in Welsh I am pleased to launch ‘Iaith Pawb’ here today. The action plan is ambitious. We can create a truly bilingual Wales by working together.

yn Saesneg ‘Iaith Pawb’ yw cynllun gweithredu cenedlaethol Llywodraeth y Cynulliad ar gyfer Cymru ddwyieithog. Noda’r gweithrediadau a’r ymrwymiadau a fydd yn ein harwain at ein nod o Gymru wirioneddol ddwyieithog. Yn gynharach eleni, cyhoeddodd y Pwyllgor Diwylliant a’r Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes eu hadroddiad ar y cyd, ‘Ein Hiaith: Ei Dyfodol’, sydd wedi helpu i lywio ein polisi terfynol. Adolygwyd cynigion Llywodraeth y Cynulliad yn ein dogfen bolisi, ‘Dyfodol Dwyieithog: Bilingual Future’.

yn Saesneg Diolchaf i’m holl gyd-aelodau Cabinet am eu cyfraniad gwerthfawr i’r cynllun hwn. Mae mabwysiadu ymagwedd gyfannol, a chynnwys polisïau ar draws pob portffolio, yn hanfodol ar gyfer dyfodol twf yr iaith. Adeiladwyd y strategaeth a nodir yn y cynllun gweithredu o amgylch y tri phrif linyn a amlinellir yn ‘Dyfodol Dwyieithog: Bilingual Future’. Yn gyntaf, ar y lefel genedlaethol, ymrwymodd Llywodraeth y Cynulliad i ddarparu cyfeiriad strategol ac arweiniad gwleidyddol ar y polisi iaith Gymraeg. Byddwn yn prif-ffrydio ystyriaethau’r Gymraeg o fewn Llywodraeth y Cynulliad. Bydd pob Gweinidog a’u swyddogion yn perchenogi’r iaith yn eu polisïau ac yn eu meysydd darparu gwasanaethau eu hunain. Byddwn yn sefydlu uned Gymraeg yn Llywodraeth y Cynulliad. Bydd hon yn gyfrifol am roi’r cynllun iaith Gymraeg a’r cynllun gweithredu ar waith, goruchwylio prif-ffrydio a darparu cyfeiriad strategol ar bolisi iaith.

yn Saesneg Bydd Bwrdd yr Iaith Gymraeg yn cael ei ddatblygu fel y corff cynllunio iaith cenedlaethol. Mae Llywodraeth y Cynulliad wedi dyrannu £16 miliwn ychwanegol i’r bwrdd dros y tair blynedd nesaf i’w alluogi i ymgymryd â rôl ehangach. Bydd hyn yn cynyddu gwariant y bwrdd dros y tair blynedd nesaf i dros £37 miliwn. Cynrychiola hyn gynnydd o 75 y cant yng nghyllideb y bwrdd. Bydd y bwrdd yn parhau i ddatblygu ei waith, ymhlith pethau eraill, ar: mentrau iaith yn y gymuned, yn cynnwys y mentrau iaith a naw cynllun gweithredu iaith lleol newydd; prosiect Twf; a hyrwyddo’r defnydd o’r iaith ymhlith y sector preifat a phobl ifanc.

yn Saesneg Mae’n dda gennyf hefyd gyhoeddi heddiw y bydd paratoi cynlluniau iaith Gymraeg yn dod yn orfodol i bob cymdeithas dai o Ebrill 2004. Bydd y Cynulliad Cenedlaethol, fel rheolydd pob cymdeithas dai yng Nghymru, yn gweithredu a monitro’r ddyletswydd hon. Yr ydym hefyd yn gweithio i ddod â’r cyfleustodau o fewn cwmpas Deddf yr Iaith Gymraeg 1993.

yn Saesneg Mae’r ail linyn yn ein strategaeth yn canolbwyntio ar yr iaith yn y gymuned. Byddwn yn hyrwyddo polisïau sy’n helpu i gynnal a chryfhau fframwaith cymdeithasol ac economaidd pob cymuned. Mae dyfodol cymdeithasol ac economaidd i gymunedau sy’n siarad Cymraeg yn gyfystyr â dyfodol hyfyw i’r iaith. Byddwn yn sicrhau bod ein rhaglenni cenedlaethol, gwerth sawl miliwn o bunnoedd, megis Cymunedau yn Gyntaf, ‘Cymru’n Ennill’, a Chyswllt Ffermio, wedi’u teilwra i barchu a rhoi ystyriaeth i amgylchiadau lleol, gan gynnwys cymeriad ieithyddol cymunedau. Dengys gwaith y mentrau iaith a chynlluniau gweithredu iaith lleol beth y gellir ei gyflawni drwy ddwyn cyrff lleol a phobl leol ynghyd i ddyfeisio, cydlynu a datblygu mentrau lleol.

yn Saesneg Mae argaeledd tai fforddiadwy ar gyfer pobl leol yn bryder gwirioneddol mewn llawer cymuned. Byddwn yn annog a chynghori awdurdodau lleol i ddefnyddio’r offer sydd at eu defnydd i weithredu polisïau tai a chynllunio a fydd yn helpu i gynnal cymunedau. Yr ydym wedi darparu arian ychwanegol o £1.5 miliwn ar gyfer y cynllun perchenogaeth prynu cartref cost isel mewn ardaloedd gwledig, ac yr ydym hefyd yn ymgymryd ag adolygiad o’r cynllun prynu cartref mewn ardaloedd gwledig i ystyried effeithiolrwydd y cynllun. Yr ydym hefyd yn adolygu effeithiolrwydd gweithredu ein polisïau cynllunio mewn perthynas â’r iaith ac yr ydym yn cymryd rhan mewn astudiaeth effaith ieithyddol i’r perwyl hwn.

yn Saesneg Bydd y trydydd llinyn yn ein strategaeth yn canolbwyntio ar hawliau a chyfrifoldebau’r unigolyn. Bydd ein polisïau yn parhau i annog unigolion i ddysgu Cymraeg ac yn eu galluogi i ddefnyddio’r iaith. Mae gan addysg a hyfforddiant ran hanfodol i’w chwarae i wireddu ein dyheadau ar gyfer y Gymraeg. Gorau po gyntaf y bydd plant yn medru’r Gymraeg. Byddwn yn sianelu cefnogaeth ychwanegol sylweddol i’r prosiect Twf. Mae’n dda gennyf gyhoeddi hefyd ddyraniad ychwanegol o £9.5 miliwn o fewn y portffolio addysg ar gyfer 2004-06 i gefnogi’r Gymraeg yn uniongyrchol. Bydd hyn yn caniatáu inni fynd i’r afael â meysydd allweddol darpariaeth blynyddoedd cynnar ac ehangu’r cyflenwad o bobl a all ddysgu drwy gyfrwng y Gymraeg. Byddwn yn gweithio i sicrhau bod cyfleoedd i ddefnyddio’r iaith ym mhob agwedd ar fywyd. Yr ydym yn benderfynol o bwysleisio pwysigrwydd gallu darparu gwasanaethau yn newis iaith y defnyddiwr ar draws y sector cyhoeddus, a chynorthwyo ac annog y sectorau preifat a gwirfoddol i wneud yr un fath. Yr ydym yn ariannu Bwrdd yr Iaith Gymraeg i’w alluogi i gynyddu’r ystod o gyngor ac arbenigedd y gall ei ddarparu i’r diben hwn.

yn Saesneg Mae’r mesurau yn ‘Iaith Pawb’, yr wyf ond wedi cyffwrdd â hwy heddiw, yn sylweddol ac arwyddocaol—£26.8 miliwn ychwanegol yn uniongyrchol i’r iaith dros y tair blynedd drwy Fwrdd yr Iaith Gymraeg, Cyngor Llyfrau Cymru a rhaglenni addysg penodol. Dengys hyn faint ein hymrwymiad. Fodd bynnag, mae angen i hyn fod yn ymdrech ar y cyd. Ni allaf or-bwysleisio pwysigrwydd y cyfraniad y gall eraill—cyrff ac unigolion—ei wneud. Mae dyfodol cadarnhaol i’r iaith os bydd pob un o’r partïon ar bob lefel yn ymgorffori ein gweledigaeth. Edrychaf ymlaen at glywed eich barn heddiw a barn aelodau’r Pwyllgor Diwylliant a’r Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes a fydd yn ystyried y ddogfen hon ym mis Rhagfyr.

I am pleased by the friendly tone of ‘Iaith Pawb’, and I am glad that Welsh-medium education, from zero to five years old, will be a foundation on which to build a bilingual Wales.

Minister, you set a target of an increase of up to 5 per cent in the numbers of Welsh speakers by 2011. There is no target for Welsh-medium education, even though you intend to increase the number of speakers. If you have a figure of 5 per cent for all speakers, you must have sub-factors supporting that. As Welsh-medium education is the basis for the increase, it is important that more work be done in this area.

I am pleased to see that the Welsh Language Board will be better equipped to monitor language schemes. Some local authorities have impeded the growth of Welsh-medium education in the past—some through lack of finance for new schools and others through a lack of will. It is important that the board is given real power to do that because that is what is currently hindering the growth of Welsh-medium education.

You emphasise early years education for children up to the age of five, but what are the Government’s plans to promote educare through the medium of Welsh? At present, as you know, Minister, the vast majority of educare provision is run by private companies, so we need to make a special effort to secure more educare in the public sector. That is one of the aims of the report—not ‘Iaith Pawb’ but the original report—and I hope that you intend to address that.

Some points in ‘Iaith Pawb’ are hazy, for example section 4.13 concerning the promotion of education for children over the age of five. There is a lack of clear direction. Is this a draft version or is it the final document?

For what purpose is an additional £9.5 million given for education? Is it possible to have a breakdown of that? For example, how much will go towards helping Welsh-medium playgroups to pay proper salaries to their teachers and assistants? At present, they are losing teachers because salaries are so low, and that at a time when the presence of such teachers is so important if we are to achieve a bilingual Wales.

Croesawaf eich ymateb cadarnhaol. Pan gewch amser i ystyried y ddogfen yn fanwl, fe welwch fod rhybudd ynghlwm wrth y targedau. Dim ond ychydig fisoedd sydd cyn cyhoeddi ffigurau cyfrifiad 2001 ac, er mwyn cael targedau ystyrlon a realistig, rhaid inni ddefnyddio’r ffigurau hynny. Yn ddiddorol, derbyniasom ffigurau optimistig o’r arolwg o’r gweithlu lai na mis yn ôl. Byddwn yn hoffi meddwl bod 30 y cant o boblogaeth Cymru yn gallu siarad Cymraeg yn awr, ond ofnaf y gallai hynny fod yn or-optimistig. Er mwyn cael cymhariaeth gywir, rhaid inni gymharu ffigurau cyfrifiad 1991 gyda rhai 2001. Byddwn yn gwneud gwaith pellach ar dargedau unwaith y caiff y ffigurau hynny eu cyhoeddi.

Yr wyf yn sicr y cytunwch na ddylem ohirio cyhoeddi’r ddogfen hon hyd i ffigurau’r cyfrifiad gael eu cyhoeddi. Gadewch inni fynd ati a dechrau gwneud y gwaith. Gadewch inni sicrhau y dosberthir yr arian ac y caiff polisïau newydd eu rhoi ar waith cyn gynted â phosibl. Rhoddwn ystyriaeth i’r targedau wedyn a gweithio arnynt mewn rhagor o fanylder.

Gofynasoch ai drafft yw hwn, a’r ateb yw ‘ie’. Bydd y Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes a’r Pwyllgor Diwylliant yn ei adolygu, a bydd Jane Davidson a minnau wedyn yn ystyried unrhyw sylwadau a wneir. Fel y dywedais, mae Gweinidogion eraill yn gysylltiedig â hyn, ac efallai y bydd rhaid inni ystyried sylwadau ar agweddau eraill. Rhagwelaf y cyhoeddir y ddogfen lawn, derfynol, yn gynnar yn y flwyddyn newydd, oherwydd yr wyf yn awyddus i fynd ymlaen â’r gwaith.

Gwnaethoch ofyn am fanylion y gwariant addysg a materion addysg. Mae’r Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes eisoes wedi rhoi cyngor anffurfiol i awdurdodau addysg lleol ar addysg Gymraeg, ac mae gwaith pellach yn cael ei wneud yn awr mewn chwe maes o fewn addysg Gymraeg. Cyfeiriodd y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes at hynny yn ystod ei sesiwn gwestiynau hi. Bydd £7 miliwn ychwanegol yn cael ei ddarparu i addysg feithrin ddwyieithog i hyfforddi ymarferwyr—ni allwch gael darpariaeth feithrin ddwyieithog ychwanegol os na hyfforddwch yr athrawon. O ran addysg blynyddoedd cynnar, mae 18 y cant o blant eisoes yn derbyn eu haddysg drwy gyfrwng y Gymraeg. Yr ydym wedi dyblu’r gyllideb ar gyfer yr atodiad cymhelliant Cymraeg, o £115,000 i £230,000 o 2004. Bydd yr arian hwnnw ar gael i athrawon dan hyfforddiant i’w hannog i wella’u cymhwysedd fel eu bod yn gallu dysgu trwy gyfrwng y Gymraeg.

Darperir £1 filiwn ychwanegol ar gyfer cyfnodau sabothol athrawon ar bob lefel, ac i gefnogi ymarferwyr anghenion addysgol arbennig o 2005 ymlaen. Bydd Awdurdod Cymwysterau, Cwricwlwm ac Asesu Cymru yn derbyn £400,000 y flwyddyn yn ychwanegol i gefnogi deunyddiau Cymraeg a chymwysterau drwy gyfrwng y Gymraeg o 2004 ymlaen. Rhoddir £1 filiwn ychwanegol i addysg ôl-16 nad yw’n addysg uwch o 2005-06 i gefnogi cyfnodau sabothol hyfforddi drwy gyfrwng y Gymraeg ac i wella’r ddarpariaeth Gymraeg i oedolion. Os hoffech gael rhagor o fanylion na hynny, gofynnwch i’r Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes.

in Welsh Thank you for your statement. I have a question about bilingual signs in public places. In the public sector, there is no problem—we see bilingual signs everywhere. However, the situation is different in the private sector. The document, ‘Iaith Pawb’, states:

yn Saesneg ‘Byddwn ni hefyd yn ceisio ysgogi cynnydd yn y defnydd o’r Gymraeg a’i hamlygrwydd ym mhob agwedd ar fywyd bob dydd.’

in Welsh Every new sign should be bilingual, as a public and important statement. Will you discuss this with the Minister for Environment, because a technical advice note is needed on this?

Bydd yn dda gennyf ei drafod gyda’r Gweinidog dros yr Amgylchedd. Mae’n bwysig cadw mewn cof y bydd adnoddau ychwanegol sylweddol ar gael yn y gyllideb ar gyfer Bwrdd yr Iaith Gymraeg o fis Ebrill nesaf, a fydd yn ei alluogi i weithio gyda’r sectorau preifat a gwirfoddol. Bydd swm sylweddol o’r arian hwnnw yn mynd tuag at gynorthwyo’r bwrdd gyda pholisïau, arwyddion ac yn y blaen. Fodd bynnag, rhaid inni weithio o fewn fframwaith Deddf yr Iaith Gymraeg 1993—cytunodd pob plaid a phob Pwyllgor y dylem barhau i weithio oddi mewn i’w chanllawiau. O dan y Ddeddf, ni allwn orfodi’r sector preifat i ufuddhau i’r rheolau a osodir ar gyfer y sector cyhoeddus. Fodd bynnag, gobeithiaf y bydd y naws a’r duedd gyffredinol o fewn Cymru yn dangos i gyrff yn y sector preifat bod llawer i’w ennill drwy weithredu mewn modd sy’n rhoi ystyriaeth lawn i’r Gymraeg. Mae’n dda ar gyfer busnes: cynhaliodd Bwrdd Croeso Cymru arolygon sy’n profi hynny.

Croesawn y cynllun a’ch datganiad y prynhawn yma. Gellid gwneud mân welliant i’r cynllun wrth i’r drafft terfynol gael ei ystyried; nid oes targedau pendant yn y cynllun. Byddai’n dda i bobl yn y byd go iawn weld y targedau tymor canolig a hir, ynghyd â’r targedau hynny y credwch y gellid eu cyrraedd yn gyflym yn y tymor byr. Mae llawer o waith da i’w wneud ar hyn. Byddai’n ddefnyddiol sefydlu amserlen ar gyfer cyflawni rhai agweddau ar y cynllun hwn. Mae ystyriaethau cyllidebol sylweddol, fel y gwyddom, a bydd rhaid inni archwilio’r rhain yn fanylach pan gaiff y cynllun hwn ei drafod gan y Pwyllgor Diwylliant a’r Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes, fel yr awgrymwch.

O ran adran addysg yr adroddiad, ac adran 4 yn arbennig, y cyfeiriodd Owen John Thomas ati’n barod, gwnaethpwyd cynnydd ardderchog gan ysgolion cynradd Cymraeg, yn enwedig yn y De-ddwyrain lle mae’r galw am addysg gynradd ac addysg feithrin Gymraeg yn tyfu’n gyflym a lle nad yw’n hawdd ei fodloni o hyd. Fe’m cyhuddwyd yn gynharach gan y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes o fod yn barot—

Cywilyddus.

Digon gwir. Fodd bynnag, cyfeiriaf yn aml at ystadegyn arbennig oherwydd ei fod yn bwysig. Sawl blwyddyn yn ôl, wrth ymweld ag ysgol gynradd Gymraeg, dywedodd y pennaeth wrthyf bod 75 y cant o ddisgyblion yr ysgol yn dod o deuluoedd Saesneg eu hiaith. Yr oedd hyn yn enghraifft wych o ysgol gynradd Gymraeg yn ymateb i’r galw gan deuluoedd Saesneg eu hiaith, lle nad oedd gan y rhieni unrhyw ddealltwriaeth o’r Gymraeg. Yr oeddwn yn meddwl bod hyn yn ardderchog, ac amlygodd y modd y gwêl teuluoedd Saesneg eu hiaith ledled Cymru, ac yn arbennig yng Nghaerdydd, y fantais o addysgu eu plant drwy gyfrwng y Gymraeg yn awr.

Yn ei dystiolaeth i’r Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes, honnodd ACCAC bod y ffaith bod y Gymraeg yn cael ei dysgu i’r mwyafrif llethol o ddisgyblion yng Nghymru yn llwyddiant aruthrol. Fodd bynnag, yr oedd hynny cyn y dywedwyd wrth ACCAC fod dysgu Cymraeg yn orfodol yng Nghymru, ac na ddylem hawlio clod am gael pobl i wneud rhywbeth sy’n orfodol. Byddai’n well gennyf i’r Cynulliad hawlio llwyddiant am y disgyblion sy’n dysgu Cymraeg drwy gyfle a dewis, oherwydd yr oedd yn eglur o dystiolaeth y disgyblion i’r Pwyllgor nad yw’r modd y dysgir Cymraeg mewn ysgolion yn helpu pobl ifanc sydd am ddysgu’r iaith. Nid yw’r ffaith ei bod yn cael ei dysgu fel pwnc TGAU, a bod disgyblion yn cael eu paratoi i sicrhau canlyniad TGAU yn y pwnc, yn eu helpu i ddysgu’r iaith a gallu ei defnyddio yn eu bywyd bob dydd. Dylai’r Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes ystyried a ddysgir y Gymraeg yn y dull mwyaf priodol mewn ysgolion.

Cyfeiria’r adroddiad at lwyddiant, neu ddiffyg llwyddiant, Cymraeg cyfnod allweddol 4. Byddwn i yn fwy cefnogol i Gymraeg cyfnod allweddol 4 pe bai’n eglur ei fod yn cynhyrchu rhagor o siaradwyr Cymraeg; nid ydyw. Mae nifer y siaradwyr Cymraeg yng Nghymru yr un faint, yn fras, ag yr oedd ychydig flynyddoedd yn ôl. Nid yw dysgu Cymraeg yn orfodol yng nghyfnod allweddol 4 yn helpu i hyrwyddo dwyieithrwydd yng Nghymru. Byddai’n well gan Geidwadwyr Cymru pe bai rhagor o adnoddau yn cael eu buddsoddi yn gynharach yn addysg plentyn fel bod cynefindra yn dod yn rheol, a bod plant ifanc yn dysgu’r iaith yn gynnar yn eu bywyd. Byddai hynny’n golygu, erbyn cyrraedd cyfnod allweddol 4 a chan eu bod yn gwybod y byddai’r Gymraeg yn cael ei dysgu fel pwnc y caent eu harholi arno, y byddai posibilrwydd y byddai’r disgyblion yn fwy parod, galluog a hyblyg yn eu hymagwedd tuag at ddysgu’r pwnc. Mae’r dystiolaeth yn eglur: yr amser gorau i ddysgu iaith yw yn gynnar mewn bywyd, fel yr wyf i, ac eraill yr wyf yn siŵr, yn ei ddarganfod yn anffodus yn ein gwersi Cymraeg.

Edrychwn ymlaen at ystyried yr adroddiad hwn yn fanwl, ond, yn gyffredinol, mae’r adroddiad a’r cynllun yn darparu ar gyfer ymagwedd drawsbleidiol wrth ddatblygu’r Gymraeg i sicrhau ein bod yn cael Cymru ddwyieithog, lle y caiff y ddwy iaith eu trin â pharch a lle y diogelir diwylliant y genedl ar gyfer cenedlaethau y dyfodol.

Cytunaf yn llwyr â chi am fanteision dysgu Cymraeg, neu unrhyw iaith, yn gynnar mewn bywyd. Fel un sy’n ei chael yn anodd dysgu Cymraeg, byddai wedi bod yn llawer haws pe bawn wedi ei dysgu flynyddoedd yn ôl. Fodd bynnag, mae’r arian ychwanegol ar gyfer addysg a gyhoeddwyd heddiw yn ei gwneud hi’n glir ein bod yn darparu adnoddau ar gyfer dysgu blynyddoedd cynnar. Nid yw hynny, fodd bynnag, yn golygu ein bod yn newid ein safbwynt ar gyfnod allweddol 4, ond cydnabyddwn fod gan bobl well cyfle i lwyddo yng nghyfnod allweddol 4 os dechreuant yn gynnar. Felly bydd £7 miliwn ychwanegol yn gryn gymorth i addysg blynyddoedd cynnar. Fodd bynnag, awgryma’r dadansoddiad o ffigurau’r arolwg o’r gweithlu mai pobl ifanc sy’n dweud eu bod yn gallu siarad Cymraeg. Efallai nad yw’r safon yn agos at yr hyn y dylai fod ar gyfer dysgwyr Cymraeg ail iaith yn ein tyb ni, ond teimlant eu bod wedi cyflawni rhywbeth, teimlant eu bod yn berchen ar y sgil honno a theimlant falchder ynddi. Rhaid inni adeiladu ar hynny er mwyn ei ddatblygu. Yn wir, mae Iaith Cyf yn nodi bod angen gwneud rhagor o waith ar effeithlonrwydd dysgu Cymraeg fel ail iaith. Pwysleisiaf y gwaith da sy’n cael ei wneud, er enghraifft, yn Ysgol Uwchradd Llanfair ym Muallt, lle mae pynciau eraill yn awr yn cael eu dysgu trwy gyfrwng y Gymraeg. Caiff y prosiect llwyddiannus hwnnw ei ailadrodd mewn mannau eraill yng Nghymru, a bwriada’r Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes ddilyn a datblygu’r syniad.

Fel y dywedodd Owen John, nodir targedau drwy’r ddogfen, ond cytunaf fod angen gwneud mwy o waith ar dargedau. Fodd bynnag, pan oeddem yn dechrau ar y gwaith, roedd gwybod ble i ddechrau yn broblem. Gallech osod targed aneffeithlon neu gwbl anghywir pe defnyddiech ffigurau cyfrifiad 1991. Felly, byddwn yn gwneud mwy o waith ar dargedau yn yr ychydig fisoedd nesaf.

O ran ysgolion cynradd, mae’r cynnydd uchaf mewn siarad Cymraeg yn bendant yn yr ardaloedd Saesneg eu hiaith. Gallwch godi hynny o leiaf o’r arolwg o’r gweithlu fel ffaith gywir. Yr her yn awr yw adeiladu ar lwyddiant ysgolion cynradd a sicrhau bod pobl ifanc yn parhau i siarad Cymraeg drwy flynyddoedd eu harddegau; bydd y mentrau iaith yn derbyn arian ychwanegol ar gyfer nodau felly. Mae nifer o brosiectau eraill hefyd ar waith i sicrhau bod pobl ifanc yn dymuno ac yn gallu parhau i siarad y Gymraeg, pa un ai a gânt addysg cyfrwng Cymraeg neu drwy addysg cyfrwng Saesneg gan siarad Cymraeg fel ail iaith.

Croesawaf y datganiad hwn a’r ddogfen. Mae’r arian ychwanegol sy’n cael ei ddarparu ar gyfer yr iaith Gymraeg, £26.8 miliwn dros dair blynedd, yn dangos yn eglur ymrwymiad Llywodraeth Cynulliad Cymru i’r iaith ac i’w hyrwyddo a’i chynnal, yn enwedig yn yr ardaloedd hynny lle mae o dan fygythiad. Mae eich cyhoeddiad y bydd y Gymraeg yn cael ei phrif-ffrydio ar draws polisïau Llywodraeth Cynulliad Cymru hefyd yn bwysig. Dyna’r ymagwedd gywir a gorau i sicrhau bod y Gymraeg yn ystyriaeth bennaf, ym mhopeth a wna’r Cynulliad, o ran y modd yr awn yn ein blaenau a’r modd y cynhaliwn y Gymraeg wrth wneud hynny.

Croesawaf yn arbennig ymestyniad Deddf yr Iaith Gymraeg 1993 i gynnwys cymdeithasau tai Cymru o Ebrill 2004. Mae’r £1.5 miliwn ychwanegol ar gyfer cynlluniau prynu cartref—dywedodd y Gweinidog Cyllid y bydd hyn yn cael ei gynyddu i £2.25 miliwn—yn dangos eto ymrwymiad Llywodraeth y Cynulliad i sicrhau bod pobl yn gallu aros yn eu cymunedau eu hunain, yn enwedig lle mae’r Gymraeg o dan fygythiad mewn ardaloedd gwledig.

Mae holl hanfod polisi iaith Llywodraeth Cynulliad Cymru, o ran y modd yr ymdriniwn â’r iaith, wedi dod yn fwy clir yn y blynyddoedd diwethaf. Mae hyn yn arbennig o wir am ein hymagwedd gyfannol. Yr ydym yn iawn i beidio â chanolbwyntio ar addysg a diwylliant yn unig, er bod y Gweinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Gymraeg a’r Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes yn gyfrifol am ddatblygu’r polisi. Rhaid inni gydnabod bod gwahaniaeth rhwng ardaloedd, a rhaid inni ymgorffori datblygu economaidd, tai, trafnidiaeth, y cyfryngau a chynllunio ym mhopeth a wnawn mewn perthynas â’r Gymraeg. Mae’n bwysig cydnabod y gall rhannau o’r fro Gymraeg fod o dan fygythiad, a rhaid inni ystyried sut y dylai arian gael ei dargedu i ymdrin â’r broblem hon. Sut y bydd y Gweinidog yn dynodi’r ardaloedd sydd â’r angen mwyaf am gymorth ariannol, a sut y caiff yr arian ei dargedu atynt?

Yr ydym wedi ceisio mabwysiadu ymagwedd o’r crud i’r bedd, gyfannol tuag at yr iaith. Mae ein prosiectau wedi eu hanelu at rieni babanod newydd eu geni, i ddatblygu’r iaith o’r eiliad y caiff plentyn ei eni, ac at helpu pobl oedrannus sy’n siarad Cymraeg, sy’n dymuno, yn anad dim, gallu siarad yr iaith o’u dewis pan fyddant mewn ysbyty neu’n wynebu amgylchiadau anodd. O ran dynodi ardaloedd o angen a thargedu arian, mae Bwrdd yr Iaith Gymraeg wedi cynnal dadansoddiad o’r ardaloedd lle mae eu nifer fawr neu eu mwyafrif o siaradwyr Cymraeg yn gostwng yn gyflym, ac yn arbennig ardaloedd lle mae’r canran hwnnw o siaradwyr Cymraeg ifanc yn gostwng yn gyflym.

Mae cynlluniau peilot ar weithredu’r iaith ar waith mewn tair ardal. Ymwelais ag Abergwaun yn yr haf i weld un o’r cynlluniau hyn. Bydd tri chynllun y flwyddyn yn cael eu cynnal am y tair blynedd nesaf, gan wneud cyfanswm o naw. Mae pob cynllun yn golygu partneriaeth o gyrff lleol yn gweithredu yn eu dull eu hun; nid ydym wedi mabwysiadu ymagwedd un-dull-i-bawb. Mae gennym un strategaeth, ond mae’r cynlluniau lleol yn wahanol gan eu bod wedi eu seilio ar anghenion lleol. Mae’r rhan a chwaraeir gan gyrff a phobl leol—gyda phwyslais sylweddol ar bobl ifanc—yn rhoi syniad o berchenogi’r iaith iddynt.

Egluraf bwynt am gymdeithasau tai. Am resymau technegol a chyfreithiol, gweithredwn yn hyn o beth yng nghyd-destun ein rôl a’n rheolaeth mewn perthynas a llythyron cylch gwaith y cymdeithasau, nid o dan Ddeddf yr Iaith Gymraeg 1993. Fodd bynnag, yn ymarferol, bydd y canlyniad yr un peth yn y pen draw. Wedi’r cyfan, ni sy’n rhoi eu llythyron cylch gwaith i’r cymdeithasau tai, a gweithiant yn ôl ein cyfarwyddyd. O hyn ymlaen bydd y llythyron hyn yn cynnwys yr angen i gynhyrchu cynllun iaith Gymraeg. Felly, i bob pwrpas, bydd y canlyniad yr un fath.

Cytunaf, os ydym i hyrwyddo’r iaith a sicrhau ei pharhad, fod rhaid inni gael cymunedau hyfyw, cynaliadwy, yn yr ystyr economaidd a chymdeithasol. Mae cryn waith eisoes yn cael ei gyflawni. Er enghraifft, bydd y mesurau a gynhwyswyd yn y cyhoeddiad yr wythnos diwethaf ar swyddfeydd post gwledig yn helpu cymunedau lleol i barhau’n hyfyw a bydd yn bwysig i ardaloedd lle mae’r mwyafrif, neu nifer sylweddol o bobl, yn siarad Cymraeg.

I will try to be brief. I thank the Minister for the statement. I will restrict my comments and questions to the lifelong learning sector. We welcome the additional £9.5 million invested in this sector. Committee members also agree with the fact that you are giving up to £7 million for the promotion of early years education. We warmly welcome that. The report also notes that the remaining £2.5 will go towards securing improvements in some important areas of education.

I am a little disappointed by the reference in the report to the needs and weaknesses regarding people slipping from using their first language to their second language and the lack of continuity. I would like the action plan to have been better formed with regard to that. Rather than making promises about looking to the future, you should have considered the needs, drawn up a timetable and allocated specific funding for those needs. That would have made it a real action plan. I hope that we are given the opportunity to discuss this in the Education and Lifelong Learning Committee.

I wish to ask two questions. Will you confirm that the £9.5 million is additional to the funding given to the Welsh Language Board and that the funding is not accounted for twice? I would be glad of confirmation. On the action plan, I hope that we will be given an opportunity to perfect that through discussion in Committee. I also remind you that the Business Minister promised some time ago that a debate would be held on the education element of this action plan. Is the Government going to adhere to that or has there been a change of mind?

Ar y rhannau lle nad yw’r cynllun yn benodol, fel yr awgrymwch, mae ymchwil ar waith, i faterion arbennig sy’n ymwneud â pharhad. Gwneir cryn waith ar hynny. Gyda mater mor gynhwysfawr fel hwn, gallem ddisgwyl hyd nes i’r holl ymchwil gael ei gwblhau—yr oedd yr un mater yn wir am ffigurau’r cyfrifiad. Cynhelir cryn ymchwil cynllunio ar hyn o bryd. Pe baem yn aros i’r holl ganlyniadau ddod i mewn, byddai blwyddyn neu ddwy arall wedi mynd heibio ac erbyn hynny byddai mwy o ymchwil wedi’i gwblhau. Yr oedd yn rhaid inni benderfynu cynhyrchu dogfen rywbryd. Cynhyrchodd y Pwyllgor ei adroddiad cyn toriad yr haf, ac yr ydym wedi ymateb iddo ar y cyfle cyntaf posibl ar ôl y gyllideb. Gwnaethom ymateb yn gyflym gan fod yr Aelodau wedi awgrymu mai dyna oedd eu dymuniad. Gwneir gwaith ychwanegol yn ystod y flwyddyn neu ddwy nesaf i ystyried y mater a godwyd am barhad, a phobl yn newid o ddefnyddio’u hiaith gyntaf i ddefnyddio’u hail iaith. Bydd amser hefyd yn y Pwyllgor i drafod y mater; credaf fod y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes yn bwriadu ei gyflwyno yn y Pwyllgor ar 19 Rhagfyr. Fe’ch sicrhaf fod yr arian ar gyfer addysg yn ychwanegol: nid yr un arian ydyw â’r arian a gafodd ei ddyrannu i Fwrdd yr Iaith Gymraeg, a gyhoeddwyd ar wahân yn gynharach eleni.

Mae pa un ai a gaiff dadl ei chynnal ar y mater yn rhywbeth y bydd angen ei drafod gyda’r Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes yn y Pwyllgor gan ichi godi materion addysg yn benodol. Mae angen inni sefydlu faint o faterion y gellir eu datrys mewn Pwyllgor ac a oes angen dadl, a fyddai’n arwain at oedi pellach o ran gweithredu’r polisi. Fodd bynnag, efallai fod hynny’n llwybr y dymunwch ei ddilyn.

I welcome the Assembly Government’s commitment to the Welsh language, which is clearly expressed in the action plan, ‘Iaith Pawb’. I wish to pay tribute to the Minister and especially to the Finance Minister, Edwina Hart, for responding so positively to the priorities identified by the Culture Committee. The action plan clearly reflects the values of the Labour Party and its strong support for the language in the context of equal opportunity, tolerance and community sustainability.

I have two questions on your statement. How will you ensure that your strategy benefits people and communities throughout Wales, and not only those areas that are considered language heartlands? Secondly, how do you see the role of the mentrau iaith developing in the coming years, bearing in mind the substantial increase in the budget available to them?

Pwysleisiaf fy mod yn rhannu eich gwerthfawrogiad o’r modd y mae Gweinidogion, yn gyffredinol, wedi cydweithio yn gadarnhaol. Er y gall polisïau wneud llawer, os na chânt eu hariannu’n llawn mae’r hyn y gallant ei gyflawni yn gyfyngedig. Felly, mae’r arian ychwanegol yn agwedd allweddol. Pan ystyriwn y ddogfen hon yn ei chyfanrwydd a’r cydbwysedd rhwng yr ardaloedd lle mae’r Gymraeg yn iaith y mwyafrif a lle mae’r Gymraeg yn iaith y lleiafrif, daw’n eglur bod hwn yn bolisi ar gyfer Cymru gyfan. Mae’n un strategaeth gyda chynlluniau gwahanol ar gyfer ardaloedd a sefyllfaoedd gwahanol. Gall y pwyslais a’r ymagwedd a fabwysiedir fod yn wahanol mewn ardaloedd gwahanol, ac mae hynny’n amlwg yn y cynllun gweithredu iaith. Nid yw’r cynlluniau i gyd wedi eu hanelu at ardaloedd lle mae mwyafrif y bobl yn siarad Cymraeg—fe’u hanelwyd at ardaloedd lle mae nifer y bobl sy’n siarad Cymraeg yn gostwng gyflymaf. Dengys yr ymagwedd hon hyblygrwydd ac mae’n sensitif i anghenion lleol.

Yn olaf, mae’r mentrau iaith wedi gweld cyfnod aruthrol o ddatblygiad. Maent wedi datblygu’n gyflym ac mae’r arian ar eu cyfer wedi cynyddu’n gyflym. Nid dyma’r tro cyntaf iddynt gael symiau sylweddol o arian ychwanegol: derbyniasant hyn hefyd dros y ddwy flynedd diwethaf. Un peth hyfryd am y mentrau iaith yw bod eu maes yn sensitif a lleol, ac mae’n bwysig ein bod yn sicrhau eu bod yn cael eu sefydlu mewn ffordd sy’n eu galluogi i rannu arfer da. Mae rhannu arfer da wrth gynllunio iaith ac mewn gweithgaredd o ddydd i ddydd yn bwysig.

Minister, I thank you for the report, and for the fact that the report acknowledges the good work done with regard to the Welsh language by the last Conservative Government. I have a few questions. First, you want to ensure bilingual juries, but currently there is a problem finding enough people who can speak English to serve on juries. Therefore, how will you find sufficient numbers of Welsh speakers to serve on juries? The second point concerns the cost to the local housing associations of compliance with the Welsh Language Act 1993. What do you expect that cost to be?

Also, I believe that some of the English housing associations are buying houses in rural areas of Wales, and that is causing some problems. Will you insist that housing associations from England that own houses in Wales comply with the Welsh Language Act 1993?

Cymeraf eich pwynt olaf yn gyntaf. Mae cynlluniau iaith Gymraeg yn rhoi ystyriaeth i’r hyn sy’n addas ar gyfer yr ardal y mae’r corff yn gwasanaethu ynddi. Felly, byddai cynllun ar gyfer ardal lle mae mwyafrif y bobl yn siarad Cymraeg ychydig yn wahanol, neu hyd yn oed yn sylweddol wahanol, i gynllun ar gyfer ardal lle nad oes llawer o bobl yn siarad Cymraeg. Soniasom am barotiaid yn gynharach, a thybiaf y gallai gyfeirio at eich cyfeiriadau mynych, David, at ryfeddodau’r Llywodraeth Geidwadol ddiwethaf, y cytunaf â hwy bob amser. [Chwerthin.] Cytunaf bob amser a dywedaf mai ei gwaith yn cyflwyno Cymraeg gorfodol i gyfnod allweddol 4 oedd un o’i llwyddiannau mwyaf; mae’n drueni nad ydych yn cytuno â’r polisi hwnnw. Ni fyddwch yn cario’r dydd ar y mater hwnnw: byddaf yn ailfynegi fy marn o hyd.

Codasoch fater gwirioneddol am reithgorau Cymraeg. Mae’n hawl ddynol sylfaenol, a gydnabuwyd gan lysoedd ynadon am sawl blwyddyn. Trefnir ynadon sy’n siarad Cymraeg ar gais, pan fydd pobl yn ymddangos gerbron llys ynadon. Mae mater rheithgorau Cymraeg yn gymhleth, ac mae’n cael ei drafod mewn man arall. Pan gyflwynwyd Deddf yr Iaith Gymraeg 1993 gan Lywodraeth Geidwadol flaenorol yr oedd pob corff yn y sector cyhoeddus yn gorfod talu cost cydymffurfio, ac fe’i hystyriwyd yn rhan o’u costau craidd, a ystyriwyd yn holl benderfyniadau ariannu’r Llywodraeth. Pan siaradwn am brif-ffrydio’r Gymraeg o ddifrif, mae’n bwysig ein bod yn rhoi ystyriaeth i gostau craidd, yn union fel y byddwn yn rhoi ystyriaeth i gydymffurfio â deddfwriaeth cyfleoedd cyfartal. Rhaid inni roi ystyriaeth i bob mater o’r fath.

Er fy mod yn gyffredinol yn cefnogi’r cynllun gweithredu iaith Gymraeg hwn, rhaid inni sicrhau nad yw ein siaradwyr di-Gymraeg ifanc yn teimlo eu bod yn cael eu rhwystro gan eu hanallu i siarad Cymraeg. Gwn fod llawer o ieuenctid nad ydynt yn siarad Cymraeg—a siaradaf â llawer ohonynt—yn gofyn beth yw eu rhan hwy yn ein cynlluniau. Pa sicrwydd y gallwch ei roi iddynt fod eu dyfodol a’u gyrfaoedd yn ddiogel mewn Cymru hyfyw, lle mae’r ddwy iaith yn cydfodoli yn gyfartal a lle nad oes neb yn teimlo eu bod yn cael eu rhwystro rhag cael gyrfa ddeinamig yng Nghymru oherwydd eu dewis iaith?

Caf fy nhemtio i ddweud fod y ffaith fod gennych Weinidog dros yr iaith Gymraeg sy’n ddysgwraig yn symbol o ymagwedd y Llywodraeth, a’r ymagwedd ledled Cymru tuag at yr iaith. Mae teitl y ddogfen hon yn fwriadol benagored. Hyd yn oed os nad ydych yn siarad Cymraeg fel iaith gyntaf, mae’n etifeddiaeth sy’n eich helpu i fwynhau eich diwylliant. Mae pobl ifanc, oni bai eu bod ymhlith y lleiafrif bach sy’n mynychu ysgolion sector preifat, i gyd yn cael rhywfaint o addysg Gymraeg yn awr, sy’n eu galluogi i werthfawrogi Cymraeg sylfaenol. O ran eich pwynt am sicrhau bod pawb yn teimlo’n gydradd yng Nghymru—maent yn gydradd. Mae’n bwysig inni sylweddoli bod siarad Cymraeg yn sgil werthfawr a bod gan bob un ohonom amrywiaeth o sgiliau gwahanol. Fodd bynnag, mae’n sylfaenol bwysig bod Cymru yn parhau yn gymdeithas sy’n agored ac yn groesawgar i’r rheini sy’n symud yma, ac i’r bobl ifanc sy’n cael eu magu mewn cartrefi Saesneg eu hiaith ac nad ydynt yn siarad Cymraeg fel iaith gyntaf. Hwy yw’r mwyafrif wedi’r cyfan.

I welcome your comments in response to Karen Sinclair. That inclusive spirit is vital if this strategy is to succeed. I also congratulate you on the action plan. Much good work has been done to bring this together, and we and the Culture Committee greatly welcome it. There is much that is encouraging in this report, and the commitment and political will obviously exists to accomplish the work.

Having said that, I note two concerns. Will you give a commitment this afternoon that the strategic unit will be adequately staffed? I am happy that it exists, and that it will be part of the civil service, but I would like to be convinced that the unit will be adequately staffed to achieve the important work of co-ordinating cross-cutting policies. Secondly, I also welcome the additional £9.5 million for educare and nursery education, but I am concerned about the Welsh-medium educational continuum. There is not enough money for that. I accept that there is a commitment, and I welcome that, because when I saw the draft budget, I was worried that it would not contain a commitment to the continuum. However, there is nowhere near enough money to ensure the continuum.

There is a danger that we will create massive demand in the care and nursery sector for which there will not be the resources in primary, secondary and higher education. I hope that you find that funding, but we would like a commitment from you that money will be available to meet demand. Despite that, I congratulate you, because we have moved forward considerably in terms of our commitment to the Welsh language and promoting the Welsh language through Government. The fact that everyone can contribute so positively to the debate is vital for the future. We realise that, whatever the Government does, the future of the Welsh language is in the hands of the people of Wales, and we hope that they respond positively to this report.

Cytunaf â’ch sylw diwethaf. Mae cefnogaeth pobl ledled Cymru yn hanfodol. Gweithiodd y Cynulliad ar ei orau yn ei agwedd tuag at yr iaith Gymraeg; gweithiodd pawb ohonom yn galed i gyrraedd cryn gonsensws. Nid yw’n gonsensws clyd, ond mae’n un ymchwilgar. Er hynny, ceir cytundeb cyffredinol o blaid yr iaith. Fe’ch sicrhaf fod yr ewyllys wleidyddol yn bodoli o ran darparu cefnogaeth.

O ran yr uned iaith Gymraeg, nid yw nifer y staff ar ochr y sector diwylliannol, erioed wedi bod yn enfawr. Bydd yr uned fodd bynnag, yn un o faint a chryfder digonol i ddechrau ar y dasg. Mae’n werth cofio—a dywedaf hyn yn ofalus—mai’r un yw’r ymagwedd yn y fan hon â’r ymagwedd tuag at yr arian addysg. Yr ydym yn ymwybodol ein bod yn dechrau ar gam pwysig arall yn natblygiad yr iaith Gymraeg. Mae gennym y strwythur statudol a rhaid inni yn awr wreiddio’r iaith yn ein cymunedau, sicrhau ei bod yn parhau wedi ei gwreiddio yno, a’i datblygu ar draws y system addysg. Yn hynny o beth, mae’n debygol mai hwn yw’r datganiad mwyaf radical a wnaed erioed am yr iaith. Yr ydym yn dechrau cerdded llwybr ac yr ydym yn sefydlu’r camau ar hyd y llwybr hwnnw. O ran y continiwm a’r uned iaith Gymraeg, rhoesom ymrwymiad i ddarparu adnoddau digonol. Yr ydym yn ymwybodol iawn, os darperwch £7 miliwn ar gyfer addysg feithrin, yna rhaid darparu arian ar gyfer y blynyddoedd i ddod i gefnogi addysg feithrin. Mae’r Gweinidog Cyllid a’r Gweinidog dros Ddysgu Gydol Oes yn ymwybodol o hynny, a bydd y galw hwnnw yn treiddio i addysg uwch. Mae pawb yn glir ar hyn, ond ni allwn roi’r holl ddarnau yn eu lle ar y diwrnod cyntaf.

Cytunaf ag Aelodau eraill fod yn rhaid inni sicrhau bod y polisi hwn yn ystyrlon ledled Cymru a’i fod yn rhoi ystyriaeth i’r gwahanol sefyllfaoedd iaith mewn gwahanol rannau o Gymru. Rhaid cadw’r Gymraeg fel iaith gymunedol fyw lle y mae hynny’n bod, a mynd i’r afael hefyd â’r sefyllfa mewn mannau megis Dwyrain Casnewydd, lle y siaredir y Gymraeg gan leiafrif bach o’r boblogaeth. O gofio ei bod yn bwysig ar gyfer dyfodol yr iaith fod pobl ledled Cymru yn teimlo eu bod yn berchen arni a’u bod yn rhan ohoni, a wnewch chi sicrhau, wrth ichi roi’r polisi hwn ar waith, y bydd sylw arbennig yn cael ei roi i ardaloedd megis Casnewydd, lle ceir yr anawsterau amlwg sef na siaredir llawer o Gymraeg yn y gymuned, nad oes llawer o gyfle i ddefnyddio’r iaith ac nad oes llawer o siaradwyr Cymraeg iaith gyntaf neu siaradwyr Cymraeg ail iaith addas i’w recriwtio fel athrawon? Mae cynnydd o ran arwyddion stryd, twf addysg cyfrwng Cymraeg a’r ffaith y cynhelir yr Eisteddfod yng Nghasnewydd mewn ychydig flynyddoedd. Felly mae datblygiadau, ond mae angen cymorth. A wnewch chi sicrhau y rhoddir cymorth?

Mae’r Arolwg o’r Gweithlu yn dangos bod 18 y cant o’r bobl yng Nghasnewydd yn ystyried eu bod yn siarad Cymraeg. Sut bynnag y mesurwch eu gallu i siarad Cymraeg, mae hyn yn ganran sylweddol. Croesawaf y ffaith ei fod yn gynnydd sylweddol ar ffigurau blaenorol a byddaf yn edrych ar ddata’r cyfrifiad gyda diddordeb mawr. Fel Aelod sy’n cynrychioli etholaeth debyg, yr wyf yn ymwybodol, lle ceir poblogaeth leiafrifol ethnig sylweddol, fod yna faterion ynglŷn â sicrhau, fel y dywedodd Karen, fod pawb yn teimlo eu bod yn cael eu cynnwys yn y polisi. Fodd bynnag, mae dysgu iaith yn sgil werthfawr ac unwaith yr ydych wedi dysgu un neu ddwy iaith, mae dysgu trydedd a phedwaredd yn dod yn haws. Dylem annog y sgil hon ymhlith ein pobl ifanc.

Mae Bwrdd yr Iaith Gymraeg yn rhoi sylw arbennig i ardaloedd megis Casnewydd a’r strwythurau y dylid eu rhoi ar waith i gefnogi’r fenter mewn ardaloedd o’r fath. Rhoddwyd sylw arbennig wrth ddarparu arian addysg a hyfforddiant i fynd i’r afael ag anghenion hyfforddiant athrawon i fodloni gofynion yr ardaloedd hyn. Ceir ardaloedd yng Nghaerdydd, Wrecsam, Trefynwy ac ar hyd y ffin yng nghanolbarth Cymru lle mae problemau o’r fath yn bodoli. Rhaid eu dynodi a’u cefnogi.

I welcome the spirit of the statement and the tone that the Minister has adopted. Years ago, I would not have believed it possible that such a strong consensus could be reached. I welcome it.

I have one concern about the section in the report on education. In discussions at the Education and Lifelong Learning Committee, the Minister for Education and Lifelong Learning was not keen on creating a national strategy to ensure the growth of Welsh-medium education; she argued that it was a matter for local authorities. However, the Committee determined that

‘a national strategic framework to ensure that…mechanisms are in place for…development of Welsh-medium and bilingual education’

be prepared. However, from the action plan, it seems that the Minister for Education and Lifelong Learning got her way, contrary to the decision of the Committee. Your statement mentions giving strategic direction to, and political leadership on, these policies. How will you persuade the Minister for Education and Lifelong Learning of this?

I support Gareth Jones’s request for a Plenary debate on Welsh in education.

Pwysleisiaf, fel gyda phob agwedd arall ar addysg pan ddaw i’r manylder hwn, mai cyfrifoldeb awdurdodau lleol yw penderfynu ar ffurf a chyflwyniad eu system addysg, o fewn y fframwaith a ddarparwn. Fel y dywedais yn gynharach, mae’r Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes eisoes wedi rhoi cyngor anffurfiol i awdurdodau addysg lleol ynglŷn â darpariaeth addysg Gymraeg.

Ni ddylech anwybyddu ffactorau perthnasol eraill. Mae ymchwil yn parhau a bydd yr arian ar gyfer canolfannau hwyr-ddyfodiaid yn gwneud gwahaniaeth mawr i addysg Gymraeg hefyd yn yr un modd ag y bydd yr arian ar gyfer hyfforddi. Mae’r datganiad hwn yn ymateb i adroddiad y Pwyllgor ac, o gofio nifer yr argymhellion yn yr adroddiad a’u cymhlethdod, byddai’n wyrthiol pe baem yn bodloni disgwyliadau pawb yn llwyr ar y cynnig cyntaf.

Er mwyn darparu ar gyfer anghenion addysg arbennig plant, mae’n hanfodol cael ymyriad cynnar. Gwn am fachgen teirblwydd oed a gyfeiriwyd at seicolegydd i gael asesiad o’i anghenion. Mae rhan o’r asesiad yn gofyn i’r plentyn adnabod delweddau o gardiau lluniau fflach. Mewn ymateb i’r llun cyntaf, edrychodd y plentyn y llun â gwen lydan, gan ddweud y gair ‘ci’. Ymatebodd y seicolegydd uchel ei barch, gan ddweud ‘Na, machgen i, nid ‘key’ yw hwn, ond ‘dog’. Yr oedd y plentyn yn ddisgybl yn y dosbarth meithrin lleol. Defnyddiaf yr enghraifft hon i ddangos bod angen i’r Llywodraeth roi blaenoriaeth i fuddsoddi mewn anghenion addysgol arbennig. A ddywedasoch fod y buddsoddiad mewn anghenion addysgol arbennig i’r plant hyn wedi ei drefnu ar gyfer 2005? A glywais i chi’n iawn?

Clywsoch yn gywir. Dyna pryd bydd yr arian ar gael. Fe sylweddolwch fod llawer o’r syniadau yn uchelgeisiol a bod rhaid i’r arian gyfateb â chynnydd o ran rhoi rhaglenni ar waith. Yn ychwanegol at hyn, gofynnwyd i Grŵp Ymgynghorol Cymru ar Anghenion Addysgol Arbennig ystyried cynlluniau ar gyfer anghenion addysgol arbennig mewn addysg Gymraeg ac i baratoi cynllun gweithredu. Nid mater o arian yn unig ydyw@ mae polisi yn cael ei ddatblygu. Mae polisi a darpariaeth yn cael eu datblygu o ran therapi lleferydd, er enghraifft. Mae problemau yn codi o hyn nas nodwyd heddiw, sy’n gysylltiedig â phortffolio Jane Hutt fel y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Mae llawer o waith yn mynd rhagddo i sicrhau bod darpariaeth ddigonol ar gyfer therapi lleferydd i blant Cymraeg eu hiaith. Yr wyf yn siŵr y byddai pawb yn cytuno bod hyn yn fater anodd i fynd i’r afael ag ef, yn enwedig ar adeg pan mae’n anodd cael therapyddion lleferydd o gwbl. Fodd bynnag, mae ewyllys eglur yn bodoli i fynd i’r afael â’r mater hwn.

Minister, I have only had the chance to read the section of the document concerning planning. ‘Iaith Pawb’ acknowledges the importance of unitary development plans in developing the future of communities, and Welsh-speaking communities particularly in this context. Does the Government intend to hold discussions with every local authority, to ensure that they develop unitary development plans in a way that ensures that the Welsh language will prosper, in accordance with ‘Iaith Pawb’?

Mae llawer o waith yn mynd rhagddo mewn perthynas ag awdurdodau lleol a chynlluniau datblygu unedol; cyfeiriodd Sue Essex at hyn ddoe. Mae gwaith ymchwil ar effaith ieithyddol yn mynd rhagddo, ac y mae angen rhoi ystyriaeth iddo wrth baratoi cynlluniau datblygu unedol. Mae gwaith ar y ‘Nodyn Cyngor Technegol (Cymru) 20—Yr Iaith Gymraeg: Cynlluniau Datblygu Unedol a Rheolaeth Gynllunio’ ac ar gynlluniau datblygu unedol hefyd yn mynd rhagddo. Rhaid i Awdurdodau Lleol ystyried y Gymraeg wrth ddatblygu eu cynlluniau datblygu unedol, ond ni allant gynhyrchu polisïau sy’n gwahaniaethu yn erbyn unigolion yn dibynnu ar pa un a ydynt yn siarad Cymraeg ai peidio. Rhaid i awdurdodau roi ystyriaeth i gymeriad ieithyddol ardal, ac mae’r un llinyn hwnnw’n rhedeg drwy bolisïau ar dai a chynllunio.

I welcome the Minister’s statement that

‘we can create a truly bilingual Wales’.

I take it that that is a commitment by the Government of Wales to realise that.

By what yardstick will you measure whether or not we have reached that goal? What is the target date for achieving that goal? How will we turn this document into a real plan?

To close, a full debate is needed on all these matters—not just on the educational issues. Aspects of employment, housing and planning have yet to be addressed. We need to revisit those points as well as the question of submitting evidence to Ivor Richard, in terms of how we can adapt the Welsh Language Act 1993 to Wales’s current needs.

Ar y pwynt olaf hwnnw, yr wyf eisoes wedi rhoi tystiolaeth i Ivor Richard a oedd yn cwmpasu Deddf yr Iaith Gymraeg 1993.

Fel y sylweddolwch, rhaid cyflawni Cymru ddwyieithog yn raddol. Ni olyga hynny ein bod yn datblygu’n araf, ond ein bod yn gwneud hynny’n gyson. Mae’r targedau a gynhwysir yn ‘Iaith Pawb’—ac nid wyf am draethu ymhellach ar pam nad oes targedau mwy penodol—ar gyfer 2011, a dyna’r adeg i fesur ein llwyddiant. Mae’n bwysig ein bod, yn ychwanegol at dargedau, yn datblygu’r wybodaeth sydd gennym am yr iaith. Yn y diwedd, mae llawer o’r wybodaeth yn denau, yn dameidiog ac nid yw’n ddibynadwy iawn. Bydd Bwrdd yr Iaith Gymraeg yn cael arian ychwanegol i ddatblygu ein sylfaen gwybodaeth ac ystadegau ar yr iaith.

O ran cael dadl lawn, ailadroddaf yn fras yr hyn a ddywedais yn flaenorol, sef y bydd hynny’n cael ei ystyried unwaith y bydd y Pwyllgor wedi craffu ar y ddogfen. Rhaid cydbwyso’r angen am ddadl bellach yn erbyn yr ewyllys gyffredinol, y credaf sy’n bodoli, i’r ddogfen hon gael ei rhyddhau a’i rhoi ar waith.