous and utterly inadequate. Therefore, do you intend to provide funding to enable a hospital such as Bronglais to employ a full-time cardiologist?

Yr wyf eisoes wedi disgrifio’r broses yn nhermau’n cynlluniau gweithlu. Byddwn yn trafod hyn yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar 27 Mehefin. Yr ydym wedi gofyn i bob ymddiriedolaeth gyflwyno’u hanghenion o ran gweithlu ychwanegol, sy’n cynnwys ymgynghorwyr, ymwelwyr iechyd a nyrsys ymhob lleoliad ysbyty, cymuned ac ymddiriedolaeth. Rhaid inni wedyn sicrhau bod gennym nid yn unig y targedau a’r cynlluniau ar gyfer ein gweithlu newydd cynyddol, ond hefyd y cyfleusterau hyfforddi, ac yr anogwn ein cofrestryddion arbenigol yng Nghymru, ac arian ychwanegol ar gyfer y cofrestryddion arbenigol hynny, i ymgeisio am swyddi fel cardiolegwyr yn ein hysbytai cyffredinol dosbarth. Cyfeiriais hefyd at ddatblygiad pwysig tri rhwydwaith clinigol ar draws Cymru—y rhwydwaith clinigol cardiaidd. Mae’n dilyn yr un llwybr i bob pwrpas ag a gymerwn gyda gwasanaethau canser i sicrhau y darperir gwasanaethau ar draws Cymru mewn rhwydwaith cydweithiol. Mae’n allweddol, nid yn unig i’r De-ddwyrain ac ardaloedd mwy trefol Cymru, ond i’r Gymru wledig, y cânt y rhwydweithiau clinigol hynny’n gefn iddynt. Rhaid cefnogi hynny hefyd, nid dim ond o ran cefnogaeth i arbenigwyr sy’n gweithio yn y rheng flaen, ond hefyd o ran mynediad at offer ac at y cyfleusterau diagnostig a gyhoeddais yn nhermau buddsoddiad ychwanegol heddiw.

Croesawaf y datganiad hwn, ond fe’ch pwysaf ychydig ymhellach, Weinidog. Er mwyn sicrhau yr awn i’r afael â chlefyd y galon mae’n hanfodol ein bod yn ystyried ei drin yn ei ystyr ehangaf. Cyfeiriasoch at driniaeth canfod ac atal. A gytunwch fod gosod rheoliaduron ar gyfer rhai rhythmau calon annormal yn rhan bwysig o driniaeth fodern wrth ymdrin â chlefyd y galon? A allwch edrych ar sefyllfa—

Rhaid inni ystyried holl amrediad clefyd y galon, ac mae pum safon y fframwaith gwasanaeth cenedlaethol yn gwneud hynny. O ran gosod rheoliaduron, bydd Comisiwn Gwasanaethau Iechyd Arbenigol Cymru’n ystyried y gwasanaeth a ddarperir yn yr hydref.

Ychydig wythnosau’n ôl gofynnais gwestiwn ichi ynglŷn â rhagnodi xyban i helpu pobl i roi’r gorau i ysmygu. Mae hyn yn rhoi canlyniadau gwych; gwn am rywun a roddodd y gorau i ysmygu ymhen pedair wythnos. Mae llawer ohonom wedi mynychu cyflwyniadau’n ddiweddar, ac ymateb y cyfryngau—

Yr ydym wedi gorfod ystyried y profion clinigol yn ofalus, ond yr ydym yn awr yn fwy hyderus o ran symud ymlaen â hynny.

Aeth dros flwyddyn heibio ers i Lywodraeth Cynulliad Cymru ddarparu cyllid ychwanegol i Amgueddfeydd ac Orielau Cenedlaethol Cymru i alluogi iddynt gynnig mynediad am ddim i bob ymwelydd i’w hwyth safle yng Nghymru. Bu’r polisi mynediad am ddim yn llwyddiant ysgubol. Cododd niferoedd ymwelwyr y tu hwnt i bob disgwyl; cododd cyfanswm yr ymwelwyr â’r wyth safle bron 90 y cant.

Gwelodd dau safle yn arbennig gynnydd eithriadol yn niferoedd yr ymwelwyr, sef Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan, lle cododd y niferoedd 115 y cant, ac Amgueddfa Lechi Cymru yn Llanberis, a welodd gynnydd o 168 y cant. Mae’n addas fod y ddwy amgueddfa fendigedig hyn wedi ennill gwobrau pwysig mewn cystadleuaeth ddiweddar gan Fwrdd Croeso Cymru. Yr wyf wedi ymweld â’r ddau safle yn ystod y flwyddyn ddiwethaf a gwn fod y wobr ‘ffactor waw’ a enillwyd gan Sain Ffagan, a’r wobr ‘naws am le’ a enillwyd gan yr Amgueddfa Lechi, yn gwbl haeddiannol.

Golygodd mynediad am ddim y gall pobl a theuluoedd o bob cefndir bellach weld, mwynhau a dysgu oddi wrth amrywiaeth ryfeddol ein casgliadau cenedlaethol. Dilëwyd rhwystr talu am fynediad, a helpodd hynny sefydlu’r arferiad o ymweld ag amgueddfeydd lleol, ynghyd â safleoedd treftadaeth eraill, i lawer o’r ymwelwyr newydd hyn. Wrth gyflwyno mynediad am ddim o 1 Ebrill 2001 achubodd Cymru y blaen ar amgueddfeydd cenedlaethol Lloegr, na ddilynodd yr esiampl tan 1 Rhagfyr—saith mis yn ddiweddarach. Golygodd amseriad y cyflwyniad, ar ddechrau haint clwy’r traed a’r genau, ei fod wedi rhoi hwb yr oedd dirfawr angen amdano ar ein diwydiant ymwelwyr.

Rhaid imi grybwyll ymroddiad staff yr amgueddfeydd, a ymdopodd yn wych â’r cynnydd enfawr mewn niferoedd ymwelwyr, a phopeth y mae hynny’n ei olygu. Yr wyf yn falch o adrodd y cafodd siopau’r amgueddfeydd flwyddyn lwyddiannus iawn, a gwelsant eu helw’n codi yn sgîl y cynnydd yn niferoedd yr ymwelwyr.

Mae rhai’n amau manteision mynediad am ddim i’r diwydiant ymwelwyr ehangach yng Nghymru, ac yn teimlo bod ymwelwyr wedi dewis ymweld â safleoedd yr amgueddfa genedlaethol, am eu bod am ddim, a hynny ar draul atyniadau a redir yn breifat. Gwerthfawrogaf y safbwynt hwnnw, ond credaf yn bendant y bydd mynediad am ddim i’r amgueddfeydd cenedlaethol, ymhen amser, yn dod ag elw i’r holl atyniadau treftadaeth a thwristiaeth yng Nghymru. Mae’n bwysig nodi bod llawer o awdurdodau lleol yn cynnig mynediad am ddim i’w hamgueddfeydd hwythau, a bod nifer yr awdurdodau a chanddynt gynlluniau mynediad am ddim wedi cynyddu dros y flwyddyn ddiwethaf. Mae’r amgueddfa genedlaethol yn cymryd camau hefyd i helpu gwasgaru buddiannau mynediad am ddim, ac yn gweithio ar hyn o bryd gyda Bwrdd Croeso Cymru a Chymdeithas Atyniadau Ymwelwyr Cymru i helpu sefydlu mentrau a fydd yn hybu’r diwydiant ymwelwyr yng Nghymru yn gyffredinol.

Mae’r amgueddfa genedlaethol hefyd yn gweithio gydag amgueddfeydd lleol i alluogi i fwy o eitemau o’i chasgliadau gael eu gweld a’u mwynhau mewn amgueddfeydd ac orielau lleol ledled Cymru. Gan nad yw’r cyfleusterau mewn llawer o amgueddfeydd ac orielau lleol o’r safon uchel angenrheidiol i arddangos rhai eitemau pwysig, mae Llywodraeth Cynulliad Cymru wedi addo £50,000 y flwyddyn i helpu uwchraddio ac ailwampio cyfleusterau mewn amgueddfeydd lleol.

Yr wythnos diwethaf, cefais y pleser o lansio’r prosiect partneriaeth hwn yn Amgueddfa Bwrdeistref Sirol Wrecsam, sy’n un o’r tri lleoliad a ddewiswyd i beilota’r cynllun yn y flwyddyn gyntaf, ynghyd ag Oriel Ynys Môn, ac Amgueddfa Brycheiniog ym Mhowys. Prosiect partneriaeth yw Cyfoeth Cymru Gyfan—Sharing the Treasures rhwng yr amgueddfa genedlaethol, Cyngor Amgueddfeydd Cymru ac amgueddfeydd ac orielau lleol. Yr wyf yn falch y bydd buddsoddiad Llywodraeth Cynulliad Cymru yn arwain at arddangos llawer mwy o eitemau o’r casgliad cenedlaethol mewn lleoliadau ar hyd a lled Cymru.

Yr wyf yn hyderus y bydd mynediad am ddim yn dal i chwarae rôl bwysig yn hybu Cymru a’r diwydiant ymwelwyr yng Nghymru. Nid yw’r amgueddfa genedlaethol yn gorffwys ar ei rhwyfau. Mae ganddi lawer o ddatblygiadau newydd cyffrous ar y gweill eleni, a gefnogir yn llawn gan fy strategaeth ddiwylliant, ‘Creative Future: Cymru Greadigol’, ac yr wyf yn sicr y bydd yn help i gynnal y niferoedd uchel o ymwelwyr â’r wyth safle. Yn Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Cymru, Pwll Mawr, mae gwaith ar droed, gyda chymorth arian loteri, i adnewyddu adeiladau pen y pwll, i ddarparu arddangosiadau dehongli gwell ac i wella’r cyfleusterau i ymwelwyr yn y pwll.

Yn Amgueddfa Diwydiant Gwlân Cymru, y cefais y pleser mawr o ymweld â hi’n ddiweddar, mae gwaith adfer mawr ar droed ar ei hadeiladau melin rhestredig, ynghyd â gwella cyfleusterau ar gyfer ymwelwyr addysgol a rheolaidd. Bydd y safle’n ailagor i fusnes yng ngwanwyn 2003.

Mae’r amgueddfa genedlaethol hefyd wrthi, mewn partneriaeth â Dinas a Sir Abertawe, yn datblygu amgueddfa genedlaethol y glannau ym marina Abertawe. Cyflwynwyd cais am gyllid cam 2 yn ddiweddar i gronfa dreftadaeth y loteri. Mae Llywodraeth y Cynulliad yn cefnogi’r prosiect gyda grant o hyd at £6 miliwn, a dymunaf bob llwyddiant i bartneriaid y prosiect.

Yr wyf yn falch o gyhoeddi hefyd fod cartref newydd wedi’i ddarganfod i gasgliad yr amgueddfa genedlaethol o beintiadau gan Graham Sutherland. Mae Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro, ynghyd â phartneriaid lleol, wedi cynnig tir yn Nhyddewi ar gyfer adeiladu oriel newydd i arddangos y casgliad ynddo. Yr wyf wrth fy modd y bydd y peintiadau hyn yn dychwelyd i ganolfan yn Sir Benfro, gan i’r arlunydd gael cymaint o ysbrydoliaeth yno.

Yn gyffredinol, bu mynediad am ddim yn rhodd fendigedig i bobl Cymru. Helpodd ein rhoi ar y map, rhoddodd y rhyddid i bawb ymweld â chasgliadau cenedlaethol Cymru cyn amled ag y dymunant a daeth â hanes Cymru’n fyw i lawer o Gymry ac eraill.

Yr wyf yn falch o’r fenter hon gan Lywodraeth Cynulliad Cymru ac fe’i cymeradwyaf i Aelodau’r Cynulliad.

Croesawaf y codiadau rhyfeddol yn y ffigurau ymwelwyr yn wyth safle Amgueddfeydd ac Orielau Cenedlaethol Cymru a’r mynediad a ganiateir i deuluoedd na fyddai fel arall yn gallu eu mynychu, gan ganiatáu iddynt weld y trysorau bendigedig a arddangosir. Mae hynny’n bwysig. Edrychaf ymlaen hefyd at y mentrau newydd i hybu twristiaeth Cymru mewn cydweithrediad â’r amgueddfa genedlaethol. Daliodd Plaid Cymru erioed fod datblygu twristiaeth ddiwylliannol yn cynnig potensial mawr i ddatblygu Cymru’n economaidd ac mewn ffyrdd eraill. Yr ydym hefyd ers amser maith wedi cefnogi cylchredeg eitemau arddangos o gwmpas Cymru. Yr wyf yn falch o weld fod hynny bellach yn digwydd. Bydd pob rhan o Gymru ar ei hennill o hynny, gan fod twristiaeth ddiwylliannol yn elfen bwysig mewn twristiaeth.

Edrychaf ymlaen at weld casgliad Sutherland yn ei oriel bwrpasol yn Nhyddewi pan fydd honno wedi’i chwblhau. Mae’n biti na fyddaf yn gallu ei gweld pan ymwelaf â’r Eisteddfod yno ym mis Awst. Croesawaf y datblygiadau mewn ardaloedd eraill hefyd. Mae prosiectau’n symud ymlaen, sydd yn beth da.

Gobeithiaf fod lefelau staffio wedi’u cynyddu yn yr amgueddfeydd i adlewyrchu’r cynnydd mewn busnes. A oes gennych wybodaeth ar hynny?

Hoffwn hefyd ichi asesu effeithiau’r cynnydd aruthrol, sydd i’w groesawu, yn y niferoedd, yn enwedig yn Sain Ffagan a’r Amgueddfa Lechi Genedlaethol yn Llanberis. Mae rhai yn ofni y gallai ffabrig yr amgueddfeydd, sef y llwybrau a’r eitemau a ddangosir, gael ei difrodi oherwydd y nifer o ymwelwyr. Mae’r cynnydd yn dda, ond rhaid sicrhau y cedwir cynnwys yr amgueddfeydd a’r orielau. Byddai gennyf ddiddordeb yn eich sylwadau ar y mater hwnnw.

Yn olaf, ni chredaf mai peth negyddol yw pryderu am amgueddfeydd eraill. Dylem wneud asesiad, na fyddai’n ddrud, i ganfod niferoedd yr ymwelwyr yn yr amgueddfeydd hynny ers cyflwyno mynediad am ddim yn yr amgueddfa genedlaethol.

Mae’n bwysig pwysleisio fod gan yr amgueddfa genedlaethol y llynedd dros 2,000 o eitemau ar fenthyg mewn dros 100 o leoliadau ar hyd a lled Cymru a thu hwnt. Bwriedir i’r cynllun partneriaeth newydd agor hynny allan ymhellach, a chaniatáu rhoi benthyg rhai o’r arddangosion mwy gwerthfawr na ellid eu benthyca o’r blaen. Cymer ychydig o flynyddoedd i adeiladu oriel Sutherland, ac mae angen datrys materion ariannu.

Bu raid addasu lefelau staffio, ynghyd â’r agwedd at staffio. Disgwyliwyd cynnydd mewn staff, ond mae lefel yr ymwelwyr ychwanegol yn amrywio’n sylweddol o un safle i’r nesaf, ac nid oedd modd rhagweld faint o gynnydd staff y byddai ei angen. Gallesid rhagweld y byddai Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan yn boblogaidd ac y byddai angen cynnydd mawr yn ei staff, ond yr oedd llwyddiant Amgueddfa Lechi Cymru yn Llanberis—sy’n amgueddfa fendigedig—yn fwy nag yr oeddem wedi ei ragweld hyd yn oed, o ystyried y ffaith y digwyddodd yn ystod y cyfnod pan oedd effaith clwy’r traed a’r genau ar yr ardal honno. Bu raid cynyddu gwaith cynnal a chadwraeth mewn rhai mannau. Arwydd o arbenigedd ac ymroddiad staff yr amgueddfa yw bod y materion hyn wedi bod ar eu meddyliau drwy gydol y flwyddyn ddiwethaf wrth iddynt ymaddasu i’r cynllun newydd.

Gan fod y cynllun bellach ar waith ers blwyddyn, cytunaf ei bod yn awr yn bryd asesu ei effaith ar amgueddfeydd eraill. Er hynny, mae’n ddarlun symudol oherwydd ddechrau’r wythnos diwethaf, yr oeddwn mewn amgueddfa yn Nhorfaen, a gyhoeddodd gynllun mynediad am ddim arall. Byddai’n fuddiol ystyried effaith y cynlluniau hynny ochr yn ochr â chynllun yr amgueddfa genedlaethol.

Yr ydym i gyd yn croesawu’r polisi hwn, sy’n cael effaith enfawr yn nhermau mynediad am ddim i bobl Cymru yn ogystal ag i ymwelwyr a ddaw i Gymru i rannu ac ymchwilio i’n treftadaeth genedlaethol. Fodd bynnag, bydd y polisi’n effeithio ar atyniadau eraill i ymwelwyr, yn ogystal ag amgueddfeydd. Rhoddaf ddwy enghraifft i danlinellu fy mhwynt. Yn y sector preifat, mae Ogofâu Dan-yr-Ogof mewn cystadleuaeth uniongyrchol â’r Pwll Mawr, sydd bellach yn mwynhau mantais mynediad am ddim. Fodd bynnag, mae Dan-yr-Ogof yn dal i orfod codi tâl sylweddol ar ymwelwyr, nid yn lleiaf i gwrdd â chyfrifoldebau’r perchennog o orfod cynnal safle o ddiddordeb gwyddonol arbennig. Yn fy etholaeth i, mae Maenordy Llancaiach Fawr yn atyniad pwysig i ymwelwyr sy’n ymgorffori elfennau o amgueddfa ac sydd mewn cystadleuaeth uniongyrchol â Sain Ffagan. I’r olaf, ceir mynediad am ddim, ond yn achos Llancaiach Fawr mae’n rhaid i’r awdurdod lleol godi tâl er mwyn talu’i orbenion a chadw’r cyfleuster i fynd.

Gwerthfawrogaf ddatganiad y Gweinidog y gwnaiff barhau i arolygu’r polisi ac ystyried yr effaith ar amgueddfeydd eraill, ond a wnaiff hi sicrhau y gweithia gyda Bwrdd Croeso Cymru, y sector preifat a’r awdurdodau lleol i fesur effaith y polisi hwn ar atyniadau eraill i ymwelwyr, nid amgueddfeydd yn unig? Os bydd angen, a wnaiff hi gadw meddwl agored i sicrhau ei bod yn barod i gyflwyno mesurau cefnogi eraill os profir bod y polisi’n cael effeithiau niweidiol ar atyniadau eraill?

Mae cydnabod y gallai fod effaith o’r fath yn ffordd realistig o fynd o’i chwmpas. Fodd bynnag, nid yw’n rheswm dros beidio â chyflwyno mynediad am ddim, oherwydd ein trysorau cenedlaethol yw’r rhain, a rhoddwyd llawer ohonynt i’r genedl fel cymynroddion a rhoddion. Mae gennym ddyletswydd i’w harddangos a hynny mor agored ag sy’n bosibl. Er hynny, yr wyf yn ymwybodol o bryderon perchennog Ogofâu Dan-yr-Ogof. Ysgrifennodd ataf o fewn wythnos neu ddwy i gyflwyno mynediad am ddim, gan awgrymu ei fod wedi cael effaith negyddol ar ei niferoedd ymwelwyr. Rhaid inni ystyried materion eraill sy’n effeithio ar niferoedd ymwelwyr, oherwydd gallai’r ffigurau fod wedi’u cymylu gan glwy’r traed a’r genau. Flwyddyn yn ddiweddarach, gallwn edrych arnynt mewn gwaed oerach.

Yr wyf yn ymwybodol hefyd o’r sefyllfa ynghylch Llancaiach Fawr. Fel y dywedais yn fy natganiad, mae’r amgueddfa genedlaethol yn gweithio’n agos gydag atyniadau eraill i sicrhau dull o weithredu ar y cyd. Mae’n ddiddorol nodi yn Llanberis, cyn y cyflwynwyd mynediad am ddim, y gwnaethpwyd llawer o waith ar gynlluniau cyd-farchnata a thocynnau cyfun gan grŵp o atyniadau a oedd yn cystadlu am fusnes. Maent wedi sicrhau’r niferoedd mwyaf posibl o gwsmeriaid drwy gydweithio. Mae’r amgueddfa genedlaethol yn mabwysiadu’r ymagwedd honno lle bo modd. Mae llawer o le i edrych ar hyn mewn mwy o ddyfnder.

Croesawaf eich datganiad, ond ni wnaf esgus nad oedd gennyf amheuon am y polisi newydd hwn pan gyhoeddodd Tom Middlehurst ef, er imi ei gefnogi. Mae gennyf amheuon heddiw o hyd, er fy mod yn dal o blaid y polisi. Fel eraill, croesawaf y llwyddiannau; mae’n newyddion da y gall Tom Middlehurst fod yn falch y cyflawnwyd ei amcanion. Yr wyf yn siŵr ei fod yn llawn ohono’i hun, ac mae ganddo bob hawl i fod.

Mae un o f’amheuon eisoes wedi’i grybwyll gan Owen John Thomas a Ron Davies, sef effaith mynediad am ddim i amgueddfeydd ac orielau ar atyniadau’r sector preifat. Mae’n rhaid i amgueddfa Andrew Logan yn fy mhentref i, Aberriw, godi tâl mynediad, a gwyddom oll am Ogofâu Dan-yr-Ogof, sy’n rhan o etholaeth y Canolbarth a’r Gorllewin ac a fu’n destun pryder inni ers tro.

Yr ail fater a godaf yw cywirdeb niferoedd mynediad. Unwaith y symudwch i ffwrdd oddi wrth bolisi codi tâl, rhaid ichi fod yn sicr pan siaradwch am niferoedd mynediad, eich bod yn gwybod yn union beth ydynt, a gofynnaf ichi sut y gwnewch fonitro hyn. Os nad ydych yn codi tâl, mae’n hawdd dod o hyd i wahanol ffyrdd o asesu niferoedd. Rhaid ichi bennu ffordd benodol o wneud hynny. Cyfyd cwestiwn ymateb i’r farchnad hefyd. Pan nad oes tâl mynediad, mae perygl o beidio gorfod poeni am fod yn ddeinamig o ran denu pobl ac o ran yr eitemau a arddangosir.

Yn gyffredinol, polisi da yw hwn am ei fod yn ei gwneud hi’n haws i bobl ifanc a theuluoedd ymddiddori mewn diwylliant yn gynnar yn eu hoes. Bu diwylliant yn bwysig erioed yng Nghymru. Drwy gydol ein hanes, llifodd ‘y pethe’ drwy wythiennau’r Cymry a heddiw fe’u cynhelir o hyd gan ein hiaith a’n gwyliau mawr. Dylem fod yn falch o hynny. Yr wyf fi’n falch fod nodwedd genedlaethol Cymru’n parhau.

Mae’n hawdd anghofio bod llawer o amgueddfeydd lleol yng Nghymru wedi rhoi mynediad am ddim ers tro byd—erioed, mae’n debyg. Un enghraifft yw’r amgueddfa yng Nghasnewydd, ond dim ond un o nifer sylweddol. Mae gan lawer gynlluniau am ddim i bobl leol hefyd. Hyd y gwn i, nid ydym erioed wedi trafod pryderon ynghylch effaith mynediad am ddim i amgueddfeydd lleol ac atyniadau eraill. Rhaid inni ystyried hyn yn nhermau traddodiad o roi mynediad am ddim. Yr oeddwn yn bryderus pan gyflwynwyd tâl mynediad i’r amgueddfa genedlaethol a llawer o’i safleoedd ryw 20 mlynedd yn ôl, a arweiniodd at gwymp enfawr yn niferoedd yr ymwelwyr dros nos.

Deallaf eich pwynt ynglŷn â niferoedd ymwelwyr. Mae gofynion ariannu cyhoeddus yn golygu fod gennym erbyn hyn ddulliau da o sicrhau bod niferoedd mynediad yn gywir. Mae sawl rheswm arall pam y mae’n rhaid cadw ystadegau cywir. Beth bynnag, yn y flwyddyn ddiwethaf, cedwais hynny mewn cof oherwydd mae’n rhaid inni fod yn gywir ynghylch goblygiadau’r cynllun hwn. Er hynny, yr wyf yn deall eich pwynt: ni fyddwn yn ei alw’n fod yn ymatebol i’r farchnad, o ran amgueddfeydd, ond y mae’n bwysig eu bod yn cadw gyda’r amserau. Mae’r modd y rhoddir cyllid yn awr, telerau llythyr cylch gwaith yr amgueddfa genedlaethol a thelerau rhoi cyllid i Gyngor Amgueddfeydd Cymru yn golygu bod pwyslais cryf a manwl ar ddiweddaru a darparu arian ar gyfer hynny. Soniais yn fy natganiad fod yr amgueddfa genedlaethol yn gwneud y math hwnnw o waith yn barod yn y Pwll Mawr, amgueddfa’r glannau yn Abertawe ac Amgueddfa Diwydiant Gwlân Cymru, sy’n enghreifftiau lle rhoddwyd sylw mawr i’r technegau amgueddfa diweddaraf a gorau. O ymweld ag amgueddfeydd drwy’r byd, sylweddolir bod gennym andros o draddodiad o amgueddfeydd gwych yn y DU.

Croesawaf innau ddatganiad heddiw a llwyddiant ysgubol mynediad am ddim i amgueddfeydd ac o ran codi eu proffil ar draws Cymru. Pan gyflwynwyd y polisi hwn, gweithiai fy ngwraig i Amgueddfeydd ac Orielau Cymru, a gwn y bu’n her enfawr i lawer o staff yr amgueddfeydd. O’r hyn a sylwais i dros y flwyddyn ddiwethaf, atebwyd yr her honno â brwdfrydedd ac ymroddiad mawr. Wynebwyd yr her yn yr un modd ag y wynebodd y cyhoedd yng Nghymru ac ymwelwyr â’r wlad yr her o godi proffil amgueddfeydd Cymru a sicrhau y cânt eu defnyddio’n helaethach ac yn fwy cynhwysfawr na chynt.

Wrth gyflwyno’r polisi hwn, gwn ichi adeiladu ar yr ymrwymiad ym maniffesto Llafur i sicrhau mynediad am ddim i blant, a’r ymrwymiad ehangach ym maniffesto’r Democratiaid Rhyddfrydol. Dyma bartneriaeth ar waith, drwy’r Llywodraeth bartneriaeth a’r cytundeb partneriaeth, dan arweiniad Gweinidog Democrataidd Rhyddfrydol.

Croesawaf hefyd y buddsoddiad mewn amgueddfeydd lleol a gyhoeddwyd gennych fel rhan o’r datganiad hwn. Mae fy nghyd-Aelod Kirsty Williams yn arbennig o falch gyda’r arian ar gyfer Amgueddfa Brycheiniog ym Mhowys. Dylem geisio annog buddsoddi pellach mewn amgueddfeydd lleol oherwydd mae’n rhaid iddynt gystadlu â mynediad am ddim i amgueddfeydd cenedlaethol. Mae’r polisi hwn yn arbennig o bwysig am ei fod yn caniatáu rhwydd hynt i blant ac oedolion o bob cefndir cymdeithasol werthfawrogi, mwynhau a dysgu oddi wrth drysorau cenedlaethol Cymru. Mae gan Gymru dreftadaeth ddiwylliannol gyfoethog ac mae’n iawn y dylai pawb allu cael mynediad ati.

Yr ydych yn iawn i dynnu sylw at y newid meddylfryd yr oedd galw amdano gan staff yr amgueddfa genedlaethol. Telais deyrnged iddynt yn fy natganiad ond mae’n werth pwysleisio’r pwynt fod y bobl sy’n gweithio mewn amgueddfeydd wedi gorfod mynd ati mewn ffordd newydd, yn rhannol oherwydd niferoedd llawer iawn mwy ac yn rhannol oherwydd y ceid ymwelwyr nad oedd wedi arfer ymweld ag amgueddfeydd ac â’r rheolau ynghylch gofal ac ati; bu agwedd addysgol i’r gwaith. Pan siaradaf â phobl sy’n gweithio i’r amgueddfa, mae’n amlwg er y bu’n flwyddyn anodd i rai o ran gwaith llawer caletach na’r disgwyl, eu bod wedi ymateb yn wych i’r her ac wedi gwneud gwaith campus.

Pan ddeuthum yn Weinidog, anelais at gyflwyno tâl o £1 y pen, ond galluogodd newidiadau yn y gyllideb inni roi mynediad am ddim, rhywbeth a wneuthum yn gyflym iawn. Yr oedd hynny hefyd yn anodd i’r amgueddfeydd, a gafodd lai na mis i ymaddasu. Yr oeddem saith mis ar y blaen i Loegr yn cyflwyno’r polisi, ac yr oedd hynny’n fuddiol o safbwynt y problemau a wynebem fel cenedl gyda chlwy’r traed a’r genau.

Dewiswyd y safleoedd ar gyfer y bartneriaeth newydd yn ofalus, gan feddwl am leoliad safleoedd yr amgueddfa genedlaethol. Dewiswyd Amgueddfa Brycheiniog yn Aberhonddu, Oriel Ynys Môn ac Amgueddfa Bwrdeistref Sirol Wrecsam oherwydd nad oedd ganddynt safleoedd mawr yr amgueddfa genedlaethol yn agos atynt. Nid oes gan bobl yn yr ardaloedd hynny y math o fynediad i’r amgueddfa genedlaethol a fwynheir gan drigolion Caerdydd a Chasnewydd ac, yn y dyfodol, Abertawe.

Llongyfarchaf, gyda gwir deimlad o ewyllys da trawsbleidiol, y cyn-Ysgrifennydd Addysg a Hyfforddiant Ôl-16, Tom Middlehurst, a oedd yn gyfrifol am gychwyn y polisi hwn yn y lle cyntaf. Fel aelod o’r hen Bwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16, cofiaf y polisi hwn yn cael ei gyhoeddi yn y Pwyllgor.

Gwnaf sylw ac awgrym yr hoffech ei ystyried efallai. Mae a wnelo llu cyhoeddiadau polisi a llongyfarchiadau’r Llywodraeth yn aml â rhoi rhywbeth am ddim: mynediad am ddim i amgueddfeydd, tocynnau bws am ddim, llaeth ysgol am ddim, hyn a’r llall yn rhad ac am ddim. Mae’n hawdd gwneud rhywbeth am ddim. Daw gwir arloesedd o greu rhywbeth cyffrous gydag adnoddau cyfyngedig. Credaf y byddai’n gyffrous ac yn arloesol cyhoeddi—

Byddaf yn gyflym. Byddai’n arloesol, yn enwedig yn y cyfnod yn arwain at gais Caerdydd am fod yn Brifddinas Diwylliant Ewrop 2008, cyhoeddi oriel gelf genedlaethol i Gymru. A wnaiff y Gweinidog ystyried hyn yn unrhyw un o’i gweledigaethau i’r dyfodol?

Ar eich pwynt olaf, fel y gwyddoch, mae’r amgueddfa genedlaethol ar fin cychwyn ar ail gam ei hymgynghoriad ar ddyfodol celf genedlaethol, a thybiaf yr ysbrydolwyd eich cwestiwn gan The Western Mail heddiw. Ar y pwynt blaenorol, mae’r syniad ei bod yn hawdd gwneud rhywbeth am ddim yn or-syml. Nid ydym wedi mynd at hyn mewn ysbryd rhywbeth-am-ddim; bu hyn yn fuddsoddiad arwyddocaol gan Lywodraeth Cynulliad Cymru. Efallai y bydd Tom Middlehurst yn poeni am y ffaith bod ganddo glwb cefnogwyr Ceidwadol. Rhaid inni gofio y cyflwynodd y Torïaid daliadau am fynediad i amgueddfeydd 20 mlynedd yn ôl, gan arwain at gwymp dramatig mewn niferoedd ymwelwyr.

Croesawaf y polisi hwn, fel y gwna pob Aelod. O’r diwedd, diolch i gyllidebau Gordon Brown, yr ydym wedi unioni’r cam yng Nghymru a Lloegr. A wnewch chi bopeth a allwch gyda’r partneriaid perthnasol i sicrhau bod orielau ac amgueddfeydd yn helpu atyniadau eraill i hyrwyddo’u cyfleusterau, er enghraifft, drwy ddarparu taflenni’n hyrwyddo atyniadau o fewn radiws penodol, fel bod pawb yn cydweithio—

Yr wyf yn gweithio gyda’r amgueddfa genedlaethol i sicrhau bod y bartneriaeth honno’n gweithio’n ymarferol, ac efallai y bydd yn briodol trafod y mater pan ddaw’r amgueddfa genedlaethol gerbron y Pwyllgor Diwylliant, yr ydych chi’n aelod ohono.

Whoever is responsible—be it Tom Middlehurst or Jenny Randerson—this is good news, and we welcome it. Will you join me in congratulating Dafydd Roberts and his team in Llanberis on the massive increase in visitor numbers there? Will you ensure that resources are made available for places such as Llanberis, which show great potential? More investment would attract even more visitors.

Ymunaf â chi i longyfarch Dafydd Roberts. Gwnaeth ef a’i dîm waith aruthrol yn y fan honno. Maent wedi codi i wynebu’r her. Yr wyf wedi dweud yn glir mai stori lwyddiant fawr yw eu stori hwy a bod eu partneriaeth gyda’r grŵp cyfan o atyniadau i ymwelwyr yn yr ardal yn stori lwyddiant fawr hefyd. Gwn fod yr amgueddfa genedlaethol wedi buddsoddi adnoddau sylweddol yno’n ddiweddar, sydd, mae’n debyg, yn allwedd i’w llwyddiant yn rhannol.

Croesawaf lwyddiant ysgubol y polisi pwysig hwn. Buaswn wedi meddwl y buasai gan hyd yn oed Peter Black y synnwyr i beidio â cheisio hawlio clod am rywbeth sydd yn ymrwymiad maniffesto allweddol gan Lywodraeth Lafur y Deyrnas Unedig. Er hynny, mae’n amlwg y gwnaiff rhai pobl ymostwng i unrhyw ddyfnderau. Mae’r Gweinidog eisoes wedi sôn am Amgueddfa Diwydiant Gwlân Cymru yn y Dre-fach Felindre, ger Llandysul. Fel y gwyddoch, Weinidog, bu cynnydd o 35 y cant yn niferoedd ymwelwyr â’r amgueddfa honno ers cyflwyno’r polisi. Byddwch yn ymwybodol fod gan y safle hwn yn y Dre-fach rôl bwysig o ran cynnal economi’r Gorllewin. Mae gennyf ddau gwestiwn—

A oes unrhyw asesiad wedi’i wneud o gyfraniad ariannol y polisi mynediad am ddim i ranbarthau fel y Gorllewin, ac, os nad oes, a fyddech yn ystyried gwneud asesiad o’r fath?

Fe’i gwneir, Delyth, yng nghyd-destun ystyried effaith gyffredinol y polisi mynediad am ddim.

Croesawaf y datganiad. Cefnogodd holl Aelodau’r Cynulliad y polisi. Efallai y dylem rannu’r clod, yn hytrach na thanio ergydion rhad fel y rheini a wnaed yn gynharach. Cefnogodd holl Aelodau’r Cynulliad y polisi. Mae hynny ar gofnod. Er hynny, y mae rhai anghysonderau —soniwyd am Ogofâu Dan-yr-Ogof. Fe’m synnwyd o glywed Prif Weinidog Cymru yn holi’r Democratiaid Rhyddfrydol beth oedd gwleidyddiaeth y perchennog. Ni feddyliais am ofyn iddo pan ddaeth i ymgynghori â mi yn fy nghynghorfa: nid yw’n berthnasol. Fodd bynnag, mae angen ystyried y mater. Yr ydych yn ymwybodol iawn ohono, Weinidog, gan imi ei godi gyda chi. Fe’ch anogaf i ystyried mesurau i liniaru’r problemau a wynebir gan rai atyniadau—dywedaf rai atyniadau, oherwydd os bydd gan deulu ddewis o fynd i’r Pwll Mawr neu Ogofâu Dan-yr-Ogof, ânt i’r Pwll Mawr. Sut yr awn i’r afael â’r broblem arbennig honno? Dyna ddylai’r cam nesaf fod. Gadewch inni gael gweledigaeth a gyrru hyn yn ei flaen. Hefyd, beth sy’n mynd i ddigwydd gyda’n horiel genedlaethol?

Go brin fod pobl yn wynebu’r dewis rhwng Pwll Mawr ac Ogofâu Dan-yr-Ogof yn aml, gan eu bod yn atyniadau cwbl wahanol. Yr unig nodwedd gyffredin yw eich bod yn mynd dan y ddaear. Nid ydynt yn yr un lle ac ni chynrychiolant yr un sector. Mae’n bwysig fod Aelodau’n delio â’r effaith ar atyniadau eraill yn gyffredinol yn hytrach nag enghraifft benodol. Mae llawer o waith i’w wneud o ran edrych ar yr effaith gyffredinol.

Cydnabyddaf lwyddiant aruthrol y polisi mynediad am ddim. Yr wyf wedi mwynhau ymweld â llawer o’r safleoedd, fel Llanberis, y Pwll Mawr, yr amgueddfa genedlaethol a Sain Ffagan. Mae gennym drysorfa o wybodaeth a deunydd addysgol i’w defnyddio gan holl bobl Cymru a thu hwnt. Yr wythnos diwethaf, cefais y fraint o fynd â Phwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth i Flaenafon. Mae gan y safle treftadaeth byd arwyddocâd enfawr i ni yng Nghymru. Ar draws y cwm mae’r Pwll Mawr, gyda mynediad am ddim, sy’n fater y mae’n rhaid inni ei ystyried. A wnewch chi feddwl sut y gallwn sicrhau y gwneir y mwyaf o’r cyfleoedd a gynigir gan safle treftadaeth byd Blaenafon ac y gellir mwynhau profiad cyflawn y safleoedd pwysig hyn a etifeddwyd gennym drwy’n hanes diwydiannol?

Yr ydych yn rhoi’ch bys ar fater diddorol, Tom, na soniwyd amdano o’r blaen. Mae Blaenafon ym mhortffolio gweinidogol Sue Essex. Mae gweithio ar draws portffolios yn bwysig er mwyn sicrhau bod y math hwnnw o bartneriaeth yn digwydd. Crybwyllwyd yr agwedd dwristiaeth y prynhawn yma. Mater datblygu economaidd yw hwnnw, yr wyf wedi cydweithio’n agos arno gyda Gweinidogion datblygu economaidd.

Yr wyf yn siŵr y cytunwch y dylem annog pobl ifanc i ystyried ymgymryd â gyrfa yn amgueddfeydd ac orielau Cymru. Yn anffodus, ni all yr amgueddfa yng Nghaerdydd gynnig cyfleoedd profiad gwaith i ddisgyblion ysgol. Beth yr ydych wedi’i wneud i wella’r sefyllfa anfoddhaol hon?

Yr wyf yn ymwybodol o hynny; y rheswm yw nad yw yswiriant y Llywodraeth yn ymestyn dros yr amgueddfa genedlaethol. Mae fy swyddogion yn gweithio cyn gynted ag y gallant i ddatrys y mater hwn oherwydd mae’n bwysig y caiff pobl ifanc gyfle i weithio mewn amgueddfa.

Dechreuaf drwy ddatgan buddiant, gan imi gael y fraint fawr o fod yn Gadeirydd bwrdd amgueddfa newydd y glannau yn Abertawe. Diolchaf i’r Gweinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Iaith Gymraeg a’r Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau am eu cymorth ar y prosiect hwnnw.

Yr wyf yn siomedig o glywed am gystadleuaeth rhwng amgueddfeydd. Gall ymweld ag amgueddfeydd gyfoethogi bywydau; mae’n bleser mynd â phlant iddynt. Awgrymaf y dylem gydweithredu. Gwnaeth Owen John Thomas bwynt am dwristiaeth ddiwylliannol. Dylai Cymru fod yn un o’r ardaloedd twristiaeth cyfoethocaf yn y byd o ran yr hyn sydd ganddi i’w gynnig yn hynny o beth. Awgrymaf, yn lle cael cystadleuaeth, ein bod yn gwneud Cymru’n ganolfan gydweithredol ddiwylliannol i’r byd.

Mae’n bwysig ein bod yn codi’n golygon. Cydweithredu yw’r allwedd. Ni fydd pobl yn ymweld ag amgueddfa unwaith yn unig, ac wedyn yn blino ar wneud—neu o leiaf ni ddylai hynny ddigwydd. Os ymwelwch ag un amgueddfa, dylai hynny’ch ysgogi i ymweld ag un arall. Â mynd yn ôl at fy ngwreiddiau fel athrawes economeg, os ymwelwch â safle lle nad oes raid ichi dalu, bydd gennych arian ar ôl yn eich poced i ymweld ag un arall lle mae’n rhaid talu. Dyna pam y mae’r cynllun hwn yn bwysig i’n holl atyniadau a’n sector twristiaeth cyfan.