Ni fu Cymru erioed yn brin o syniadau neu ddawn greadigol. Er hynny, yn rhy aml, nid yw’r syniadau hyn wedi’u llawn ddefnyddio. I bobl dalentog Cymru, yn hen ac ifanc, yr hyn a ddigwydd yn rhy aml yw eu bod yn mynd oddi yma i fynd yn eu blaen.

Mae ‘Cymru o Blaid Arloesi’, y papur ymgynghorol ar weithredu arloesedd yng Nghymru, yn cyflwyno cynigion y Llywodraeth. Dros y tri mis nesaf, gwahoddir yr Aelodau, a chyrff ac unigolion yng Nghymru i ymateb i’r ymgynghoriad. Credaf fod y ddogfen hon yn gosod y sylfeini ar gyfer economi ddreigaidd arloesol a chreadigol yng Nghymru. Y gwir plaen amdani yw, os na cheir digon o arloesedd yn ein holl weithgareddau, na chyrhaeddwn amcanion y Cynulliad, fel y’u nodwyd yn ein strategaeth datblygu economaidd, ‘Cymru’n Ennill’.

Mae ‘Cymru o Blaid Arloesi’ yn egluro sut y bydd Llywodraeth y Cynulliad yn gwneud arloesedd yn flaenoriaeth economaidd bennaf dros y tair blynedd nesaf. Mae’n nodi sut y byddwn yn gweithio gyda busnes i sicrhau economi Gymreig gyfoethocach a mwy cynaliadwy. Dyma sut y gallwn gyflawni ein hamcanion uchelgeisiol ar gyfer Cymru arloesol, fel y’u nodir yn ‘Cymru’n Ennill’. Gobeithiaf fod yr holl Aelodau’n cydnabod bod arloesedd, mewn economi fodern, wrth wraidd twf mewn cynhyrchiant ac enillion cymdeithasol, a’i fod yn ysgogi cystadleuaeth a datblygu cynaliadwy. Bydd y cynllun hwn yn sicrhau bod yr holl fusnesau yng Nghymru’n effro i her arloesedd.

Bwriadwn fuddsoddi £260 miliwn dros y tair blynedd nesaf i wneud gwahaniaeth yn yr agenda arloesedd a chynhyrchiant yng Nghymru. Fodd bynnag, nid ydym yn cychwyn mewn gwagle. Yr ydym yn rhoi hwb newydd i waith sydd eisoes ar y gweill ledled Cymru, yn enwedig gwaith a gychwynnwyd drwy’r cynllun technoleg rhanbarthol.

Faint o’r £260 miliwn a gyhoeddwyd heddiw sy’n arian newydd, a faint ohono sy’n rhan o’r rhaglenni presennol?

Yr ydym yn cyfrif bod cyllid ychwanegol o £26 miliwn ar gyfer y rhaglen yn y cylch cyllideb presennol

Fel y dywedais, nid ydym yn cychwyn mewn gwagle, gan fod rhaglenni ar waith eisoes. Yr ydym yn rhoi hwb o’r newydd i waith sydd eisoes ar y gweill ledled y wlad. Mae gan Gymru economi fwyfwy amrywiol, ac mae llawer o gwmnïau eisoes yn uchel ar ysgol arloesedd. Mae gennym amrediad o weithgareddau cymorth o’r radd flaenaf i helpu’r holl gwmnïau i ddringo’n uwch ar yr ysgol honno. Mae ystadegau cynnyrch mewnwladol crynswth Cymru’n dangos bod angen i’n cwmnïau yn eu cyfanrwydd ddilyn ôl traed y goreuon yn y byd a rhoi mwy o’u hegni a’u hadnoddau at arloesedd.

Mae enghreifftiau o lwyddiant ledled Cymru, ond rhaid inni ennill safle uwch ar dabl cynghrair ymchwil a datblygu busnes y DU. Rhaid inni ehangu’r goreuon o blith ein gwasanaethau cymorth arloesedd busnes. Mae’r adnoddau ychwanegol sylweddol a gyhoeddwyd yng nghyllideb ddrafft Llywodraeth y Cynulliad yn ei gwneud yn bosibl ehangu ein gweithgareddau arloesedd, yn gyffredinol. Os sonnir am y byd academaidd, mae rhywun yn aml yn meddwl am dechnoleg yn gyntaf; serch hynny, er bod datblygiadau technolegol yn hollbwysig, mae arloesedd yn ymwneud â mwy o lawer na thechnoleg. Ystyriaf fod a wnelo arloesedd yn fwy â phobl na thechnoleg. Credaf fy mod yn siarad ar ran holl aelodau’r Pwyllgor Datblygu Economaidd pan ddywedaf fod rhaid inni gael mwy o ryngweithio rhwng ein cymuned fusnes a’n cymuned academaidd wrth geisio arloesedd llwyddiannus; bydd hyn yn cryfhau’r diwylliant arloesedd ym mhob sector yng Nghymru.

Mae arloesedd yn ymwneud â darganfod dulliau gweithredu mwy clyfar—boed hynny mewn hyfforddi, rheoli, gweinyddu, marchnata neu gyllid. Gallwn helpu creu amgylchedd creadigol i feddwl arloesol gael ffynnu a dyna pam mai’r elfen gyntaf yn y cynllun gweithredu arloesedd yw ymgyrch gyfathrebu arloesedd werth £4 miliwn. Cydlynir hyn gan Awdurdod Datblygu Cymru a bydd yn dangos i bawb—y cwmnïau, y sector preifat a’r cyhoedd yn gyffredinol—yr hyn y gellir ei gyflawni drwy fwy o arloesedd. Credaf y gellir cyflawni hynny orau ac yn fwyaf effeithiol yn lleol. Canolbwyntir, felly, ar weithgareddau rhanbarthol cryf ac ar alluogi cefnogwyr arloesedd lleol.

Mae’r ail elfen yn canolbwyntio ar ddatblygu rhagor o fusnesau â photensial twf mawr. Yr ydym yn cynnig ymgyrch technoleg ac ymchwil a datblygu werth £15 miliwn yng Nghymru, a anelir at ddarparu gwell cymorth ar gyfer datblygu cynhenid a denu rhagor o fewnfuddsoddi o ansawdd da a chynghreiriau byd-eang. Bydd y gweithgareddau hyn yn costio hyd at gyfanswm o £150 miliwn, ac fe’u hwylusir drwy ehangu cysyniad y ganolfan Technium ledled Cymru a thrwy ddefnyddio’r ganolfan masnacheiddio technoleg newydd yn gatalydd i greu cwmnïau sydd â photensial twf eithriadol.

Yr ydym hefyd am sicrhau bod pobl yng Nghymru wedi’u paratoi’n well i arloesi, boed hynny drwy wella sgiliau rheoli, drwy hwyluso cyfraniad y gweithwyr yn ymgyrchoedd cwmnïau dros arloesedd neu drwy ddefnyddio’r rhyngrwyd i helpu cwmnïau i ddatblygu dull mwy strategol o ddatblygu busnes. Gan ddilyn yn naturiol o’r adolygiad o gymorth busnes, yr ydym hefyd yn cynnig cymorth a chyllid arloesedd symlach a mwy effeithiol. Cynigiwn y dylid rhoi un cynllun grant arloesedd hyblyg yn lle SMART Cymru, a’r holl gynlluniau grant arloesedd eraill, gyda dyraniad o £25 miliwn ar gyfer y tair blynedd cyntaf. Yr ydym wedi siarad â busnesau ledled Cymru ac mae’r neges yn glir: rhaid i fusnesau gael y cymorth a’r cyngor y mae arnynt eu hangen, ar yr adeg y mae arnynt eu hangen. Yr ydym yn bwriadu cymryd camau i hwyluso hynny.

A fydd y dyraniad hwnnw o £25 miliwn yn gyllid uniongyrchol gan y Cynulliad ynteu a fydd ar ffurf cyllid anuniongyrchol a reolir gan y banciau o hyd, a fydd yn ei gwneud yn anodd i fusnesau bach ei gael?

Yn y bôn, mae hyn yn golygu rhoi un grant pwrpasol yn lle’r cynlluniau grant arloesedd presennol fel SMART, SPUR a’r grant arloesedd rhanbarthol. Y WDA fydd yn gweinyddu ac yn talu’r grant.

Atgyfnerthir ein cnewyllyn o ymgynghorwyr arloesedd arbennig. Yr ydym am wneud y defnydd gorau o ddoniau rheoli sector preifat Cymru, ar ffurf cymorth i gydweithwyr mewn cwmnïau eraill, drwy gynlluniau mentora, lle bynnag y bo modd. Yr ydym hefyd yn bwriadu newid ffocws cymorth rhanbarthol dewisol i’w wneud yn fwy deniadol i brosiectau sy’n gryf o ran arloesedd.

Yn olaf, yr ydym oll yn cydnabod bod rhaid inni integreiddio ein sefydliadau academaidd yn well â’n heconomi ranbarthol a chenedlaethol. Mae ‘Cyrraedd yn Uwch’, y strategaeth addysg uwch a lansiwyd gan y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes, wedi nodi’r camau cyntaf tuag at sicrhau sector addysg uwch a all gystadlu’n fyd-eang yma yng Nghymru. Yr ydym yn cynnig rhaglen £60 miliwn i integreiddio’n well yr holl weithgareddau cyswllt rhwng cwmnïau a sefydliadau academaidd, i ariannu dull mwy strategol o ymdrin â gweithgareddau’r drydedd genhadaeth yn ein sefydliadau addysg uwch, ac i hybu’r cyllid tymor hir i’r gronfa defnyddio gwybodaeth. Bydd hynny’n sicrhau bod digon o adnoddau ar gael i alluogi cynifer ag y bo modd o weithgareddau rheng flaen mewn colegau neu gwmnïau, ac iddynt botensial masnachol da, i fwrw ymlaen â’u cynlluniau. Mae’r cynllun gweithredu arloesedd hwn yn cyflawni ymrwymiad a wnaed yn ‘Cymru’n Ennill’.

Gwlad fach ond clyfar yw Cymru. Mae llawer y gallwn ymfalchïo ynddo ond rhaid inni wneud yn well a gweithredu’n fwy clyfar mewn marchnad fyd-eang sy’n fwyfwy cystadleuol. Nid busnes technoleg newydd yn unig sydd dan sylw, ond cwmnïau sydd am dyfu a ffynnu mewn economi Gymreig lwyddiannus. Dymunaf ganolbwyntio heddiw ar ein cynlluniau i adeiladu economi Cymru. Gwaetha’r modd, mae’r gwelliannau’n canolbwyntio ar y broses ymgynghori. Gwir obeithiaf y bydd cyfraniadau heddiw’n symud oddi wrth hynny ac yn trafod potensial aruthrol a chyffrous yr agenda arloesedd hollbwysig hon i Gymru.

Gobeithiaf y bydd y cyfnod ymgynghori tri mis, sy’n dechrau heddiw, yn cryfhau’r cynllun. Fe â’r cynllun gerbron y Pwyllgor Datblygu Economaidd ar 14 Tachwedd a gobeithiaf y bydd cymuned economaidd ehangach Cymru hefyd yn cyfrannu i’r ymgynghoriad. Drwy symbylu dadlau bywiog ledled Cymru a galluogi cefnogwyr arloesedd posibl i ddod ymlaen y cyrhaeddwn ein nodau uchelgeisiol ar gyfer economi Cymru a thynnu sylw at y cynlluniau cyffrous ac arloesol sy’n cael eu hyrwyddo. Mae hyn yn ymwneud â Chymru heddiw a rhoi’r economi ddreigaidd yn y rheng flaen. Gyda’n gilydd, gallwn beri i hyn ddigwydd.

I propose amendment 4. Add a new point:

I believe that this debate is being held at the wrong time for two reasons. First, the Economic Development Committee has not discussed this issue at all and the Minister has not sought an opportunity to ask the Committee to respond to his proposals on innovation. Therefore, we will support amendment 2. Secondly, the scheme is being launched today as a consultation document, but the Government is holding a debate rather than making a statement on this. In the past, when a debate on a consultation document has been held, some Ministers have asked the opposition parties to refrain from tabling amendments or to withdraw amendments because the consultation had not taken place. I am looking for a consistent approach from Ministers. Andrew Davies has criticised us today for not proposing amendments to the content of the document. In the past, Sue Essex has criticised us for proposing amendments to the content of a consultation document before consultation has taken place.

Amendment 4 requests that a debate on this subject be held when a response to the consultation is available and the Economic Development Committee has had an opportunity to discuss the consultation.

The document presented today is a useful synopsis of several schemes that are under way. However, the Minister has already stated that only £26 million of the £260 million given as the investment for this scheme is new funding. Although every Assembly Member is in favour of innovation, I wish to ask a few questions about this scheme. The scheme allocates £4 million for a marketing campaign to promote innovation and there is further money for marketing and promotion. Is there any real value in spending substantial amounts of money on a general marketing campaign when innovation will not be relevant to most businesses? Current research by the Federation of Small Businesses, for example, shows that a third of businesses have no desire or ambition to expand. We need to ensure that expenditure on marketing and promotion targets the businesses that wish to expand. We must focus on growth businesses and target scarce resources rather than trying to be all things to all men, which is what the Government’s economic strategy tries to do.

Innovation is driven by people, and the Minister has acknowledged that. Public grants do not stimulate innovation; it is people who have the determination, the drive and the skills to innovate. You cannot create an innovator or an entrepreneur; you can but nurture them. Again, education is important—higher education especially—to open students’ eyes to the potential of innovation.

More important in this context are the skills of business managers and their willingness to innovate. Developing managers’ skills should be the main element of the innovation strategy and any economic growth plans. I do not believe that public expenditure on the economy in Wales has ever seriously got to grips with developing management in business.

I am surprised that this action plan does not refer to the importance of patents to businesses. Although there are references to research and development, such efforts can be futile if the company does not secure patents. We have the Intellectual Property Wales initiative but there is no reference to it in this plan.

An information technology infrastructure is essential to an innovative business. It is ironic that the Minister has proposed his innovation action plan today when, tomorrow, the Finance Minister will cut funding for broadband by £800,000. A fortnight ago, in the draft budget for the next year, £10 million was allocated for broadband: this week, in the final budget, it is £9.2 million. Despite all the spin about the importance of broadband to businesses, the Government is cutting its budget. The public rhetoric tells rather a different story from the financial reality. Perhaps we now understand why the Minister has not made a statement or tabled a debate on broadband in the Assembly, nor presented a paper to the Economic Development Committee on it. It is no wonder that the Minister shies away from scrutiny on broadband if the intention is to cut funding. The Minister should bear in mind that if there is not systematic and substantial public investment in broadband in Wales, we can forget about suceeding through innovation, and forget about ‘A Winning Wales’.

Cynigiaf gwelliant 3. Ar ôl pwynt 2, rhoi:

Wrth gyfeirio at y gwelliannau a gyflwynwyd yn enw Jonathan Morgan, dymunaf dynnu sylw at y diffyg cysylltiad a fu gan y Pwyllgor Datblygu Economaidd creu polisi, fel y’i gelwir, â’r ddogfen. Mae hynny’n gyson â thuedd y Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd i ymbellhau oddi wrth y Pwyllgor. Teg dweud, ar ôl ymron i chwe mis yn ei swydd, fod y Gweinidog wedi dewis ymwneud cyn lleied â phosibl â’r Pwyllgor.

Gŵyr y Gweinidog fod ei wybodaeth a’i ddealltwriaeth o ddatblygu economaidd yn eilradd. Gŵyr y câi’r papur ei feirniadu’n eang, a dewisodd osgoi’r broses arferol gydnabyddedig—a hynny i’r fath raddau fel y gellid dadlau, fel y nododd Elin Jones, fod y ddadl heddiw bron yn ddiwerth gan fod y papur ymgynghorol wedi’i argraffu eisoes. Yn ei araith, gofynnodd y Gweinidog inni gyfeirio at gynnwys y ddogfen, a mynegodd siom nad oedd y gwelliannau’n gwneud hynny—ond mae’r ddogfen eisoes wedi’i hargraffu. Byddai unrhyw welliannau o’r fath a gâi eu cyflwyno a’u derbyn heddiw wedi’u hanwybyddu neu, pe byddem wedi mynnu bod y ddogfen yn cael ei hargraffu, byddai hynny wedi cynyddu ei chost.

Mae’r ddogfen heddiw’n dangos diffyg dealltwriaeth y Gweinidog o fusnes. Mae arloesedd yn codi o’r tu mewn i gorff. Daw o’i bobl—o’r rheolwyr ac o’r rhai ar lawr y gwaith—o’i arferion, o natur y corff a sut y mae’n rhyngweithio. Mae arloesedd yn deillio o gyfathrebu rhwng gwahanol elfennau’r corff a’i gyflenwyr a defnyddwyr ei gynhyrchion a’i wasanaethau. Fe’i hanelir at wella prosesau, datblygu cynhyrchion neu wella’r dull o redeg y corff. Gall arloesedd ddatblygu. Gall ddatblygu o feddwl gwreiddiol a gall arwain weithiau at newid patrwm. Bu astudiaethau dirifedi o darddiad arloesedd a sut y gellir ei hwyluso, a gynigiodd amryw o gasgliadau. Yr wyf yn sicr na fu cynllun o’r brig i’r bôn ar yr ochr gyflenwi gan y wladwriaeth erioed yn un ohonynt. Hynny a gynigir gan y ddogfen hon, sy’n dangos diffyg dealltwriaeth y Gweinidog.

A yw’r Gweinidog yn credu o ddifrif y bydd ‘Cymru o Blaid Arloesi’ yn gwella unrhyw gorff busnes o ran y cwbl y cyfeiriais ato—pobl, arferion, cyfathrebu a chysylltu â chwsmeriaid? Os ydyw, nid yw ond yn dangos ei naïfrwydd.

Rhaid imi fod yn onest, Mr Dirprwy Lywydd: pan ddarllenais y ddogfen yn gyntaf, credais y byddai’n debygol o gostio llawer o arian, yn cyflawni fawr ddim ond, yn y bôn, yn gwneud dim niwed. Erbyn hyn, fodd bynnag, credaf y bydd yn niweidio’r canfyddiad o Gymru, i’r graddau y bydd unrhyw ddyn busnes neu fuddsoddwr posibl yn cael ei anesmwytho gan syniadau’r Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd a chan ymagwedd Llywodraeth y Cynulliad at ddatblygu economaidd fel y’i dangosir yn y papur. Er nad yw arloesedd yn hawdd i’w ddeall, mae rôl y wladwriaeth yn syml. Mae polisïau o ddadreoleiddio a chwtogi biwrocratiaeth yn caniatáu i’r rheolwr ganolbwyntio ar redeg y busnes a cheisio prosesau gwell a chyflymach ac arloesedd. Yr unig fath o arloesedd y bydd y ddogfen hon yn arwain ato yw arloesedd gan y rheolwr sy’n benderfynol o dderbyn grant ac a fydd yn chwilio am fylchau yn y rheolau i gael cymorth ariannol. Mae ar fusnes angen yr amgylchedd priodol i arloesi a’r math iawn o seilwaith, cyfathrebu a chysylltiadau TGCh. Mae’r ffactorau hynny’n caniatáu i fusnes ddatblygu a dod â’r holl agweddau a grybwyllais yn gynharach at ei gilydd.

Ystyrir 3M gan lawer yn un o gyrff mwyaf arloesol y byd o ran ei allu i’w ailddyfeisio’i hun.

Yr wyf wedi gwrando ar eich araith gyda diddordeb. Mae’n amlwg eich bod yn dadlau dros agwedd laissez-faire at economeg, sy’n gyson iawn â pholisi’r Ceidwadwyr. Mae’n ddigon teg ichi gymryd y safbwynt hwnnw. Fodd bynnag, yr ydym ni yn y Blaid Lafur yn llwyr anghytuno ag ef ac yn credu bod rôl i’w chwarae gan y Llywodraeth wrth hybu arloesedd a menter. Dyna’r hyn yr ydym yn ceisio’i gyflawni yn y Cynulliad, ac yr ydym wedi sicrhau canlyniadau gwell o lawer yn hynny o beth nag a wnaeth y Blaid Geidwadol yn ystod ei 18 mlynedd mewn grym, pan ddirywiodd yr economi’n gyflym.

Mae hynny’n amlygu diffyg dealltwriaeth Delyth Evans. Os edrychwch ar y ffigurau am gynnyrch mewnwladol crynswth y pen, gallwch weld, ar ôl pum mlynedd a hanner o weinyddiaeth Lafur a’i haddewidion i gau’r bwlch cyfoeth, fod y bwlch rhwng Cymru a Lloegr yn fwy’n awr nag y bu ers cenedlaethau. Mae’r holl arbenigwyr busnes cydnabyddedig yn dweud y bydd yn mynd yn fwy byth. Rhaid i’r Llywodraeth Lafur dderbyn cyfrifoldeb am hynny.

Mae llawer yn cydnabod bod 3M ymysg cyrff mwyaf arloesol y byd. A yw’r Gweinidog yn credu o ddifrif y bydd ef a chyrff eraill, o’r band un dyn i fusnesau bach a chanolig eu maint a chyrff mwy, yn mynd yn fwy arloesol o ganlyniad i’r ddogfen hon? Mae hynny’n dangos naïfrwydd o ran polisi a rhyngweithio ac nid yw’n ddim mwy nag ymarfer hysbysebu. Bydd yn peri rhagor o ddryswch drwy ychwanegu mwy o grantiau ar ben yr 84 y mae Awdurdod Datblygu Cymru’n eu cynnig eisoes. Mae ar fusnes angen seilwaith a chymorth sector cyhoeddus, ond mae arno angen cymorth sector cyhoeddus ar sail ehangach a nifer llai o grantiau, nid y dryswch y bydd y ddogfen hon yn arwain ato.

Cyn imi ddechrau, rhaid imi ddweud, er mawr gywilydd i ni, nad wyf yn gwbl sicr ynghylch fy sefyllfa o ran datgan buddiant hyd nes y caf lythyr David Melding. Gan hynny, datganaf fuddiant fel cynghorydd dros Ddinas a Sir Abertawe. Yr wyf yn sicr y bydd y Cynulliad yn maddau i mi os yw’r datganiad hwnnw’n anghywir.

Nid wyf yn rhannu sgeptigiaeth Mr Cairns. Yn y cynllun gweithredu, y disgrifiad o arloesedd yw

‘ymelwa yn llwyddiannus ac yn fasnachol ar syniadau newydd’,

sy’n gallu arwain at dwf parhaus a ffyniant economaidd. Mae dwy ystyr i arloesedd yn fy ngolwg i. Gellir cymryd ei fod yn golygu newydd-deb a newid hefyd. Mae’r cynllun yn ymwneud â’r ddau ddull newydd o weithredu a harneisio newid. Yn well byth, po fwyaf y’i hastudiaf, mwyaf y credaf ei fod yn gyfuniad o’r ddau.

Ymysg y nifer fawr o syniadau rhagorol eraill yn y cynllun y mae’r cynnig ar gyfer rhwydwaith integredig o ganolfannau arloesedd sy’n dilyn patrwm yr estyniad o’r cysyniad Technium, sydd wedi profi’n llwyddiant, yn enwedig yn fy etholaeth i, Dwyrain Abertawe. Mae Technium 2 ar y gweill hefyd ac mae Dwyrain Abertawe yn codi’n uwch fyth, os goddefir yr ymadrodd, gyda’r academi gofod Gymreig newydd—y gyntaf yn y DU—a hefyd gyda phentref arloesedd blaengar Port Tawe.

Mae’r academi gofod, a fydd â chyfleusterau addysgol ac atyniadau i ymwelwyr ac a fydd yn gartref i grwpiau ymchwil a datblygu, yn amlygu themâu sylfaenol y cynllun arloesedd. Mae cysylltiad rhwng y dechnoleg a ddefnyddir i anfon llwythi gwerth biliynau o ddoleri i’r gofod a’r gwaith arloesol sy’n mynd ymlaen yn Technium. At hynny, mae elfen addysgol y cynnig yn ategu’r bwriad i hybu arloesedd a bydd yn gymorth i ennyn brwdfrydedd pobl ifanc ynghylch gwyddoniaeth a thechnoleg.

Mae’r cynllun gweithredu’n cydnabod y rhan y bydd yn rhaid i entrepreneuriaeth ei chwarae. Y feincnod i hynny yw Sefydliad Technoleg Massachusetts. Mae ei raddedigion wedi sefydlu dros 4,000 o gwmnïau sy’n weithredol ar hyn o bryd, ac mae 1,000 ohonynt â’u canolfan yn eu talaith gartref. Nid ym maes gwyddoniaeth a thechnoleg yn unig y mae’r mentrau hyn, ond mewn amryw o sectorau. Mae’r effaith leol yn aruthrol, yn enwedig gan fod llawer o’r cwmnïau’n fyd-eang. Gan ymestyn y gyfatebiaeth honno—mae ar raddfa lai, ond yn fuddiol i’r economi er hynny—mae prifysgolion yn yr Iseldiroedd, y Ffindir a Sweden wedi cael effaith gryf yn eu rhanbarthau. Nid ar hap y cafwyd yr enillion hyn; daethant yn sgîl penderfyniad polisi, gyda strategaethau i’w weithredu. Hanfod cynigion y cynllun gweithredu yw’r cyswllt rhwng cwmnïau a’r byd academaidd.

Fel y dengys y ffigurau cymharol, ychydig o’n graddedigion sy’n mynd yn hunangyflogedig. Fodd bynnag, ni olyga hynny fod prinder syniadau. Dangosodd yr un astudiaeth fod eu hyder technegol a’u harloesedd yn debygol o fod yn fwy na’r hyn sydd gan eraill. Er hynny, golyga fod angen anogaeth weithredol a chamau cadarnhaol—fel y rhai ger ein bron—i unioni’r fantol. Cytunaf â’r Gweinidog mai’r adnodd pwysicaf ar gyfer arloesedd yw pobl a’u syniadau. Mae’r gyfres o fesurau a nodir yn y cynllun yn cydnabod hynny ac yn cynnig camau ymarferol i dyfu, hybu, meithrin a datblygu’r syniadau hynny i sicrhau datblygu cynaliadwy a ffyniant a rennir.

Bydd y targedau’n parhau i fod o fudd i’m hetholaeth i, Dwyrain Abertawe, ac yr wyf yn sicr, ar ôl gweithredu’r cynllun yn llawn, y bydd o fudd i Gymru gyfan.

Gallai fod yn fuddiol os dywedaf wrth yr Aelod mai fy nehongliad i o’i datganiad o fuddiant yw ei fod yn ddatganiad gwirfoddol. Nid oedd yn ofynnol o dan y Rheolau Sefydlog ac nid yw’n cydymffurfio â hwy yn ôl pob tebyg o ran manylder y buddiant a ddatganwyd.

Mae’r cynllun gweithredu arloesedd yn nodi’n briodol fod rhaid inni gryfhau ein diwylliant arloesedd yng Nghymru ac mae’n ceisio gwneud hynny. Arloesedd yw’r defnydd llwyddiannus o syniadau newydd, mae’n un o brif ysgogwyr cynhyrchiant a gall roi mantais gystadleuol i gwmni a hyrwyddo twf cynaliadwy. Caiff arloesedd ei ysgogi gan bobl, fel y dywedwyd. Yn y pen draw, mae’n ymwneud â gallu creadigol, dyfeisgarwch a datrys problemau. Mae hefyd yn cynnwys derbyn rhywfaint o risg yn wybodus. Rôl y Llywodraeth yw helpu i greu’r amgylchedd iawn lle y gall arloesedd ffynnu, ac mae’r cynllun gweithredu’n ceisio gwneud hynny. Er hynny, mae’n bwysig cofio mai busnesau yng Nghymru sy’n gorfod derbyn y prif gyfrifoldeb dros arloesi. Mae angen meithrin arloesedd fel ail natur, gan fod swm aruthrol o gynhyrchiant sydd heb ei gyffwrdd yng Nghymru a’r DU. Mae bwlch cynhyrchiant parhaus rhwng y DU a phrif economïau’r byd.

Mae pobl Cymru’n ddyfeisgar. Nid oes ond rhaid inni edrych ar ein diwylliant a’n hanes i sylweddoli hynny ac ystyried y chwarae ar eiriau ym marddoniaeth Dylan Thomas ac R.S. Thomas neu ddychymyg Phil Bennett, Jonathan Davies a J.P.R. Williams ar y cae rygbi. Er hynny, nid ydym bob amser wedi llwyddo i droi’r ddawn ddyfeisgar honno’n fusnes. Yr wyf yn falch felly fod Llywodraeth y Cynulliad yn buddsoddi mewn arloesedd ac yn creu’r amodau iawn i arloesedd gael ffynnu mewn busnesau ledled Cymru. Mae sefydlu’r cynllun grant arloesedd sengl, gwerth £25 miliwn dros y tair blynedd nesaf, i’w groesawu, ond rhaid inni beidio â gorffwys ar ein bri. Rhaid inni barhau i ymdrechu i symleiddio’r holl geisiadau am arian ar gyfer yr holl gymorth ariannol sydd ar gael, yn enwedig i fusnesau bach, drwy Cyllid Cymru mentrus a rhagweithiol.

Atgoffaf bawb fod 99 y cant o’r holl fusnesau’n cyflogi llai na 50 o bobl, 95 y cant yn cyflogi llai na 10 gweithiwr ac mai pobl hunangyflogedig yw 60 y cant o’r holl fusnesau. Hwy yw’r entrepreneuriaid dichonol.

Gadewch inni ystyried y cynllun. Mae Plaid Cymru’n croesawu nodau’r ddogfen hon a neilltuo arian y mae mawr angen amdano ar gyfer arloesedd. Mae ein polisi economaidd yn canolbwyntio ar yr angen i hybu twf mewn busnesau bach a chanolig eu maint yng Nghymru, drwy eu helpu i ddatblygu cynhyrchion a gwasanaethau newydd, a’u galluogi i gystadlu’n well yng Nghymru ac yn y farchnad ehangach.

Gwnaf grwydro am eiliad. Mae llawer o goed yng Nghymru, a dyfwyd ar gyfer y diwydiant cloddio. Yr wyf yn gafael mewn darn o bren, sy’n foncyff o faint nodweddiadol. Sut y gallwn ei droi’n gynnyrch newydd? Yr ateb yw y gallwn wneud teils llawr. Gallwn wneud yr uniad Cymreig, sy’n peri bod coed Cymru’n fwy diddorol pan gaiff ei ddefnyddio mewn dodrefn. Nid oes ond rhaid inni ddatblygu’r syniadau hyn. Mae menter Coed Cymru’n cwmpasu’r syniadau hyn, ac mae potensial i’w datblygu. Nid oes arnom angen cwmnïau mawr i wneud hynny; gall cwmnïau bach ei wneud.

Bu Cymru’n colli tir i weddill y DU o ran proffidioldeb ac allforion, er bod y Llywodraeth hon yn ein hatgoffa o hyd am y lefelau uchaf erioed o gymorth rhanbarthol dewisol. Mae hynny’n adlewyrchu’r angen dybryd am weithredu, nid yn unig i gynorthwyo busnesau mewn arloesedd a chyda chyllid, ond hefyd i newid diwylliant busnesau yng Nghymru i’w gwneud yn fwy cystadleuol ac uchelgeisiol.

Yng Ngorffennaf y flwyddyn hon, nododd Experian fod proffidioldeb cwmnïau Cymru wedi dirywio 56 y cant yn y 12 mis hyd fis Gorffennaf 2002. Mae’n dirywio ers pedair blynedd. Yr elw cyfartalog ar gyfalaf yw’r isaf yn y DU—2.53 y cant, i lawr o 5.76 y cant. Bu gostyngiad o 15 y cant mewn allforion yn 2001-02 o’i gymharu â gostyngiad o ddim ond 6 y cant yng ngweddill y DU. Yn arolwg Ffederasiwn y Busnesau Bach, ‘Lifting the Barriers to Growth in UK Small Businesses’, a gyhoeddwyd yn gynharach eleni, yr oedd traean o’r busnesau yn dweud nad oedd ganddynt uchelgais i dyfu dros y pum mlynedd nesaf. Mae hynny’n adlewyrchu’r anawsterau y mae llawer o fusnesau, yn enwedig busnesau bach a chanolig eu maint yng Nghymru, yn eu profi wrth geisio goresgyn y rhwystr biwrocrataidd sy’n sefyll rhyngddynt hwy a chymorth y Llywodraeth. Er bod Plaid Cymru—the Party of Wales yn croesawu’r arian a neilltuwyd yn y ddogfen hon, mae ganddi lawer o bryderon. Mae profiad y gorffennol wedi dangos, yn rhy aml, nad yw cymorth busnes sector cyhoeddus yng Nghymru’n cyrraedd y busnesau hynny sydd ei angen fwyaf ac sydd â’r potensial mwyaf i hybu economi Cymru.

Busnesau yng Nghymru a fynegodd yr anfodlonrwydd mwyaf gyda chymorth busnes y Llywodraeth yn arolwg Ffederasiwn y Busnesau Bach. Os edrychwn ychydig yn fanylach ar lefelau uchaf erioed y Llywodraeth o wariant ar gymorth rhanbarthol dewisol, nid yw busnesau cynhenid yng Nghymru ond wedi derbyn 27 y cant o’r gwariant ar gymorth rhanbarthol dewisol hyd yn hyn, er eu bod wedi cynyddu cyflogaeth ar gyfradd cost y swydd is na busnesau o’r tu allan i Gymru. Yr oedd y grantiau cymorth rhanbarthol dewisol i gwmnïau Cymreig wedi creu swyddi am gost gyfartalog o £8,745 y swydd, tra bod busnesau’r DU a busnesau tramor wedi creu cyflogaeth am gost gyfartalog o £10,659 a £12,400 yn y drefn honno. Mae busnesau bach yng Nghymru’n haeddu gwell gan y Llywodraeth hon. Yr wyf wedi sôn am y ffigurau am faint busnesau yng Nghymru: mae’n rhaid inni gofio bod llawer ohonynt yn fusnesau bach. Er gwaethaf ymrwymiad Awdurdod Datblygu Cymru ddwy flynedd yn ôl i sefydlu is-adran busnesau bach, nid oes dim wedi digwydd. Beth yw safbwynt y Llywodraeth ar hyn?

Gobeithiwn y bydd y dull rhagweithiol o gynnig cyngor a grantiau, y mae’r ddogfen hon yn cyfeirio ato, yn targedu busnesau bach a chanolig eu maint cynhenid. Yn aml nid yw busnesau bach a chanolig eu maint yn gallu goresgyn rhwystrau biwrocrataidd ac fe’u hatelir rhag cael cyllid cyhoeddus oherwydd cyfyngiadau amser a staffio. Mae mantais gan y busnesau mwy, sydd o’r tu allan i Gymru gan mwyaf. Gallant neilltuo pobl i weithio ar hynny. Gadewch inni obeithio y bydd y grant arloesedd yn cyrraedd ein busnesau bach ac na fydd ond yn creu haen arall o fiwrocratiaeth. Byddai is-adran busnesau bach yn y WDA yn gallu helpu yn hynny o beth, fel y digwyddodd yn Lloegr gyda’r gwasanaeth busnesau bach.

Mae Democratiaid Rhyddfrydol Cymru’n croesawu’r cynllun arloesedd hwn, ‘Cymru o Blaid Arloesi’, sy’n datblygu ac yn rhestru’r elfennau arloesedd yn strategaeth datblygu economaidd Llywodraeth y Cynulliad, ‘Cymru’n Ennill’. Fel un sydd wedi cychwyn busnes preifat a busnes cymunedol, croesawaf y cymorth a ymgorfforir yn y papur hwn. Mae’r hyfdra a amlygwyd gan siaradwyr Ceidwadwyr Cymru’n crynhoi yr hyn sydd wedi bod yn mynd o chwith yn yr economi yng Nghymru. Am gyfnod llawer rhy hir, câi calon economaidd Cymru ei rhwygo allan a’i hanfon i lawr y ffordd i Loegr. Nid oedd Cymru’n ddim mwy na threfedigaeth i Loegr. Yn awr mae gennym gyfle i hyrwyddo a hwyluso datblygu technoleg a busnesau masnachol, a ddaw â ffyniant. Fel y soniwyd lawer gwaith yn y Cyfarfod Llawn, nid yw’r cynnyrch mewnwladol crynswth y pen yng Nghymru ond yn 80 y cant o gyfartaledd y DU. Dyna pam y mae’n hollbwysig inni hybu a chefnogi arloesedd, am fod y potensial hwnnw yn economi Cymru. Rhaid inni feithrin ymagwedd well o lawer at greu swyddi a chymunedau gwych, fel y dywedais lawer gwaith. Wrth drafod arloesedd ac ystyried sut i gael Cymru â swyddi a chymunedau gwych, tynnaf eich sylw at adran gweledigaeth y ddogfen. Rhaid inni feithrin ymagwedd y medraf. Ochr yn ochr â buddsoddi’r miliynau o bunnoedd yn y cynllun hwn, mae gennym gyfrifoldeb i ystyried yr hyn y gellir ei gyflawni drwy hybu ymagwedd y medraf.

Mae’r Cynulliad wedi ymrwymo i ddatblygu cynaliadwy, ac yr ydym dan ddyletswydd statudol i hybu datblygu cynaliadwy yn ein holl weithgareddau. Er mwyn cynnal diwydiant, rhaid inni ddefnyddio technolegau a phrosesau newydd. Mae’r economi sy’n seiliedig ar wybodaeth sydd ohoni’n newid yn gyflym. Er mwyn bod yn gyfysgwydd â’r newidiadau hynny, rhaid inni annog sefydliadau addysgol, yn enwedig mewn addysg uwch, i afael yn y dechnoleg hon a’i defnyddio i ddatrys llawer o’r problemau a welwn o’n cwmpas. Carwn weld mwy o anogaeth i ddatblygu tanwyddau glân, fel echdynnu hydrogen o fiomas, oherwydd dyna ddyfodol ynni glân.

A ydych yn derbyn bod arloesedd yn codi y tu mewn i gorff? Beth bynnag a wnaiff y weinyddiaeth, pa bynnag ddogfennau y mae’n eu cynhyrchu, pa bynnag ddryswch y mae’n ei greu drwy gyflwyno amrediad o gynlluniau cymorth busnes gwahanol, ni fydd yn helpu i newid arferion unrhyw gorff a’i wneud yn arloesol, i sicrhau datblygu’r syniadau newydd hynny. At hynny, a ydych yn derbyn nad datblygwyr syniadau newydd yw’r rhai mwyaf effeithiol mewn busnes? Mae ymchwil yn dangos nad dyfeiswyr syniadau’n aml sy’n cymryd y camau brasaf, ond yn hytrach y rhai sy’n bwrw ymlaen â hwy—mae’r ail gam gyn bwysiced â’r cyntaf.

Mae mwy nag un ateb, fel y dywedais yn fy sylwadau agoriadol. Mae’n gymysgedd. Mewn busnes, yr ydym oll am amrywio ein portffolios a’n hasedau. Mae busnesau masnachol yn cynhyrchu elw, sy’n hwyluso arloesi. Ceir pobl hefyd sy’n datblygu dyfeisiadau pwysig yn eu garej. Mae arloesedd yn cwmpasu amrediad eang o weithgareddau. Yn y ddogfen hon, yr ydym yn cyflwyno cyfleoedd ehangach i gymell pobl i fwrw ymlaen â syniadau arloesol a sicrhau, drwy’r prifysgolion yn enwedig, y gallwn ariannu sgiliau a gwybodaeth dechnolegol.

Yr oedd eich sylwadau am ymagwedd y medraf yn ddiddorol. Credaf yn yr ymagwedd honno. Serch hynny, ym mhle y ceir yr ymagwedd honno yn y ddogfen hon; ym mhle y mae’r symbyliad i ddarparu ymagwedd ac amgylchedd y medraf ar gyfer busnesau?

Kirsty Williams: Mae arnom angen ychydig o symbyliad, Mick.

Mae’n sicr bod arnom angen ychydig o symbyliad, fel y mae Kirsty Williams newydd fy atgoffa. Diolch i chi am ddarparu rhywfaint ohono, Brian. Mae ymagwedd y medraf yn adran gweledigaeth y ddogfen. Gobeithiaf eich bod wedi darllen y ddogfen ac wedi gweld hynny. Mae’r cynllun gweithredu’n tynnu sylw’n briodol at yr angen i hybu’r gwariant ar ymchwil a datblygu yng Nghymru. Mae’n isel ar hyn o bryd, dim ond 0.6 y cant o’n cynnyrch mewnwladol crynswth. Y targed yn ‘Cymru’n Ennill’ yw ei godi i 1 y cant erbyn 2010—mae hynny’n hollbwysig. Fel y mae Aelodau eraill wedi nodi, rhaid i’r £260 miliwn a gyhoeddwyd yn y cynllun hwn gael ei werthuso a’i fonitro’n drwyadl. Efallai y byddwn yn gallu defnyddio rhai o’r prosiectau yn y cynllun gweithredu hwn yn fodelau ar gyfer arloesedd ac arfer da a gobeithio y bydd datblygiadau fel Technium, a roddwyd ar waith gan y Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd, yn llwyddo ac yn cyfrannu at greu Cymru ffyniannus, lle y gwerthfawrogi’r ein sgiliau arloesol.

Mae’n debyg mai trawsffurfio economi Cymru yw’r her bwysicaf sy’n wynebu Cymru, ac mae’n hollbwysig os ydym i gyflawni newid gwirioneddol a gwella ansawdd bywyd a safon byw pobl Cymru. Rhaid inni gadw ein pobl dalentog a galluogi ein hentrepreneuriaid dichonol i lwyddo yng Nghymru. Croesawaf y cynllun gweithredu hwn, sy’n dangos yn eglur y cynnydd a wnawn. Wedi gweld maint yr arloesedd sy’n dechrau dod i’r golwg yng Nghymru, yr wyf yn sicr y bydd yr Aelodau’n cytuno â hynny.

Croesawaf y pwyslais yn y cynllun hwn ar rôl hanfodol y prifysgolion. Mae llawer o enghreifftiau rhagorol o ddiwydiant yn cydweithio’n agos â’n sector addysg uwch, ond gwyddom fod rhaid inni wneud mwy o lawer. Nid yw’r cynllun yn cyfeirio at hybu arloesedd yn gynharach ymysg disgyblion ysgol. Dylid newid hynny; byddwn yn falch o weld cyfeiriad at hynny yn y ddogfen derfynol. Er y bydd y Pwyllgor Datblygu Economaidd yn ymdrin â materion fel gwaith y Bartneriaeth Addysg Busnes ar 14 Tachwedd, pan fydd yn trafod y cynllun gweithredu entrepreneuriaeth, gallai’r cynllun arloesedd hwn fod yn fwy pendant o ran hybu arloesedd mewn addysg. Bydd hyn yn gofyn am weithio ar y cyd â’r Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes. Er mwyn hybu arloesedd mewn amryw o ddisgyblaethau, rhaid inni ystyried o ble y daw’r arloeswyr. Credaf mewn magwraeth yn hytrach na natur a gellir gwneud llawer i feithrin arloeswyr ifanc.

Cytunaf ag Andrew fod arloesedd yn ymwneud hefyd â sgiliau pobl, ond mae’r nifer sy’n astudio gwyddoniaeth yn hollbwysig. Mae llinach hir o wyddonwyr yn y DU: Newton, Darwin, Faraday, Crick, Rosalind Franklin a Nurse, ac enwi ond rhai. Mae cryfder a gallu creadigol ein sylfaen gwyddoniaeth yn ased allweddol yn yr unfed ganrif ar hugain. Mae Prydain wedi cynhyrchu 44 o enillwyr Gwobr Nobel yn y 50 mlynedd diwethaf—mwy na’r un wlad arall heblaw’r Unol Daleithiau. Fodd bynnag, dylem gydnabod mai dim ond 8 ohonynt a fu yn yr 20 mlynedd diwethaf.

A wnewch ychwanegu at eich rhestr o wyddonwyr bennaeth y prosiect gwyddonol mwyaf yr ymgymerodd y ddynol ryw ag ef erioed, sy’n hanu o Aberdâr?

Gwnaf, wrth gwrs. Rhaid inni wynebu’r her hon a sicrhau bod ein pobl ifanc yn rhannu cyffro gwyddoniaeth ac arloesedd. Rhaid inni wrthdroi’r dirywiad mewn mathemateg, ffiseg a pheirianneg ac annog mwy o bobl i fod yn athrawon gwyddoniaeth. Gwn fod gennym fenter ragorol, ond rhaid inni wneud rhagor.

Gofynnaf am inni wrthsefyll, ar bob cyfrif, unrhyw symudiad i gyflwyno ffïoedd ychwanegol ar gyfer y prifysgolion gorau, fel y’u gelwir. Mae angen rhagor o fuddsoddi os yw ein prifysgolion i fod yn gystadleuol, ond byddai ffïoedd ychwanegol yn anghymhelliad i’n pobl ifanc. Gan nad yw Cymru mor ffyniannus â rhannau eraill o’r DU, câi ffïoedd ychwanegol effaith anghymesur. Mae myfyrwyr tlotach, y daw llawer ohonynt o Gymru, wedi’u tangynrychioli eisoes yn y prifysgolion mwyaf eu bri, a bydd ffïoedd ychwanegol yn gwaethygu’r sefyllfa hon. Byddai hynny’n cael effaith andwyol ar y gwaith o annog ein pobl ifanc i ddilyn gyrfa mewn ymchwil a datblygu.

Os goddefir yr ymadrodd, efallai fod Cymru’n fach ond gall fod yn glyfar. Os ydym am gyflwyno Cymru i fusnesau mawr fel gwlad fawr, mae’n hollbwysig inni gael uchelgeisiau mawr i ddatblygu, hybu a gwneud y defnydd gorau o’n potensial i arloesi yng Nghymru.

in Welsh I declare an interest as a director of Gwernafalau Ltd in Caernarfon—an innovative company; I am chair of the advisory board of the School for Business and Regional Development at the University of Wales, Bangor; president of South Caernarfon Creameries and prospective chair of Designate, a science promotion trust. In all these areas, I have an interest in innovation and especially in how to turn opportunities that arise from scientific research into commercial opportunities that can create new jobs and raise the standard of living throughout Wales.

in Welsh I welcome the publication of this consultation document today, and I will need more time to make a formal response. However, I must reiterate the point that only 10 per cent of the £260 million that is being announced today—£26 million—is new money. That is also over three years, and will work out at about £8 million a year. Ninety per cent of the total has been previously announced, therefore, this is just a matter of repackaging old programmes that have already been launched. I welcome the new £26 million, but I am not sure whether it is sufficient to make a real difference in this crucial field.

in Welsh Many scientific and technical inventions have been created in our universities over the years. The tragedy is that these are developed and turned into businesses and work opportunities far away, mostly in England. It is disgraceful that we continue to tolerate this failure. Neither the Government in Westminster nor that in Cardiff have yet succeeded in solving this problem. Therefore, I wish the Minister well in his efforts and hope that the scheme will be a success.

yn Saesneg Tynnwyd sylw at y methiant yng Nghymru i droi arloesi gwyddonol yn gynhyrchion gwerthadwy yn rhifyn y mis hwn o Newyddion Gwynedd dan y pennawd mawr:

yn Saesneg Dim croeso i ddyfeiswyr Gwynedd…ond croeso cynnes iddynt yn Lloegr.

yn Saesneg Dywed cyfarwyddwr dylunio a thechnoleg Prifysgol Cymru, Bangor yn yr erthygl hon:

yn Saesneg Dro ar ôl tro, yr ydym wedi mynd at gwmnïau lleol gyda phrototeip o ddyfais neu declyn, a oedd yn barod i’w fasgynhyrchu. Ond dro ar ôl tro, mae’n ymddangos ein bod yn bwrw ein pennau yn erbyn y wal...O ganlyniad, fe â’r myfyrwyr i Loegr i gael cymorth gan weithgynhyrchwyr sy’n barod i feithrin doniau dyfeisio newydd a phrofi gwerth eu syniadau o ran marchnata a chreu swyddi.

yn Saesneg Ddydd Gwener diwethaf, euthum i ddarlith gan un o gynfyfyrwyr enwocaf Bangor, yr Athro Ron Pethig. Teitl y ddarlith oedd, ‘Taith o Ddyffryn Ogwen i Silicon Valley’, sy’n dweud y cyfan. Mae’r Athro Pethig bellach yn llywydd ar Aura Bio-Systems Incorporated yng Nghaliffornia, sy’n gwireddu’r cyfleoedd a gododd o’i ymchwil ym Mangor ac yn creu swyddi yn eu sgîl. Bu’n rhaid iddo symud i Galiffornia i gael y cyfalaf menter angenrheidiol i ddatblygu ei waith. Yr oedd am wneud hynny ym Mangor, ond nid oedd yn bosibl. A bod yn deg, mae gan yr Athro Pethig gartref ym Mhorthaethwy ac mae’n croesawu’r Technium Opteg yn Llanelwy. Nid allwn ond gobeithio y bydd y Technium hwnnw, a’r rhai eraill y cyfeirir atynt yn y ddogfen hon—gan gynnwys y Technium meddalwedd arfaethedig ym Mharc Menai—yn sicrhau y gwneir defnydd llawn yn lleol o’n hymchwil yn y dyfodol.

yn Saesneg Fodd bynnag, dywedaf eto na fuddsoddir digon o arian o gwbl mewn gwaith ymchwil a datblygu yng Nghymru. Dim ond 2.2 y cant o arian Llywodraeth y DU ar gyfer gwaith ymchwil a datblygu sy’n cael ei wario yng Nghymru, a dim ond 1.7 y cant o arian y sector preifat. Rhaid inni gynyddu hynny. Mae perygl hefyd o danariannu ym mlaenoriaeth 2, mesur 3 o Amcan 1, y rhan sy’n ymwneud ag arloesedd. Rhaid inni ddefnyddio’r adnodd hwnnw ar gyfer arloesedd cyn iddo ddod i ben. Rhaid iddo helpu i ddatblygu cyrsiau sy’n berthnasol i fusnesau bach a chanolig eu maint yng Nghymru, yn enwedig cyrsiau Meistr mewn Gweinyddiaeth Busnes, sy’n cynhyrchu llawer o ddoniau y mae mawr angen amdanynt. Rhaid inni feithrin diwylliant o fentro masnachol, ac o barodrwydd i roi amser ac arian i gefnogi syniadau. Gwnaf bob dim posibl i symud yr agenda hon yn ei blaen, a gobeithiaf y darperir yr adnoddau angenrheidiol i sicrhau ei bod yn llwyddo.

Mae arloesedd yn ymwneud â syniadau. Gwaetha’r modd, mae llawer o’r hyn a glywsom y prynhawn yma, yn enwedig gan y grŵp Ceidwadol, yn dangos bod diffyg llwyr o ran syniadau ar y pwnc hwn. Mae hynny’n dangos bod y Blaid Geidwadol wedi colli cysylltiad, a dyna pam nad yw mewn grym.

A wnewch chi ildio?

Na wnaf.

Nododd Delyth Evans yn gwbl briodol fod barn y Ceidwadwyr yn gyson o leiaf. Credant mewn laissez faire, yn economi’r farchnad ac mewn gadael i bob dim gael ei benderfynu gan y farchnad.

A wnewch chi ildio?

Na wnaf.

Mae’n farn gyson o leiaf, ond gwelsom ganlyniadau hynny o’n cwmpas ym mhob man. Y rheswm dros y bwlch anferth yn lefelau’r cynnyrch mewnwladol crynswth y pen rhwng Cymru a’r DU yw bod y Llywodraeth Geidwadol a’r Canghellor y Trysorlys Ceidwadol, Geoffrey Howe, wedi gwneud niwed difrifol i sector gweithgynhyrchu Cymru yn 1981. Mae Llywodraethau Ceidwadol wedi niweidio’r diwydiannau dur a glo yn ddifrifol —[Torri ar draws.]

Mae’r Llywodraeth hon yn credu mewn creu economi newydd sy’n seiliedig ar wybodaeth. Croesawaf gyfraniad Dafydd Wigley. Yr oedd yn un o’r ychydig gan yr wrthblaid y prynhawn yma a oedd yn cydnabod bod hon yn agenda anferth. Yr wyf wedi cydnabod yn fy araith y prynhawn yma, ac yn y cynllun gweithredu hwn, fod rhaid inni oddiweddyd rhannau eraill o’r byd. Ni allwn adael y materion hyn i’r farchnad.

Yng Ngorffennaf, cyhoeddais fuddsoddiad o £100 miliwn i ledaenu band eang ledled Cymru er mwyn ymdrin â methiant y farchnad. Gwelsom ganlyniadau tra-arglwyddiaeth y farchnad ar economi Cymru. Mae’r cynllun gweithredu arloesedd hwn yn ymdrin â’r modd y gallwn hybu arloesedd yn economi Cymru, drwy adeiladu ar sail partneriaethau cyhoeddus-preifat.

Yr wyf wedi gweithio mewn diwydiant ac mewn gweithgynhyrchu. Mae’r ddogfen hon yn nodi sut y gall y sectorau cyhoeddus a phreifat gydweithio i beri i economi Cymru fod yn fwy arloesol, creadigol a chynhyrchiol. Dywed y Ceidwadwyr mai dull gweithredu o’r pen i’r gwaelod yw hwn. Er hynny, mae David Rosser—cyfarwyddwr Cydffederasiwn Diwydiant Prydain Cymru—Grŵp Strategaeth Peirianneg a Gweithgynhyrchu Cymru ac uwch is-lywydd Airbus oll wedi croesawu’r ddogfen hon. Maent yn bobl fusnes ddifrif sy’n ymwneud â gweithgynhyrchu modern.

Cytunaf fod a wnelo hyn â mwy nag ymchwil a datblygu. Mae hefyd yn ymwneud â thechnoleg, pwynt a wneuthum yn rymus yn fy rhagymadrodd. Mae un o bwyntiau gweithredu’r ddogfen yn ymdrin â’r ffaith bod arloesedd yn ymwneud â phobl. Soniodd Alun Cairns am 3M. Ei reolwr personél sy’n cadeirio gweithgor y bartneriaeth gweithleoedd, sy’n rhan o fenter gan yr Adran Masnach a Diwydiant. Mae gan 3M brosesau cynhyrchu arloesol sy’n cynnwys y rheolwyr a’r gweithlu—

Mae’n ymwneud â mwy na rheoli, mae’n ymwneud â datblygu diwylliant arloesedd o fewn y cwmni cyfan.

Fel y dywedais, croesawaf gyfraniad Dafydd Wigley. Fel minnau, mae’n cydnabod yr heriau sydd o’n blaen o ran—[Torri ar draws.]

Mae Dafydd Wigley, fel minnau, yn cydnabod yr heriau sy’n gysylltiedig â thrawsffurfio economi Cymru. Rhaid inni ddefnyddio doniau ein pobl, doniau’r sector cyhoeddus, y doniau sydd gennym mewn addysg uwch ac, yn fwy na dim, y doniau a geir mewn llawer o’n cwmnïau, y rhan fwyaf ohonynt yn rhai bach. Mae’n ymwneud â dull gweithredu tîm a newid y diwylliant mewn cwmnïau yng Nghymru.

(NDM1198)

Caiff tân effaith ddinistriol ar ein cymunedau. Mae’r nifer yr effeithir arnynt bob blwyddyn yng Nghymru’n gymaint â phoblogaeth cymuned fach. Nid yw canlyniadau tân yn cyffwrdd ag ardal fach a nifer gyfyngedig o bobl yn unig; caiff trawma oherwydd anaf neu farwolaeth sgîl-effaith sy’n ymledu’n bell. Gall gymryd blynyddoedd i bobl wella ar ôl colli cartref ac eiddo personol.

Mae ein bywydau’n mynd yn fwyfwy diogel ac mae pobl, yn gwbl briodol, yn mynnu’r safonau iechyd uchaf a mwy o amddiffyniad rhag troseddu. Fodd bynnag, wrth ystyried tân, mae llawer mwy o ddifaterwch, ac mae llawer yn ymddiried mewn lwc neu’n rhoi eu bywydau dan ofal synhwyrydd mwg sy’n aml yn flynyddoedd oed a neb erioed wedi cyffwrdd ynddo. O ran diogelwch rhag tân, mae’r syndrom ‘ni wnaiff byth ddigwydd i mi’ ar waith yn aml.

Eto mae tân yn risg gwirioneddol i bawb. Mae ein cartrefi’n llawn plastigau a deunyddiau a fyddai’n lladd o fewn munudau pe caent eu cynnau. Hefyd, mae’n ymddangos bod llosgi bwriadol yn fwy cyffredin nag erioed. Dyna pam y mae mynd i’r afael â phroblem tân ac anafiadau sy’n gysylltiedig â thân yng Nghymru yn flaenoriaeth gan Lywodraeth y Cynulliad.

Yr wyf yn falch o record y Cynulliad yn y maes hwn. Bydd yr Aelodau’n gyfarwydd â’r adroddiad ‘Wired for Safety’, a gyflwynais i’r Cynulliad yn Hydref 2001. Ceisiai roi’r materion sy’n ymwneud â phroblemau sy’n gysylltiedig â thân yng Nghymru, a’r atebion i’r problemau hynny, yn eu cyd-destun a diffinio set gynhwysfawr o argymhellion i hyrwyddo atal tân. Cymeradwywyd yr adroddiad gan y Cynulliad a rhoddwyd croeso cynnes iddo ledled y DU. Yr ydym ar flaen y gad ar y mater hwn yn y DU.

Mae dros flwyddyn ers cyhoeddi ‘Wired for Safety’, a bydd yr Aelodau’n meddwl tybed pa gynnydd a wnaed, os y gwnaed unrhyw gynnydd. Bu’n rhaid inni ymdrin â rhai materion, ac yr ydym yn dal i ymdrin ag eraill, yn enwedig mewn cysylltiad â thaenellwyr dŵr domestig. Fodd bynnag, ailadroddaf fy ymrwymiad i ac ymrwymiad Llywodraeth y Cynulliad i ‘Wired for Safety’.

Yr ydym yn bwrw ymlaen â llawer o’r cynigion a geir yn yr adroddiad. Tra ymdriniwn â’r materion technegol ynghylch systemau taenellwyr dŵr, yr ydym yn ystyried sefydlu prosiect arddangos—i’n goleuo ar yr arfer gorau yn y maes hwn—yng Nghastell-nedd Port Talbot lle y gosodir taenellwyr dŵr mewn clwstwr bach o dai. Yr ydym wedi rhoi £1.6 miliwn i ddarparwyr tai cymdeithasol ar gyfer rhaglen o osod synwyryddion mwg gwifredig—fe’u gosodwyd mewn ymron i 31,000 o gartrefi hyd yn hyn eleni—gyda golwg ar osod synhwyrydd gwifredig yn yr holl dai cymdeithasol erbyn 2005.

Yr ydym wedi gofyn am geisiadau am gynlluniau atal tân arloesol gan ddarparwyr tai cymdeithasol ac wedi rhoi dros £200,000 i 10 cynllun at amryw o ddibenion: hyfforddi grwpiau sy’n agored i niwed; darparu offer diogelwch rhag tân yng nghartrefi rhai sy’n agored i niwed; a gardiau drws tân arbenigol i’w defnyddio mewn cartrefi i’r henoed. Yr ydym yn ymchwilio i ganfod sut y gallwn ddylanwadu ar y ddapariaeth o fesurau diogelwch rhag tân a thaenellwyr dŵr mewn tai amlfeddiant, gan weithio, wrth gwrs, o fewn y cyfyngiadau statudol sydd arnom. Ychydig o bwerau sydd gennym yn y maes hwn. Fodd bynnag, yr ydym yn ymchwilio i’r hyn y gellir ei wneud o fewn ein pwerau presennol, ac yr wyf yn ffyddiog y deuwn o hyd i ddulliau o ymdrin â’r mater pwysig hwn.

Yr ydym yn bwriadu cychwyn ymgyrch hybu ymwybyddiaeth genedlaethol fawr, gan weithio gyda’r gwasanaethau tân, a ffocws rhanbarthol yn elfen hanfodol iddi. Caiff yr ymgyrch ei lansio dros y Nadolig a’r flwyddyn newydd. Mae ein hystadegwyr mewn trafodaeth â’u cydweithwyr yn y gwasanaethau tân a Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru ynghylch yr angen am gasglu data mwy cynhwysfawr i oleuo polisïau diogelwch rhag tân cymunedol yn y dyfodol. Hefyd, yr ydym wedi newid ein cynllun effeithlonrwydd ynni cartref fel bod yr holl ymgeiswyr y rhoddir blaenoriaeth iddynt, gan gynnwys yr henoed, cleifion cronig a phobl anabl, a theuluoedd ar incwm isel, yn gallu cael synwyryddion mwg â batri 10 mlynedd oes hir, yn rhad ac am ddim.

Yn ogystal â’r gwaith pwysig a geir yn ‘Wired for Safety’, mae’r gweithgor diogelwch tân cymunedol yn ystyried llosgi bwriadol a’i ganlyniadau. Mae’n bwysig inni ddatblygu strategaeth llosgi bwriadol gynhwysfawr i Gymru, ar y cyd â chyrff eraill. Yr wyf yn ffyddiog, ar ôl cyflwyno’r adroddiad terfynol, y bydd gennym lasbrint clir ar gyfer mynd i’r afael â’r problemau hyn yng Nghymru. Gobeithiaf y byddwn yn trafod yr adroddiad hwn yn y Cynulliad.

Gan bwysleisio’r dull partneriaeth a’r cysylltiadau clòs a grewyd rhwng y gwasanaeth tân yng Nghymru a Llywodraeth Cynulliad Cymru, yr wyf yn falch bod Llywodraeth y Cynulliad yn bartner ymroddedig, gyda’r tri gwasanaeth tân, yn y gwaith o sefydlu ymddiriedolaeth diogelwch tân cymunedol Cymru. I’r diben hwnnw, mae Llywodraeth y Cynulliad yn cyfrannu 50 y cant o gostau sefydlu a rhedeg yr ymddiriedolaeth dros y tair blynedd nesaf. Cylch gorchwyl yr ymddiriedolaeth yw gwella ansawdd bywyd yng Nghymru drwy ostwng nifer y marwolaethau a’r anafiadau oherwydd tân y gellir eu hatal, drwy ymhel â thri maes gweithgaredd penodol: ymgyrchu hyrwyddol ac addysg gyhoeddus; ymchwil i ddeall achosion marwolaethau ac anafiadau oherwydd tân yn well; a grantiau i hybu mentrau diogelwch rhag tân lleol. Bydd yr ymddiriedolaeth mewn sefyllfa ddelfrydol i fwrw ymlaen â nifer o’r argymhellion a geir yn ‘Wired for Safety’ ac yn yr adroddiad ar losgi bwriadol, ‘Up in Flames’.

Gan ei fod yn gorff i Gymru gyfan, mae’r ymddiriedolaeth yn cwmpasu’r gwasanaethau tân yng Nghymru, gan hwyluso cydweithio strategol a gweithredol a chynnig darbodion maint na ellid eu cael fel arall. Bydd yr ymddiriedolaeth yn cefnogi agweddau ar ddiogelwch rhag tân cymunedol, gan gydnabod gwahaniaethau rhanbarthol y gwasanaethau tân a’u hagendâu, ond yn darparu ar gyfer sawl elfen debyg a geir ledled y wlad. Bydd yn adeiladu ar y sylfeini y gwnaethom eu gosod ar gyfer polisi diogelwch rhag tân cymunedol a bydd yn ffocws i weithgarwch yn y maes hwn yn y dyfodol.

Y ffordd ymlaen yw ymladd ac atal y problemau sy’n achosi tanau yn y lle cyntaf, cyn iddynt ddod yn berygl i fywyd. Ein polisïau mewn cysylltiad â thanau domestig a llosgi bwriadol, a’r bartneriaeth glòs rhwng Llywodraeth y Cynulliad, y gwasanaethau tân a’r holl gyrff sy’n gysylltiedig ar bob lefel, yw’r symbyliad i fwrw ymlaen â’r gwaith ataliol pwysig hwn. Gyda’i gilydd, mae ein gwaith yn ffurfio strategaeth diogelwch rhag tân gynhwysfawr i Gymru ac mae’n ein rhoi yn y rheng flaen yn y gwaith hwn yn y DU. Mae’n ategu’r gwaith sy’n digwydd yn y DU ac mae’n ein galluogi i rannu’r arfer gorau â rhannau eraill o’r DU ac i ddylanwadu ar bolisïau ar faterion sydd heb eu datganoli ond sy’n effeithio er hynny ar fywyd yng Nghymru. Cymeradwyaf ein gwaith yn y maes pwysig hwn o ddiogelwch cyhoeddus i’r Cynulliad, ac edrychaf ymlaen at ddadl adeiladol ar y gwaith a wnaed yng Nghymru, sy’n digwydd am y tro cyntaf yn y DU.

Nid yn aml y gallaf ddweud fy mod yn llawn gefnogi pob dim a ddywedodd y Gweinidog ac, yn wir, yn ei groesawu. Dylid canmol cynigion yr adroddiad a’r gwaith a wnaed gan y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai a chan y Cynulliad wrth hyrwyddo diogelwch rhag tân yng Nghymru. Bydd unrhyw un a fu’n gwylio’r teledu’n ddiweddar yn ymwybodol o’r ymgyrch diogelwch rhag tân ddiweddaraf. Ychydig iawn o bobl na fyddent yn teimlo, a hynny’n gwbl briodol, wrth weld dau blentyn ofnus yn gwasgu at ei gilydd gan weiddi am riant, tra bo fflamau’n llyfu’r drws a mwg yn llenwi’r ystafell. Nod yr hysbyseb yw rhoi ysgytwad a, thrwy hynny, sbarduno pobl i gymryd camau i atal digwyddiadau o’r fath. Gwaetha’r modd, gwireddwyd digwyddiadau o’r fath yn rhy aml. Clywsom ormod o weithiau am ddinistrio cartrefi a bywydau gan dân, a hynny’n aml pan fo synhwyrydd tân wedi’i osod. Nid yw’r synwyryddion hynny o fawr ddefnydd os tynnwyd y batri neu os nad ydynt yn gweithio’n iawn. Felly, mae’r gwaith a wneir i ddarparu diogelwch rhag tân gwifredig—

Y cwbl a ddywed y gwelliant yw ein bod yn gweithredu yn enw Cynulliad Cenedlaethol Cymru—yr wyf yn gobeithio mai felly y mae.

Ym mis Medi—a gobeithiaf y gwnaiff Cynulliad Cenedlaethol Cymru nodi hyn, gan ei fod yn nodi rhai pethau sy’n digwydd yn y Gogledd—penderfynodd Awdurdod Tân Gogledd Cymru, yr wyf yn falch o fod yn gyn-aelod ohono, ei bod hefyd yn bryd iddo yntau weithredu. Cofnodwyd naw o farwolaethau oherwydd tân yn y rhanbarth ers dechrau 2000. Yr oedd chwech o’r rheiny’n fenywod a oedd yn byw ar eu pen eu hunain, ac yr oeddent oll dros 60 mlwydd oed. Efallai y byddai synhwyrydd mwg gwifredig wedi rhoi amser iddynt ddianc neu wedi tynnu sylw pobl i ddod i’w cynorthwyo, ac achub eu bywydau drwy hynny.

Gall y Cynulliad ddylanwadu ar drefniadau o ran tai cymdeithasol, tai cyngor a chartrefi a ddarperir gan gymdeithas dai. Felly, mae’r arian a ddarperir i hyrwyddo gosod synwyryddion mwg gwifredig yn y tai hyn i’w groesawu. Fodd bynnag, mae anheddau preifat yn peri problem. Fel y mae ffigurau y Gogledd yn profi, pobl oedrannus yw’r rhan fwyaf o’r bobl sy’n agored i niwed, a gallai eu hadnoddau fod yn brin. Gobeithiaf y bydd y Gweinidog yn ystyried datblygu’r cynllun effeithlonrwydd ynni cartref i gynnwys gosod synwyryddion tân.

Mae’r sawl sy’n byw mewn tai amlfeddiant hefyd mewn perygl. Gobeithiaf y byddwn ni, fel Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn gallu ystyried cynllun trwyddedu i Gymru gyfan, I’w gwneud yn orfodol gosod synwyryddion mwg mewn tai amlfeddiant. Fel y dywedodd y Gweinidog, ceir tystiolaeth gynyddol bod defnyddio systemau taenellwyr dŵr domestig yn gallu bod yn fwy effeithiol na dyfeisiadau diogelwch rhag tân eraill. Gobeithiaf nad ydym yn cloriannu canlyniadau ariannol gosod y systemau hynny yn erbyn cost achub bywydau.

Yr wyf yn falch o gefnogi’r cynnig. Bydd yn rhoi Cymru ar y blaen mewn arfer diogelwch rhag tân ac mae i’w groesawu.

Ceir y lefelau uchaf o anghydraddoldeb iechyd yng Nghymru ac yng ngweddill y Deyrnas Unedig ymysg pobl sy’n profi damweiniau neu’n cael anafiadau. Os yw’r Cynulliad wedi ymrwymo i fynd i’r afael ag anghydraddoldeb iechyd, dyma faes y bydd yn rhaid inni fod yn weithgar ynddo er mwyn gwneud gwahaniaeth. Caiff cannoedd o bobl yng Nghymru eu hanafu gan dân, a chofnodir rhwng 10 a 20 o farwolaethau sy’n gysylltiedig â thân bob blwyddyn. Fel yr awgrymodd y Gweinidog, gall tanau beri llawer math o ddioddefaint i bobl. Yr hyn sy’n fwy annerbyniol na’r gofid a’r anafiadau hyd yn oed yw’r ffaith y gellid atal hyd at 80 y cant o’r anafiadau os câi larymau tân addas eu gosod.

Dros y 15 mlynedd diwethaf, bu cynnydd yng nghanran y cartrefi y gosodwyd larymau tân ynddynt o lai na 10 y cant yn 1987 i dros 80 y cant ar hyn o bryd. Ni fydd rhoi larymau tân yn ddigon ynddo’i hun. Mae ‘Wired for Safety’ yn cyfeirio at ganfyddiad y Swyddfa Gartref nad yw hyd at 10 y cant o’r larymau’n gweithio. Yn rhifyn yr wythnos hon o’r British Medical Journal, ceir adroddiad sy’n nodi nad yw hyd at 50 y cant o’r larymau tân yn gweithio mewn cymunedau lle y mae risg mawr o dân. Felly, mae llawer o’r cartrefi y darparwyd larymau tân ynddynt yn y cymunedau hyn heb fod yn ddiogelach na’r rhai sydd hebddynt. Ceir rhai larymau nad ydynt yn gweithio am fod y batris ar goll neu wedi dod i ddiwedd eu hoes. Ceir rhai larymau sydd wedi’u datgysylltu ac mae llawer ohonynt ar goll. Dyma pam ei bod yn bwysig inni fwrw ymlaen ag argymhelliad yr adroddiad y dylid defnyddio larymau gwifredig, yn hytrach na larymau confensiynol, mewn tai cymdeithasol ledled Cymru. Hyd nes y bydd yr holl larymau’n wifredig, ni fyddwn yn gallu delio’n effeithiol â’r dioddefaint a’r anafiadau diangen hyn.

Os derbyniwn fod modd atal hyd at 80 y cant o’r anafiadau drwy ddefnyddio larymau iawn, mae’r budd ychwanegol a geir o daenellwyr dŵr yn amlwg. O ganlyniad i hynny, gellid atal llawer o’r anafiadau sy’n gysylltiedig â thân. Fel y dywedodd y Gweinidog yn ei chyfraniad, mae fy awdurdod lleol i, Castell-nedd Port Talbot, yn rhan o gynllun peilot i osod taenellwyr dŵr. Mae hynny’n briodol, gan fod Castell-nedd Port Talbot yn un o’r chwe awdurdod lleol gorau yng Nghymru o ran gosod dyfeisiadau gwifredig yn ei dai—gosodwyd dyfeisiadau gwifredig mewn dros 75 y cant o’i dai. Er hynny, mae perfformiad y sector cymdeithasau tai o ran gosod dyfeisiadau gwifredig yn anghyson ac mae’n amrywio o 30 y cant i 100 y cant yn y prif gymdeithasau tai yn fy etholaeth i. Dyma’r ffordd ymlaen, gan fod yr anghydraddoldeb iechyd enbyd yn amlwg iawn mewn anafiadau oherwydd tân. Gobeithio, os cyflwynir y polisïau hyn ac os gweithredir argymhellion yr adroddiad, y bydd yr anghydraddoldebau hynny’n perthyn i’r gorffennol.

Efallai ei bod yn briodol ein bod yn trafod tanau ar 5 Tachwedd. Fe’n hetholwyd i archwilio a sicrhau bod y weinyddiaeth bresennol yn cael ei galw i gyfrif am ei chynigion polisi. Mae’n ofynnol inni fod yn bragmatig pryd bynnag y mae cynnig yn ymdrin â materion sy’n amlwg yn cynyddu diogelwch ac yn gwarchod eiddo y rhai sy’n byw ac yn gweithio yng Nghymru. Disgwylir inni gefnogi cynigion o’r fath.

Efallai y bydd Aelodau’n cofio astudio cemeg yn labordy’r ysgol. Fe’n dysgwyd bod angen tair elfen ar dân: gwres, tanwydd a chyflenwad o ocsigen. Wedi i dân gychwyn, mae’n dinistrio eiddo ac yn anafu neu’n lladd pobl, beth bynnag fo’u hoed, eu rhyw, eu credoau crefyddol neu eu barn wleidyddol. Mae’r adroddiad yn cydnabod bod tân yn taro’n ddiwahân. Mae rhai grwpiau o bobl sy’n agored i niwed na fyddant o bosibl, os digwydd tân, yn gallu dianc neu sylweddoli’r perygl, fel yr ifanc, yr hen, y sawl dan anfantais gorfforol a meddyliol a’r sawl sydd dan ddylanwad alcohol neu gyffuriau. Mae hefyd yn nodi rhan sylweddol o gymdeithas nad yw’n ymateb i ymgyrchoedd diogelwch rhag tân. Mae’r grŵp hwn, a elwir weithiau’n ‘rhai anodd dylanwadu arnynt’, yn annhebygol o ymateb i ymdrechion pellach i’w addysgu. Er hynny, rhaid inni hybu ymwybyddiaeth o’r perygl o storio deunyddiau llosgadwy yn agos iawn i’r ddwy elfen arall sydd eu hangen i gynnau tân. Rhaid gosod y systemau a argymhellir oherwydd, bob blwyddyn yng Nghymru, ceir 3,300 o danau domestig ar gyfartaledd, sy’n achosi 18 o farwolaethau, 800 o ddamweiniau nad ydynt yn angheuol a gwerth £2.6 miliwn o ddifrod. Mae’r adroddiad yn cydnabod dau grŵp yn rhai sy’n agored i niwed ac yn anodd eu dylanwadu. Mae’r grwpiau hynny’n gymaint â 20 y cant o’n poblogaeth o bosibl. Felly, rhaid gosod y systemau hyn i roi’r amser mwyaf posibl iddynt ddianc rhag y perygl.

Mae’r rhai sy’n byw mewn tai amlfeddiant hefyd yn wynebu risg mwy o lawer o farwolaeth neu anaf oherwydd tân. Y tai hynny yw 10 y cant o’r lletyau rhent, ond ynddynt hwy y ceir 32 y cant o danau domestig, 25 y cant o’r marwolaethau a 34 y cant o’r damweiniau nad ydynt yn angheuol. Mae preswylwyr tai amlfeddiant o fwy na thri llawr mewn mwy o berygl. Nid ydynt ond 16 y cant o’r rhai sy’n byw mewn lletyau o’r fath, ond yn eu mysg hwy y ceir 50 y cant o’r holl farwolaethau sy’n gysylltiedig â thân.

Mae synwyryddion mwg yn achub bywydau. Mae’r ffaith honno wedi’i phrofi’n ddiymwad. Eglurodd aelod o fy ngwasanaeth tân lleol na fu ond un farwolaeth mewn cartref lle yr oedd synhwyrydd mwg wedi’i osod a’i gynnal a’i gadw. Trist yw bod y digwyddiad hwnnw wedi dod i ran rhywun a gafodd ei rybuddio gan y larwm ac, ar ôl dianc, a ddychwelodd i’r tŷ i gael ychwaneg o ddillad.

Mae argymhellion yr adroddiad yn mynd ymhellach na gosod larymau mwg sy’n gweithio ar fatri, ac yn ymdrin yn briodol â gosod synwyryddion mwg gwifredig a systemau taenellwyr dŵr domestig ynghyd â rhaglenni i hybu ymwybyddiaeth y cyhoedd o beryglon tân a dealltwriaeth o’r systemau sy’n gallu gwarchod pobl. Mae goblygiadau ariannol i gyflwyno’r argymhellion hyn. Fodd bynnag, yr ydym yn talu’r costau hynny ar hyn o bryd wrth ymladd tanau a thrin y rhai a gaiff eu hanafu. Dylem dalu costau’r argymhellion. Fel y mae’r adroddiad hwn yn casglu, byddem wedyn ar y blaen mewn diogelwch rhag tân mewn cymunedau.

Mae’n amserol ein bod yn trafod tân a mesurau diogelwch rhag tân ar noson tân gwyllt. Rhaid inni atgoffa’r cyhoedd am beryglon tân gwyllt a choelcerthi yn eu iardiau cefn. Anogaf bawb i fynd i weld coelcerth yn y gymuned yn lle hynny. Fel y dywedodd Janet, yn y flwyddyn hon yn unig, mae ardal gwasanaeth tân y Gogledd wedi gweld naw marwolaeth. Mae hynny’n naw yn ormod. Bob blwyddyn yn y DU, mae tua 500 o bobl yn marw o ganlyniad i danau mewn tai. Mae’r rhan fwyaf o danau’n digwydd yn y cartref, gellir eu hosgoi, ac maent yn effeithio ar yr aelodau hynny o gymdeithas sy’n fwyaf agored i niwed, fel y dywedodd Aelodau eraill.

Mae Llywodraeth y DU wedi pennu targed o ostwng nifer y marwolaethau oherwydd tanau mewn tai o 20 y cant dros y pum mlynedd nesaf, ac mae hynny i’w ganmol. Gwn i fy nghyn-gydweithwyr yn y gwasanaeth tân lwyr gefnogi’r nod honno. Mae gosod larymau mwg a gaiff eu cynnal a’u cadw’n briodol ym mhob cartref yn hollbwysig i’r nod honno, gan eich bod yn ddwywaith yn fwy tebygol o farw mewn tân mewn tŷ os nad oes gennych larwm mwg. Nododd Brian Gibbons fod mwy o bobl yn berchen ar larwm mwg. Fodd bynnag, rhaid inni anelu at gael pawb yn berchen ar larymau mwg. Ni ddylid bod ag unrhyw esgus dros beidio â chael un.

Soniwyd hefyd am y broblem o dynnu batris o larymau mwg. Mae bod â larwm mwg nad yw’n gweithio yn waeth na bod heb un o gwbl, oherwydd ffug-deimlad o ddiogelwch a geir o hynny. Gan hynny, yr wyf yn croesawu ymrwymiad y Gweinidog y bydd yn rhaid i’r holl dai cymdeithasol newydd neu adnewyddedig yng Nghymru gynnwys larwm mwg gwifredig diogel fel gofyniad sylfaenol o 2005 ymlaen.

Y gofyniad y bydd yn rhaid ei gael nesaf yw gosod system taenellwyr rhag tân ym mhob annedd newydd neu adnewyddedig. Dengys y dystiolaeth na chollir bywydau mewn tân yn y DU pan fo system taenellwyr dŵr lawn yn bresennol. Siawns nad yw hynny’n profi manteision systemau taenellwyr dŵr. Credaf fod yr un potensial i achub bywyd mewn gosod taenellwyr domestig ag yr oedd mewn cyflwyno gwregysau diogelwch tua 30 mlynedd yn ôl. Mae cost gosod taenellwyr mewn cartrefi sydd wedi’u codi o’r newydd yn fach iawn, ac mae’n mynd yn rhatach gosod taenellwyr mewn anheddau sy’n bod eisoes. Yn y tymor hir, mae’n ddigon posibl y bydd gosod taenellwyr yn arbed arian. Mae’r gost o beidio â gwneud hynny’n glir, o gofio nifer y cartrefi a gaiff eu hysu gan dân. Gall taenellwyr reoli tanau a’u cyfyngu i un ystafell hyd nes bydd y frigâd dân yn cyrraedd. Felly, gallent arbed y symiau anferthol o arian a gaiff eu gwario ar drwsio ac adnewyddu’r stoc dai ar ôl tanau.

Mae hynny’n wir hefyd am ysgolion ac adeiladau cyhoeddus eraill sy’n agored i losgi bwriadol. Bob blwyddyn, difrodir tua 2,000 o ysgolion ledled Prydain gan danau, y caiff tri chwarter ohonynt eu cynnau’n fwriadol. Disgwylir y bydd cost tanau mewn ysgolion yn y flwyddyn hon yn unig gymaint â £87 miliwn. Gallesid gwario’r arian hwnnw ar bethau eraill yn y sector cyhoeddus. Fodd bynnag, nid cost ariannol yn unig a geir, fel y tystia rhieni, disgyblion a staff ysgol arbennig yn fy etholaeth i, Ysgol Tir Morfa. Ni allai’r ysgol ailagor ar ddechrau’r tymor hwn oherwydd tân bwriadol ym mis Awst. Mae hynny wedi amharu’n ddifrifol ar y disgyblion a’r rhieni, yn ogystal â’r gymuned ehangach sy’n defnyddio’r cyfleusterau y tu allan i oriau ysgol. Yr wyf wedi ymrwymo i ymgyrchu bod taenellwyr dŵr yn arbed ysgolion. Anogaf y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes i fynnu y caiff taenellwyr rhag tân eu gosod ym mhob ysgol newydd ac adnewyddedig yng Nghymru. Mae’n gwneud synnwyr economaidd a bydd hefyd yn gwarchod ein plant a’n cymunedau rhag difrod difrifol ac, o bosibl, rhag colli eu bywydau.

Yr wyf yn falch bod y Cynulliad yn arwain y ffordd ar ddiogelwch rhag tân a chanmolaf ymrwymiad personol y Gweinidog i hybu’r argymhellion a wnaed yn ‘Wired for Safety’ ac ‘Up in Flames’. Rhaid inni annog Llywodraeth y DU i fynd ymhellach, gan mai hynny yw’r unig fodd i Gynulliad Cenedlaethol Cymru symud ymlaen ar hyn. Mae ein hymagwedd gydlynol at ddiogelwch rhag tân yn rhoi Cymru ar y blaen. Mae’n enghraifft o’r modd y mae’r Cynulliad yn gwneud gwahaniaeth ymarferol, ac yn un yr wyf yn falch o’i chanmol.

Fel y dywedodd William ac Ann, mae’n amserol ac yn berthnasol ein bod yn trafod y mater hwn ar noson tân gwyllt. Dymunwn noson tân gwyllt bleserus i bawb. Fodd bynnag, gobeithiwn na fydd damweiniau o ganlyniad i goelcerthi neu dân gwyllt.

Pe byddai Guto Ffowc yn byw yng Nghymru heddiw, byddai’n ddyn rhwystredig. Byddai’n gorfod disgwyl i’r Prif Weinidog benderfynu a ydym i gael adeilad newydd cyn y gallai fynegi ei brotest yn ei erbyn. Efallai ei bod yn ffodus ei fod yn byw yn yr oes honno.

Ynghylch y fenter hon, mae’n bwysig inni ystyried gwaith y gwasanaeth tân. Yr ydym weithiau’n anghofio’i rôl bwysig wrth hysbysu pobl am y camau gofal y gallant eu cymryd yn eu cartrefi eu hunain i atal tanau, yn ogystal â’i rôl wrth ymateb i alwadau pan fo tanau. Yr ydym oll yn gobeithio y deuir i gytundeb ar anghydfod tâl y diffoddwyr tân gan eu bod yn gwneud gwaith pwysig yn y gymuned yn ogystal â delio â’u cyfrifoldebau o ddydd i ddydd. Dylai perchnogion tai a’r awdurdodau lleol fod yn gyfrifol am sicrhau y cymerir pob gofal.

Croesawaf y fenter a gyhoeddwyd gan y Gweinidog Cyllid. Yr wyf yn aml yn croesawu cyhoeddiadau gan Edwina Hart a’r camau y mae’n ei chymryd. Mae’r fenter hon yn un bwysig. Gobeithiaf y bydd pob argymhelliad yn cael ei weithredu, gan gynnwys y rhai ar osod synwyryddion mwg gwifredig a systemau taenellwyr dŵr. Os rhoddir y mentrau hynny ar waith, gobeithio y caiff pobl Cymru eu gwarchod i’r graddau mwyaf posibl, ac os yw’r holl fesurau diogelwch ar waith, gobeithio y gwelwn lai o ddamweiniau anffodus.

Mae Democratiaid Rhyddfrydol Cymru hefyd yn cefnogi’r cyhoeddiad hwn, a wnaed ar ddiwrnod ffafriol. Croesawn y canfyddiadau ac edrychwn ymlaen at weithredu’r cynlluniau. Os gweithredir y mentrau, credwn, fel y dywedodd eraill, y bydd Cymru’n arwain y byd o ran graddau’r amddiffyniad y mae’n ei ddarparu a’r cymorth y mae’n ei roi ar gyfer mesurau atal tân.

Yr ydym hefyd yn cefnogi’r egwyddor o dargedu’r rhai sy’n fwyaf agored i anafiadau a marwolaethau oherwydd tân, fel y rhai sy’n byw mewn tai amlfeddiant a phobl anabl. Er mai fel dyfeisiadau i’r cyfoethog yr ystyrir systemau taenellwyr dŵr domestig fel arfer, mewn gwirionedd, ar y rhai mwyaf difreintiedig y mae’r angen mwyaf amdanynt. Mae’r cynllun hwn yn enghraifft dda arall o Lywodraeth Cynulliad Cymru’n mabwysiadu dull gweithredu trawsbynciol. Bydd o les i’r rhai sydd mewn perygl oddi wrth danau yn y cartref ac yn lleihau’r pwysau, o ran costau ac adnoddau, ar y gwasanaeth tân, y gwasanaeth iechyd a’r gwasanaethau cymdeithasol.

Rhaid inni barhau i addysgu pobl ynghylch peryglon tân, gan gynnwys yr hyn a wneir drwy’r cwricwlwm ysgolion. Yr wyf wedi ymweld â sawl gorsaf dân yn y Gogledd. Yr wyf yn argymell ymweliadau o’r fath, gan eu bod yn cynnig profiad cyffrous a diddorol. Yn fy rôl flaenorol fel athrawes, awn â grwpiau o rai 14 i 16 mlwydd oed i ymweld â gorsafoedd tân, a oedd yn beth gwych, fel y gallent ddysgu, er enghraifft, na ddylent wneud galwadau ffug. Rhoddwyd cyngor effeithiol a diddorol. Yn ôl y gwasanaeth tân, mae llawer o bobl yn hollol anymwybodol o’r peryglon, fel sosbenni sglodion yn mynd ar dân yn hwyr y nos, sy’n gyfrifol am lawer iawn o’r galwadau ar y gwasanaeth. Rhai o’r peryglon eraill yw defnyddio matsis a sigarennau’n ddiofal, a thynnu batris o synwyryddion mwg a larymau.

Yr wyf finnau’n croesawu’r fenter a gyhoeddwyd heddiw. Dylai pawb ei chroesawu. Bydd hyd yn oed fy nghyfaill yr Aelod dros Flaenau Gwent yn ei chael yn anodd iawn troi’r ddadl hon yn ymosodiad llym yn erbyn y Torïaid ar yr hyn a wnaeth y blaid honno yn ystod ei 18 mlynedd mewn grym. Fodd bynnag, efallai y gwnaiff ein synnu eto. Yr oeddwn hefyd yn falch o weld Edwina Hart wedi gwisgo’n briodol heddiw mewn dillad coch o liw’r diffoddwyr tân.

Gwnaf ddau bwynt difrif yn fyr. Yn gyntaf, rhannaf bryder Aelodau eraill am werthu tân gwyllt. A minnau’r Aelod o’r Blaid Geidwadol, yr wyf yn credu mewn rhyddid ac nid wyf am wahardd eu gwerthu. Fodd bynnag, gwelsom ormod o lawer o ymddygiad anghyfrifol gan ormod o lawer o bobl dros y blynyddoedd diwethaf inni allu anwybyddu’r broblem honno. Un ffordd ymlaen fyddai enwebu pobl gan ynadon heddwch neu heddweision, er enghraifft, yn rhai cyfrifol a gaiff brynu tân gwyllt. Golygai hynny na fyddai llawer o fiwrocratiaeth i atal pobl rhag prynu tân gwyllt. Byddai system o’r fath hefyd yn caniatáu i arweinwyr ieuenctid ac eraill barhau i gynnal arddangosfeydd tân gwyllt mewn modd cyfrifol. Byddai hefyd yn atal pobl anghyfrifol rhag cynnau tân gwyllt yn y stryd, sydd weithiau’n achosi anafiadau difrifol.

Yn ail, a chyfeiriodd Rhodri Glyn Thomas at hyn yn gynharach, y mae mater y rhai sy’n gorfod diffodd tanau. Hawdd fyddai troi’r drafodaeth hon yn ddadl ar y streic y gallai’r diffoddwyr tân ei chynnal cyn hir. Ni ddymunaf wneud hynny. Fodd bynnag, dywedwyd wrthyf fod llawer iawn o offer diffodd tân dros ben nas defnyddir ar hyn o bryd gan y frigâd dân yng Nghymru. Dywedwyd wrthyf, er enghraifft, fod tair injan dân yn y De sy’n segur ac yn disgwyl cael eu gwerthu, i rywle yn nwyrain Ewrop o bosibl. Soniwyd am Kosovo gan ei bod yn defnyddio llawer o’n hen offer diffodd tân, yr wyf yn credu.

Nid wyf yn amau ymrwymiad y Gweinidog i atal tanau a marwolaethau ac anafiadau diangen. Fodd bynnag, mae llawer iawn o offer dros ben. Mae injans tân ac offer torri dros ben yn sefyll heb eu defnyddio, ac nid ydynt bellach yn eiddo i’r gwasanaeth tân. Dylid darparu’r offer hynny ar gyfer unrhyw un y gallai fod arno eu hangen i ddiffodd tanau yn y misoedd i ddod. Os rhwystrwn bobl rhag cael yr offer hynny, gallem anfon pobl i ddiffodd tanau â’u dwylo wedi’u clymu a mwgwd dros eu llygaid, sy’n annerbyniol. A wnaiff y Gweinidog ddangos mor gryf yw ei hymrwymiad i atal tanau? A yw’n barod i ymchwilio i’r injans tân a’r offer torri dros ben a’u darparu ar gyfer y lluoedd arfog os oes arnynt eu hangen yn y misoedd i ddod?

Pe baem yn cael coelcerth yma heno, yr wyf yn siŵr y caem ddigon o danwydd ar resi’r Torïaid, a byddai’r rhan fwyaf o bobl Cymru’n cytuno y byddem yn gwneud gwaith da pe byddem yn eu llosgi. Fodd bynnag, mewn cyfundrefn ddemocrataidd rhaid inni wrando arnynt bob dydd.

Mae llawer o’r pethau doniol yr oeddwn am eu dweud wedi’u dweud eisoes. Yr oeddwn am gyfeirio at y Gweinidog yn edrych yn ysblennydd yn ei gwisg goch—

Gwnaf eich helpu, Peter, gan eich bod yn mynd yn brin o bethau doniol i’w dweud. Gwnaethoch gyfeirio at goelcerth. Yr oedd coelcerth o gwangos i fod. A ydych yn derbyn y bydd coelcerth fawr o gwangos yn awr, gan fod y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol newydd sefydlu 22 yn rhagor ohonynt? Gellid cael coelcerth anferth o gwangos.

Mae honno’n fanteisiaeth newydd ar ran Plaid Cymru. Bydd cynigion Jane Hutt yn mynd at wreiddyn y mater ar gyfer pobl mewn cymunedau. Croesawaf ei chynigion mewn ardaloedd fel Blaenau Gwent. Fodd bynnag, yr ydym yn siarad o ddifrif am ddiogelwch cymunedol a diogelu bywydau. Nid hwn yw’r pwnc mwyaf cyfareddol a drafodwyd yma, ond mae’n hollbwysig i bob un o’n cymunedau. Mae’n fodd i roi sylw i’r gwaith da a wneir gan y gweithwyr proffesiynol gwych hynny yn y gwasanaeth tân ym mhob un o’n cymunedau sydd, fel y dywedodd Rhodri Glyn, yn gofalu am ein cymunedau ac yn gweithio’n ddiflino ar ein rhan. Fel un sy’n cefnogi’r diffoddwyr tân, gobeithiaf y cânt fargen deg o ran eu tâl ac amodau, y maent yn ei gwir haeddu ac y mae llawer yn credu y dylent ei chael.

Ynghylch yr adroddiad, yr wyf wrth fy modd bod y Gweinidog wedi derbyn her y gweithgor diogelwch tân cymunedol, a ddilynwyd yn fuan gan yr adroddiad ‘Up in Flames’ ar broblem llosgi bwriadol, a’i bod yn gweithio’n gadarnhaol i wneud Cymru’n lle mwy diogel. Mae’r gwasanaeth tân wrth ei fodd, gan iddo fod ar yr ymylon mor hir. Mae llawer o’n cynigion yn rhai na fyddent byth wedi codi oni bai am y Cynulliad Cenedlaethol, datganoli, a Gweinidog ymroddedig yn Llywodraeth Cymru sy’n barod i ddarparu’r arian a nodir yn y ddogfen hon. Mae’r gyllideb yn nodi y bydd £3 miliwn, £4 miliwn a £5 miliwn yn mynd at wneud Cymru’n lle mwy diogel dros y blynyddoedd nesaf. Canmolaf yn arbennig yr ymddiriedolaeth diogelwch tân cymunedol a sefydlir, yr wyf yn credu, yn Ionawr 2003. Mae hynny i’w ganmol yn fawr, fel y mae’r Gweinidog a’r Llywodraeth am weithredu mor fuan ar hyn. Mae’n rhy hawdd dianc rhag y pethau hyn fel arfer. Mae llawer o Weinidogion Llywodraeth y gorffennol wedi esgus cefnogi’r mater hwn, ond mae pethau wedi aros yn eu hunfan. Yr ydym yn symud ymlaen yn gadarnhaol i wneud bywydau pobl yn fwy diogel ledled Cymru.

Cymeradwyaf yr hyn a glywsom heddiw am y gwaith a wneir yng Nghastell-nedd Port Talbot ynghylch y system taenellwyr dŵr. Yr wyf yn falch o glywed hynny, ac fe’i croesawaf. Yr wyf hefyd yn croesawu’r £1.6 miliwn a fuddsoddir mewn ystyried sut i symud ymlaen ynghylch synwyryddion mwg, a’r synwyryddion mwg gwifredig a welwn mewn tai cymdeithasol erbyn diwedd 2005, yr wyf yn credu. Dyma ddatblygiadau cadarnhaol y mae’r Gweinidog wedi ein sicrhau ohonynt. Mae hi, fel pawb ohonom, am weld Cymru ddiogelach ac am weithio gyda’r bobl dda hynny sy’n cynrychioli’r gwasanaeth tân, y cymdeithasau tai, a llywodraeth leol, sydd oll yn cydweithio er lles y gymuned.

Mae’n braf gweld bod camau wedi’u cymryd ar argymhellion yr adroddiad i ryw raddau. Fodd bynnag, mae llawer mwy i’w wneud. Gwn y bydd y Gweinidog yn cytuno bod yn rhaid inni wneud tai amlfeddiant yn fwy diogel i’r rhai sy’n byw ynddynt. Gwn y bydd y Gweinidog yn cefnogi’r ymrwymiad hwnnw. Mae’r adroddiad yn nodi bod rhai sy’n preswylio mewn tai amlfeddiant yn 15 gwaith yn fwy tebygol o farw oherwydd tân na rhai sy’n byw mewn anheddau confensiynol. Mae’n siŵr bod pawb ohonom yn bryderus ynghylch hynny. Gobeithiaf y bydd Llywodraeth y Cynulliad yn ystyried gorfodi gofynion am daenellwyr dŵr mewn ysgolion newydd, neuaddau preswyl myfyrwyr, cartrefi nyrsio, a chartrefi preswyl yn y dyfodol.

Mae’r camau a gymerir o ganlyniad i waith da y grŵp hwn, a’r gwaith a wneir yn yr oes newydd hon o bartneriaeth, yn rhoi hwb i hyder ein gwasanaeth tân ledled Cymru, ac yn dweud wrth bobl Cymru bod y Cynulliad a Llywodraeth Cymru’n cymryd camau i wneud eu cymunedau’n fwy diogel o lawer.

Diolchaf i William Graham am amlinellu rhai o’r ystadegau cignoeth ynghylch tân yng Nghymru. Nododd William yn ei gyfraniad fod grwpiau nad ydym yn eu cyrraedd o ran diogelwch rhag tân. Mae’n bwysig nad ydym yn gadael yr un garreg heb ei throi wrth geisio delio â’r materion hynny. Gwnaeth William y pwynt pwysig hwnnw. Soniodd hefyd am dai amlfeddiant, fel y gwnaeth Aelodau eraill, gan gynnwys Peter Law. Mae hyn yn peri pryder mawr i ni. Po fwyaf y gallwn ei wneud, mwyaf y gallwn ei gyflawni a’i gael yn iawn yn hynny o beth, yr wyf yn gobeithio, yn y dyfodol.

Bydd yr ymddiriedolaeth diogelwch tân cymunedol yn ymdrin â sawl mater a gododd yr Aelodau. Mae’r tair brigâd yng ngwasanaeth tân Cymru’n llwyr gefnogi’r ymddiriedolaeth. Ei chylch gorchwyl cyffredinol yw gwella ansawdd bywyd yng Nghymru drwy leihau nifer y marwolaethau oherwydd tân y gellir eu hatal mewn diwydiant. Bydd ganddi ymgyrch hyrwyddo, rôl addysgol, a bydd yn ymchwilio i farwolaethau oherwydd tân, ac yn y blaen. Bydd hynny’n rhoi hyder mawr i ni.

Yr wyf yn cyd-fynd â sylwadau Rhodri Glyn Thomas am rôl werthfawr y gwasanaeth tân yng Nghymru. Credaf ein bod oll yn cytuno, ac wedi dweud, ei fod yn gwneud gwaith gwerthfawr, nid yn unig wrth ddiffodd tanau, ond hefyd drwy ei ymrwymiad i gymunedau a’r gwaith y bu’n barod i ymgymryd ag ef. Mae’n flin gennyf fod mater anghydfod y diffoddwyr tân wedi’i godi. Gobeithiaf mai aur dilin yw distawrwydd ac y caiff yr anghydfod ei ddatrys. Sicrhaf David Davies fod camau’n cael eu cymryd ynghylch y materion a godwyd sydd o fewn maes Llywodraeth y DU. Mater i Lywodraeth y DU yw datrys y materion hyn, a sicrhau bod y fyddin yn gofalu am ddiffodd tanau, ac yn y blaen. Nid materion i mi yw’r rhain heblaw am fy nealltwriaeth o’r materion gweithredol, yng Nghymru’n benodol.

Yr oedd sylweddoli bod ateb i rai o’r materion hyn yn thema bwysig yn y cyfraniadau heddiw. Os ydych yn barod i roi arian yn y gyllideb, a gweithio’n rhagweithiol â’ch partneriaid, gallwch newid pethau. Ynghylch y cynllun effeithlonrwydd ynni cartref, a grybwyllais yn fy sylwadau agoriadol, yr ydym wedi newid y rheoliadau er mwyn gosod larymau mwg a rhoi’r batris 10 mlynedd sydd eu hangen, ac yr ydym yn bwrw ymlaen â’r materion hynny. Gwerthfawrogaf safon y ddadl heddiw, a oedd yn bresennol hefyd yn y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai pan drafodasom y mater hwn. Bu consensws amlwg rhwng yr holl bleidiau gwleidyddol ynghylch y pwysigrwydd o ddelio â’r mater hwn a sicrhau bod diogelwch rhag tân yn bwysig.

Nid wyf yn sicr fy mod yn cytuno ag Eleanor Burnham fod 5 Tachwedd yn ddiwrnod ffafriol. Mae gan bawb ohonom farn wahanol am rôl Guto Ffowc. Fodd bynnag, yr hyn sydd gennym yn gyffredin yw ein hymrwymiad i ddiogelwch rhag tân. Os gallwn gydweithio a sicrhau y caiff yr adroddiad pellach ei weithredu’n briodol, a gweithio gyda’n partneriaid yn y gwasanaeth tân, llywodraeth leol a chyrff eraill, gallwn fwrw ymlaen â’r agenda. Ynghylch taenellwyr dŵr mewn ysgolion, gobeithiaf y cawn gynllun peilot i weld sut y mae’n gweithio. Edrychaf ymlaen at weld canlyniad y cynllun peilot yng Nghastell-nedd Port Talbot, a fydd yn ddefnyddiol inni wrth fwrw ymlaen â’r agenda hon. Diolchaf i’r Aelodau am ansawdd y ddadl hon. Ni chefnogaf welliant 1. Yr oedd yn ymgais lew i siarad yn gyntaf fel yr wrthblaid swyddogol, ond fe’ch daliwyd wrthi.