Fel y digwyddodd y llynedd, cyhoeddwyd adroddiad blynyddol Ombwdsmon Gwasanaeth Iechyd Cymru ar y cyd ag adroddiad Ombwdsmon Gweinyddiaeth Cymru, a oedd yn destun dadl ar wahân yr wythnos hon. Yr wyf yn falch bod yr ombwdsmon wedi adrodd am leihad bach yn nifer y cwynion a dderbyniwyd gan ei swyddfa yn ystod y flwyddyn a ddaeth i ben ar 31 Mawrth 2002. Mae hyn yn gyson â’r lleihad yn nifer y cwynion a dderbyniwyd gan y gwasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru yn ystod yr un cyfnod. Yr oedd y cwynion a dderbyniwyd gan swyddfa’r ombwdsmon yn cwmpasu ystod o faterion yn ymwneud â gofal a thriniaeth a ddarparwyd, ac yr oedd bron bob un yn ymwneud ag agwedd glinigol.

Yr wyf yn pryderu am y diffygion y mae’r ombwdsmon wedi eu hamlygu ond mae’n rhaid inni gofio bod nifer yr ymchwiliadau a gynhelir gan yr ombwdsmon yn fach o gymharu â’r nifer o gleifion a gaiff eu trin gan y GIG yng Nghymru. Yr wyf yn parhau yn ymroddedig i’r farn na ddylid ofni cwynion, oherwydd dim ond drwy wrando ar gwynion pobl a sicrhau y gweithredir arnynt y gallwn wneud gwelliant gweladwy a gwerthfawr. Felly, yr wyf yn falch bod yr ombwdsmon yn cadw mewn cysylltiad agos â’r GIG ar ôl cynnal ymchwiliad i fonitro’r camau a gymerwyd. Yr wyf hefyd yn falch bod y cwynion a nodwyd yn yr adroddiad bellach wedi eu datrys a bod camau i’w cywiro wedi cael eu cymryd.

Ynghyd â nodi’r pryderon a amlygwyd gan yr ombwdsmon ynghylch gofal a thriniaeth, mae’r Llywodraeth hefyd yn ystyried ei sylwadau, ac y mae wedi’u hailadrodd, am y weithdrefn gwyno, esgeulustod clinigol ac iawndal yn ddifrifol. Ers inni drafod newidiadau posibl yng ngweithdrefn gwyno y GIG ar 14 Mawrth, yr ydym wedi ymgymryd â chryn dipyn o waith i’r perwyl hwn. Mae manylion y newidiadau hyn yn cael eu trafod gyda’n rhanddeiliaid allweddol, ac mae cynllun gweithredu yn cael ei ddatblygu, sy’n amlinellu sawl newid sydd i’w cyflwyno erbyn Ebrill 2003. Mae’r newidiadau yn cynnwys cynigion i wella, gyda’n staff yn y rheng flaen, y modd yr ydym yn cyfathrebu â chleifion, ynghyd â newidiadau i’r weithdrefn gwyno er mwyn ei gwneud yn gyflymach ac yn fwy annibynnol. Yr wyf yn hyderus y bydd y newidiadau hyn yn arwain at system well i bawb sy’n ymwneud â hi.

Wrth gydnabod y cysylltiad rhwng cwynion a cheisiadau yn ymwneud ag esgeulustod clinigol, yr ydym am wneud y system iawndal yn gyflymach a thecach, ac yr ydym yn awyddus i ystyried dulliau amgen. Yng Nghymru, byddaf yn cynnal peilot o gynllun cyfryngu a system dull carlam ar gyfer datrys ceisiadau yn ymwneud ag esgeulustod clinigol. Y nod yw datrys ceisiadau’n gyflymach ac i asesu potensial y cynlluniau hyn i arbed ar gostau cyfreithiol sy’n gysylltiedig â’r ceisiadau. Yr wyf wedi gofyn i’r Cwnsler Cyffredinol heddiw i ysgrifennu at yr uwch farnwr yng Nghanolfan Cyfiawnder Sifil Caerdydd i drefnu cyfarfod i drafod sefydlu cynllun peilot. Bydd y Cwnsler Cyffredinol yn fy hysbysu’n llawn o’r datblygiadau drwy gydol cyfnod y cynllun peilot.

Yr wyf yn ddiolchgar bob amser am waith swyddfa’r ombwdsmon, a’i gymorth i sicrhau y caiff cwynion eu datrys mewn amgylchiadau anodd. Yr ydym yn ymrwymedig i weithio gyda’i swyddfa i sicrhau bod y cyswllt pwysig rhwng ei waith a gweithdrefn gwyno’r GIG yn parhau i fod yn gryf ac effeithiol. Sicrhaf yr Aelodau bod Llywodraeth Cynulliad Cymru wedi nodi’r sylwadau am weithdrefn gwyno’r GIG gyda gofal ac felly, ni fyddaf yn cefnogi’r gwelliant yn enw Jonathan Morgan.

Cytunaf â llawer o’r hyn a ddywedodd y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, heblaw am ei hamharodrwydd i gefnogi ein gwelliant, sydd efallai ychydig yn grintachlyd, ond symudaf ymlaen dros hynny’n gyflym. Yr ydym am bwysleisio sylwadau’r ombwdsmon ar gyflwr gweithdrefnau cwynion y GIG. Yr ombwdsmon yw’r trydydd haen yn y system, a bydd pobl yn mynd ato pan fyddant yn teimlo nad oes unrhyw gamau eraill i’w cymryd. Felly, ef efallai sydd yn y sefyllfa orau i archwilio gweithrediad cyffredinol y system a gwneud sylwadau ar ddatblygiad polisi, a dyna a wnaeth yn ei adroddiad.

Yn ddios mae system gwynion bresennol y GIG yn rhy gymhleth. Nid yw cleifion yn ei gweld fel system wirioneddol annibynnol ac felly nid oes ganddynt hyder i fynd ar drywydd cwynion, neu gallant geisio ffyrdd eraill o iawndal ar gam cynnar ac amhriodol. Nid yw cyrff y gwasanaeth iechyd yn cynnig yr un lefel o iawndal ariannol ag asiantaethau cyhoeddus eraill, sydd yn ddarganfyddiad diddorol, gan ein bod yn aml yn ofni bod costau esgeulustod clinigol yn chwyddo. Fodd bynnag, gall talu symiau cymharol isel yn gynnar fod yn briodol i sicrhau bod system gwyno yn effeithiol.

Soniodd y Gweinidog am derfynau amser gwael. Mae llawer o bobl yn teimlo y cânt eu pasio o bant i bentan, heb wneud cynnydd ac nad yw eu cwynion yn cael eu trin â’r difrifoldeb haeddiannol.

I gloi, mae’n ymddangos bod diffyg cysondeb. Mae’r GIG yn gorff enfawr, a bydd yn dod yn fwy darniog o ganlyniad i ailstrwythuro. Mae angen system arnom sy’n caniatáu ymagwedd gyson, fel y gall cleifion fod yn hyderus os byddant yn gwneud cwyn, lle bynnag y bônt, y cânt eu trin yn deg a chyson.

Am y drydedd flwyddyn yn olynol, nododd adroddiadau blynyddol Ombwdsmon Gweinyddiaeth Cymru ac Ombwdsmon Gwasanaeth Iechyd Cymru fod cyfathrebu gwael yn aml wrth wraidd y cwynion a dderbyniodd. Mae hyn yn parhau i fod yn faes i’w wella i lawer o gyrff iechyd yng Nghymru—efallai bod angen hyfforddiant gwell mewn ymdrin â hyn yn y GIG. Ategir hyn ymhellach gan adroddiad yr ombwdsmon, sy’n gresynu

‘at y ffaith bod cwynion am y ffordd y mae staff y GIG yn ymdrin â chwynion yn lleol yn parhau i gyrraedd fy swyddfa. Mae traean o’r ymchwiliadau a nodwyd yma yn ymwneud â gwallau wrth reoli’r weithdrefn gwyno, ac mae rhai ohonynt yn eithaf sylfaenol.’

Ni chyrhaeddwyd y targedau a osodwyd gan y cynllun busnes swyddfa ar gyfer 2001, sy’n codi pryderon difrifol. Fel yn y flwyddyn flaenorol, ni chyrhaeddwyd y targed o glirio 75 y cant o ohebiaeth o fewn 18 diwrnod. Ni chyrhaeddwyd targedau pellach ar gyfer cynnal yr ymchwiliadau—sef na ddylent gymryd mwy na 49 wythnos i’w cwblhau, ac na ddylai mwy na dau ymchwiliad fod heb eu cwblhau dros gyfnod o 12 mis. Yn wir, yr oedd ymchwiliadau yn cymryd 70 wythnos i’w cwblhau ar gyfartaledd, ac yr oedd naw ymchwiliad heb eu cwblhau ar ddiwedd cyfnod o 12 mis. Er bod rhesymau dros hynny, er enghraifft bod nifer y staff swyddfa yn is na’r nifer disgwyliedig am chwe mis a bod nifer fawr o achosion yn ymwneud â gofal clinigol, mae’n awgrymu y dylid cynyddu adnoddau i’r ombwdsmon i gwrdd â’r hyn sy’n amlwg yn angen pwysig.

Fodd bynnag, i ddiweddu ar nodyn cadarnhaol, ni dderbyniodd Awdurdod Iechyd Dyfed Powys unrhyw gwynion eleni.

I declare an interest as a pharmacist. I welcome the Health Service Ombudsman for Wales’s report today. Unfortunately, I must reiterate Dr Dai Lloyd’s comments on last year’s report, namely that lack of communication is the greatest problem in the health service. That remains the case.

We are pleased to see that the number of complaints received this year has fallen by 5 per cent. However, it is a cause for concern that many of the targets set by the ombudsman’s office were not reached. For instance, it took 70 weeks, on average, to complete investigations, which is way over the target of 49 weeks that was set.

Time is the greatest problem. When doctors are under great pressure, time to explain and to listen to patients’ concerns and answer their questions is scarce. There is an urgent need for more doctors to deal with this situation. It is the same old story: more capacity is needed within the health service. In addition, it is disappointing that the ombudsman’s office did not reach its target of having only two uncompleted investigations. This year there were nine uncompleted investigations.

The complaints system is long-drawn-out and complicated and, sometimes, cases do not reach the ombudsman’s office until four or five years after the original event. That is unacceptable. It leads to more problems that need to be solved later, and can place unnecessary pressure on the complainant and the person against whom the complaint has been made.

Plaid Cymru therefore supports the call to ensure that decisions are taken quickly and that sufficient resources and staff are provided to ensure a more comprehensive and reliable health service.

Ceisiaf gwtogi fy araith i’r hyd lleiaf posibl, Ddirprwy Lywydd—

Pam na wnewch chi eistedd yn awr, felly?

Yr ydych yn gwastraffu amser yn awr, Peter, ond byddwn yn croesawu un o’ch ymyriadau serchog am ddyddiau gwych teyrnasiad y Ceidwadwyr, os dymunwch.

Croesawaf yr adroddiad, ond mae gennyf dri phryder. Yn gyntaf, yn rhan gyntaf yr adroddiad, cawn wybod yn fuan bod llawer o’r cwynion yn ymwneud â’r Cynulliad. Fodd bynnag, ceir hefyd y datganiad canlynol:

‘Mae fy staff a minnau wedi gallu datblygu perthynas waith dda gyda Chynulliad Cenedlaethol Cymru, sy’n fuddiol i weinyddiaeth gyhoeddus yng Nghymru yn fy marn i.’

Ni rannaf y farn honno, oherwydd dylai’r weithrediaeth a’r ombwdsmon ochri gyda’r cyhoedd, sydd weithiau’n gwneud cwynion am y Cynulliad. Os ydym i fod yn gwbl hyderus ynglŷn â gallu swyddfa’r ombwdsmon i ystyried materion yn annibynnol, nid yw o gymorth iddi gael perthynas gysurus gyda’r corff y dylai fod yn ymchwilio iddo.

Mae fy ail bryder yn ymwneud â pharagraff 2.6, a dylai’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol fod yn ymwybodol o hyn:

‘Mae gweithdrefn gwyno bresennol y GIG yn rhy gymhleth a llafurus…Yn rhy aml o lawer, mae’n ei chael ei hun yn y sefyllfa lle y mae’n rhaidd iddi gyflwyno adroddiadau bedair blynedd, neu hyd yn oed bum mlynedd, ar ôl y digwyddiadau cychwynnol.’

Mae’r sefyllfa honno yn annerbyniol, yn enwedig gan ei bod yn anodd i bobl gyda chŵyn deg i ddwyn achos cyfreithiol ar ôl tair blynedd.

Hefyd, ym marn yr ombwdsmon, mae anfodlonrwydd mawr gyda’r paneli adolygu annibynnol. Dywedodd,

‘Yn aml, ni dderbynnir bod [eu] haelodau, yn annibynnol; ac yn ôl profiad fy swyddfa, mae ansawdd eu gwaith yn amrywio’n eang.’

Hynny yw, nid yw rhai ohonynt yn dda iawn. Gobeithiaf fod y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn ymwybodol o hyn ac y bydd yn rhoi blaenoriaeth i ddatrys y sefyllfa hon. Mae pob Aelod wedi profi camweinyddu gan gyrff cyhoeddus; yr wyf yn ymdrin ag un achos o’r fath ar hyn o bryd. Ni ddylai unrhyw un ohonom fod yn rhy ganmoliaethus am yr adroddiadau hyn. Dim ond ychydig o achosion sy’n bodloni’r meini prawf llym sy’n caniatáu iddynt gael eu hymchwilio yn y modd hwn. Megis dechrau yw hyn. Mae’n anffodus bod cynifer o achosion. Gallaf feddwl am ddau, ar unwaith, lle mae pobl wedi colli popeth o ganlyniad i gamweinyddu, eto ni chânt fyth yr ymchwiliad a haeddant.

Diolchaf i bawb am eu sylwadau, a oedd yn bennaf yn rhai cadarnhaol. Dywedaf wrth David Melding a Geraint fod cysondeb yn hanfodol, a dyna paham yr ydym yn diwygio system gwynion y GIG, fel y gallwn ei monitro’n effeithiol.

Dim ond nifer fechan o gwynion a ddaeth i law’r ombwdsmon, ac mae angen inni ailystyried sut yr ymdrinnir â chwynion ar y cychwyn. Byddwn yn cychwyn hyfforddiant newydd ac yn cyhoeddi canllawiau diwygiedig i’n helpu i gyrraedd safon uchel. Gwerthfawrogaf fod David Davies wedi ymdrin â sawl achos yn bersonol; mae hynny’n bwysig yn ei rôl etholaethol. Yr ydym yn mynd i’r afael â’r materion o ran cysondeb a chanllawiau. Yr ydym hefyd yn edrych ar gryfderau a dulliau sicrwydd allanol. Rhaid inni sicrhau ein bod yn datblygu hynny yn ein gweithdrefnau cwynion.

I ymateb i David Davies a Geraint, mae’r Ombwdsmon Gwasanaeth Iechyd yn annibynnol ar y Cynulliad Cenedlaethol, ac mae unrhyw gwestiynau neu sylwadau am reolaeth swyddfa’r ombwdsmon a’i faich achosion yn faterion i’w codi’n uniongyrchol gydag ef. Nid ydynt yn faterion y dylwn i mewn gwirionedd wneud sylw arnynt heddiw, ond rhaid inni ystyried hyn yng nghyd-destun diwygio system gwynion y GIG, i sicrhau ein bod yn darparu gwell hyfforddiant mewn sgiliau cyfathrebu.

Gwnaeth Mick a Geraint bwynt am gyfathrebu. Cynhwysir sgiliau cyfathrebu yn y cwricwlwm ar gyfer pob cam o addysg feddygol yn cynnwys rhaglenni addysg rhag-gofrestru a’n cod moeseg ar gyfer gweithwyr gofal iechyd proffesiynol, ond mae angen gwneud rhagor. Mae’n rhaid inni gael hyfforddiant mewn sgiliau cyfathrebu ar gyfer ein staff rheng flaen.

Nid yw pobl wedi sôn am y cynllun peilot cyfryngu pwysig newydd yr ydym yn ei ddatblygu. Mae hynny’n bwysig; tyfodd o brofiad personol a hynny ar ôl cydnabod beth mae pobl yn dymuno’i gael. Maent am gael sgiliau cyfathrebu, gwrando a chyfryngu da a dylem arloesi gyda hynny yng Nghymru. Diolch ichi am eich sylwadau ar yr adroddiad Ombwdsmon Gwasanaeth Iechyd pwysig hwn.

in Welsh The reason for publishing this annual report is to prove to the people of Wales that the Assembly is not a talking shop. In this report we list, describe, and link activities. The report does not list points of order made or votes registered in this institution, although that democratic accountability, the discussions and debates and even the fighting at times—though not literally—are important aspects of any democratic process. However, we list and present our activities during the last year to the people of Wales.

in Welsh The report does not include the latest information—we usually break for the summer recess in July, so it does not cover this morning’s good news that Cardiff is shortlisted for the Cultural Capital of Europe in 2008. That is an important development, although it is only half the achievement. We expect to win the nomination when the final decision is made next May.

yn Saesneg Beth y gallwn ei ddweud wrth bobl Cymru ynghylch yr hyn a gyflawnwyd gennym yn ystod y flwyddyn ddiwethaf? Ymdriniaf â’r economi yn gyflym. Yr wyf bellach yn argyhoeddedig bod gennym y gyfres orau o fesurau cymorth i annog busnesau yng Nghymru a fu gennym erioed, ac mae’n well na rhai gweddill Prydain ac Ewrop. Bu’n flwyddyn heb ei hail ar gyfer cymorth rhanbarthol dewisol. Yn ystod y flwyddyn ddiwethaf hefyd, cyflwynwyd grant buddsoddi’r Cynulliad ar gyfer busnesau bach a chanolig eu maint, a cheir llawer llai o fiwrocratiaeth o ran ffurflenni cais. Yr ydym wedi rhoi’r rôl o ddarparu grantiau cychwyn i adrannau datblygu economaidd awdurdodau lleol. Yn yr un modd, gall Awdurdod Datblygu Cymru ddarparu grantiau datblygu eiddo. Sefydlwyd is-gwmni’r WDA—y banc masnachol sy’n hawdd ei ddefnyddio, y bu hir ddisgwyl amdano ac na chaniateir iddo alw ei hunan yn fanc am resymau cyfreithiol—ac yr ydym am sicrhau buddsoddiad sy’n debyg i ecwiti ar gyfer busnesau bach a chanolig eu maint. Yn yr un modd, o ran ehangu SPUR a SMART, mae a wnelo ag ehangu cynnyrch a phrosesau newydd yn hytrach na chreu swyddi, er mai creu swyddi yw’r nod yn yr hirdymor.

yn Saesneg Mae grantiau twristiaeth adran 4 ar gael. Mae grantiau prosesu a marchnata amaethyddiaeth ar gael hefyd a, phan gwblhawyd yr adroddiad hwn, yr oedd 600 o brosiectau Amcan 1, gydag ymrwymiad o £350 miliwn. Mae’r ffigur yn uwch heddiw gan y gwneir cynnydd o hyd. Mae’r un peth yn wir am fand eang a datblygu’r teithiau masnach dramor drwy gyfrwng MasnachCymru Rhyngwladol. O ran mynediad i wasanaethau a chymorth ar gyfer y rhai â’r anghenion mwyaf yng Nghymru, yr ydym wedi rhewi taliadau presgripsiwn ddwywaith i helpu pobl i gael gofal iechyd. Yr ydym wedi rhoi cludiant am ddim ar fysiau lleol i bensiynwyr a phobl anabl ledled Cymru. Yr ydym wedi rhoi mynediad am ddim i’n hamgueddfeydd cenedlaethol, gan arwain at y nifer uchaf erioed o bobl yn ymweld â’r wyth amgueddfa ac oriel genedlaethol yng Nghymru. Yr ydym wedi cyflwyno grantiau dysgu’r Cynulliad ar sail prawf moddion i’r rhai sydd am ddilyn cyrsiau addysg uwch ac addysg bellach ar ôl 18 oed, ac yr ydym yn ariannu gofal yn y cartref am ddim am chwe wythnos.

yn Saesneg Golyga’r datblygiadau hyn ein bod bellach ar flaen y gad o ran llunio polisïau arloesol. Yr ydym yn datblygu cynllun peilot o’r fagloriaeth Gymreig, a disgwyliwn i 19 o ysgolion a cholegau addysg bellach sy’n dysgu pobl ifanc rhwng 16 a 19 mlwydd oed ddechrau cynnig y cwrs hwnnw fis Medi nesaf. Mae Cymru Ar-lein ar flaen y gad yn y gwaith, ac mae polisi TGCh yn defnyddio pŵer prynu’r sector cyhoeddus i fod yn asgwrn cefn i’r strategaeth band eang newydd ac yn canolbwyntio ar ganlyniadau yn hytrach na phryderu ynghylch pa dechnoleg sy’n addas i ddefnyddwyr. Yr ydym bellach ar y blaen yn fyd-eang o ran ein hymagwedd tuag at ddatblygu cynaliadwy, cyfle cyfartal a rhyddid gwybodaeth. Yr ydym yn trawsnewid y rhagolygon ar gyfer ein hardaloedd tlotaf drwy ddatblygu Amcan 1 a thrwy wneud cynnydd cyflymach na’r tair ardal Amcan 1 arall yn y DU.

yn Saesneg O ran grymuso’r cymunedau tlotaf, mae’r rhaglen Cymunedau yn Gyntaf, y gellir dod o hyd iddi y tu allan i ardaloedd Amcan 1 mewn lleoedd megis Caerdydd a Wrecsam, yn cydweithio â chymunedau lleol i’w helpu i bennu eu hanghenion a sicrhau arian ar gyfer y dyfodol. O ran ein hymateb i argyfyngau, darparwyd pecyn adfer ar gyfer yr ardaloedd gwledig yr effeithiodd clwy’r traed a’r genau arnynt a phecyn adfywio ar gyfer yr ardaloedd yr effeithiwyd arnynt o ganlyniad i gau gweithfeydd dur a thunplat Corus. Yn anffodus, ym mis Gorffennaf 2002, daeth y gwaith o gynhyrchu dur a thunplat a’r swyddi yn y gweithfeydd hynny i ben yng Nglynebwy ar ôl tua 250 o flynyddoedd. Dylai’r pecyn adfywio a luniwyd gennym ar y cyd â’r awdurdodau lleol a’r cymunedau, ynghyd â rhywfaint o arian oddi wrth yr Adran Masnach a Diwydiant ac Ewrop, sicrhau dyfodol llawer gwell ar gyfer yr ardaloedd hynny pan fyddwn wedi gallu ei wireddu.

yn Saesneg Buom yn arloesol o ran darparu gwasanaethau hefyd. Yr ydym wedi diddymu profion statudol yng nghyfnod allweddol 1 ar gyfer plant saith mlwydd oed yng Nghymru. Cefnogir hynny’n frwd gan rieni ac athrawon, heb sôn am y plant. Fel arfer, nid oes llais gan blant o ran materion o’r fath, ond pe gofynnid iddynt, yr wyf yn siŵr y byddent yn cefnogi eu rhieni a’u hathrawon wrth groesawu’r ffaith bod y prawf hwnnw wedi’i ddiddymu. Yr ydym wedi llofnodi cytundebau gyda phob awdurdod lleol lle yr ymrwyma’r awdurdod i gyrraedd targedau ar gyfer darparu gwasanaethau. Caiff yr awdurdod lleol fonws o 1 y cant ar ddiwedd y cyfnod os bydd yn cyrraedd pob un o’i dargedau ar gyfer darparu gwasanaethau. Yr ydym yn ail-lunio sail y GIG yng Nghymru hefyd i sicrhau y gwneir y penderfyniadau o ddydd i ddydd yn y cymunedau lleol.

yn Saesneg I droi at y gwelliannau, fel y crybwyllais yn gynharach, mae’n bwysig bod Llywodraeth y Cynulliad yn cyflwyno ei chynigion ac yn cael cefnogaeth y Cynulliad—y corff cyfan. Dyna pam y gwrthodwn welliant 1, sef gwelliant difeddwl safonol Plaid Cymru i roi ‘nodi’ yn lle ‘croesawu’. Gwrthodwn welliant 2 hefyd ar y sail ein bod o’r farn na fydd strwythur newydd y GIG yn fwy costus na’r strwythur presennol ac y cedwir y costau trawsnewid anochel—y costau unigol—mor isel â phosibl. Mae hynny’n bris isel i’w dalu am fwy o ymatebolrwydd ac atebolrwydd lleol wrth gomisiynu gwasanaethau iechyd a gwasanaethau cymdeithasol a gyflawnir gan y strwythur newydd.

yn Saesneg Mae’n wir y bu cynnydd yn y rhestrau aros—mae’r galw wedi cynyddu—ond fel y noda’r adroddiad, gwnaeth y Cynulliad gynnydd wrth fynd i’r afael â’r meysydd blaenoriaethol sydd ag amserau aros hir, sef llawfeddygaeth gardiaidd a llawfeddygaeth orthopedig, a dyna pam y gwrthwynebwn bwynt b gwelliant 2. Yr ydym wedi cyflwyno fframweithiau gwasanaeth cenedlaethol ar gyfer clefyd y siwgr a chlefyd coronaidd y galon a pharatown fframwaith gwasanaeth cenedlaethol tebyg ar gyfer clefyd arennol. Yn sgîl hyn, ceir rhestr aros hwy, ond mae’n well cael poblogaeth iach nag ystadegau sy’n edrych yn iach.

yn Saesneg Gwrthodwn bwynt c gwelliant 2 hefyd, gan ei fod yn nodi bod y bwlch mewn CMC y pen rhwng Cymru a gweddill y DU yn mynd yn fwy pan nad oes ffigurau i ategu hynny. Un o fythiau eraill Plaid Cymru yw hyn. Felly, gofynnwn ichi wrthod y gwelliant ar sail y dystiolaeth. Yn yr un modd, gwrthodwn bwynt d gwelliant 2 gan fod yr arian a fuddsoddir mewn adeiladau ysgolion wedi cynyddu ers 1997. Nid oes tystiolaeth o gynnydd yn y gwaith atgyweirio sy’n aros i’w wneud; ceir buddsoddiad parhaus i gyrraedd y targed o sicrhau bod adeiladau pob ysgol mewn cyflwr da erbyn 2010. Mae awdurdodau lleol yn paratoi cynlluniau rheoli asedau i roi darlun cywir o gyflwr asedau pob awdurdod lleol, gan gynnwys adeiladau ysgolion, am y tro cyntaf erioed. Mae’r gyllideb ddrafft a drafodwyd y mis hwn yn egluro’r ymrwymiad parhaus hwnnw, gydag adnoddau o £140 miliwn y flwyddyn o 2005-06 hyd at ddiwedd y degawd.

yn Saesneg I gloi, fel y newyddion da bod Caerdydd ar y rhestr fer ar gyfer Prifddinas Diwylliant Ewrop, mae newyddion gennyf am ddyfroedd nofio. Yn ‘Cynllun i Gymru 2001’, gwnaeth Llywodraeth y Cynulliad ymrwymiad i wella ansawdd dyfroedd nofio a chael mwy o faneri glas Ewropeaidd. Y targed oedd cynyddu canran y dyfroedd nofio a oedd yn cydymffurfio â safonau gorfodol Ewropeaidd o 94 i 98 y cant erbyn 2003-04. Fodd bynnag, mae’n bleser gennyf gyhoeddi bod Cymru wedi cyflawni ei chanlyniadau gorau erioed o ran dyfroedd nofio. Eleni, yr oedd pob un o’r 75 o ddyfroedd a nodwyd gan yr UE yn cydymffurfio â safonau gorfodol yr UE. Dyma’r tro cyntaf i Gymru sicrhau cydymffurfiad 100 y cant, ac fe’i cyflawnwyd flwyddyn yn gynnar. Cyrhaeddodd 62 o ddyfroedd nofio safonau canllaw llymach hefyd ac mae hynny heb ei ail hefyd. Dychmygwch y modd y bydd yn gwella gallu Bwrdd Croeso Cymru i farchnata Cymru yng Nghymru a thu hwnt, oherwydd gallwn ddweud bellach fod ein dyfroedd nofio yn well nag erioed a’u bod ymhlith y gorau yn Ewrop yn ôl pob tebyg. Mae ein perfformiad yn hynny o beth ychydig yn well na’r targedau a bennwyd yn y ‘Cynllun i Gymru 2001’. Ni allwch wneud hynny bob tro, gan na wyddoch beth yw’r deunydd crai pan nodwch gynllun a cheisio ei gyflawni. Weithiau, cyrhaeddwn ein targedau yn gynnar; weithiau yr ydym ychydig yn hwyr. Fodd bynnag, mae a wnelo’r adroddiad blynyddol hwn â’r math hwnnw o gyflawniad ymarferol, sydd ag ystyr wirioneddol i bobl Cymru.

I propose amendment 2 in the name of Jocelyn Davies. Add a new point at the end of the motion:

in Welsh Athough I only have a few minutes in which to speak, I hope that there will be an opportunity for other speakers from the Plaid Cymru group to refer to different parts of the amendments. I was pleased that the First Minister went through them one by one; we will argue the case for them one by one as the debate progresses.

in Welsh The First Minister’s annual report is an opportunity to review the Government’s programme over the year. Having read this report, the impression I got was that it is excruciatingly self-congratulatory. It lists what the Government believes to be its successes and does not refer to the difficulties with waiting lists, the restructuring of the NHS and so on. I will focus on one or two points. I was surprised that the First Minister did not state who was responsible for these successes.

yn Saesneg Ni chynigiodd y Prif Weinidog farn ar bwy yn benodol sy’n gyfrifol am lwyddiannau’r glymblaid. Cafwyd stori ddiddorol yn The Western Mail yr wythnos hon, na chyfeiriodd y Prif Weinidog ati, sef bod y Democratiaid Rhyddfrydol yn honni mai eu polisïau hwy yw chwech ohonynt.

Dim ond chwech?

Ie, dim ond chwech. Plaid ddiymhongar yw’r Democratiaid Rhyddfrydol. Nid ydynt yn hawlio perchenogaeth o bopeth, dim ond chwe pholisi o wyth.

Y pennawd yn The Western Mail oedd:

Gwleidyddion y glymblaid yn dadlau dros bwy oedd yn gyfrifol am syniadau da.

Cynhaliodd The Western Mail ei arolwg ei hun a daeth i’r casgliad y gallai’r Democratiaid Rhyddfrydol hawlio’r clod am bedwar ohonynt o bosibl. Fodd bynnag, ni roddodd y Prif Weinidog glod i’r Dirprwy Brif Weinidog am unrhyw beth heddiw. Mae hynny’n fy synnu. Ni ofynnodd iddo ddirprwyo ar ei ran yn ystod cwestiynau’r Prif Weinidog hyd yn oed. Mae hawl gennym wybod beth yw natur y berthynas. Mae’n ddiddorol mai ymateb y Prif Weinidog i’r erthygl oedd nad oedd yn stori, nac yn newyddion. Fodd bynnag, dywedodd y Dirprwy Brif Weinidog yn ei araith i gynhadledd y Democratiaid Rhyddfrydol nid yn unig fod y Democratiaid Rhyddfrydol yn llwyddiannus o ran yr hyn a gyflawnodd y glymblaid ond mai’r Democratiaid Rhyddfrydol sy’n arwain y glymblaid, er ei bod o dan arweiniad y Blaid Lafur. Synnaf na chynigiodd y Prif Weinidog farn ar hynny heddiw.

Mae’r Prif Weinidog wedi dweud droeon ei fod am gael ei farnu ar yr hyn a gyflawnodd: ar yr hyn y mae ei Lywodraeth wedi ei gyflawni o ran ei addewidion yn yr etholiad diwethaf. Wrth gwrs, nid yw’n crybwyll yr addewidion o ran rhestrau aros, gan ei fod yn gwybod na all eu cyflawni. Gofynnaf i’r Prif Weinidog fod yn onest, gan ddweud, pan ymateba i’r ddadl hon: ‘Do, gwnaethom yr addewid honno, a gwnaethom fethu. Ceisiwn wneud yn well’. Fodd bynnag, gwrthoda gydnabod na all y Llywodraeth gyflawni’r addewid honno erbyn yr etholiad nesaf.

Crybwyllodd y Prif Weinidog dargedau CMC hefyd a bod Plaid Cymru wedi nodi bod CMC y pen yng Nghymru yn lleihau mewn perthynas â chyfartaledd y DU. Mae hynny’n ffaith. Ni allai’r Prif Weinidog ein cywiro. A gred fod CMC y pen yng Nghymru yn cynyddu mewn perthynas â gweddill y Deyrnas Unedig? A welwn adfywiad economaidd yng Nghymru o ganlyniad i bolisïau’r Llywodraeth? Ni all gynnig dewis amgen i ni. Gallwn ddweud yn deg y bydd CMC y pen yng Nghymru yn is na chyfartaledd y DU erbyn yr etholiad mis Mai nesaf.

Mae fy mhwynt terfynol yn ymwneud â grantiau dysgu’r Cynulliad, y mae pob un ohonom yn cydnabod sy’n lwyddiant ar ran y Llywodraeth. Fodd bynnag, mae problem o ran eu gweithredu. Gofynnaf i’r Prif Weinidog ymdrin â hynny. Ni all rhai myfyrwyr hawlio grant dysgu’r Cynulliad oherwydd y caiff ei ddidynnu o’u budd-daliadau. Nid yw’r Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oed wedi datrys hynny, er gwaethaf ei hymdrechion dewr yn ystod y cwestiynau heddiw. Gofynnaf i’r Prif Weinidog ymdrin â’r mater hwnnw yn ei araith derfynol. Yr ydym am i’r Llywodraeth gydnabod bod materion y mae’n rhaid iddi barhau i ymdrin â hwy, er bod rhai cyflawniadau hefyd. Gobeithiaf y bydd yn delio â’r rhain wrth iddo gloi.

Byddaf yn gryno, am fy mod yn gwybod y dymuna llawer o’r Aelodau siarad heddiw.

Ni fu cymaint o angen erioed am lywodraeth agored. Yr wyf yn falch bod y Prif Weinidog wedi manteisio ar yr adroddiad blynyddol i danlinellu ei ymrwymiad i Lywodraeth agored, tryloyw ac atebol. Mae’n briodol iddo ddweud i Lywodraeth Cynulliad Cymru arwain y ffordd wrth gyhoeddi cofnodion y Cabinet. Bydd creu Gweinidog dros Lywodraeth Agored yn sicrhau y ceir mwy o lwyddiannau yn y dyfodol agos.

Fodd bynnag, nid yw popeth yn fêl i gyd. Mae ychydig o gynghorau yng Nghymru wedi esgus cefnogi llywodraeth agored ond ni wnânt lawer i hyrwyddo ei nodau. Ychydig fisoedd yn ôl, gwrthododd Cyngor Sir Caerdydd adael i Archwilydd Cyffredinol Cymru weld ei gyfrifon a ariennir yn gyhoeddus. Ar ôl trafodaethau hirfaith ac ar ôl ceisio cyngor cyfreithiol, ildiodd y cyngor yn y pen draw. Parhaodd un o gyfarfodydd cyngor Caerdydd ar lywodraeth agored am lai o amser nag y mae’n cymryd i ferwi ŵy. Ni wna gweithredoedd o’r fath, ar ein trothwy ein hunain, lawer i fagu hyder mewn llywodraeth leol. A gytuna’r Prif Weinidog fod yn rhaid i’r Cynulliad a’i swyddogion barhau i weithredu fel model o arferion gorau mewn llywodraeth agored yng Nghymru, gan wneud popeth o fewn ei allu i annog eraill i ddilyn ei esiampl? Wedi’r cyfan, yr ydym yn ymrwymedig i lywodraeth agored yng Nghymru, ac nid yn y Cynulliad yn unig.

Dengys achos diweddar yn fy etholaeth i, a oedd yn cynnwys uwch gyflogai’r heddlu sifil, pa mor anodd yw’r dasg sy’n ein hwynebu. Heb enwi pobl, gallaf ddweud wrthych i’r unigolyn hwnnw wynebu brwydr gyfreithiol am dair blynedd gyda’i hawdurdod heddlu. Yn sgîl y frwydr, yr oedd bil sylweddol gan y cyhoedd i’w dalu mewn iawndal personol, pensiwn a chostau cyfreithiol sylweddol tîm o gyfreithwyr. Yr oedd cyfanswm y costau yn rhan o fargen gudd. Fel rhan o’i amddiffyniad, cyfeiriodd yr awdurdod at ddarn o ddeddfwriaeth sydd wedi dyddio, nas cyflwynwyd gan y Blaid Lafur, ac nas defnyddir yn aml gan y rhai nad oes ganddynt ddim i’w guddio. Mae Adran 12 Deddf Llywodraeth Leol 1972 yn tawelu unrhyw un sy’n ceisio dweud wrth y cyhoedd yr hyn y mae ei weision sifil wedi’i wneud yn ei enw, a chyda’i arian. Mae Syr John Bourn, Archwilydd Cyffredinol Cymru—

A gyfeiriwch at achos Cyngor Sir y Fflint a’i reolwr archwilio mewnol, a geisiodd ddweud wrth y cyhoedd yr hyn a oedd yn digwydd ac y bu’n rhaid iddo ymdrechu’n galed, drwy’r llysoedd, fel y gwyddoch yr wyf yn siŵr, i brofi bod ei gamau yn gywir ac yn gyfiawn.

Cefais drafodaeth hir gyda’r archwiliwr dosbarth am rai materion ac yr wyf yn siŵr y bydd yr archwiliwr dosbarth yn ymdrin â’r mater y gwnaethoch gyfeirio ato hefyd. Yr wyf yn ddiolchgar ichi am ei ddwyn at fy sylw.

Mae Syr John Bourn, Archwilydd Cyffredinol Cymru, wedi gwgu ar y bargeinion hyn mewn meysydd eraill o wariant cyhoeddus. Mae cymal o’r fath yn hollol groes i’r ethos newydd o lywodraeth agored a rhyddid gwybodaeth y mae’r Blaid Lafur yn ymdrechu mor galed i’w greu yng Nghymru. Beth y gellir ei wneud i atal hyn? A all yr ombwdsmon llywodraeth leol, neu’r adolygiad arfaethedig gan yr ombwdsmon, sicrhau na ddigwydd bargeinion mor gostus yn y dyfodol, neu y cânt eu herio o leiaf?

I gloi, yr wyf yn falch bod y Prif Weinidog yn cymryd camau radical i sicrhau bod gwybodaeth ffeithiol y mae penderfyniadau Gweinidogion yn seiliedig arni ar gael yn awtomatig i’r cyhoedd. Mae hyn yn arwydd arall bod y Cynulliad yn flaenllaw o ran llywodraeth agored a’i fod yn fodlon mentro i sicrhau na wneir penderfyniadau yn gyfrinachol. Bydd camau o’r fath yn gwneud llawer i symbylu’r cyhoedd.

A ystyria Prif Weinidog Cymru ddod â darpariaethau Deddf Rhyddid Gwybodaeth 2000 ymlaen, yn hytrach nag aros tan 2005?

Y broblem gydag adroddiadau blynyddol yw eu bod bob amser yn hynod hunanfoddhaus. Ni wn ai teithiau tramor y Prif Weinidog sy’n enwog erbyn hyn sydd wedi arwain at yr obsesiwn hwn â thraethau, neu ai oherwydd nad oes gan y Democratiaid Rhyddfrydol bolisi o ran traethau sy’n golygu y gall hawlio’r clod am y llwyddiant hwn. Er bod traethau yn bwysig, clywsom fwy amdanynt nag am y gwasanaeth iechyd, yr economi neu addysg. Cyfeiriodd y Prif Weinidog at y newyddion ardderchog bod Caerdydd ar y rhestr fer ar gyfer Prifddinas Diwylliant Ewrop 2008, a llongyfarchwn Lynne Williams a’r ymgyrch ar hynny. Fodd bynnag, ni chrybwyllodd y newyddion a gyhoeddwyd heddiw bod rhestrau aros yn cynyddu. Er mwyn bod yn gyflawn, efallai y bydd y Prif Weinidog yn ymdrin â’r broblem hon yn ddiweddarach.

Cyn etholiadau’r Cynulliad yn 1999, addawodd maniffesto’r Blaid Lafur na fyddai neb yn aros mwy na 18 mis am driniaeth allanol, erbyn diwedd tymor cyntaf Llywodraeth Lafur. Mae nifer y bobl sy’n aros i fynd i’r ysbyty am driniaeth allanol neu fel achos dydd wedi codi, yn ystod y tri mis o ddiwedd mis Mehefin, i 9,121. Mae nifer y bobl sy’n aros mwy na 18 mis bellach yn 2,971. Mae angen adroddiadau cyflawn arnom. Nid yw o fudd cael celwyddau, celwyddau melltigedig ac adroddiad blynyddol y Prif Weinidog. Nid yw rhoi rhan o’r darlun yn werthfawr o ddim. Mae’r darlun o ran y gwasanaeth iechyd yn ofnadwy. Ofer hefyd yw cyflwyno ystadegau dethol neu geisio dweud na ddylem edrych ar yr ystadegau gan fod angen triniaeth mewn ysbyty ar fwy o bobl, ers i’r Blaid Lafur ddod i rym. Clywsom hynny eto heddiw, ond ni thycia hynny ddim.

Tra ein bod yn sôn am iechyd, ni chafwyd trafodaeth am y broses o ad-drefnu’r gwasanaeth iechyd nad oes neb am ei weld. Bydd yn gostus a bydd yn amharu ar y gwasanaeth, ac ni wna ddim byd ar gyfer gofal iechyd rheng flaen. Mae swyddi cyfarwyddwyr allweddol yn wag ac ychydig o ddiddordeb a fu mewn rhai ohonynt. Collwyd y dyddiad cau ar gyfer penodi prif weithredwyr o ddau fis mewn nifer o achosion.

O ran addysg, mae’r Prif Weinidog yn honni ei fod ‘yn gwneud Cymru yn lle rhagorol ar gyfer addysgu yn ogystal â dysgu’.

Credaf y byddai athrawon yn herio’r honiad hwnnw. Dangosodd arolwg gan Gymdeithas Genedlaethol yr Ysgolfeistri ac Undeb yr Athrawesau fod bron 83 y cant o athrawon yn ystyried gadael y proffesiwn. Barnodd cyfanswm o 78 y cant fod morâl yn isel a dywedodd 59 y cant fod y swydd yn effeithio ar eu hiechyd. Byddai nifer yr athrawon a adawodd y proffesiwn dros yr haf yn ddigon i staffio 27 o ysgolion cynradd canolig eu maint yng Nghymru. Felly, nid yw’n wir honni bod popeth yn fêl i gyd o ran addysg. Yr wyf yn ddiolchgar i’r Aelod Llafur dros Ddelyn am ei gonestrwydd pan ddywedodd nad yw popeth yn fêl i gyd. Mae hynny’n wir.

Mae’n wir am yr economi hefyd. Collodd llawer o bobl eu swyddi yn Dewhirst ac Allied Steel and Wire yn ystod yr haf. Ni chrybwyllwyd y rhain yn yr adroddiad. Mae gennym dargedau twf afrealistig na all economydd difrifol gredu ynddynt—efallai fod y Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd yn credu ynddynt, ond ni all economydd difrifol wneud hynny.

Nid wyf am ichi ymosod yn eiriol arnaf, Nick. Dywedais nad oedd pethau yn fêl i gyd o ran materion sy’n ymwneud â rhyddid gwybodaeth a chyfrinachedd. Nid siarad am y gwasanaeth iechyd yr oeddwn.

O ystyried eich cefndir, Alison, ni fyddwn yn breuddwydio ymosod yn eiriol arnoch, fel y gwyddoch. Gwnaethoch bwynt da ynglŷn â sicrhau bod cynghorau yn agored. Yr oeddwn yn ddiolchgar ichi am eich sylwadau ar Sir y Fflint, oherwydd ni chredaf y dylid cyfyngu’r hyn a ddywedasoch am Gaerdydd i’r awdurdod lleol hwnnw.

I gloi, dywedodd y Prif Weinidog fwy am draethau nofio nag am amaethyddiaeth. Ers dileu clwy’r traed a’r genau, onid yw’n bwysig cyfleu’r cyfyngiadau ar symud da byw—bydd Peter Rogers yn canolbwyntio ar hyn heddiw yn y ddadl fer—sy’n bygwth y proffesiwn ac sy’n golygu y collir llawer o swyddi?

Y broblem gyda’r Prif Weinidog yw ei fod yn ceisio honni bod popeth yn mynd yn dda. Fodd bynnag, propaganda’r Llywodraeth oedd yr hyn a glywsom ac nid yw’r sefyllfa a gyflwynwyd yn agos at y gwirionedd. Pe deuai yma gyda rhywfaint o onestrwydd gan gyflwyno barn gytbwys, byddai’r gwrthbleidiau yn llawer mwy parod i dderbyn y math o bropaganda a roddwyd heddiw.

Dengys adroddiad y Prif Weinidog yn glir fod Llywodraeth Cynulliad Cymru o dan arweiniad y Blaid Lafur, gan weithio mewn partneriaeth â’r Llywodraeth Lafur yn San Steffan, yn gweithio a bod ganddi record o wneud gwahaniaeth o ran y materion sy’n bwysig i bobl Cymru. Ymhlith yr enghreifftiau o hyn mae cyflwyno tocynnau bws am ddim i bobl oedrannus a’r anabl, rhewi taliadau presgripsiwn am yr ail flwyddyn yn olynol, y buddsoddiad mwyaf erioed a wnaethpwyd mewn ysgolion ac ysbytai, cyflog athrawon a darlithwyr, a darparu ysbytai ar gyfer y Rhondda, Merthyr Tudful, Blaenau Gwent, Dinbych-y-pysgod a Phorthmadog. Mae’r Llywodraeth hon yn ailddatblygu gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru ar ôl iddynt gael eu dinistrio gan y Torïaid am flynyddoedd.

Canolbwyntiaf ar y gwahaniaeth a wnaeth y Llywodraeth hon yn etholaeth Ogwr. Er ei bod ym Mhen-y-bont ar Ogwr, bydd y sganiwr MRI newydd yn Ysbyty Tywysoges Cymru, y talwyd amdano gyda £2 filiwn a ddarparwyd gan Lywodraeth Cynulliad Cymru, yn hwb mawr i wasanaethau meddygol yn yr ardal.

Yr oeddwn yn falch bod Janice Gregory wedi cyfeirio at y sganiwr MRI ym Mhen-y-bont ar Ogwr. A yw’n difaru bod ymddiriedolaeth yr ysbyty wedi gorfod troi at arian elusennol i ychwanegu at fuddsoddiad cyfalaf i dalu am y sganiwr?

Synnaf ichi ddweud hynny, Alun. Pe baech wedi aros am hanner eiliad, byddech wedi fy nghlywed yn dweud inni ganiatáu i’r ymddiriedolaeth gadw’r rhoddion elusennol o tua £200,000 i dalu am offer ategol a staff i ofalu am y sganiwr, yn ogystal â rhoi’r buddsoddiad mwyaf erioed sef £2 filiwn i’r ysbyty i brynu sganiwr gwell na’r un a archebwyd yn wreiddiol. Felly, nid wyf yn edifar am ddim.

A wnewch chi ildio?

Na wnaf.

Trawsnewidir cyflwr y tai mewn rhai o gymunedau mwyaf difreintiedig fy etholaeth yn sgîl y partneriaethau rhwng y sectorau statudol a gwirfoddol a’r gymuned leol. Yn Trelewis, sef ardal Cymunedau yn Gyntaf, mae grant tai cymdeithasol o fwy na £1.8 miliwn gan Lywodraeth y Cynulliad wedi helpu i drawsnewid yr ardal gyfan. Mae prosiectau tebyg ar waith yn Llangeinwyr a Betws, sydd hefyd yn ardaloedd Cymunedau yn Gyntaf. Yn achos Llangeinwyr, diolchaf i’r Llywodraeth am ei chyfraniad tuag at yr asesiad o’r effaith ar iechyd, a fydd yn helpu’r awdurdod lleol i ddatblygu’r prosiect drwy ddarparu gwybodaeth am yr agweddau ar ei gynllun sy’n ymwneud ag iechyd. Caiff gwelliannau tai effaith fawr ar y broses o adfywio cymunedau difreintiedig ac iechyd y bobl sy’n byw ynddynt. Yr wyf yn siŵr y byddai pobl leol yn ymuno â mi i edrych ymlaen at y gwahaniaeth cadarnhaol a wna’r Llywodraeth hon.

Mae Cymunedau yn Gyntaf yn un o bolisïau’r Blaid Lafur a gaiff effaith fawr ar y rhai sydd â’r anghenion mwyaf. Mae pobl leol yn cymryd rhan yn y broses ac yn nodi anghenion eu cymuned, nas gwnaed erioed o’r blaen, yn enwedig yn ystod y Llywodraeth Dorïaidd ddiwethaf pan adawodd pobl yn ddigalon. Gobeithiaf y bydd y Prif Weinidog yn ymuno â mi i gymeradwyo gwaith cymdeithas gymunedol Caerau a phrosiect capel Noddfa, a gafodd £150,000 gan Lywodraeth Cynulliad Cymru i droi rhan o’r capel yn llyfrgell a chyfleuster technoleg gwybodaeth a chyfathrebu. Yn ystod blynyddoedd y Llywodraeth Dorïaidd ddiwethaf, caewyd capeli a chaniatawyd iddynt ddirywio. Diogelwyd swyddi mwy na 400 o weithwyr ym melin papur Georgia Pacific yn Llangynwyd o ganlyniad i gymorth rhanbarthol dewisol.

Mae’r rhain yn enghreifftiau o’r gwahaniaethau yn fy etholaeth i ac o’r modd y mae’r Llywodraeth hon yn gwneud gwahaniaeth. Mae mentrau Llywodraeth Cynulliad Cymru yn newyddion da i Ogwr. Mae adfywio yn flaenoriaeth; mae’r gyfradd cyflogaeth ar ei huchaf ers degawdau a, chyda phrosiectau’r sector preifat megis y stiwdios ffilm arfaethedig yn Llanharan, mae pobl Ogwr yn edrych ymlaen at ddyfodol gwell a mwy ffyniannus o dan y Llywodraeth Lafur hon.

in Welsh I declare an interest as a general practitioner and county councillor. Wales has some of the worst health statistics, with waiting lists worse than ever. In 1997, there were 6,000 people waiting over six months for a first appointment with a specialist—today, that figure is over 83,000. That is the important figure for us, the GPs. We have decided that the problems of those 83,000 are beyond our capabilities as general practitioners. Treatment for these people is postponed until they see a specialist. They visit the GP in pain, concerned about how much longer they must wait. The big idea should be to increase the health service’s capacity to treat more people by having more beds—we are still losing beds, by the way—more nurses, more doctors and support for primary care, not another reorganisation of the service.

yn Saesneg O ran y gwaith ailstrwythuro, mae gennym y rhestrau aros hwyaf erioed. Yr hyn y dylid ei wneud yw datblygu’r gwasanaeth yn hytrach na’i ad-drefnu; dyma’r chweched achos o ad-drefnu mewn 13 o flynyddoedd. Os oes yn rhaid inni ei ad-drefnu, dylai o leiaf fod yn symlach, dylai arbed arian a thrin mwy o gleifion. Mae’r diwygiadau hyn yn methu ar bob cyfrif. Pa ganllawiau a fydd i sicrhau bod rhwymedigaethau meddygon teulu yn ystod ymweliadau y tu allan i oriau meddygfa—un o swyddogaethau newydd y bwrdd iechyd lleol—ar waith ar ddiwrnod cyntaf y byrddau iechyd lleol newydd? Dim ond ym mis Ebrill 1999, un mis cyn y Cynulliad, y sefydlwyd y grwpiau iechyd lleol. Maent yn dechrau ymsefydlu erbyn hyn ac yr ydym ar fin cael gwared arnynt. Dim ond rhoi cyngor i’r awdurdod iechyd a wnânt o hyd. Mae her aruthrol yn wynebu aelodau’r byrddau iechyd lleol newydd ar 1 Ebrill 2003, gan weithredu awdurdodau iechyd gyda swyddogaethau newydd radical megis rheoli gwaith meddygon teulu y tu allan i oriau meddygfa.

yn Saesneg Bydd y GIG yn goroesi, a bydd yn ymateb i anghenion cleifion oherwydd ymrwymiad aruthrol ei staff—yr wyf yn falch o fod yn un ohonynt; dyna o ble y daw fy natur ufudd. Bydd y gwasanaeth yn goroesi ac yn parhau i ddarparu gofal oherwydd ei staff ac er gwaethaf cynllun ailstwythuro annoeth.

Llongyfarchaf y Prif Weinidog ar ei adroddiad, sy’n cynnwys llawer o bolisïau cadarnhaol sydd o fudd i bobl Cymru. Mae’n braf myfyrio ar y ffaith mai setliadau adolygiadau cynhwysfawr o wariant heb eu hail, gan Ganghellor Llafur Llywodraeth y DU, sydd wedi achosi hynny, fel y crybwyllodd Janice yn gynharach. Bu’n bartneriaeth dda yn hynny o beth.

Mae’r eitemau a restrir ar y dudalen gyntaf yn gadarnhaol. Ceir materion sydd ar goll o’r dudalen gyntaf hefyd a ddylai fod yna, megis y rhaglen flaenllaw Cymunedau yn Gyntaf; gwna honno wahaniaeth mawr ledled Cymru, fel y derbynnir gan bawb yma. Gwelsom lwyddiant cludiant am ddim ar fysiau lleol hefyd, y bydd Sue Essex yn ei ymestyn i gynnwys dynion 60 mlwydd oed o’r flwyddyn nesaf ymlaen. Gwnaethpwyd gwaith da hefyd i sicrhau mynediad am ddim i Amgueddfeydd ac Orielau Cenedlaethol Cymru—gwnaethpwyd llawer o’r gwaith gan Tom Middlehurst yn barod i’r Llywodraeth hon ei weithredu. Nid oedd yr eitemau hynny yn y cytundeb partneriaeth, gyda llaw; yr oeddwn am nodi hynny. Mae’n bwysig cydnabod y materion hyn, gan fy mod yn pryderu am wybodaeth anghywir weithiau. Mae’n bosibl y bydd achos heddiw o’r cnafon yn cael eu haeddiant. Mae’n edifar gennyf i’r datganiadau diweddar i’r wasg gan y Democratiaid Rhyddfrydol roi camargraff a’u bod wedi dangos oportiwnistiaeth wleidyddol helaeth, y dylem fod yn ymwybodol ohoni erbyn hyn. Fodd bynnag, ni ddisgwyliwch hynny gan Weinidog y Cabinet; disgwyliwch ychydig mwy o deyrngarwch na hynny. Gan na fu unrhyw sylwadau gan fy nghyd-Aelodau Llafur yn y Cabinet, rhaid imi ddweud rhywbeth ar y mater heddiw. Gwyddom am yr adran arfog—yr ydym wedi gweithio gyda hi ers dwy flynedd. Honnwyd mewn cynhadledd ddiweddar o’r blaid bod grŵp y Democratiaid Rhyddfrydol yn gynffon bwerus sy’n siglo’r ci. Yr wyf bob amser wedi ystyried bod y Democratiaid Rhyddfrydol yn rhan o gorff—nid y gynffon, ond yn eithaf agos ati. Y gwir yw, gyda 28 o Aelodau Llafur a chwech o Aelodau’r Democratiaid Rhyddfrydol, nid oes dim amheuaeth pwy sy’n cyflwyno’r ddeddfwriaeth—y Blaid Lafur. Dylem gofnodi hynny. Y Blaid Lafur sy’n cyflwyno’r ddeddfwriaeth hon.

Mae’n fater sy’n peri pryder mawr—waeth pwy a oedd yn gyfrifol am beth ar y dechrau—bod y Gweinidog sy’n gyfrifol am faterion gwledig, Cymru a’r galaethau allanol wedi camddefnyddio ei statws yn ddigywilydd. Gwnaeth ddatganiad digywilydd i’r wasg yr wythnos hon, yn cymeradwyo cadarnhad y Prif Weinidog o’r hyn y mae’n eu galw yn fentrau’r Democratiaid Rhyddfrydol. Mae hynny’n embaras i’r Prif Weinidog ac yn torri cyfrifoldeb y Cabinet. Pan delir £70,000 y flwyddyn i’r Dirprwy Brif Weinidog i gefnogi’r Prif Weinidog a’i benododd, disgwyliwch fwy o deyrngarwch a chefnogaeth na’r hyn a gafwyd. Gobeithiaf yr ymddiheura i’r Prif Weinidog am yr hyn a ddigwyddodd, a gobeithio y dywed y Prif Weinidog wrthym pa gamau y bwriada eu cymryd i sicrhau na fydd diffyg proffesiynoldeb o’r fath eto ac na thorrir protocol eto.

Teitl yr adroddiad blynyddol yw ‘Cyflawni’ ac mae’n deg myfyrio ar rai o’r dangosyddion perfformiad a grybwyllwyd gan y Prif Weinidog. Mae rhestrau aros yng Nghymru wedi codi’n ddychrynllyd, yn gyflymach nag unrhyw le arall yn y Deyrnas Unedig. Atgoffaf yr Aelodau o rai o’r prif ffigurau; ni ddylem anghofio bod pob un ohonynt yn cynrychioli claf sy’n aros am driniaeth. Mae 75,000 o bobl yn aros am lawdriniaeth mewn ysbyty fel cleifion mewnol neu am driniaeth achos dydd. Yr oedd y ffigur yn 67,000 pan ddaeth y Blaid Lafur i rym, ac addawodd leihau’r ffigur hwnnw gan o leiaf 5,000. Mae’r ffigur llawer yn uwch nag addewid maniffesto’r Blaid Lafur ac mae’n berfformiad ofnadwy.

Pan ystyriwn gleifion allanol, gallwn weld yn iawn ym mha le y rhoddir y rhai sy’n gorfod aros oherwydd gwasanaeth iechyd aneffeithlon y Blaid Lafur. Pan ddaeth y Llywodraeth Lafur hon i rym, yr oedd 100,000 o bobl yn aros am ymgynghoriadau fel cleifion allanol. Mae bron 250,000 o bobl yng Nghymru yn aros i weld meddyg ymgynghorol erbyn hyn yn GIG y Blaid Lafur, sy’n warthus. Dylai’r Prif Weinidog roi ateb i hynny yn ei ymateb. Mae’n ymffrostio ei fod wedi ymdrin â rhai categorïau allweddol a bod targedau wedi’u cyrraedd: er enghraifft, y rhai sy’n aros dros 18 mis am driniaeth orthopedig. Mae’r ffigur hwnnw, a oedd yn 10,000 flwyddyn yn ôl, bellach wedi lleihau i ychydig o gannoedd; bu rhywfaint o gynnydd. Fodd bynnag, mae’r rhai sy’n aros dros 18 mis i weld meddyg ymgynghorol orthopedig cyn mynd ar y rhestr aros am lawdriniaeth wedi cynyddu 13 y cant. Dyna lle yr aeth y cleifion; nid yw nifer y triniaethau wedi cynyddu, ond nifer y cleifion sy’n gorfod aros cyn gweld y meddyg ymgynghorol, ac yn cael eu rhoi ar y rhestr aros.

Yr ystadegyn mwyaf damniol y mae’n rhaid i’r Prif Weinidog roi ateb amdano yw bod y GIG yng Nghymru yn trin llai o gleifion yn awr nag yr oedd flwyddyn yn ôl. Sut y gall egluro’r methiant hwnnw pan fu cynnydd cyflym mewn gwariant iechyd? Os dywed mai problem capasiti ydyw a’i bod yn cymryd llawer o amser i droi’r tanc, gadewch inni gofio nad ydym yn trin llawer mwy o gleifion yn 2002 nag a gafodd eu trin yn 1997, pan ddaeth y Llywodraeth hon i rym. Mae hynny er gwaethaf cynnydd mewn gwariant o tua 35 y cant. Nid oes ryfedd bod y Llywodraeth wedi gofyn i Derek Wanless archwilio gwariant iechyd yng Nghymru. Mae’n ddoeth rhewi cyllidebau iechyd yn y dyfodol o 2005 ymlaen ond tybed pwy a fynnodd y dylid penodi Wanless. Ai’r Gweinidog Cyllid neu Ysgrifennydd Gwladol Cymru ydoedd? Mae argyfwng yn y gwasanaeth iechyd ac ni synnaf fod ffigwr blaenllaw o’r Blaid Lafur yn pryderu’n fawr.

I gloi, mae’r ffordd o gyflwyno’r gwasanaeth iechyd yng Nghymru yn wahanol i Loegr. Nid oes gennym yr addewid o roi ysbytai gwaddoledig neu fenter i ymddiriedolaethau lleol. Mae ein gwasanaeth iechyd ni yn wasanaeth iechyd gwahanol ac eilradd. Mae angen inni ryddhau’r gwasanaeth iechyd o’i system fiwrocrataidd fel y gall drin mwy o gleifion a lleihau rhestrau aros yn sylweddol.

Canolbwyntiaf ar yr egwyddor o Lywodraeth bartneriaeth, sef y rheswm, wedi’r cyfan, dros gynnal trafodaeth ar yr adroddiad hwn heddiw. Canolbwyntiaf ar ddwy agwedd, a gyflawnwyd, ac sy’n chwarae rhan fawr yn yr adroddiad blynyddol hwn, sef sefydlogrwydd a hygrededd. Mae’r bartneriaeth yn anodd—mae sylwadau rhai o’r Aelodau heddiw yn dyst i hyn—ond nid oes y fath beth ag ateb perffaith. Ôl-ddoethineb yw’r unig wyddor berffaith. Mae’r parch sydd gennym i’n gilydd, a’n hymrwymiad gwirioneddol i wneud y sefydliad hwn yn gredadwy yn llygaid pobl Cymru yn gymorth wrth inni frwydro i gadw’r bartneriaeth yn weithredol. Mae’n bwysig cofio’r pwynt hwnnw wrth ystyried y cyflawniadau gwirioneddol a restrir yn yr adroddiad hwn. Mae heriau yn ein hwynebu, a hoffwn innau hefyd pe bai’r adroddiad yn rhoi sylw i heriau megis rhestrau aros y GIG. Weithiau mae’n gwneud lles i’r unigolyn sefyll ar ei draed a chyfaddef nad yw wedi cyrraedd y targed.

O dan egwyddorion arweiniol cynhwysiant cymdeithasol, cyfle cyfartal a datblygu cynaliadwy—y mae adran 121 Deddf Llywodraeth Cymru 1998 yn rhoi dyletswydd gyfreithiol arnom i’w hyrwyddo—credaf y bu llwyddiannau eithriadol. Un enghraifft yw ein strategaeth rheoli gwastraff. Mae’r adran yn yr adroddiad ar waith y Gweinidog dros yr Amgylchedd yn fodel i weddill Ewrop. Ni ddylem anghofio ein cyflawniadau o ran datblygu cynaliadwy, a fydd yn ein gwneud yn enghraifft flaenllaw yn y byd.

O ran materion trawsbynciol, gofynnaf i’r Prif Weinidog ymdrin â thân gwyllt y cwangos yn ei sylwadau cloi. Beth a ddigwyddodd i’r addewid hwn? Yn yr etholiad diwethaf, addawsom leihau gwariant ar fiwrocratiaeth.

A wnaiff yr Aelod ildio?

Ildiaf mewn eiliad. Dylem archwilio effeithiolrwydd biwrocratiaeth y Cynulliad.

I gloi, tynnaf eich sylw at un o’r cyflawniadau gorau ar gyfer y dyfodol, sef menter caffael Cymru, a amlinellir yn yr adran ar lywodraeth leol yn yr adroddiad. Credaf fod pob Aelod yn cymeradwyo’r Llywodraeth am gymryd camau i sicrhau y defnyddir cynhyrchion lleol gan y sector cyhoeddus; mae hynny’n enghraifft arall o’n hymrwymiad i gynaliadwyedd.

Yr wyf yn ddiolchgar i Mick Bates am ildio. Soniodd am dân gwyllt y cwangos. A ddywed wrth yr Aelodau pam y cefnogodd sefydlu 22 o gwangos ychwanegol wrth ad-drefnu’r GIG?

Ystyriaf hynny’n her—[Chwerthin]

Gall pobl dalentog helpu i redeg gwlad, a rhaid eu defnyddio’n dda. Fodd bynnag, fe’n telir i redeg Cymru ac mae angen ateb clir ar bobl Cymru ar sut y gallwn gyflawni gostyngiad mewn gwariant pan dalwn fwy o bobl i redeg y wlad.

Mae’n flin gennyf Brian, ni allaf gymryd ymyriad arall. Yr ydym yn cynnal trafodaeth ar yr adroddiad hwn oherwydd ein hymrwymiad i lywodraeth agored. Mae hynny’n adlewyrchiad o onestrwydd y Prif Weinidog, sy’n ein galluogi, fel y dywedodd o’r blaen, i lywodraethu yn yr heulwen. Gobeithiaf y parhawn i wneud hynny.

Datganaf fuddiant fel arweinydd Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf. Yn ddiau, mae’r cynllun teithio am ddim ar fysiau a groesawyd gan bawb yn llwyddiant. Ers i’r cynllun gael ei lansio, mae’n deg dweud ei fod wedi gwella ansawdd bywyd miloedd o ddinasyddion oedrannus ac anabl ledled Cymru. Cafodd effaith gadarnhaol hefyd ar ein cymunedau tlotach a mwy anghysbell yn y cymoedd a’r cymunedau gwledig o ran datblygu’r agenda cynhwysiant cymdeithasol ac ailgysylltu pobl oedrannus ac anabl â’u cymunedau. Yn fy ardal i, dengys ffigurau’r cyngor i’r cynllun fod yn llwyddiant aruthrol. Mae nifer y tocynnau bws a roddir wedi cynyddu 25 y cant ers i gynllun Cymru gyfan gael ei gyflwyno. A ddaw’r cynllun yn gynllun cenedlaethol teithio am ddim ar fysiau neu a fydd yn parhau i gael ei ariannu ar y cyd gan y Cynulliad a llywodraeth leol? Anghofir yn aml fod y cynllun wedi ei gyflwyno o ganlyniad i waith partneriaeth rhwng Llywodraeth y Cynulliad a llywodraeth leol, ac mae cynghorau wedi gwneud cyfraniad sylweddol o ran rheoli, gweinyddu ac ariannu’r cynllun.

Mae’r cyfraniadau ariannol a wneir gan gynghorau unigol ledled Cymru yn amrywio’n sylweddol. Mae Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf wedi cynyddu ei gyllideb ar gyfer tocynnau mantais o £1.3 miliwn ar gyfer 2001-02 i £2.8 miliwn ar gyfer 2002-03, cynnydd o £1.5 miliwn. Yn y flwyddyn ariannol hon, rhagwelir y bydd y gost o weithredu’r cynllun tocynnau mantais £2 filiwn yn uwch yn Rhondda Cynon Taf na’r arian a gafwyd hyd yma gan y Cynulliad Cenedlaethol. Yn y cyfamser, bydd y cyngor yn ariannu’r diffyg. Mae’r sefyllfa hon yn digwydd mewn mannau eraill. Mae cynghorau lleol am i Lywodraeth y Cynulliad eu sicrhau y bydd yn talu holl gostau cynghorau unigol, gan gynnwys y gost ychwanegol o ymestyn y cynllun i gynnwys dynion 60 i 64 oed a ddaw’n gymwys o fis Ebrill 2003 ymlaen a’r costau ychwanegol sy’n gysylltiedig â monitro lefel y teithio mantais.

Bu’r Gweinidog dros yr Amgylchedd yn barod i gyfaddef mewn cyhoeddiad diweddar ynghylch arian ychwanegol nad yw rhai awdurdodau lleol yn cael eu digolledu’n llwyr o hyd, er gwaethaf yr arian ychwanegol. Mae hwn yn achos pryder. Os na fydd Llywodraeth y Cynulliad yn talu costau cynghorau yn gyfan gwbl, bydd gwasanaethau eraill a ddarperir gan awdurdodau lleol i drigolion yn dioddef. Am bob punt nad yw Llywodraeth y Cynulliad yn ei had-dalu i awdurdodau lleol unigol, collir punt i wasanaethau rheng flaen eraill.

Croesawaf adroddiad y Prif Weinidog. Noda lefelau sylweddol o weithgaredd a chyflawniad gan Lywodraeth y Cynulliad o dan arweiniad y Blaid Lafur, yr wyf, fel aelod o’r grŵp Llafur, yn falch ohonynt. Fodd bynnag, mae llawer ohonom wedi clywed a darllen am honiadau gwirion y Democratiaid Rhyddfrydol yn y Siambr ac mewn mannau eraill. Os gallant hawlio unrhyw lwyddiant, dim ond drwy barodrwydd fy nghyd-Aelodau yn y Llywodraeth o dan arweiniad y blaid Lafur i ganiatáu i’r honiadau hynny barhau yn ddiwrthwynebiad y gellir mesur hynny. Efallai mai’r rheswm am hynny yw eu bod yn bobl anrhydeddus sy’n derbyn cyfrifoldebau llawn eu swyddi. Ni chaiff aelodau’r Blaid Lafur eu twyllo gan rethreg y Democratiaid Rhyddfrydol. Gwireddwyd llawer o fentrau polisi llwyddiannus a gyflwynwyd gan Lywodraeth y Cynulliad hwn a’i ragflaenydd drwy ymrwymiad Canghellor y Trysorlys, Gordon Brown, a phenderfyniad y Gweinidog Cyllid, Edwina Hart, i ymdrin â’r problemau dwfn sy’n wynebu pobl yn ein cymunedau gyda’r buddsoddiad mwyaf erioed mewn adfywiad cymdeithasol ac economaidd. Ni chwaraeodd y Democratiaid Rhyddfrydol unrhyw ran yn hynny.

Mae’r gynghrair anhapus hon wedi caniatáu i ddyn, a wrthodwyd gan yr etholwyr yn yr etholaeth a ymladdodd, gymryd y teitl Dirprwy Brif Weinidog a chael cyfres ychwanegol o deitlau a rhoddion. Fodd bynnag, nid yw’n fodlon ar yr haelioni hyn. Mae ganddo’r haerllugrwydd wedyn i fychanu’r Prif Weinidog, a roddodd ei swydd iddo, drwy ei wawdio yn gyhoeddus. Honnodd mai ef a’r cawdel o Aelodau o grŵp Democratiaid Rhyddfrydol Cymru yw’r arweinyddiaeth effeithiol yn Llywodraeth Cynulliad Cymru. Gŵyr y Blaid Lafur a phleidiau eraill yn y Cynulliad nad yw hynny’n wir. Yn anffodus, yr hyn sydd wedi denu sylw’r wasg yw ei gyhoeddiad ymlaen llaw a’i benderfyniad i achub y blaen ar adroddiad y Prif Weinidog, yn hytrach na sylwedd y materion a gynhwysir yn yr adroddiad. Dengys haerllugrwydd syfrdanol sydd, efallai, yn nodweddiadol o natur y dyn a’r grŵp a arweinir ganddo. Gan ei fod wrthi’n ymgyrchu’n wleidyddol, nawr yw’r amser i derfynu’r glymblaid hon, ac i’r blaid Lafur ysgwyddo’r ddyletswydd i lywodraethu yn y cyfnod cyn etholiadau’r Cynulliad yn llwyr.

Canmolaf Tom Middlehurst ar ei gyfraniad. Bydd cyfraniadau’r Aelodau eraill yn dipyn o danddatganiad yn dilyn hynny. Gan ddychwelyd at sylwadau agoriadol y Prif Weinidog, amlygodd gymorth rhanbarthol dewisol, y grant buddsoddi, a chynnydd Cyllid Cymru ar Amcan 1. Ni allaf lai na chredu ei fod yn byw mewn byd gwahanol i ni. Adlewyrchir realiti ei fyd yn y strategaeth datblygu economaidd, ‘Cymru’n Ennill’. Oni fydd y Prif Weinidog yn barod i dderbyn y broblem wirioneddol a’r heriau ger ein bron, sut y gallwn fod yn hyderus y bydd yn cyflwyno polisïau a fydd yn goresgyn y problemau hynny? Yr her fwyaf yw goresgyn y bwlch cyfoeth rhwng Cymru a Lloegr, sy’n lletach yn awr nag y bu ers cenedlaethau. Os yw popeth yn fêl i gyd, Brif Weinidog, pam mae cynnyrch mewnwladol crynswth y pen yn is yng Nghymru o’i gymharu â gweddill y Deyrnas Unedig nag y bu ers cenedlaethau? Pam ein bod yn dlotach yn awr mewn termau gwirioneddol ar ôl pum mlynedd a hanner o weinyddiaeth y blaid Lafur? Pam nad oes unrhyw obaith o wrthdroi’r dirywiad hwn a gwneud y newid sylweddol a addawyd i ni gan y Cynulliad ac Amcan 1? Pam na wnawn gynnydd wrth bontio’r bwlch cyfoeth hwnnw?

Amlygodd grant buddsoddi’r Cynulliad a dywedodd cymaint o lwyddiant aruthrol a fyddai ac a fu hyd yma. Pam mai dim ond £1 filiwn a ddyrannwyd gan y Gweinidog Cyllid a’r Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd yn y gyllideb? A fydd £1 filiwn yn gwneud gwahaniaeth i’r economi ac yn mynd â ni o 80 y cant o’r CMC y pen? Os yw Cyllid Cymru yn gymaint o lwyddiant aruthrol, fel yr amlygwyd ganddo yn ei sylwadau personol ar ddechrau’r adroddiad, pam y gostyngwyd yr arian ar ei gyfer mewn termau gwirioneddol ar gyfer y flwyddyn ariannol i ddod? Amlyga fod y prif bolisïau y mae’r weinyddiaeth yn eu dilyn—grant buddsoddi’r Cynulliad a Chyllid Cymru yn arbennig, heb sôn am lanastr Amcan 1—i gyd yn methu. Mae ffigurau’r CMC yn dangos hynny, sef ein bod yn dlotach yn awr nag y buom ers cenedlaethau.

Yr wyf yn synnu hefyd nad oes unrhyw sôn am adeilad newydd y Cynulliad yn yr adroddiad blynyddol hwn. Ni ddylem anghofio iddo gael ei ohirio ers 12 mis. Fe’i canslwyd 15 mis yn ôl. Byddwn wedi disgwyl gweld troednodyn o leiaf yn dweud ‘gobeithiwn godi adeilad y Cynulliad’. Disgwyliais rywfaint o sylwadau i’r perwyl y gellid ailgyflogi Richard Rogers i’w adeiladu ar ôl ei ddiswyddo 15 mis yn ôl. Na, mae’r Prif Weinidog yn dewis amlygu rhai materion sy’n cael cryn sylw yn y wasg. Fodd bynnag, pan archwiliwn y manylion, mae Llywodraeth y Cynulliad wedi methu.

Croesawaf yr adroddiad ac yr wyf yn falch o’r effeithiau cadarnhaol sydd i’w gweld ledled Cymru o ganlyniad i’r weledigaeth a ddangoswyd gan y Cynulliad o dan arweiniad y Blaid Lafur. Yr wyf yn falch bod Plaid Cymru yn cydnabod llwyddiant y cynllun tocynnau bws am ddim. Hoffai gydnabod, o bosibl, y bu hwb aruthrol mewn rhai awdurdodau lleol, megis Rhondda Cynon Taf, ers cychwyn y Cynulliad o dan arweiniad y Blaid Lafur.

Trof yn awr at dwristiaeth, a’r cynnydd a wnaed yn dilyn anffawd y llynedd yn sgîl clwy’r traed a’r genau. Fel Aelod yn cynrychioli etholaeth yn y Cymoedd, yr wyf yn awyddus i dwristiaeth yn y Cymoedd gael ei hyrwyddo. Heb os, nid yw’r Cymoedd yn ardal y mae pobl yn draddodiadol yn ei hystyried yn ardal dwristiaeth, serch hynny, mae posibiliadau mawr yma. Ceir llawer o ystrydebau am y Cymoedd, er enghraifft, eu bod yn llwyd a diwydiannol, sy’n deillio o’n treftadaeth ddiwydiannol. Gall hynny fod yn elfen bwysig o ddatblygu twristiaeth, ond nid dyma’r unig un. Mae angen y weledigaeth a’r blaengaredd arnom i sylweddoli bod gan y Cymoedd ardaloedd helaeth o harddwch sy’n cynnig cyfleoedd i gerdded, marchogaeth, seiclo a gweithgareddau poblogaidd eraill.

A wnewch chi ildio?

Yr wyf am orffen fy mhwynt, David.

Mae gennym drysor yn ein plith ac yr wyf yn argyhoeddedig na chaiff ei gydnabod bob amser gan y bobl leol, heb sôn am ymwelwyr.

Cytunaf y gellid datblygu ardaloedd mawr o’r Cymoedd yn ardaloedd twristiaeth yn hawdd. Fodd bynnag, a gytunwch y gallai bwriad Llywodraeth Cynulliad Cymru i gyflwyno cofrestru gorfodol ar gyfer pob gwesty gwely a brecwast rwystro hyn?

Anghytunaf, ac egluraf pam wrth imi symud ymlaen i drafod llety. Croesawaf grantiau Amcan 1. Dylai Alun Cairns fynd allan yn amlach. Yr wyf wedi ymweld â llawer o brosiectau Amcan 1 llwyddiannus sydd wedi elwa ar grantiau Bwrdd Croeso Cymru i helpu i ddatblygu llety o safon. Er mwyn annog ymwelwyr, rhaid i lety o safon fod ar gael. Dyna pam yr anghytunaf â sylw David. Mae dau ddarparwr llety yng Nghwm Cynon—y Falcon Inn yng Nghwmaman a Tyn-y-Wern Country House yn Ynysybwl—wedi derbyn cymorth o’r fath ac mae’r olaf bellach yn denu ymwelwyr o mor bell â Siapan a’r Unol Daleithiau. Mae project Amcan 1 Cydcoed yn helpu i ddatblygu llwybrau seiclo yng Nghwm Cynon, sydd hefyd yn fanteisiol i iechyd.

Mae angen i ardaloedd y Cymoedd gael eu marchnata. Bydd y prosiect Streaming Wales sy’n seiliedig ar y we ym Mlaenau Gwent—sydd, hoffwn atgoffa Alun Cairns, yn brosiect llwyddiannus o dan arweiniad y sector preifat—yn helpu i ddenu sylw’r byd i ardaloedd y Cymoedd. Os bydd cynnig Caerdydd i fod yn Brifddinas Diwylliant Ewrop yn llwyddiannus, bydd y Cymoedd hefyd yn elwa ar y ffyniant canlyniadol.

Croesawaf y buddsoddiad ychwanegol. Caiff mwy o lwyddiant ei greu hefyd oherwydd yr ymagwedd meddwl gydgysylltiedig a anogir gan y Cynulliad. Wrth gwrs, erys llawer i’w wneud. Rhodri, a roddwch sylw arbennig i bosibiliadau’r Cymoedd o ran twristiaeth?

Fe’m hysbrydolwyd gan rai cyfraniadau i’r ddadl hon, yn arbennig un Tom Middlehurst. Mae’n drueni ei fod wedi gadael y Siambr, oherwydd yr oeddwn am ei longyfarch ar ansawdd ei araith.

Mae cynhyrchu adroddiad blynyddol yn syniad da, ond nid felly os yw’n ddogfen mor foethus, swyddogol, hunanglodforus, hunanfaldodus ac ymffrostgar ag adroddiad blynyddol y Prif Weinidog. Ceir darlun o Weinidog ar bron pob tudalen ac mae’r adroddiad moethus hwn wedi ei gynllunio gyda’r ymgyrch etholiadol sydd ar ddod mewn golwg.

Pan ddarllenais yr adroddiad gyntaf, yr oedd ei dôn hunanglodforus yn fy atgoffa o’r datganiadau i’r wasg a gyhoeddir gan Mick Bates yn y Canolbarth. Clywsom lawer heddiw am ymffrost y Democratiaid Rhyddfrydol a’r honiadau a wnânt. Rhannaf honiad diddorol gyda chi a wnaed yn y Montgomeryshire Mail, a ddosbarthwyd i’m cartref pan ddychwelais yno y penwythnos diwethaf.

Hwn yw’r cyhoeddiad gorau sydd ar gael.

Ni fyddwn yn rhy ddi-flewyn-ar-dafod, yn eich lle chi. Yn y Montgomeryshire Mail dywedir bod y Democratiaid Rhyddfrydol yn mynnu bod 120 o faterion polisi yn cael eu cynnwys yn y cytundeb partneriaeth. Â yn ei flaen i ddweud y cyflwynwyd 93 o’r 120 o bolisïau ac mae 30 arall ar y trywydd iawn i gael eu cyflwyno [Chwerthin.] Dylai’r Aelodau gofio mai athro mathemateg oedd Mick Bates cyn iddo fynd yn wleidydd.

Byddwn yn disgwyl i adroddiad blynyddol ddangos ochr ffafriol; disgwylid hynny mewn adroddiad blynyddol cwmni preifat. Fodd bynnag, â’r adroddiad hwn i’r eithaf. Pe bai cwmni preifat yn cyhoeddi adroddiad blynyddol o’r fath, câi’r adroddiad ei wrthod, byddai cyfranddaliadau’r cwmni yn gostwng a byddai’r busnes yn methu.

Trafodaf dri mater a grybwyllir yn yr adroddiad. Canlyniadau ac nid gweithgaredd sy’n bwysig. Derbyniwn fod mwy o weithgaredd, gan fod mwy o arian yn cael ei wario. Cynyddwyd ein trethi, ac felly mae mwy o arian ar gael a disgwylir cynnydd mewn gweithgaredd. Y canlyniadau sy’n bwysig. Yn ei araith, canolbwyntiodd Alun Cairns ar lefel y CMC yng Nghymru. Nid yw’r adroddiad blynyddol hwn yn cyfeirio at CMC. Mae’r strategaeth datblygu economaidd genedlaethol—cynllun y Prif Weinidog, a drafododd yn ystod hanner cyntaf y tymor hwn—yn seiliedig ar lefel CMC Cymru. Mae rhaglen Amcan 1, y bwriedir iddi adfywio rhan fawr o Gymru, yn seiliedig hefyd ar CMC. Fodd bynnag, nid oes unrhyw gyfeiriad at CMC yn yr adroddiad blynyddol. Nid yw’r adroddiad hyd yn oed yn herio honiad Plaid Cymru bod CMC yng Nghymru wedi gostwng, y tybiaf sy’n wir hefyd. Pam na wnaiff y Prif Weinidog herio hynny a dweud wrthym fod CMC yng Nghymru yn cynyddu, a darparu ffigurau i brofi hynny?

O ran datblygu gwledig, y canlyniad sydd ei angen arnom yw swyddi mewn cymunedau gwledig, yn arbennig yn y diwydiant ffermio. Pam nad yw’r adroddiad yn nodi nifer y swyddi a gollwyd? Ceir ffigurau i brofi bod swyddi wedi eu colli, a dylid cydnabod hynny yn yr adroddiad. Byddai hynny wedi rhoi hygrededd i’r propaganda moethus hwn, a’i wneud yn adroddiad mwy cytbwys.

Datganaf fuddiant fel aelod o Gyngor Dinas a Sir Abertawe. Croesawaf yr adroddiad hwn. Mae’n bwysig inni ddangos i bobl Cymru sut y gwnaeth Llywodraeth bartneriaeth y Democratiaid Rhyddfrydol a Llafur wahaniaeth a pha mor effeithiol y bu’r Cynulliad Cenedlaethol wrth ddatblygu polisïau a chanlyniadau pendant, o’i gymharu â’r sefyllfa cyn datganoli. Mae’r adroddiad nid yn unig yn rhestru cyflawniadau, sy’n bwysig, mae hefyd yn gosod arwyddbyst ar gyfer ein cyfeiriad yn y dyfodol. Mae diddymu profion cyfnod allweddol 1 mewn ysgolion yn allweddol. Dywed llawer o athrawon a phenaethiaid y siaradais â hwy fod yn rhaid i brofion asesu safonol yng nghyfnod allweddol 2 gael eu diddymu hefyd. Gobeithiaf y gallwn adeiladu ar ein cyflawniadau hyd yma a symud ymlaen i agenda wahanol yn ystod tymor nesaf y Cynulliad. Dylai lleihau’r beichiau a wynebir gan athrawon fod yn rhan o’r agenda honno.

Fel y dywedodd Peter Law ac eraill, rhaid inni gydnabod mai swm yr arian a gawn yn yr adolygiad cynhwysfawr o wariant a wnaeth rhai o’r rhaglenni hyn yn bosibl. Ni all neb wadu hynny. Yr hyn sy’n bwysig yw’r modd y gwarir yr arian hwnnw. Gallem fod wedi ei ddychwelyd, fel y gwnaeth John Redwood, neu gallem fod wedi ei wario’n wahanol. Yr ydym wedi defnyddio’r arian i roi cyfres o bolisïau penodol ar waith drwy fuddsoddi mewn ysgolion a’r gwasanaeth iechyd gwladol. [Torri ar draws.] Teimlaf fel pe bawn yn ymweld ag ysgol yn awr, gan fod y plant ysgol drwg ar y dde i mi yn gwrthod bod yn ddistaw wrth imi geisio siarad.

Ewch i gefn y dosbarth, Nicky. [Chwerthin.]

Yr ydym wedi buddsoddi arian mewn ysgolion ac ysbytai ac mewn polisïau fel gofal cartref am ddim i’r henoed a grant dysgu’r Cynulliad, sy’n cynnig cyfleoedd newydd i bobl. Derbyniaf mai rôl gwrthblaid yw amlygu materion sy’n bwysig yn ei barn hi. Fodd bynnag, fel y dywedodd y Prif Weinidog, ni ellir profi rhai honiadau a wnaed yng ngwelliant 2. Honna gwelliant 2 fod bwlch y CMC rhwng Cymru a gweddill y DU yn lledu. Ble mae’r dystiolaeth o hynny? Nid oes tystiolaeth ar gael.

Alun Cairns a Ieuan Wyn Jones a

Nid ildiaf.

Mae’r arian a fuddsoddwyd yn bwysig, ac ni ellir profi’r honiad bod bwlch y CMC rhwng Cymru a gweddill y DU yn lledu. Nid yw’r Ceidwadwyr wedi trafferthu i gyflwyno gwelliant gan nad oes ganddynt unrhyw beth i’w ddweud. Caewyd 70 o ysbytai pan oeddent mewn grym, rhoddwyd y gorau i gynllunio gweithlu a gadawyd y gwasanaeth iechyd gwladol i fynd â’i ben iddo. Os ydym yn brwydro i fynd i’r afael â’r GIG yn awr, yr hyn a etifeddasom gan y Ceidwadwyr sy’n gyfrifol am hyn.

Fel cyn reolwr yn y sector gwirfoddol a dirprwy gyfarwyddwr y Comisiwn Cyfle Cyfartal yng Nghymru, mae gennyf gryn brofiad o baratoi a gwerthuso adroddiadau blynyddol. Yn ôl yr hyn a ddeallaf o arferion gorau dylai adroddiad blynyddol atgoffa ei ddarllenwyr o dargedau’r flwyddyn cynt a dangos pa rai a gyrhaeddwyd, neu yr aethpwyd y tu hwnt iddynt neu nas cyrhaeddwyd. Dylai adroddiad blynyddol da ddathlu cyflawniad ond dylai hefyd gyfaddef i heriau a phroblemau ac esbonio pam na chyrhaeddwyd targedau. Dylai hefyd ddweud rhywbeth am gynllun y flwyddyn nesaf, yn arbennig sut y caiff y targedau a fethwyd yn y flwyddyn gyfredol eu cyrraedd.

Yn ôl y meini prawf hynny, prin bod yr adroddiad ger ein bron yn adroddiad blynyddol ac yn sicr ni ddylid ei groesawu. Felly, cefnogaf welliannau 1 a 2. Cyfeiria gwelliant 2 at yr holl waith atgyweirio adeiladau ysgolion nas gwnaed. Nid yw’r adroddiad blynyddol fel y’i gelwir yn cyfeirio at hyn. Cawn ddarlun llawnach o ddifrifoldeb y sefyllfa pan fydd cynlluniau rheoli asedau awdurdodau lleol yn barod. Fodd bynnag, mae’r Gweinidog wedi cydnabod mewn Pwyllgor ac mewn atebion ysgrifenedig bod y rhaglen, er gwaethaf buddsoddiad, ar ei hôl hi o ran yr amserlen. Efallai y dylai’r Prif Weinidog gadarnhau ei ffeithiau. Mae hwn yn fater difrifol a byddai adroddiad blynyddol priodol yn dweud wrthym sut yr oedd y Llywodraeth yn bwriadu ymdrin â hyn, ond nid oes gair am hyn. Ni fyddai neb yn gwadu y bu cyflawniadau sylweddol mewn addysg. Fodd bynnag, yn ogystal â’r rhaglen adeiladu ysgolion, nid yw targedau sylweddol eraill yn cael eu cyrraedd, megis y rhai ar gyfer triwantiaeth a gwaharddiadau. Unwaith eto, nid oes sôn amdanynt.

Ni chawn wybod holl fanylion rhai o’r cyflawniadau a grybwyllir yn yr adroddiad. Ceir pryderon ynghylch y cyfeiriad y mae ELWa yn ei gymryd, yn arbennig o ran ariannu dysgu anffurfiol. Disgrifiwyd y Fagloriaeth Gymreig a gyflwynir ar hyn o bryd mewn cynllun peilot fel rhywbeth nad yw’n llawer mwy na chwrs Safon Uwch Gyfrannol â gwaith cymunedol gorfodol. Nid yw hyn cystal â’r hyn a ddisgwyliwyd o’r cynllun gwreiddiol, uchelgeisiol a gweledigaethol. Byddai llawer o athrawon yn dweud wrth y Prif Weinidog y byddai’n well iddo ddarbwyllo’r Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes i wneud rhywbeth am feichiau gwaith papur a rhoi’r gorau i osgoi’r broblem wirioneddol, os yw am wneud Cymru yn lle rhagorol i addysgu a dysgu ynddo. Fel y soniodd Ieuan Wyn Jones, mae grantiau dysgu’r Cynulliad yn newyddion da, ond oherwydd methiant y Llywodraeth hon i negodi anwybyddiad budd-daliadau priodol, maent yn ddi-werth i’r darpar fyfyrwyr tlotaf, yn arbennig y rhai sydd â theuluoedd.

Byddai’r Prif Weinidog yn ein cyhuddo o fethu â dioddef clywed newyddion da a gwrthodaf hynny. Gwn beth yw sbin pan glywaf ef—dyna’r hyn sydd ger ein bron heddiw. Nid adroddiad blynyddol ystyrlon, difrifol yw hwn, ond llwyth o sbin hunanfoddhaus, hunanglodforus. Anogaf y Cynulliad i herio’r Llywodraeth yn hytrach na’i chanmol. Cyn inni golli pob gafael ar realiti, cefnogwch welliannau 1 a 2.

Byddai’n cymryd o leiaf 30 munud i ddelio â phob pwynt a godwyd heddiw gan y 15 siaradwr yn y ddadl fywiog hon.

O ran pwyntiau a godwyd am y GIG, dywedodd Dai Lloyd nad oeddem yn gwneud digon i ymestyn y capasiti i drin pobl yn y GIG. Ni chodais hyn heddiw oherwydd gwneuthum hynny ddoe yn ystod y sesiwn cwestiynau i’r Prif Weinidog. Bu cynnydd o 89 y cant yn nifer y myfyrwyr meddygol a dderbyniwyd yng Nghymru ers 1999. Caiff y targed hwnnw ei gyrraedd erbyn 2005-06. Mae 89 y cant yn gynnydd mawr. Gofynnwyd cwestiynau am y rhestrau aros a’r modd y maent yn berthnasol i driniaeth pobl yn y GIG. Gwelir 85 y cant o bobl sy’n aros mewn adrannau damweiniau ac achosion brys o fewn awr—

Mae’n ddrwg gennyf, Brian, ni allaf ganiatáu ymyriad gan mai dim ond pedair munud a hanner sydd gennyf i siarad.

Mae hwn yn un o’r ffigurau gorau yn y DU. O ran rhestrau aros cleifion allanol, caiff 40 y cant o bobl apwyntiad o fewn tri mis a thros ddwy ran o dair o fewn chwe mis. Caiff 60 y cant o bobl driniaeth fel cleifion mewnol o fewn tri mis ac 85 y cant o fewn 12 mis. Mae hynny yn erbyn cefndir o boblogaeth fwyfwy oedrannus a bregus. Mae arhosiad claf mewn ysbyty ar gyfartaledd yn mynd yn hwy ac mae’r defnydd o welyau yn dwysáu bob blwyddyn. Mae pobl sy’n gweithio yn y gwasanaeth iechyd yn delio â’r pwysau hyn ac yn gwneud hynny’n rhagorol. Yr ydym yn ymestyn capasiti drwy gynyddu nifer y nyrsys, meddygon, ffisiotherapyddion a gweithwyr proffesiynol eraill sy’n gysylltiedig â meddygaeth. Fodd bynnag, nid oes unrhyw fantais o ran disgwyliad gwleidyddol arferol. Gwnawn hyn gan mai dyma’r unig ffordd o ymdrin â phroblem super tanker y GIG.

Yr oedd Nick Bourne yn ddirmygus ynghylch addysg. Nid oes sail dros hynny. Mae morâl athrawon yng Nghymru cystal os nad gwell, nag unrhyw ran arall o’r DU. Yn yr un modd yr oedd yr amcangyfrifon ymchwil addysg uwch yn dda yn gyffredinol. Cododd prifysgolion Cymru yn y tabl. Yr ydym wedi cynnig cymhellion iddynt drwy roi £6 miliwn ychwanegol iddynt yn wobr am eu gwaith da a’u hannog i ddringo ar ris nesaf yr ysgol.

Canmolaf araith Janice Gregory yn arbennig. Gwnaeth bwyntiau am ei hetholaeth ac am bartneriaethau, ac mae hyn yn cynnwys mwy nag un bartneriaeth. Ceir partneriaeth â San Steffan ac mae’n wir y byddai wedi bod yn amhosibl i ni ariannu’r gwaith o gyflwyno mynediad am ddim i Amgueddfeydd ac Orielau Cenedlaethol Cymru heb y newid yn y rheolau TAW a gyflwynodd Gordon Brown ar ôl negodiadau hirfaith â’r Ysgrifennydd Gwladol dros Ddiwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon ar y pryd, Chris Smith. Yr oeddwn yn falch hefyd o glywed yr hyn a ddywedodd Janice am y sganiwr MRI a chymdeithas gymunedol Caerau, oherwydd anelwn am rymuso’r cymunedau tlotaf i godi eu hunain gerfydd eu careiau esgidiau eu hunain. Rhoddwn y cyfle hwnnw iddynt drwy Cymunedau yn Gyntaf.

O ran pwyntiau Pauline Jarman am docynnau bws, wrth gwrs mae partneriaeth â’r awdurdodau lleol—pob un ohonynt. Negodwyd y cynllun gennym ac ymrwymodd pob awdurdod iddo. Fe’i gwnaed ar y cyd â Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, y mae Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf yn aelod ohoni. Yng nghyllideb eleni, a gyhoeddodd Edwina ddim ond wythnos neu ddwy yn ôl, bydd arian ychwanegol ar gael gan fod y cynllun yn fwy poblogaidd na’r disgwyl. Gorau oll yw hyn, oherwydd mae’n cyfrannu at ddatblygu cynaliadwy. Ymrwymodd pob awdurdod i’r cynllun. Efallai y canfu rhai fod y galw yn arbennig o uchel yn eu hardaloedd hwy. Os gellir cytuno ar newid yn y fformiwla gyda CLlLC i gynnwys awdurdodau penodol, gwnawn hynny. Ni ddylai Pauline fod yn sarrug ynghylch hyn; ymdriniwyd â phob un o’i chwynion.

I gloi, soniaf am yr economi. Yr unig beth y gallaf ei ddweud wrth Ieuan Wyn ac Alun Cairns yw na wn i beth yw ystyr yr iaith Saesneg pan fydd yn eu gofal. Dywedodd Alun ein bod yn dlotach yn awr nag y buom ers cenedlaethau. Ni wn beth a ddysgwyd i chi yn Ysgol Gyfun Ystalyfera, ond pan oedd eich plaid chi mewn grym, yr oedd 150,000 o bobl ddi-waith yng Nghymru; erbyn hyn 47,500 sy’n ddi-waith. Mae eich datganiad yn wirion. Gofynnaf i’r Aelodau wrthod y gwelliannau.