in Welsh We will not support amendment 1 in the name of Jonathan Morgan or amendment 2 in the name of Carwyn Jones. As one group in the Assembly is of the view that we should not discuss this issue, I will explain briefly why it is important that time is given to discussing international issues in the National Assembly. Section 33 of the Government of Wales Act 1998 gives us the right to discuss this issue. As stated in the Act:

in Welsh ‘The Assembly may consider, and make appropriate representations about, any matter affecting Wales.’

in Welsh I am disappointed by the attitude of the Welsh Conservatives, as they were so keen for the Assembly to discuss international terrorism last year. David Melding and Glyn Davies made important contributions to that debate.

in Welsh I open this debate almost a year to the day on which I opened a debate on international terrorism following the atrocities of 11 September and the bombing in Afghanistan. I said at that time that the events of 11 September had changed many things, including people’s attitude towards terrorism. I said that we now live in a small world, and that a terrorist act could be perpetrated in any part of the world. The latest act, of course, was the siege at a theatre in Moscow.

in Welsh We now face the strong possibility of a military attack on Iraq. The President of the United States, George Bush, has clearly stated his aim to bring about regime change in that country. There is strong opposition throughout the world to that intention. There were protests in Washington, Berlin, Copenhagen, Stockholm, Rome and Tokyo last week, and there have been recent protests in Cardiff and London. Hundreds of thousands of people have taken to the streets to protest against what they believe to be an unjust war.

in Welsh Despite Tony Blair’s dossier, we are yet to see evidence that Iraq poses a direct threat to the United States and the countries of Britain. Only about 10 per cent of the military capability that Iraq had prior to the Gulf war remains, and it is doubtful whether it could launch a successful attack on any western state.

yn Saesneg Hyd yn oed yn union yn sgîl y trychinebau ar 11 Medi, pan oedd llygaid y byd ar weithredu milwrol yn Affganistan, yr oedd Arlywydd yr Unol Daleithiau, George Bush, wedi rhoi ar ddeall beth oedd ei fwriadau ynghylch Irac. Yr oedd am weld symud Saddam Hussein o lywodraeth, ac yr oedd yn barod i ddefnyddio grym milwrol unochrog i wneud hynny, os oedd angen.

yn Saesneg Yn ein barn ni—ac ym marn pawb yn y Siambr ac yng Nghymru’n gyffredinol, yr wyf yn siŵr—mae Saddam Hussein yn ben ar lywodraeth ddrygionus. Mae wedi ymosod yn fileinig ar ei bobl ei hun. Fodd bynnag, o leiaf y bu ein barn ni’n gyson. Hon oedd ein barn ni hyd yn oed pan oedd Llywodraethau’r gorllewin yn trin Saddam Hussein fel cynghreiriad, a phan oeddent yn ei arfogi’n llawn yn y rhyfel yn erbyn Iran. Ymddengys mai dim ond pan oedd bygythiad i fuddiannau economaidd yr Unol Daleithiau y daeth Irac yn elyn.

yn Saesneg Y perygl yn awr yw y gallai’r byd gymryd agwedd gwbl wahanol at faterion diogelwch, gyda’r syniad o ymosodiad rhagataliol yn cymryd lle athrawiaethau’r rhyfel oer o atal a ffrwyno.

Yr wyf wedi gwrando gyda diddordeb ar eich sylwadau. A ydych yn credu o ddifrif fod safbwynt presennol yr Unol Daleithiau ar hyn wedi’i seilio’n gyfan gwbl ar ei buddiannau economaidd, ac nad oes a wnelo digwyddiadau 11 Medi ddim ag ef?

yn Saesneg Credaf nad yw digwyddiadau 11 Medi’n berthnasol i fwriad yr Unol Daleithiau i ymosod ar Irac; nid yw’r ddau fater yn gysylltiedig. Bu collfarnu rhyngwladol ar ddigwyddiadau 11 Medi, ac yr oeddem oll yn gytûn â hynny. Fodd bynnag, ni cheir yr un fath o glymblaid ryngwladol o blaid y bwriad i ymosod ar Irac. Credaf fod hynny’n ystyriaeth bwysig. Mae’r modd y mae Unol Daleithiau America’n paratoi ymosodiad rhagataliol ar Irac yn un a allai beri newidiadau dramatig ledled y byd. Dyna pam y credaf y bydd y byd yn lle peryclach o lawer, os na fydd y gymuned ryngwladol yn ffrwyno bwriad yr Unol Daleithiau.

yn Saesneg Nododd yr Arlywydd Bush y newid yn ei ddull gweithredu, o atal a ffrwyno i ymosodiad rhagataliol, mewn araith i Academi Filwrol yr Unol Daleithiau ym Mehefin. Dywedodd na fyddai’r athrawiaeth o atal a ffrwyno’n sefyll o dan bob amgylchiad o hynny ymlaen, a bod hawl ganddo bellach i hyrwyddo athrawiaeth newydd, sef ymosodiad rhagataliol.

yn Saesneg Yr hyn sy’n frawychus am y syniad o ymosodiad rhagataliol yw iddo gael ei gyflwyno heb unrhyw ddadlau neu drafod yn y gymuned ryngwladol. Mae’r Arlywydd Bush yn credu bod Unol Daleithiau America, dim ond oherwydd ei grym milwrol, yn cael newid rheolau brwydro. Mae hynny’n beryglus, yn ein barn ni. Siawns nad oes gennym hawl i alw ar yr Unol Daleithiau i ateb y cyhuddiad y gallai hynny fod yn groes i siarter y Cenhedloedd Unedig ac, felly, yn anghyfreithlon dan gyfraith ryngwladol.

yn Saesneg Bu protest ryngwladol yn erbyn bwriad yr Arlywydd Bush i gychwyn ymosodiad rhagataliol yn erbyn Irac. Ychwanegwyd at ein pryderon pan roddodd Tony Blair ar ddeall ei fod yn cefnogi George Bush, gan ddweud bod Prydain yn barod i dalu ‘pris mewn gwaed’ i gynnal ei pherthynas ag America. Mae’r geiriau hynny, yn briodol, wedi gyrru iasau ar hyd ein hasgwrn cefn.

yn Saesneg Heddiw, dymunwn i’r Cynulliad bleidleisio ar gynnig sy’n gwrthwynebu’r syniad o ymosodiad rhagataliol. Dyna pam nad ydym yn cefnogi gwelliant y Llywodraeth, sy’n ceisio osgoi pleidlais ar y pwnc drwy ddileu pwynt 1(a) y cynnig. Mewn gwirionedd, mae chwe Aelod Cynulliad Llafur ac un o Aelodau Cynulliad y Democratiaid Rhyddfrydol wedi arwyddo datganiad o farn sy’n gwrthwynebu defnyddio ymosodiad rhagataliol yn erbyn Irac. Fe’u gwahoddaf i ymuno â ni heddiw i bleidleisio yn erbyn y gwelliant a chefnogi’r cynnig gwreiddiol.

yn Saesneg Nid oes cytundeb ymysg aelodau parhaol Cyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig ynghylch geiriad penderfyniad newydd a fyddai’n caniatáu i’r arolygwyr arfau ddychwelyd i Irac. Mae hyn yn troi o gylch galwad ganolog yr Unol Daleithiau y dylai’r penderfyniad gymeradwyo defnyddio grym ar unwaith yn erbyn Irac os yw Saddam Hussein yn methu â chydweithredu ag arolygwyr arfau’r Cenhedloedd Unedig. Mae Ffrainc a Rwsia’n gwrthwynebu’r ffurf eiriau hon ac, yn ein barn ni, maent yn iawn wrth wneud hynny.

yn Saesneg Yr ydym yn cytuno bod angen brys i’r arolygwyr arfau ddychwelyd i Irac. Fodd bynnag, ni ddylid defnyddio’r penderfyniad fel esgus i gychwyn ymosodiad rhagataliol. Mae perygl hefyd y bydd ymosod ar Irac yn dadsefydlogi’r rhanbarth cyfan. Mae’n anochel y bydd rhyfel ar dir yn erbyn Irac yn arwain at farwolaeth miloedd o bobl ddiniwed. Mae’r Oxford Research Group yn amcangyfrif y byddai 10,000 o sifiliaid yn marw oherwydd rhyfela confensiynol yn unig. Onid yw’r diniwed wedi dioddef ddigon yn Irac eisoes?

yn Saesneg Byddai’r gwrthwynebiad i’r Unol Daleithiau yn y dwyrain canol yn sicr o gynyddu, gyda’r perygl o ymosodiadau dial rheolaidd gan derfysgwyr am flynyddoedd lawer. Mae rhai’n dweud eisoes, os âi’r Unol Daleithiau i ryfel yn erbyn Irac, a threchu’r wlad a sicrhau newid llywodraeth, y byddai lluoedd yr Unol Daleithiau’n cynnal presenoldeb yn y dwyrain canol am 20 mlynedd. Oni fyddai hynny’n cymell rhannau eraill o’r dwyrain canol i ddal dig oherwydd y presenoldeb hwnnw a chychwyn ymosiadau dial? O wybod am y problemau sylweddol yn y dwyrain canol, oni ddylem gyfeirio ein holl ymdrechion at ddod â’r ymladd rhwng Israel a’r Palestiniaid i ben? Oni ddylai’r gymuned ryngwladol gyfan weithio i sicrhau ardrefniant parhaol? Mae’r broblem yn un ofnadwy ac anhydrin, a dylem wneud popeth a ellir i gael ardrefniant yn hytrach na mentro dadsefydlogi’r rhanbarth cyfan.

in Welsh I am aware that several Members wish to contribute to this debate. It is wholly appropriate for us to discuss this matter in the Assembly. After all, this is Wales’s only democratic institution, and it is important that the country’s views are expressed clearly. The majority of people in Wales oppose a military attack on Iraq, and that opposition should be reflected by today’s motion being carried. The Assembly does not have powers as regards defence or international affairs, but we would not be fulfilling our obligation to the people of Wales were we not to outline clearly our standpoint on one of the most important matters facing the world.

Gwrandewais gyda diddordeb ar araith gwbl grefftus arweinydd Plaid Cymru, a minnau’n anghydweld â llawer ohoni. Anghytunaf ag ef ar briodoldeb y cynnig ar yr adeg hon. Pan wnaethom drafod Affganistan flwyddyn yn ôl, yr oedd y sefyllfa’n wahanol gan fod materion a oedd yn effeithio’n uniongyrchol ar Gymru. Yn eu plith yr oedd materion amddiffyn sifil, materion cymunedol a oedd yn ymwneud â thrais yn erbyn Moslemiaid a mosgiau, a materion economaidd. Nid felly y mae ar hyn o bryd. Mae’r cyfeiriad yn y cynnig at Israel a Phalesteina’n arbennig o anffodus gan ei bod yn ymddangos ei fod yn awgrymu bod y sefyllfa yn Irac, â’i llywodraeth unbenaethol, yn cael ei hesgusodi rywsut gan y methiant i ymdrin â mater Israel a Phalesteina. Mae hynny ymhell o fod yn wir. Dylai ein cynrychiolwyr democrataidd drafod y materion hyn, wrth gwrs.

Gwrandawyd ar eich arweinydd chi heb ymyriad, a bwriadaf gael gwrandawiad yn yr un modd. [AELODAU CYNULLIAD: ‘Derbyniodd ymyriadau.’]

Derbyniaf ymyriad yn ddiweddarach.

Fel y cydnabu Ieuan Wyn Jones, nid yw’r sefydliad democrataidd hwn yn meddu ar bwerau dros faterion amddiffyn a materion tramor. Achubodd y 40 Aelod Seneddol o Gymru ar y cyfle i wyntyllu’r mater hwn yn San Steffan ar 24 Medi.

Nid oes gan y 40 AS o Gymru unrhyw fodd i ddylanwadu ar benderfyniadau a wneir yn San Steffan. Fodd bynnag, gellir clywed llais Cymru yn y fforwm dadlau cenedlaethol hwn, ac yn briodol felly.

Ynghylch eich sylw am Israel a’r Palestiniaid, a ydych yn dweud wrthym nad yw America’n gallu dylanwadu ar y sefyllfa a gorfodi Israel i ystyried hawliau’r Palestiniaid?

Efallai nad oeddech yn gwrando, ond ni chredaf fy mod wedi ynganu’r geiriau ‘America’ neu ‘Unol Daleithiau’. Dywedais nad oes gennym bŵer dros faterion rhyngwladol neu amddiffyn. Dywedodd eich arweinydd yr un peth, ond efallai nad oeddech yn gwrando arno ef ychwaith. Mae San Steffan yn meddu ar y pwerau hynny. Yr ydych yn wangalon os credwch na wrandewir ar 40 AS o Gymru yn San Steffan. Yr wyf yn siŵr nad oedd hynny’n wir.

Nid ar Blaid Cymru y mae’r holl fai am ddiffygion y ddadl. Cyfrannwyd atynt, yn helaeth iawn, gan Rhodri Morgan oherwydd ei ddull o arwain ei Lywodraeth. Mae’n cynnig cuddgenedlaetholdeb drwy greu Gweinidog dros Gymru Dramor ac agor llysgenadaethau o gwmpas y byd. Mae hynny wedi cyfrannu at y syniad bod gennym bŵer dros faterion tramor a ninnau heb y pŵer hwnnw. Dros y tair blynedd a hanner diwethaf, mae llawer o Aelodau, o’r holl bleidiau, wedi ceisio, gyda rhyw raddau o lwyddiant, i wneud y Cynulliad yn berthnasol a dangos ein bod yn gallu gwneud gwahaniaeth drwy roi cyfraniadau perthnasol mewn dadleuon perthnasol ar y meysydd y mae gennym bŵer drostynt. Mae cynnig Plaid Cymru wedi rhoi ergyd i hynny. Gwyddom fod Plaid Cymru yn breuddwydio am Gymru annibynnol sy’n aelod o’r Cenhedloedd Unedig a chanddi lysgenadaethau o gwmpas y byd. Fodd bynnag, nid yw’n byw yn y byd go iawn. Pe deuai’n ôl i’r ddaear byddai’n cofio nad oes gennym bŵer dros y materion hynny. Felly dylem ganolbwyntio ar y rhai y mae gennym bŵer drostynt.

Yr ydych yn ailadrodd y pwynt.

Mae’n bwynt pwysig, y mae’n ymddangos nad yw rhai Aelodau o Blaid Cymru wedi’i ddeall. Os yw Cynog Dafis wedi deall y pwynt, yr wyf yn falch ac yr wyf yn ei annog i ystyried hynny pan yw’n pleidleisio. Mae gennym bŵer dros wasanaethau cyhoeddus. Bydd llawer o bobl yn yr ardal y mae Cynog a minnau’n ei chynrychioli’n gwybod am y problemau ynghylch rhestrau aros ysbytai, dirywiad gwledig a chyflogaeth. Ni wn beth sy’n digwydd yn ei gymorthfeydd ef, ond nid yw pobl yn dod i’m rhai i i drafod y materion y mae’r cynnig hwn yn cyfeirio atynt. Maent am drafod y materion ymarferol. Mae Plaid Cymru’n honni ei bod yn siarad ar ran pobl Cymru ac yn dweud wrthym ei bod yn gwybod am eu teimladau.

Nid ildiaf.

Nid wyf yn sicr sut y gŵyr Plaid Cymru beth yw barn pobl Cymru am y mater hwn; mae’n datgan yr hyn y mae’n credu yw eu barn, ond nid oes modd gwybod. Mae hynny’n wahanol i wybod beth yw’r wir farn. Penderfynir ar y materion sy’n ymwneud â phwnc y ddadl hon yn San Steffan. Dylem ganolbwyntio ar faterion sy’n berthnasol i’r Cynulliad a phobl Cymru. Dylai Plaid Cymru barchu’r ardrefniant datganoli a sicrhau y caiff y mater hwn ei godi gan ei chynrychiolwyr yn San Steffan. Dyna’r lle priodol i’w wyntyllu. Dyma ein rheswm dros gynnig gwelliant 2, yr anogaf yr Aelodau i’w gefnogi.

Wrth drafod yr argyfwng mawr hwn ym materion y byd, sy’n bygwth gwaethygu’n ddirfawr sefyllfa sydd eisoes yn un beryglus—nad yw Cymru nac unrhyw wlad arall yn ddiogel rhagddi—dylai’r Cynulliad ychwanegu ei lais ef at y rhai sy’n argymell pwyll a gofal mawr i osgoi disgyn ymhellach i derfysgaeth, gwrthdaro, rhyfel ac ansefydlogrwydd. Byddai gweithredu milwrol byrbwyll yn erbyn Irac heb awdurdodiad newydd gan y Cenhedloedd Unedig yn peri lladd a dinistr difrifol, yn achosi dioddefaint pellach i bobl hirymarhous Irac ac yn creu hyd yn oed mwy o chwerwder yn erbyn y gorllewin ymysg pobl ym mhedwar ban y byd, gan greu cyfeiriad meddwl a syniadau sy’n debygol o arwain at ragor o derfysgaeth.

Ni ddylid ond troi at ryfel pan fo pob dim arall wedi methu. Ni phrofwyd yr achos dros ryfel. Nid yw Irac yn bygwth ymosod ar yr Unol Daleithiau neu Ewrop, ni phrofwyd bod unrhyw gysylltiad pendant ag Al-Quaeda, ac ni ddangoswyd unrhyw dystiolaeth gryf i awgrymu bod gan Irac arfau newydd i beri dinistr helaeth neu’r gallu i’w gwneud. Nid oes amheuaeth nad yw Saddam Hussein yn unben bwystfilaidd a didosturi, sy’n arwain un o’r llywodraethau mwyaf gormesol sy’n bod. Er hynny, mater i bobl Irac yn y bôn yw newid llywodraeth.

Rhaid symud ymlaen drwy’r Cenhedloedd Unedig. Er ei amherffeithed, mae’n penderfynu, yn mynegi ac yn gweithredu barn cymuned y byd. Mae rhesymau da dros ei fodolaeth ac nid yw yno i’w ddefnyddio pan fo hynny’n gyfleus, a’i ddiystyru neu ei anwybyddu fel arall.

Gwnaethoch gyfeirio at rôl y Cenhedloedd Unedig, a gobeithiaf y byddech yn cytuno bod hon yn adeg ddiffiniol i’r corff hwnnw. A ydych hefyd yn cytuno nad yw’r Cenhedloedd Unedig yn fwy na swm ei rannau cyfansoddol? Nid yw’n gorff sy’n bodoli y tu allan i’w aelodau. Yr hyn a wnaiff y gwledydd hynny o’r Cenhedloedd Unedig sy’n bwysig. Pe defnyddid y Cenhedloedd Unedig i hyrwyddo heddwch byd a sefydlogrwydd yn hytrach nag i amddiffyn buddiannau gwledig unigol, byddai’n gorff effeithiol.

Derbyniaf eich pwynt, Rhodri. Os na ddefnyddir y Cenhedloedd Unedig yn briodol gan ei aelodau, bydd yn colli’i statws a’i hygrededd ac, yn y pen draw, gallai’r byd gael ei adael heb gorff sy’n gallu delio â materion sy’n ymwneud â gwrthdaro, heddwch a sefydlogrwydd rhyngwladol, sy’n golygu y byddem oll ar ein colled.

Mae ymdrechion mawr yn cael eu gwneud i fformiwleiddio penderfyniad newydd gan y Cenhedloedd Unedig, sydd ei angen er mwyn mynegi barn ac ewyllys bresennol y Cenhedloedd Unedig. Dylai penderfyniad o’r fath sicrhau bod arolygwyr arfau annibynnol yn dychwelyd i Irac, i ofalu nad yw’n datblygu arfau dinistr helaeth. Os yw Llywodraeth Irac yn rhwystro’r broses hon, neu’n methu â chydweithredu, dylai’r Cenhedloedd Unedig ystyried wedyn pa gamau sydd eu hangen. Yn ogystal â hynny, dylai’r holl wledydd gydweithredu â’r Cenhedloedd Unedig i ganfod ateb i’r gwrthdaro ofnadwy ac ansefydlogol rhwng Israel a’r Palestiniaid.

Mae gwrthwynebiad mawr yng Nghymru, yn y DU gyfan a ledled y byd i weithredu milwrol byrbwyll. Dylai’r Cynulliad gefnogi’r gwrthwynebiad hwnnw. Yn y byd sydd ohoni ar ôl y rhyfel oer, mae cyfrifoldeb aruthrol gan Unol Daleithiau America, a grym milwrol dihafal, fel yr unig archbŵer yn y byd. Mae Prif Weinidog y Deyrnas Unedig wedi gwneud gwaith pwysig wrth gymedroli barn rhai o’r elfennau mwyaf hebogaidd yng ngweinyddiaeth yr Unol Daleithiau. Fodd bynnag, os aiff UDA yn ei blaen i gynnig gweithredu milwrol unochrog yn erbyn Irac heb awdurdodiad newydd gan y Cenhedloedd Unedig, ni ddylai Llywodraeth y DU chwarae unrhyw ran yn y gweithredu hwnnw ac ni ddylai gynnig unrhyw gymorth. Byddai’n drychineb i bobl Irac, yn drychineb i heddwch byd a rhyddid oddi wrth derfysgaeth, yn drychineb i sefydlogrwydd yn y dwyrain canol ac yn drychineb i’r Cenhedloedd Unedig.

Siaradaf am bolisi presennol Llywodraethau’r Unol Daleithiau a’r DU o osod sancsiynau yn erbyn pobl Irac. Ni allwn ond proffwydo effaith unrhyw weithredu milwrol ar genedl yr Iraciaid, ond gallwn ddweud yn sicr fod polisi tramor y DU yn peri dioddefaint a marwolaeth yn Irac ar hyn o bryd, yn enwedig ymysg plant. Mae Cronfa Achub y Plant wedi galw’r sancsiynau’n rhyfel distaw yn erbyn plant Irac, a pha un a fydd yr Unol Daleithiau a Phrydain yn cychwyn ymgyrch filwrol y gwanwyn nesaf ai peidio, bydd y rhyfel distaw hwnnw’n parhau.

Mae’r sancsiynau ar waith ers 12 mlynedd. Yn 1999, daeth panel o arbenigwyr dyngarol a benodwyd gan Gyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig i’r casgliad bod y sancsiynau’n achosi amddifadedd aruthrol. Ym mis Mehefin y llynedd, dywedodd Human Rights Watch, a gydnabyddir yn un o gyrff anllywodraethol mwyaf blaenllaw y byd, y dylai’r gorllewin roi’r gorau i gymryd arno nad yw’r sancsiynau’n achosi’r argyfwng iechyd cyhoeddus enbyd y mae miliynau o bobl Irac yn ei wynebu. Os nad yw tystiolaeth panel dyngarol y Cenhedloedd Unedig a Human Rights Watch yn ddigon agos atom, yn Chwefror 2001, dywedodd CAFOD, yr Asiantaeth Gatholig Brydeinig dros Ddatblygu Tramor, fod y sancsiynau’n drychinebus i bobl, yn foesol anghyfiawnadwy ac yn wleidyddol aneffeithiol. Mae’r sancsiynau’n bolisi a fethodd a rhaid eu newid.

Gosodwyd y sancsiynau yn ein henw ni yn Awst 1990, dair wythnos wedi i Irac ymosod ar Kuwait. Maent yn parhau heddiw, er bod rhaid inni gydnabod bod telerau rhai sancsiynau wedi’u llacio’n sylweddol dros y blynyddoedd. Fodd bynnag, nid yw’r llacio ond wedi digwydd o ganlyniad i bwysau rhyngwladol ac ni ddigwyddodd erioed fel gwobr i Irac am gydymffurfio â phenderfyniadau Cyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig. Yn y cyd-destun hwnnw, mae gweithredu milwrol pellach yn annerbyniol. Yn y cyrch ar Irac yn 1991 cafodd y seilwaith sifil sy’n cynnal iechyd cyhoeddus ei ddinistrio’n fwriadol. Yr oedd y sector trydan yn allweddol i’r cyrch hwn. Mae cytundeb Genefa yn gwahardd ymosodiadau ar bethau a gosodiadau sy’n anhepgor ar gyfer parhad y boblogaeth sifil, ond digwyddodd er hynny. Heb drydan ni ellir puro’r cyflenwad dŵr, ni ellir trin carthion, mae clefydau a gludir gan ddŵr yn ffynnu ac ni all ysbytai weithredu. Mae’r sancsiynau economaidd a ddilynodd wedi sicrhau na chafodd seilwaith hanfodol o’r fath ei ailadeiladu. Mae llawer o farwolaethau ymysg babanod, ac mae 70 y cant o farwolaethau o’r fath yn digwydd o ganlyniad uniongyrchol i ddiffyg dŵr glân. Mae rhai’n amcangyfrif bod y sancsiynau eisoes wedi lladd cannoedd o filoedd o bobl.

Bu’r gyfundrefn sancsiynau’n gosbol tu hwnt, yn dra anwahaniaethol a chafodd effaith ddinistriol ar boblogaeth sifil Irac, yn enwedig plant. Dywedir bod y sancsiynau wedi arwain at gynnydd mewn llygredd, llwgrwobrwyo, dwyn, cardota a phuteindra, ac mae’r anllythrennedd ymysg oedolion yn y wlad yn fwy na dwywaith yr hyn ydoedd—cynnydd o 20 y cant i 42 y cant. Dyma’r bobl yr ydym yn tybio y byddant yn codi yn erbyn unbennaeth haearnaidd.

Mae troi’r sancsiynau’n rhai ‘clyfar’ hefyd wedi methu â datrys yr argyfwng dyngarol ac nid yw’n cynnig ateb tymor hir i’r sefyllfa yn Irac. Terfynaf drwy ddyfynnu o The Economist—y cylchgrawn busnes rhyngwladol—a ddywedodd am y sancsiynau, yn Ebrill 2000, fod cenhedlaeth yn cael ei sathru yn Irac. Mae miloedd yn marw a miloedd yn rhagor yn byw bywyd crebachlyd, gan feithrin casineb chwerw at y dyfodol. Pe byddai llywodraethau’r gorllewin yn lladd plant Iracaidd yn systematig drwy gyrchoedd awyr, ni ellid goddef hynny—dylent gael bod eu polisi presennol yr un mor annerbyniol.

Mae’r ddadl hon yn gyfle da inni fynegi barn o Gymru. Yn wahanol i’r Ceidwadwyr, nid oes gan Ddemocratiaid Rhyddfrydol Cymru unrhyw wrthwynebiad i ddadl ar y rhagolwg am ryfel yn Irac. Bydd unrhyw ryfel, neu hyd yn oed ragolwg am ryfel, yn effeithio ar Gymru—ar aelodau o’r lluoedd arfog o Gymru ac ar ein heconomi. Oherwydd hynny, ni chefnogwn welliant 1.

Wrth ystyried pwnc ymosod ar Irac, rhaid inni gadw tri ffactor mewn cof: yn gyntaf, a oes gennym hawl gyfreithiol i ymosod ar Irac; yn ail, rhaid inni ystyried y bywydau a gaiff eu hachub a’u colli o ganlyniad i ymosodiad o’r fath; ac yn drydydd, rhaid inni ystyried ei ganlyniadau i bobl Irac, y rhanbarth a’r byd. Mae siarter y Cenhedloedd Unedig yn datgan yn glir nad oes gan unrhyw wladwriaeth neu wladwriaethau sofran hawl i ddileu llywodraeth gwladwriaeth arall. Mae’r cysyniad o newid llywodraeth yn anghyson â chyfraith ryngwladol. Er cymaint yr ydym yn ffieiddio unbeniaid gwaethaf y byd, rhaid cadw at egwyddorion cyfraith ryngwladol. Dim ond y Cenhedloedd Unedig sydd â’r hawl i ddileu llywodraeth gwladwriaeth sofran, a hynny yn y sefyllfaoedd mwyaf anarferol.

Mae’r DU yn wladwriaeth sofran. Yr ydym yn penderfynu ar ein safbwynt ar bolisi tramor ac, os anghytunwn â George Bush, boed felly. Bu Menzies Campbell, a Phlaid y Democratiaid Rhyddfrydol fel cyfangorff, yn bwysig fel ffynhonnell gwrthwynebiad effeithiol ac adeiladol yn San Steffan. Mae’r cyhoedd yn cefnogi ein safbwynt—dim cefnogaeth gan y Cenhedloedd Unedig, dim rhyfel. Pe na fyddem wedi gwrthod ildio a dadlau ein hachos, mae’n amheus a fyddai Tony Blair yn rhoi cymaint o sylw’n awr i rôl y Cenhedloedd Unedig. Os yw Blair yn dylanwadu ar Bush i sicrhau cefnogaeth y Cenhedloedd Unedig, nid yw hynny ond am fod pwysau wedi’u rhoi ar Blair ei hun.

Mae athrawiaeth yr ymosodiad rhagataliol ar dir sigledig, a dweud y lleiaf, o ran cyfraith ryngwladol. Yr hyn sy’n sicr yw na all yr un wladwriaeth sofran hawlio hynny’n unochrog. Nid oes dwywaith nad Saddam Hussein yw un o unbeniaid gwaethaf a chreulonaf y byd. Mae Emma Nicholson a Cynog Dafis wedi ymgyrchu’n galed dros y blynyddoedd i ddarganfod y gwir am lofruddio Cwrdiaid yng ngogledd Irac a phobl y corsydd yn y de. Yr wyf yn sicr y bydd yr holl bleidiau’n parhau â’r frwydr honno. Yn ystod y rhyfel diwethaf yn y Gwlff, lladdwyd tua 250,000 o Iraciaid, a’r rhan fwyaf ohonynt yn sifiliaid. Os mai ymladd er mwyn cyrraedd Baghdad yw’r amcan, nid yw’n annhebygol y collir nifer tebyg o fywydau. Nid yn unig y byddai ymgymryd ag ymosodiad o’r fath heb gefnogaeth y Cenhedloedd Unedig yn anghyfreithlon ac yn fyrbwyll, byddai hefyd yn foesol anghywir.

Y ffordd ymlaen yw herio Saddam ar ei addewid i ganiatáu mynediad di-rwystr i arolygwyr arfau. Rhaid inni dynnu’r sancsiynau oddi ar bopeth heblaw offer milwrol. Yn ôl Cronfa Argyfwng Rhyngwladol Plant y Cenhedloedd Unedig, mae’r sancsiynau wedi arwain at farwolaethau dros 500,000 o blant. Mae’r ffaith ein bod hyd yn oed yn trafod rhyfel yn profi i’r sancsiynau fod yn aneffeithiol, a bod pobl Irac wedi dioddef tra bo gafael Saddam ar rym yn cryfhau. Atal bwyd a meddyginiaethau hanfodol rhag cyrraedd pobl Irac fu un o brif achosion y teimlad gwrthorllewinol ledled y dwyrain canol. Mae’n hen bryd terfynu’r sancsiynau hyn.

Mae ein safbwynt yn glir—dim cefnogaeth gan y Cenhedloedd Unedig, dim rhyfel. Ymddengys i mi mai safbwynt Plaid Cymru yw na ddylid cael rhyfel dan unrhyw amgylchiadau, ni waeth beth a ddywed y Cenhedloedd Unedig. Mae hynny’n gwbl groes i safbwynt George Bush, gan ei fod ef yn galw am ryfel, ni waeth beth a ddywed y Cenhedloedd Unedig.

Mae gwelliant 2 yn datgan bod cyfreithlondeb rhyfel, fel y’i penderfynir gan y Cenhedloedd Unedig, yn hanfodol i unrhyw safbwynt ar ymosodiad posibl ar Irac. Ar y sail honno o barch tuag at y Cenhedloedd Unedig yr ydym yn cefnogi gwelliant 2 ac yn gwrthwynebu’r cynnig fel y mae.

There are certain occasions on which I feel extremely proud to be a Member of the National Assembly for Wales, and this debate and the debate on the intention to attack Afghanistan are two such occasions. The viewpoints expressed in this Chamber are different to those voiced in Westminster, and it is important that we have the opportunity to express the views of the people of Wales. I know that the Assembly does not have power over this area, but it has a responsibility to reflect the views of the people of Wales—that is the function of elected politicians.

I remind Members that, during the civil rights campaigns in Amercia, Martin Luther King told the people of America that evil exists in the world not because of the acts of evil people but because good people remain silent and do not speak out. I believe that that is relevant to this situation. What we are discussing is America’s decision to operate as the world’s policeman, and to do so in order to protect its own interests.

You will be aware, Rhodri, that I had the opportunity earlier this year to visit the West Bank and meet many people, including several leaders. While there, I witnessed much suffering and despair. In terms of fighting terrorism, do you agree that it would be much better for Bush and Blair to concentrate on resolving the situation between the Palestinians and the Israelis in a just manner, rather than prepare for an unjust war against the people of Iraq?

I suggested that to the leader of the Welsh Conservatives. That is one situation in which America could use its influence to solve what has been a problem for decades. America could put pressure on Israel to acknowledge the rights of the Palestinian people and to implement the resolutions of the United Nations. Is it willing to do that? No, as that is not in the United States’ interest.

Everyone in the Chamber agrees that Saddam Hussein is a cruel dictator who has committed acts of terrible cruelty against his own people. However, is Saddam Hussein more dangerous today than he was a decade ago? Is he more dangerous than when he was used as an ally against what America and Britain considered to be the threat of Islamic fundamentalism, and as an ally against the influence of communism? In terms of what he represents, Saddam Hussein is the same today as when America and Britain supported him a decade ago.

Do you agree that the answer to your question is that we do not know whether Saddam Hussein is more dangerous than he was 10 years ago because he has obstructed attempts to inspect his weapons? The Prime Minister emphasises the need to have access to Iraq so that we can see what is happening there. That is what Tony Blair is trying to achieve at present.

We all want to see the regime of inspecting Saddam Hussein’s weapons reinstated. However, I remind Delyth of the comments of Scott Ritter, the former chief weapons inspector, who said that the work of the inspectors has done much more to diminish the risk posed by Saddam Hussein than any attack by the present President Bush’s father. Former President, Bill Clinton, has said the same. There is no evidence that there is a direct threat at present. That is not to say that any Member would support what Saddam Hussein does in his own country or tries to do in the world.

What about our allies in this matter? Armenians will visit the Assembly tomorrow. Ask them whether they are happy that Turkey is one of our allies in the war on terrorism and against Iraq. Are we comfortable with Turkey’s record on human rights? The truth of the matter is, unfortunately, that we see time and again, not only America, but also other countries, trying to protect their own interests in the world. It is a defining moment for the United Nations. Now is the time for all countries and for everyone who believes in world peace and stability to support the United Nations and allow it to resolve this problem once and for all. If that does not happen, we will move towards a situation of world-wide instability, and we contribute to that process.

Bydd yr ychydig fisoedd nesaf yn gyfnod anodd i bawb ohonom. Yn ddi-os, mae Saddam Hussein yn fygythiad i heddwch. Er hynny, ychydig sydd i’w ennill drwy ruthro’n bendramwnwgl i ryfel y mae ychydig am ei gael neu’n gallu ei fforddio. Dyna pam y mae’n rhaid inni weithio gyda’r Cenhedloedd Unedig, sy’n gallu sicrhau dull gweithredu integredig. Drwy gadw at benderfyniad gan y Cenhedloedd Unedig, yr ydym yn fwy tebygol o gael safbwynt cytbwys, sy’n hollbwysig os yw heddwch i fod yn hirsefydlog. Mae arolwg diweddar o Asiaid Prydeinig yn dangos graddau’r gwrthwynebiad i ryfel ymysg Moslemiaid a grwpiau ethnig eraill. Nid damwain mo hynny. Nid yw’r iaith a ddefnyddia’r Unol Daleithiau i sôn am ymladd, ei fod rywsut yn groesgad, yn gymorth ychwaith. Nid yw ond yn cynyddu’r tyndra hiliol ym Mhrydain. Felly os sonnir am weithredu milwrol, rhaid ystyried yr ôl-effeithiau posibl ar bobl yn y DU.

Nid wyf yn diystyru gweithredu milwrol, ond rhaid mynd yn ei gylch yn ofalus ac ar ôl i bob dim arall fethu. Mae Llywodraeth yr Unol Daleithiau’n orselog ynghylch rhyfel, wedi’i ysgogi gan y rhesymau anghywir o bosibl. Yr wyf yn falch bod Tony Blair yn helpu i dymheru’r ymagwedd honno. Ni ddylid dehongli hynny’n deimlad gwrth-Americanaidd, gan fod llawer o Americaniaid cyffredin yn cael eu dychryn i’r un graddau gan yr hyn y mae Llywodraeth Bush yn ei wneud yn eu henw. Gadewch inni ddeall y canlyniadau. Rhybuddiodd Bill Clinton yn ddiweddar:

Nid oes gwahaniaeth gennyf pa mor fanwl gywir yw aneliad eich bomiau, pan ydych yn eu gyrru, mae pobl ddiniwed yn marw.

Pwy a all anghofio’r hyn a welwyd yn rhyfel y Gwlff, gan gynnwys bomio daeardy Al-Amiriya yn Baghdad gan yr Americaniaid, lle y bu farw rhwng 300 a 400 o fenywod a phlant? Ar y pryd, wfftiwyd hynny fel propaganda Iracaidd. Fodd bynnag, chwe mis yn ddiweddarach, ar ôl codi’r cyfyngiadau ar ohebu, neu sensoriaeth o bosibl, un gohebydd annibynnol a ymgymerodd â’r gwaith o wneud synnwyr o ffilm anolygedig CNN a’r lladdfa ofnadwy a ddigwyddodd. Ysgrifennodd:

Yr oedd bron yr holl gyrff wedi’u llosgi’n ddu, ac mewn rhai achosion bu’r gwres mor boeth fel bod darnau cyfan o’u cyrff wedi’u llosgi oddi arnynt… Yn eu mysg yr oedd cyrff o leiaf chwe baban a 10 plentyn a’r rhan fwyaf ohonynt wedi’u llosgi cyn waethed fel na ellid pennu eu rhyw.

Mae pris i’w dalu am ryfel. Dylem gofio hynny. Rhaid inni weithio i fynd â’r arolygwyr arfau yn ôl, ond beth am fynd ymhellach? Gadewch inni ystyried dulliau heddychlon eraill. Croesawaf ddylanwad cynyddol y grŵp Indict, dan gadeiryddiaeth Ann Clwyd AS, sydd wedi casglu tystiolaeth am droseddau rhyfel yn Irac. Byddai gwneud Saddam yn gyfrifol am ei droseddau rhyfel, fel y digwyddodd yn achos Milosevic, yn baratoad priodol ar gyfer unrhyw newid llywodraeth yn y dyfodol. Croesawaf y ffaith bod y dull amgen hwn, a fyddai’n helpu pobl Irac, yn ennill cefnogaeth yn awr, nid yn unig yn y DU ond ar draws môr Iwerydd.

Fel yr Aelod Cynulliad mwyaf newydd, sy’n dal i geisio cael fy nhraed oddi tanaf, mae rhai pethau yma wedi gwneud argraff arnaf, gan gynnwys y dechnoleg wych a threfniadaeth y Cynulliad, sydd o’r safon uchaf posibl. Gwnaed argraff arnaf hefyd gan safon uchel y dadlau yn y Siambr hon. Yn y cyd-destun hwnnw, synnaf fod Plaid Cymru wedi cyflwyno’r ddadl hon heddiw, nid am fy mod yn feirniadol o ansawdd y cyfraniadau, neu ddiffuantrwydd y daliadau a fynegwyd, ond am nad yw’n berthnasol i bwrpas y Cynulliad. Nid Cynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig mo’r lle hwn na Phalas Westminster. Fel y mae arweinydd yr wrthblaid yn cyfaddef, nid oes gennym gyfrifoldeb datganoledig dros faterion tramor na dros amddiffyn. Ni all dim a ddywedwn yn y Siambr hon wneud yr un iot o wahaniaeth i sefyllfa’r Cwrdiaid, Arabiaid y Corsydd, y Shïaid na gweddill trigolion y wlad anffodus honno sy’n dioddef dan rym unben arbennig o gas.

Tynnaf eich sylw at y ffaith bod Cwrdiaid ac Armeniaid Twrcaidd ledled y byd yn ddiolchgar dros ben i Aelodau’r Cynulliad hwn am roi eu barn ar glawr a’u cefnogi. Felly, ni ddylech feddwl am eiliad nad oes unrhyw bwys i’r hyn a ddywedwn yma—mae’n sicr ac mae’n bwysig.

Y pwynt a wneuthum oedd nid bod pobl yn anniolchgar am yr hyn a wnawn yma heddiw, ond a yw’n berthnasol i bobl Cymru. Y gwir yw nad ydyw.

Cwynodd arweinydd yr wrthblaid yn ddiweddar fod Llywodraeth y Cynulliad wedi ei ddarostwng i statws cyngor sir mawreddog. Yr wyf yn gyfaill i Ieuan Wyn Jones ers 30 mlynedd, a bydd yn gwybod fy mod yn dweud gyda’r parch mwyaf fod trafod y cynnig hwn wedi darostwng y Cynulliad hwn i statws cymdeithas drafod. Yn y Cynulliad uwch-dechnolegol hwn, â’i gysylltiadau â’r we fyd-eang a theledu, ofnaf y bydd ein geiriau’n diflannu i lawr y gwifrau, i’r awyr ac yn y pen draw y byddant yn ddiystyr, yn ddi-fudd ac yn ofer.

Siaradaf o blaid y cynnig ac yn benodol yn erbyn gwelliant 1. Mae Ceidwadwyr Cymru wedi dweud wrthym heddiw na ddylem gynnal y ddadl hon ac y dylem gyfyngu ein trafodion i faterion sydd o ddiddordeb uniongyrchol i bobl Cymru. Gallaf sicrhau’r siaradwr diwethaf a sawl un arall fod un grŵp o ddinasyddion yn y wlad hon y mae’r bygythiad o ymosodiad ar Irac a’r holl ryfel yn erbyn terfysgaeth, fel y’i gelwir, yn effeithio’n aruthrol ar eu bywydau bob dydd, sef y gymuned Foslemaidd. Mae’r ddadl hon yn berthnasol iddynt hwy ac, er nad yw’r pŵer gennym, mae gennym gyfrifoldeb i godi llais. Gwyddom oll am y cynnydd yn yr ymosodiadau hiliol yn erbyn Moslemiaid yn union ar ôl y digwyddiadau trychinebus ar 11 Medi y llynedd. Ymddengys fod yr ymosodiadau hynny wedi lleihau i ryw raddau, ond nid ydynt wedi peidio.

Ym Mehefin, naw mis ar ôl 11 Medi, ymosodwyd ar deuluoedd Moslemaidd Cymreig, gan gynnwys henuriaid yn fy etholaeth i, gan eu sarhau, poeri arnynt ac arllwys alcohol ar eu dillad wrth iddynt adael eu mosg. Cawsant eu hysgwyd yn ddirfawr. Mae’r teuluoedd hyn yn byw ers 20 mlynedd a mwy yn y rhan honno o’r dref a dywedasant wrthyf iddynt erioed wynebu sarhad hiliol o’r blaen, heb sôn am ymosodiad corfforol. Yr hyn a roddodd yr ysgytwad mwyaf iddynt oedd bod y sawl a ymosododd arnynt wedi defnyddio iaith y rhyfel yn erbyn terfysgaeth. Fe’u galwyd yn derfysgwyr a chyfeiriwyd at Al-Quaeda. Nid ailadroddaf beth yn union a ddywedwyd.

Yn yr achos hwn, mae’r troseddwyr wedi’u dal a’u herlyn a llongyfarchaf heddlu Dyfed-Powys ar y modd y trafodwyd y mater hwn. Er hynny, mae rhethreg wrth-Islamaidd barhaus George W. Bush a’i ddilynwyr—er tegwch, mae arweinyddion eraill wedi ceisio ymbellhau oddi wrth y gwaethaf ohoni—yn parhau i greu hinsawdd yng Nghymru lle y mae hilwyr atgas yn teimlo y gallant ddangos eu hwynebau a sarhau ac ymosod ar ein cyd-ddinasyddion Moslemaidd neu unrhyw un y teimlant eu bod yn gallu’u rhoi yn yr un categori. Mae’r hinsawdd ryngwladol hon yn peri i’n dinasyddion Moslemaidd deimlo’n anniogel iawn ac yn ddifreiniedig yn aml. Ni allaf honni siarad ar eu rhan, ond bûm yn gwrando arnynt. Mae llawer o Foslemiaid yng Nghymru’n ystyried y bygythiad i Irac yn rhan o ymgyrch ryngwladol i ddifrïo’r byd Islamaidd. Gall rhywun weld pam eu bod yn meddwl felly. Oni ddefnyddiodd Bush y gair ‘croesgad’ yn nyddiau cynnar ei ryfel honedig, fel y mae Christine Chapman wedi ein hatgoffa’n briodol? Gwnaethant hefyd weld y crafangu am olew y tu ôl i’r rhethreg wrthderfysgol.

Mae llawer o Foslemiaid Cymru’n casáu Saddam Hussein. Rhannant ein ffieidd-dod tuag at ei anfadweithiau y mae’n dal i’w cyflawni yn erbyn ei bobl ei hun. Maent wedi collfarnu ei ymosodedd yn erbyn ei gymdogion. Yn wir, fel ninnau, gwnaethant gollfarnu ei lywodraeth ar adeg pan oedd Llywodraeth America’n ei hariannu a’i chefnogi. Er hynny, gwyddant na fyddai ymosodiad rhagataliol ond yn gwaethygu dioddefaint enbyd pobl Irac, ac yn galluogi Saddam Hussein i barhau i fwrw’r bai ar y gorllewin am y dioddefaint hwnnw. Gwyddant y byddai ymosodiad o’r fath yn debygol o greu sefyllfa ymfflamychol yn y dwyrain canol a’r tu hwnt.

Mae’r gymuned Foslemaidd yng Nghymru wedi’i dychryn gan weithredoedd terfysgol erchyll troseddwyr treisgar sy’n camddefnyddio enw Islam i’w dibenion eu hunain. Fodd bynnag, gwyddant hwy, fel ninnau, na ellir byth gael heddwch gwirioneddol heb gyfiawnder. Tra bo’r gorllewin yn dal i ymddangos ei fod yn esgusodi’r ormes ar y Palestiniaid bydd perygl bob amser y caiff rhai Moslemiaid ifanc eu harwain ar gyfeiliorn i derfysgaeth yn hytrach nag i wrthdystio cyfiawn. Mae’r gymuned Foslemaidd yng Nghymru’n holi sut y gall rhywun ryfela yn erbyn terfysgaeth. Troseddwyr yw terfysgwyr y dylid dod o hyd iddynt a’u cosbi, nid milwyr y gellir rhyfela yn eu herbyn.

Mae llawer o’n cyd-ddinasyddion Moslemaidd yn teimlo eu bod dan bwysau, o dan fygythiad ac ar wahân. Teimlant i’r gymuned fwyafrifol gael ei hannog i’w drwgdybio. Teimlant nad ydym yn deall eu golwg ar y byd, nac yn dymuno gwneud hynny. Felly, gadewch inni, fel y sawl a etholwyd i’w cynrychioli’n ddemocrataidd, anfon neges atynt heddiw. Gadewch inni ddweud wrthynt nad yw’r sawl sy’n honni siarad ar ein rhan ar lwyfan y byd yn siarad dros Gymru. Gadewch i ni, eu cynrychiolwyr etholedig, ddangos na wnawn oddef ymdrechion i rannu’r byd yn Foslemiaid ac eraill. Gadewch inni ddangos iddynt ein bod yn gwrthod derbyn bod cyfiawnhad dros ymosodiad rhagataliol yn erbyn Irac, er cymaint yr ydym yn gresynu at lywodraeth Saddam ac yn ei chasáu. Gadewch inni ddangos ein bod yn ceisio ateb tymor hir i’r problemau a’r gwrthdaro yn y dwyrain canol, ar sail cyfiawnder economaidd a chenedlaethol.

Gadewch inni ddangos ein bod yn gwrando ar ein cyd-ddinasyddion Moslemaidd yng Nghymru ac mewn mannau eraill. Anogaf y Cynulliad, yn enwedig yr Aelodau Llafur a Rhyddfrydol hynny a ŵyr yn eu calonnau fod Llywodraeth y DU yn anghywir, i gefnogi’r cynnig hwn a gwrthod y gwelliannau.

Ni allaf gefnogi cynnig Plaid Cymru, yn benodol oherwydd pwynt a. Fodd bynnag, yr wyf yn cefnogi gwelliant 2, gan fod Siarter y Cenhedloedd Unedig yn bwysig. Dymunaf rannu fy marn i am America a’r Arlywydd Bush.

Rhaid gwneud pob dim i atal rhyfel caled yn erbyn Irac. Mae Saddam Hussein yn arweinydd peryglus, ond nid ef yw’r unig un yn y byd. Mae angen delio ag ef, ond nid ar draul lladd miloedd o bobl ddiniwed. Rhaid inni oll obeithio y ceir penderfyniad gan y Cenhedloedd Unedig a wnaiff alluogi’r arolygwyr arfau i fynd i Irac. Ni ddylid ond ymosod wedi i bob dim arall fethu, a dim ond os yw’r Cenhedloedd Unedig yn cefnogi hynny.

Mae’r Arlywydd Bush yn codi braw arnaf. Yr wyf yn siŵr bod Tony Blair wedi bod yn ddylanwad ataliol arno, a gobeithiaf y bydd yn parhau â’r dylanwad hwnnw. Yr wyf yn siŵr bod Bush yn credu ei fod yn chwarae rhan y siryf mewn ffilm gowbois. Mae gennyf bob cydymdeimlad â’r rhai a effeithiwyd gan erchyllterau 11 Medi—ac erchyllterau oeddent. Bydd y lluniau a fflachiodd ar draws y byd yn aros gyda ni am byth. Fodd bynnag, mae gennyf luniau eraill yn fy meddwl a fydd yn aros gyda mi am byth, fel Hiroshima. Yr oedd effaith y bom atomig hwnnw’n gymaint â 100 o dyrau dwbl, ond nid oes gennym gymaint o ddeunydd ffotograffig a sinematig i’n hatgoffa. Y llun arall sydd gennyf yn fy meddwl yw un o ferch ifanc â’i chroen yn llosgi ac yn pilio ar ôl cyrch napalm ar ei phentref yn ystod rhyfel cywilyddus Fiet-nam.

Soniaf am y pethau hyn am nad rhyw ddiniweityn yw America. Dylem fod yn ofalus ynghylch adleisio rhyfelgrïoedd America. Nid sefyllfa syml yw hon. Mae’r hanes yn gymhleth. Y rhai sy’n gweiddi uchaf sydd wedi chwarae’r rhan fwyaf wrth greu llawer o’r gwrthdrawiadau o gwmpas y byd sydd wedi ein harwain, un ffordd neu’r llall, at y sefyllfa bresennol. Rhaid inni ddal ein hanadl yn hir, a gobeithio y bydd pawb yn cefnogi penderfyniadau gan y Cenhedloedd Unedig y gallwn oll gytuno arnynt.

Yr wyf wedi gwrando’n astud ar y sylwadau a wnaed yn ystod y ddadl hon, ac wedi astudio’r cynnig gwreiddiol yn ofalus, yn ogystal â gwelliant 2, a gyflwynwyd yn fy enw i. Mae’r gwelliant hwnnw’n cryfhau ac yn rhoi gwedd eglurach ar y cynnig gwreiddiol gan ei fod yn nodi’n glir bod rhaid i unrhyw gamau yn erbyn Irac gael eu llywodraethu gan Siarter y Cenhedloedd Unedig, tra yr oedd y cynnig gwreiddiol yn ceisio collfarnu camau a allai fod yn groes i Siarter y Cenhedloedd Unedig. Gan hynny, mae’r gwelliant yn cryfhau’r teimladau a geir eisoes yn y cynnig cyntaf.

Rhaid inni dderbyn bod llawer iawn o ddauwynebogrwydd a rhagrith wedi bod mewn diplomyddiaeth a gwleidyddiaeth ryngwladol. Nid oes ond rhaid inni edrych ar hanes i ddeall ei bod felly. Gwelsom yr hyn a ddigwyddodd yn yr Unol Daleithiau a’r hyn a wnaeth dramor, gwelsom yr hyn a ddigwyddodd yn yr Undeb Sofietaidd a beth a wnaeth yn y gwledydd a ystyriai’n rhai dibynnol arni. Gallai ymosodiad rhagataliol fod yn groes i Siarter y Cenhedloedd Unedig neu fel arall. Er hynny, amhosibl yw collfarnu ymosodiadau rhagataliol yn llwyr os bernir bod yr ymosodiadau hynny’n rhan o Siarter y Cenhedloedd Unedig, neu’n cael eu cefnogi ganddi.

Drwy hanes, gwledydd—

Yr wyf yn ceisio dilyn eich rhesymeg. Ai dweud yr ydych y byddai Siarter y Cenhedloedd Unedig yn caniatáu i’r Unol Daleithiau wneud ymosodiad rhagataliol yn erbyn Irac a bod amgylchiadau lle y caniateid hynny?

Mae rhai amgylchiadau lle y mae gan wledydd hawl i daro’n gyntaf pan wyddant y cânt hwy eu taro. Yng nghyfraith trosedd y wlad hon, mae hunanamddiffyn yn cynnwys y gallu i daro’n gyntaf cyn y cewch chi’ch taro.

Yng nghyd-destun y Cenhedloedd Unedig a hanes y byd, gwyddom fod yr Americaniaid yn barod i gymryd camau yn erbyn taflegrau yng Nghiwba a bod yr Undeb Sofietaidd, gan ddilyn yr athrawiaeth amheus o sofraniaeth gyfyngedig, yn barod i gymryd camau yn erbyn Hwngari a Tsiecoslofacia yn 1956 a 1958 am y barnwyd bod y gwledydd hynny’n bygwth ei diogelwch. Gwyddom ei fod wedi’i ddefnyddio’n amheus yn y gorffennol, ond nid yw hynny’n golygu bod ymosodiad rhagataliol yn anghywir bob amser. Os câi ymosodiad ei awdurdodi gan y Cenhedloedd Unedig, gallai fod yn gyfiawn. Felly, mae gwelliant 2 yn ceisio rhoi gwedd eglurach ar y sefyllfa a dywed y dylai unrhyw gamau gael eu llywodraethu gan Siarter y Cenhedloedd Unedig. Nid yw’n echblyg neu’n ymhlyg yn y gwelliant a gyflwynwyd y dylid cael unrhyw gamau y tu allan i Siarter y Cenhedloedd Unedig neu ei hawdurdodiad.

Os cymerwn ni a’n cynghreiriaid gorllewinol gamau yn erbyn gwlad fel Irac, rhaid inni gael ein gweld yn gwneud hynny nid yn unig yn gyfreithlon ond yn foesol, sef pam ei bod mor bwysig mynd drwy’r Cenhedloedd Unedig i sicrhau bod gennym yr awdurdod moesol. Mae sancsiynau’n anodd. Y dewis yn lle sancsiynau yw rhyfel. Os yw gwlad yn mynd yn gwbl groes i benderfyniad ac os yw wedi gyrru ymaith arolygwyr arfau, beth arall y gallwch ei wneud? Os na fyddai’n gweithredu, byddai’r Cenhedloedd Unedig yn mynd mor ddiddannedd ag yr oedd Cynghrair y Cenhedloedd cyn yr ail ryfel byd. Nid yw sancsiynau’n ddewis hawdd. Nodaf fod llawer o’r rhai a oedd yn gwrthwynebu sancsiynau yn erbyn Irac yn bleidiol i sancsiynau yn erbyn De Affrica, ac yn briodol felly. Nid wyf yn eu beirniadu am hynny. Fodd bynnag, os yw sancsiynau i fod yn effeithiol, rhaid eu cymhwyso’n gyffredinol. Mae’r dewis arall yn waeth o lawer mewn sawl ffordd. Os na wnewch ddim, yr ydych yn caniatáu i rywun fel Saddam Hussein wfftio’r Cenhedloedd Unedig, gan wybod na wnaiff ddim. Nid oes dwywaith nad dewisiadau annymunol yw’r rhain.

Ynghylch y sefyllfa gyffredinol yn y dwyrain canol, nid oes dwywaith nad gwraidd yr ateb i’r broblem yw ardrefniant cyfiawn rhwng yr Israeliaid a’r Palestiniaid. Pe byddwn i’n Balestiniad, byddwn yn iawn wrth ofyn pam nad yw Penderfyniad 1397 y Cenhedloedd Unedig, sy’n galw am dynnu lluoedd Israel o’r Lan Orllewinol, wedi’i weithredu a pham na orfodwyd sancsiynau ar Israel. Mae hwnnw’n gwestiwn da, na all neb ei ateb. O safbwynt y Palestiniaid, mae’n peri ichi ddeall pam y cymerir rhai camau—ar wahân i fomio hunanleiddiol, wrth gwrs.

Naïf yw cymryd y byddai ardrefniant rhwng yr Israeliaid a’r Palestiniaid yn rhoi terfyn ar y sefyllfa. Holl ddiben polisi tramor Saddam Hussein yw ei fod yn dymuno cael ei weld yn arwr y byd Moslemaidd. Gwnaiff geisio droi’r llwy bren yn y dwyrain canol—nid oes dwywaith am hynny. Gwyddom hynny oherwydd yn 1991, pan ddechreuodd rhyfel y Gwlff, anfonwyd taflegrau yn erbyn Sawdi-Arabia. Gwnaethom oll weld y lluniau hynny, ac yr oedd rhai ohonom yn debyg o gael ein galw i’r lluoedd—cofiaf hynny’n iawn. Fodd bynnag, anfonwyd taflegrau yn erbyn Tel Aviv hefyd, gan obeithio tynnu’r Israel anrhyfelgar i’r ymladd, a chynnau rhyfel ledled y dwyrain canol. Bydd yn parhau i geisio gwneud hynny—nid oes dwywaith am hynny. Fodd bynnag, ni all y Cenhedloedd Unedig ddileu llywodraeth. Mae hynny’n eglur yn siarter y Cenhedloedd Unedig. Rhaid iddo geisio sicrhau ufudd-dod i’w air, a bod unrhyw gamau a gymerir yn aros o fewn terfynau’r siarter. Credaf fod ein gwelliant yn rhoi gwedd eglurach ar y cynnig ac yn ei gryfhau.

The decision to hold this debate has been justified this afternoon. The standard of debate has been high, but it is a great pity that Nick Bourne decided to all intents and purposes to gag his party on a narrow procedural basis. It is a sorry state of affairs if the Assembly cannot allocate an hour a year to debate an important international and humanitarian issue. Helen Mary Jones and others have shown that this issue is of direct relevance to the people of Wales. I also appreciate the contributions from Mick Bates and members of the Labour group, including John Griffiths and Lorraine Barrett. They were excellent.

On amendment 2, as a group we appreciate the fact that the Labour group has been willing to compromise to some extent. You have been willing to distance yourselves from the line taken by the Westminster Government. Despite this, your amendment leaves open the possibility that war against Iraq could be justified at this time, and we cannot accept that, under any circumstances. That is why we must vote against your amendment, and against an amended motion.

If we go to war against Iraq, as Bush and his administration intend—I have no doubt about that—it will have nothing to do with the fact that Saddam Hussein is an evil man who has committed atrocities against his own people. Many have done that and have been pardoned by the west—ask the Kurds in Turkey, or the people of Chechnya. It will have nothing to do with the fact that he has failed to comply with United Nations resolutions, as many nations continue to do so—ask the Palestinians in the West Bank. If there is one thing that could help to combat terrorism in the world today, it would be the resolution of the problem of the West Bank. It would not solve all of the problems in the middle east, but it would be a huge step forward and the biggest contribution yet.

Neither will the war on Iraq have anything to do with weapons of mass destruction. Delyth Evans said that we do not know what Saddam Hussein’s capacity is, but listen to Scott Ritter’s words: he says that, since 1998, Iraq has been substantially disarmed. This includes factories that were used to produce chemical, biological and nuclear arms and long-range ballistic missiles, equipment associated with those factories, and the vast majority of the products of those factories. That counters the claim that Saddam Hussein currently has the capacity to mount a meaningful attack on his neighbours, or those countries that are further away.

If you believe that Iraq has been disarmed, why will it not allow inspectors to validate this?

Did not the United Nations arrange that? Hans Blix arranged it, but the United States’ requirements for inspections are such that it makes it almost impossible for Saddam Hussein and Iraq to comply. There is a clear intention to set terms that cannot be met so as to provide an excuse for waging war.

A war against Iraq would have nothing to do with defeating terrorism and Al-Quaeda. The horrific events of the last few weeks have proved what should be self-evident: that cannot be achieved by bombing poor countries such as Afghanistan and Iraq to smithereens. It is more likely that that will fan the flames and create more conflict. That was exactly John Griffiths’s point in his excellent speech—we are likely to create a spiral of increasing terror and violence that will harm everybody.

Eich plaid chi oedd y gyntaf i wrthwynebu rhyddhau Affganistan oddi wrth y Taleban. A allaf gymryd ar sail hynny ac ar sail eich datganiadau presennol fod Plaid Cymru’n troi’n blaid wleidyddol basiffistaidd?

Plaid Cymru has never taken a pacifist stance. I supported Tony Blair’s decision in relation to Kosovo—I believed that that was an example of justifiable military intervention, although I did not agree with the methods employed by the Americans. I still believe that we were right about Afghanistan, and perhaps I will return to that point.

A war against Iraq would have nothing to do with justice; it would be about the imperial power of the United States. If anybody doubts that, read the United States administration’s recent statements—its national security statement, for example. The war would have everything to do with controlling natural resources, particularly the oil for which the United States’ economy has such an unquenchable thirst. It needs close to 20 million barrels of crude oil every day. If you do not remember Tryweryn, remember Kyoto.

For Huw’s benefit, in Afghanistan the Union Oil Company of California’s plan to lay an oil pipeline from Turkmenistan to the Indian ocean is once again in the offing, having been delayed by the Taleban regime. Mission accomplished, as far as the war in Afghanistan is concerned.

Iraq has the largest oil reserves in the world, after Saudi Arabia—