in Welsh Presiding Officer, First Minister, Parliamentary Under-Secretary of State.

in Welsh It is a great honour for me to be here in the National Assembly for Wales. The people of Ireland send every blessing and their good wishes to the people of this country.

yn Saesneg Dymunaf ddiolch o waelod calon am y gwahoddiad caredig ac, yn wir, am y croeso hyfryd a gawsom ers inni gyrraedd. Bu’n gyfle pleserus i ddod i wybod ychydig yn fwy am weithrediad y Cynulliad a Llywodraeth y Cynulliad ac, yn benodol, i gwrdd â’r genhedlaeth hon o arweinwyr gwleidyddol, sy’n trawsnewid dyfodol y Gymru gyfoes. Bu hon yn fraint arbennig.

yn Saesneg Yr ydym, wrth gwrs, yn gymdogion agos ac yn aelodau o’r teulu mawr o genhedloedd Celtaidd, ac yn gyd-aelodau yn yr Undeb Ewropeaidd a Chyngor Prydain-Iwerddon. Fodd bynnag, nid yw’r un o’r labeli hynny’n warant ynddynt eu hun ein bod yn defnyddio—ac yn defnyddio’n dda—y cyfleoedd a gynigiant ar gyfer cysylltiadau a phartneriaethau deinamig a chydfuddiannol. Dyna waith ein cenhedlaeth ni. Dyna hefyd yw’r her i’n cenhedlaeth ni. Calonogol yw gallu dweud bod y cysylltiadau rhwng Cymru ac Iwerddon wedi cymryd camau mawr ymlaen yn y blynyddoedd diwethaf. Mae ein cydaelodaeth, fel y dywedais, o Gyngor Prydain-Iwerddon, a sefydlwyd o dan Gytundeb Dydd Gwener y Groglith, yn fforwm delfrydol i’r ddau ohonom adeiladu ar seiliau’r cysylltiadau hanesyddol hynny a chreu dyfodol newydd drwy eu defnyddio, a dysgu oddi wrth ein gilydd a hybu cydweithrediad ar hyd cynifer o wahanol echelydd. Mae’n rhoi cyfle inni feithrin y cysylltiadau rhagorol a thra phwysig sy’n datblygu rhwng y Cynulliad a Dáil Iwerddon a rhwng Llywodraeth y Cynulliad a Llywodraeth Iwerddon. Yn wir, gwn fod ein Taoiseach Bertie Ahern wedi cael y fraint o annerch y Cynulliad hwn yn ôl ym Mawrth 2001. Wrth gwrs, mae’r cysylltiadau busnes sydd mor angenrheidiol i’r ddau ohonom yn rhan annatod o’r dyfodol yr ydym yn ceisio’i greu i’n pobl. Maent yn bwysig iawn i ni, ac, yn ffodus, mae’r cysylltiadau busnes rhyngom ar gynnydd drwy’r amser.

yn Saesneg Sefydlu ein Consyliaeth Gyffredinol yma yn y blynyddoedd diwethaf—ychydig cyn sefydlu’r Cynulliad—yw’r arwydd allanol gorau, o bosibl, o’n penderfyniad i feithrin a datblygu’r cysylltiadau gorau posibl rhyngom i wneud y presennol a’r dyfodol yn oes pan ryddhawn fath newydd o ddychymyg ac, yn benodol, ddychymyg newydd a fydd yn creu, yr ydym yn gobeithio, partneriaethau tra llwyddiannus rhwng Cymru ac Iwerddon. Buom yn ffrindiau da, a gŵyr Iwerddon fod Cymru’n ffrind da iawn iddi: cadarnhawyd hynny’n bendant i mi drwy gydol yr ymweliad hwn.

yn Saesneg Yr ydym yn ffrindiau mawr beth bynnag fo canlyniad rhai gemau yn Lansdowne Road a Pharc yr Arfau bob blwyddyn. Yr ydym yn dal i fod yn ffrindiau mawr ac yn fawr ein parch at ein gilydd. Yr ydych wedi llwyddo ychydig yn well mewn gêm arall, pêl-droed: yr ydych ychydig yn nes at gyrraedd cystadleuaeth Ewro 2004 nag y mae Iwerddon. Gadewch imi ddatgan y dymuniad, pan gyfarfyddwn yno, mai yn y gêm derfynol y bydd hynny. Bydd hynny’n ddiwrnod da i ni ein dau.

yn Saesneg Ar ran pobl Iwerddon a chan ddiolch o galon i bob un ohonoch am eich caredigrwydd tuag atom, carwn gyflwyno’r rhodd hon i Gynulliad Cenedlaethol Cymru, yn arwydd o hoffter a dymuniadau da pobl Iwerddon. Gobeithiaf y bydd, yn ystod y blynyddoedd i ddod, yn cael ei weld gan Aelodau’r Cynulliad hwn a phobl Cymru yn arwydd o’r parch a’r hoffter mawr a deimlir tuag atoch yn Iwerddon. Fe’i lluniwyd gan Wyddeles ifanc a wnaeth ei gradd Meistr yma yng Nghaerdydd, felly credaf y gallwn ni’n dau gydymfalchïo yn yr athrylith honno. Os Duw a’i mynn, ymhen amser bydd llawer iawn mwy o hanesion am weithiau o athrylith a grëwyd gan Wyddelod a Gwyddelesau a Chymry a Chymryesau wrth inni geisio creu gwell dyfodol i’n pobloedd ni’n dau ac wrth inni gerdded rhywfaint o’r daith honno, byddai’n dda gennyf feddwl, gyda’n gilydd.

in Welsh Thank you.

Oherwydd hynny y bu imi wisgo coch. Diolch yn fawr iawn i chi.

Rhoddir llawer iawn o sylw ar hyn o bryd i chwaraeon. Mae’r Pwyllgor Diwylliant yn cynnal adolygiad o chwaraeon ac mae uned bolisi strategol Llywodraeth y DU yn ystyried agweddau ar drefniadaeth chwaraeon ledled y DU. Mae’n bosibl y bydd yr adolygiad ar y cyd o’r loteri yn effeithio ar rai agweddau ar gyllido, cynhelir adolygiad pum-mlynedd o Gyngor Chwaraeon Cymru ac, yn sgîl hynny, byddaf yn gweithio ar strategaeth Llywodraeth ar gyfer chwaraeon.

Gan hynny, yr oedd yn bwysig rhoi cyfle ichi drafod un o’r materion allweddol sy’n ymwneud â chwaraeon a wyneba Cymru. Dyma rai ffeithiau sobreiddiol: mae’r lefelau o ordewdra yn y DU wedi treblu ers 1980. Mae’n ffaith swyddogol bellach mai’r DU yw’r genedl fwyaf gordew yn Ewrop. Mae’r cyfraddau cyfranogi ymysg yr ifanc yn yr holl brif chwaraeon, gan gynnwys pêl-droed, wedi gostwng yn y blynyddoedd diwethaf. Mae 70 y cant o rai 16 mlwydd oed yn rhoi’r gorau i chwaraeon ar ôl gadael yr ysgol. Dim ond 28 y cant o’r oedolion yng Nghymru sy’n cymryd rhan mewn lefel dderbyniol o chwaraeon a gweithgaredd corfforol. Mae hynny’n cymharu â 56 y cant yn Awstralia a thros 70 y cant yn Llychlyn.

Mae’r costau economaidd oherwydd anweithgarwch corfforol yng Nghymru’n golygu bod yr enillion a gollir oherwydd salwch a marwolaeth gynamserol yn gymaint â £80 miliwn y flwyddyn. O ran arbedion uniongyrchol mewn gofal iechyd, byddai 10 y cant o gynnydd mewn gweithgarwch corfforol ymysg oedolion yn cynhyrchu budd economaidd uniongyrchol o £25 miliwn y flwyddyn. Yn ogystal â’u heffaith ar iechyd, mae chwaraeon yn gwneud cyfraniad hollbwysig at wella cydlyniant cymdeithasol a lleihau troseddu. Dyna faint y mater dan sylw a dyna pam y mae’n rhaid inni ystyried chwaraeon o ddifrif ac mewn modd gwahanol.

Er hynny, mae llawer iawn o weithredu yng Nghymru y gellir sôn amdano. Mae’r bwlch rhwng cyfranogiad gwrywod a menywod ymhell dros 10 y cant. Mae’r bwlch hwnnw’n peri pryder, ond yr ydym wedi’i gydnabod ac yr ydym yn gwneud rhywbeth yn ei gylch gyda tharged o haneru’r rhaniad hwnnw erbyn 2005. Felly, yr ydym wedi cychwyn arni.

Un o’r rhaglenni newydd ac arloesol a ariannwyd gan Lywodraeth y Cynulliad ar gost o £250,000 y flwyddyn yw Genethod yn Gyntaf. Y brif nod yw cynyddu’r gweithgarwch chwaraeon allgwricwlaidd ymysg merched nad ydynt yn cymryd rhan fel arfer yn rhaglenni presennol yr ysgolion, gan ganolbwyntio’n benodol ar rai 11 i 16 mlwydd oed. Y gweithgareddau mwyaf poblogaidd yw’r rhai sy’n gysylltiedig ag iechyd a ffitrwydd, fel aerobeg ac aerobeg camu, ac mae pêl-droed a rygbi yn agos ar eu hôl. Felly, mae’n well gan fenywod y chwaraeon gwrywaidd traddodiadol ac ymarfer llai cystadleuol i gyfeiliant. Pêl-droed menywod sy’n tyfu gyflymaf o’r holl chwaraeon ac mae 11 y cant o ferched 11 i 16 mlwydd oed yn cymryd rhan yn awr mewn pêl-droed allgwricwlaidd. Yr wyf wrth fy modd y bydd menywod yn cael cyfle teg, oherwydd fy nghyhoeddiad o £1.3 miliwn o gyllid ychwanegol ar gyfer pêl-droed. O ran golff, mae Cwpan Ryder yn cynnig cyfleoedd gwych ac mae’r cynllun datblygu golff yn rhoi pwyslais penodol ar fenywod a merched.

Mae’r bwlch rhwng y rhywiau yn arbennig o amlwg yn achos gemau a gweithgareddau awyr agored: pump ar hugain y cant ar gyfer dynion a 6 y cant ar gyfer menywod. Oherwydd y tywydd garw a gawn yn y rhan hon o’r byd, rhaid inni feddwl a gweithio’n greadigol i amlhau’r defnydd o gyfleusterau dan do. Y llynedd, gwnaethom gyhoeddi’r cynllun gweithredu addysg gorfforol a chwaraeon ysgol i Gymru, y rhoddodd y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes £5 miliwn o gyllid ar ei gyfer dros y tair blynedd nesaf. Yr ydym hefyd yn rhoi sylw i strwythurau chwaraeon i oedolion. Mae’r cyngor chwaraeon wedi cyflwyno dyraniad penodol o gyllid loteri o £650,000 y flwyddyn i ddatblygu’r seilwaith i chwaraeon menywod, sef rhagor o glybiau, cynghreiriau, hyfforddwyr ac arweinwyr.

Pa mor aml y gwelwn ddynion yn hyfforddi timau menywod a pha mor anghyffredin yw gweld y gwrthwyneb yn digwydd? Mae’r her o wella cyrhaeddiad ac ansawdd menywod mewn rolau hyfforddi ac arwain yn hollbwysig. Gwnaf gyhoeddiad ar hyfforddi yn y flwyddyn newydd.

Rhaid inni ddeall pam y mae llai o fenywod yn cymryd rhan mewn chwaraeon. Mae mynediad a chyfle’n ffactorau o bwys. Mae’n ddiddorol bod y bwlch mewn cyfranogiad mewn gwledydd fel y Ffindir yn groes, a bod mwy o fenywod a merched yn cymryd rhan mewn chwaraeon a gweithgarwch corfforol na dynion. Bwriadwn ystyried y ffenomen honno.

Beth am chwaraeon menywod ar y lefel uchaf? Yr oedd tîm Cymru ar gyfer gemau’r ymerodraeth a’r gymanwlad yn 1958 yng Nghaerdydd yn cynnwys 120 o gystadleuwyr ac o’u plith dim ond 18 oedd yn fenywod. Yn nhîm Cymru eleni, o blith mwy na 320 o athletwyr, yr oedd 80 yn fenywod. Dyna gynnydd pumplyg bron o ran nifer, ond dim ond cynnydd o 10 y cant, o 15 y cant i 25 y cant, o’r tîm cyfan. O blith y cyfanswm mwyaf erioed o 31 o fedalau i Gymru, menywod a enillodd 13 ohonynt. Rhaid dathlu gorchestion gwych fel y rhai gan fenywod o Gymru ym Manceinion a buddugoliaeth aruthrol Leanda Cave ym mhencampwriaethau triathlon y byd. Bellach mae gan Gymru nifer o fenywod sy’n cystadlu’n llwyddiannus ar lwyfan y byd, fel Tanni Grey-Thompson, Nicole Cooke, Kelly Morgan, Hayley Tullet, Becky Morgan, Emma Brown, Michaela Breeze yn ogystal â thimau llwyddiannus fel y Rhondda Rebels a thîm pêl-rwyd Cymru—efallai ein bod wedi gwneud cynnydd da, ond mae taith hir o’n blaen eto.

Yr ydym yn creu rhai rôl-fodelau eithriadol a, thrwy waith adran y wasg a’r cyfryngau yn y cyngor chwaraeon, yr ydym yn ceisio eu defnyddio i hybu cyfranogiad. Er hynny, gellir cyflawni llawer mwy mewn partneriaeth effeithiol â’n prif gwmnïau teledu a chyfryngau eraill. Pe rhoddid dewis ar unrhyw adeg i’r cyfryngau chwaraeon yng Nghymru rhwng problem fetatarsol David Beckham a medal Leanda Cave, beth a dybiech a fyddai’n debygol o gael y sylw pennaf gan y golygyddion? Gofynnaf i’r rhai sy’n gwneud y penderfyniadau ym myd darlledu herio’r drefn flaenoriaeth, sy’n ymddangos fel pe bai’n dyddio’n ôl i’r oes a fu, o ran y sylw a roddant i chwaraeon. Weithiau, dylai’r model gwrywaidd o Loegr ildio i’r model o Gymraes—wedyn gallem wneud cynnydd ar hyn.

Trof yn awr at y gwelliannau. Ni allaf gefnogi gwelliant 1 Jonathan Morgan. Yn gyntaf, mae’r athrofa’n gorff tra llwyddiannus a chanddi staff brwdfrydig a chyfeirir ati fel patrwm o’r arfer gorau ledled y DU. Mae’n wir bod angen rhywfaint o fuddsoddi yn ei hadeiladau ac ystyrir hynny yn yr adolygiad pum-mlynedd cyfredol o’r cyngor chwaraeon yn ei gyfanrwydd ac mae’r Gweinidog Cyllid wedi ymrwymo i ailystyried cyllid ar gyfer hyn ar ôl cwblhau’r adolygiad hwnnw. Gadewch inni beidio â chymysgu rhwng yr athrofa a’i hadeiladau.

Derbyniaf yr ysbryd y cyflwynwyd gwelliant 2 ynddo, ond ar y ddealltwriaeth glir mai ysgolion sydd i benderfynu ar ddyraniad amser o fewn y diwrnod ysgol. Fodd bynnag, mae’r Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes eisoes wedi croesawu argymhellion y tasglu addysg gorfforol a chwaraeon ysgol y dylid annog ysgolion i ddarparu dwy awr o addysg gorfforol yr wythnos. Mae 18 o ganolfannau datblygu chwaraeon ysgol wedi’u sefydlu eisoes; mae’r holl ysgolion sy’n cymryd rhan wedi ymrwymo i’r egwyddor honno.

Ni allaf gefnogi gwelliant 3 Jocelyn Davies. Mae ymron £50 miliwn o raglen y Gronfa Cyfleoedd Newydd yn cael ei fuddsoddi eisoes mewn ysgolion ar gyfer cyfleusterau chwaraeon, gan weithio mewn cydweithrediad â chymunedau. At hynny, darperir £101 miliwn o 2004-05 ymlaen ar gyfer datblygu cyfalaf ysgolion a bydd codiadau pellach yn y ddwy flynedd ar ôl hynny. Ni fu erioed raglen o fuddsoddi mewn adeiladau ysgol yng Nghymru ar y fath raddfa.

Ynghylch gwelliant 3, yr ydym yn derbyn bod buddsoddiad wedi bod, ond a ydych yn dweud bod y buddsoddiad yn ddigon i sicrhau bod menywod ifanc yn cael digon o gyfleoedd mewn ysgolion i gymryd rhan mewn chwaraeon?

Mae’r buddsoddi cyfredol ar raddfa nas gwelwyd o’r blaen, ac fe’i gwnaed o fewn y gyllideb a oedd ar gael. Mae’r buddsoddiad mewn cyfleusterau chwaraeon ysgol yn hael. Ar ddiwedd y cyfnod, gwnawn ailystyried a oes angen rhagor o fuddsoddi. O ran effeithiolrwydd yr hyn y gallwn ei gynhyrchu, ni chawsom y fath gyfle erioed o’r blaen yng Nghymru.

Yn olaf, cefnogaf welliant 4. Mae canolfannau aml-gamp rhanbarthol yn un o blith nifer o fentrau sy’n cael eu hystyried ar hyn o bryd ar gyfer dyfodol chwaraeon yng Nghymru. Yr wyf yn falch o gefnogi’r gwelliant o ran ystyried syniadau newydd. Gwrandawaf gyda diddordeb ar sylwadau fy nghyd-Aelodau yn ystod y ddadl. Ymddiddoraf yn arbennig mewn syniadau da a newydd, ac yn y problemau y cyfeirir atynt.

Cynigiaf welliant 2. Ychwanegu pwynt newydd:

Croesawaf y ddadl hon ar gymryd rhan mewn chwaraeon yn enwedig o ran menywod a merched. Yr oedd y mater hwn o ddiddordeb mawr imi’n bersonol ymhell cyn imi ddod yn Aelod o’r Cynulliad. Mae’n hollbwysig codi’r cyfraddau cyfranogi ym mhob grŵp, ond yn enwedig ymysg menywod a phobl hŷn. Yr wyf wedi cyrraedd—neu bron â chyrraedd—oed pensiwn, ac mae annog pobl hŷn i gymryd llawer mwy o ran mewn chwaraeon yn bwysig.

Mae gennyf beth profiad teuluol o’r anawsterau sy’n wynebu menywod sy’n ymddiddori mewn chwaraeon. Bu gennyf ddiddordeb aruthrol mewn chwaraeon erioed ac yr oedd arnaf awydd mawr gweld fy mhlant yn llwyddo mewn chwaraeon. Ni chafodd fy nhri mab unrhyw anhawster erioed, ond nid felly fy merch. Yr oedd yn gricedwraig dda ac am chwarae dros dîm Cymru, ond ni allai; nid oedd criced ar gael yng Nghymru. Er mwyn cyflawni ei nod, bu’n rhaid iddi symud i ganolbarth Lloegr. Chwaraeodd dros Ddwyrain Canolbarth Lloegr a bu’n gapten ar dîm Prifysgolion Prydain am gyfnod maith. Ni allasai hynny ddigwydd yng Nghymru, ac mae hynny’n beth gwael. Mae taer angen inni newid y sefyllfa honno.

Rhaid canmol Cyngor Chwaraeon Cymru ar ei waith. Cyfeiriodd y Gweinidog ato ac yr wyf o’r un farn â hi. Treuliaf lawer o amser yn siarad â chynrychiolwyr y cyngor chwaraeon am y materion hyn. Mae’r Gweinidog yn gywir—mae sawl panel a chynllun wedi llwyddo. Mae Llywodraeth Cynulliad Cymru a’r Cynulliad cyfan—gan ein bod i gyd yn cymryd rhan yn hyn—wedi cychwyn ymdrin â’r mater hwn. Yr ydym wedi dechrau cau’r bwlch yn y cyfraddau cyfranogi rhwng dynion a menywod. Dylem barhau i hybu hynny.

Yr unig anhawster ynghylch y ddadl heddiw yw nad oes fawr o le i anghytuno. Mae’n debyg mai dim ond camddealltwriaeth rhyngom, hyd yn oed, yw gwelliant 1, yr anghytunai’r Gweinidog ag ef. Nid yw’r drafodaeth hon yn digwydd mewn cyd-destun cyllidebol hyd yn oed, lle y mae’n rhaid gwneud dewisiadau anodd. Yr ydym oll yn cytuno â’r ddadl hon.

Fel y dywedais yn gynharach, bu gennyf ddiddordeb aruthrol mewn chwaraeon erioed—yr wyf yn rhedeg ers ymron i 46 mlynedd. Lawer blwyddyn yn ôl, pan oeddwn yn gadeirydd Cyngor Dosbarth Sir Drefaldwyn, o fewn cyfnod o ddwy i dair blynedd, codwyd canolfannau chwaraeon, a phob un yn cynnwys pwll nofio a llawer o bethau eraill, ym mhob tref a oedd â mwy na 2,000 o drigolion yn y cylch. Bu i’m diddordeb aruthrol mewn chwaraeon gostio’n ddrud i’r trethdalwr yn sir Drefaldwyn, ond yr oedd yn wario doeth. Cyfeiria’r Llywodraeth at iechyd yn y cynnig. Mae’n hollbwysig bod pawb yn cymryd rhan mewn chwaraeon o ran eu hiechyd. Ni allwch fyth ragweld pa bryd y bydd ymroddiad i ffitrwydd ac iechyd personol yn profi’n fuddiol mewn bywyd—mae hynny’n digwydd.

Ffordd o fyw yw’r mater pwysicaf. Pan welaf bobl ifanc ar y teledu’n tin-droi—mae’n debyg ei fod yn digwydd yn amlach mewn dinasoedd nag mewn ardaloedd gwledig—credaf fod hynny’n drychineb. Gall chwaraeon wneud gwahaniaeth aruthrol ym mywydau pobl. Gan gyfeirio eto at fy nghefndir personol, ar un adeg yn fy mywyd—ac yr wyf yn siŵr y gall Aelodau eraill ddweud yr un peth—byddai wedi bod yn hawdd iawn imi fynd ar gyfeiliorn. Gallai rhai ddweud mai mynd ar gyfeiliorn oedd dod yn Aelod o’r Cynulliad ac ymuno â’r blaid Dorïaidd. Rhwng 16 ac 20 mlwydd oed, yr oeddwn yn yfed llawer ac yr oeddwn yn wyllt iawn. Ond rhoddais y gorau i hynny; llwyddais i reoli’r gweithgarwch hwnnw i raddau helaeth. Obsesiwn â chwaraeon ac awydd i fod yn ffit ac yn dda am chwarae rygbi—rhywbeth yr oedd arnaf wir eisiau ei wneud—a drawsnewidiodd fy mywyd. Gall chwaraeon newid bywydau llawer iawn o bobl. Mae hynny’n bwysig.

Trof at y gwelliannau. Weinidog, mae gwelliant 1 yn cyfeirio at adeiladau Athrofa Chwaraeon Cymru, Caerdydd. Os ydym i gael strwythur sy’n cynnwys ysgolion, grwpiau cymunedol a chlybiau chwaraeon, mae’n hollbwysig inni gael pinacl. Mae’r athrofa’n wych—mae’n ymdrin â chwaraeon lleiafrifol mewn modd unigryw. Rhaid inni beidio â cholli hynny a rhaid inni sicrhau y caiff y buddsoddiad hwnnw ei warchod. Mae angen buddsoddi rhagor yn yr athrofa. Nid oes gennyf ddigon o amser i drafod gwelliant 2 yn fanwl, ond yr wyf yn falch bod y Gweinidog yn ei gefnogi. Gwnawn gefnogi gwelliannau 3 a 4 Plaid Cymru.

Yn olaf, dywedaf nad oes yr un llywodraeth erioed wedi ymrwymo’n ddigonol i chwaraeon nac wedi rhoi digon o flaenoriaeth i ddatblygu ffitrwydd personol drwy gynlluniau personol. Gobeithiaf y bydd y Llywodraeth yn parhau i wneud cynnydd ar ôl cychwyn yn llwyddiannus ac y daw â rhagor o lwyddiant yn y dyfodol.

I propose amendment 4. Add as a new point at the end of the motion:

I begin by acknowledging the importance of sport in general in society to men and women alike. How many of us now turn the television on in order to watch matches rather than take part ourselves? The aim of this debate is to encourage people, and women in particular, to leave their television sets and comfortable sofas behind and to venture to participate in sport.

First, we must consider what needs to be done to promote this activity. We must begin at the beginning by ensuring that adequate resources are available in schools. At the moment—and I speak from experience as a former teacher—many of our schools do not have enough basic resources. We need purpose built changing rooms with showers, playing fields, dedicated sport halls, indoor sports facilities, and qualified teachers who can lead and motivate children. Yet the reality in far too many of our schools is that sport must fight with schools’ other needs, so that girls must hide in corners to get changed; sports halls are used as canteens and teachers without appropriate qualifications do their best to coach the children.

These deficiencies are a symptom of a problem that could be solved to a certain extent through funding, and by spending more on the education budget. In time, we would see the benefits of a healthier society. I draw your attention to reports recently published by the Sports Council for Wales. One of them refers to sports in schools and to the number of children that participate in sports. Believe it or not—and the Minister did not refer to this—the most popular game among primary school children is baseball. I am happy to say that more girls play baseball than boys: 83 per cent of girls compared with 79 per cent of boys. What are you doing to promote this interest among our young people, Minister, and how will you ensure that they are given an opportunity to continue playing the game after they leave primary school?

Do you agree that image is vitally important to young people and will you join with me in congratulating the success of the Rhondda Rebels basketball team, who are doing excellent work in promoting the image and raising the profile of women in sport?

I wholeheartedly agree. I feel proud every time I turn the television on and see the Rhondda Rebels play. They have put the Rhondda on the map throughout Britain and that is good. I wish them luck in the future. We need more such teams.

The second report compares the participation levels of men and women over 15 years of age. In every case, more men participate than women.

It is obvious that investment is needed, not only within schools, but in providing leisure centres, swimming pools and so on. Having said that, in many of our cities and large towns, the number of women joining private fitness clubs is proof of the desire to keep fit among those people who can afford it.

The motion and the amendments are an attempt to ensure that such benefits are within everyone’s reach. We therefore support the original motion, but want to go a little further. Amendment 1, in our opinion, is irrelevant to the central focus of the motion. Of course we are in favour of strengthening the Welsh Institute of Sport, and we wish it every success, but we do not believe that this motion is the means of enabling us to concentrate on increasing girls’ and women’s activity in sports.

There is not much point to amendment 2 unless the resources are available in schools. Let us secure the resources, in terms of buildings and staff, in order to reach the target. Amendment 3 is aimed at securing resources. I do not believe that the money to which you referred is adequate to secure more sports halls, playing fields and expert staff to meet the demand. Amendment 4 appeals quite reasonably for making the best possible use of the resources that already exist, and to add to them where necessary. Some public establishments have excellent resources that are not used as much as they should be.

Therefore, although I feel that amendment 1 is somewhat irrelevant, renovating the centre would improve the situation, although only in Cardiff. For a healthier, more prosperous and more successful Wales, support amendments 1, 2, 3 and 4.

Yr wyf yn gwybod, ers fy nyddiau ysgol, fod addysg gorfforol yn rhywbeth gwahanol i ferched ac i fechgyn. Gymaint yr ofnwn—ac yr ofnaf o hyd, pan feddyliaf amdanynt—yr ystafelloedd newid llaith ac oer hynny yn islawr yr ysgol, neu’r cyfleusterau newid llymach byth ger y maes hoci. Yr oedd hynny cyn gorfod mynd drwy arswyd wythnosol chwaraeon. Efallai y gallwch ddeall yn awr pam yr oedd gennyf agwedd negyddol, am flynyddoedd lawer, at gymryd rhan mewn unrhyw fath o weithgarwch chwaraeon corfforol, er fy mod wedi goresgyn hynny bellach, mae’n dda gennyf ddweud. Fodd bynnag, a barnu yn ôl yr ystadegau a roddodd y Gweinidog yn gynharach, mae’n bosibl iawn bod menywod eraill wedi cael profiadau tebyg. Ni ellir cael lle gwell nag ysgolion i ddechrau ymdrin yn effeithiol ag anghydraddoldeb o ran cymryd rhan mewn chwaraeon.

Fel y dywedwyd, mae’n bwysig inni beri newid diwylliannol yn yr agweddau at gymryd rhan gan fenywod, nid yn unig yn y cyfryngau a’r sefydliad chwaraeon, ond ymysg teuluoedd a chyfoedion a’r cyhoedd sy’n ymddiddori mewn chwaraeon. Yn fy marn i, byddai pwyslais ychydig llai ar bêl-droed ac un ychydig mwy ar amrediad ehangach o chwaraeon yn beth i’w groesawu, yn enwedig yn y wasg ac ar y teledu. Gallai hynny gyfrannu’n helaeth at hybu cyfranogiad mewn chwaraeon ymysg menywod.

Yr wyf yn falch o’r cynnydd a wnaed hyd yn hyn, diolch i’r buddsoddiad gan Lywodraeth Cynulliad Cymru dan arweiniad Llafur, yn y rhaglen Genethod yn Gyntaf, er enghraifft. Cafodd y cynllun dderbyniad arbennig o dda, a rhoddodd le mwy amlwg i chwaraeon i ferched yn ein hysgolion. Gwnaeth mwy na 14,000 o ferched gymryd rhan mewn 147 o ysgolion ym mlwyddyn gyntaf y rhaglen yn unig, sy’n ddechrau rhagorol. Yn ogystal â hynny, diolch i’r buddsoddi mwyaf erioed yn ddiweddar yn y ddarpariaeth ar gyfer chwaraeon mewn addysg, mae nifer ac amrywiaeth y cyfleoedd i ferched mewn chwaraeon ar gynnydd. Byddai’n dda gennyf pe buasent ar gael yn gynt.

Mae addysg gorfforol a chwaraeon yn hollbwysig o ran eu cyfraniad at iechyd, ffitrwydd corfforol a datblygiad cyffredinol pobl ifanc. Yn ogystal â bod yn bleserus ynddynt eu hun, cânt effeithiau tymor hir, y byddai’n ddoeth iawn inni eu hystyried.

Rhaid inni ddal i sicrhau bod pob person ifanc—merched yn ogystal â bechgyn—yn cael cyfle yn yr ysgol i ddatblygu ei sgiliau corfforol a deall yn well pa mor bwysig y bydd iechyd a ffitrwydd gydol eu hoes. Calonogol yw nodi, fel y mae Glyn eisoes wedi dweud—neu fwyseirio y dylwn ddweud—fod Cymru eisoes wedi cychwyn yn y ras ar y mater hwn, gyda galw cynyddol gan ferched am gael cymryd rhan mewn chwaraeon fel rygbi a phêl-droed a chwaraeir gan ddynion yn bennaf yn draddodiadol. Ar nodyn mwy personol, byddai’n dda iawn gennyf allu dweud yr un peth am griced.

Fodd bynnag, mae llawer o rwystrau i’w goresgyn eto, os ydym i sicrhau newid sylweddol o ran cyfranogiad menywod mewn chwaraeon. Mae ffigurau a gynhyrchwyd gan Gyngor Chwaraeon Cymru ar gyfranogiad oedolion mewn chwaraeon yn dangos, yn fy etholaeth i, fod llai na 40 y cant o fenywod, o’i gymharu â bron 65 y cant o ddynion, yn cymryd rhan mewn gweithgaredd chwaraeon yn rheolaidd. Gobeithiaf y bydd modd trawsnewid y duedd honno yn y 10 mlynedd nesaf, fwy neu lai. Diolch i’r buddsoddi parhaus mewn chwaraeon, mewn ysgolion ac yn y gymuned yn gyffredinol, yr ydym yn cymryd camau bras yn y maes pwysig hwn, a bydd hynny’n sicr o arwain at ffordd o fyw fwy iach i’r ddau ryw yng Nghymru.

Cefnogaf y polisi a’r cynnig. Mae’n bwysig inni geisio cael mwy o fenywod i gymryd rhan mewn chwaraeon, a’n bod yn sicrhau bod pobl ifanc, wedi iddynt ddechrau cymryd rhan mewn gweithgaredd chwaraeon, yn parhau â’r diddordeb a’r cysylltiad hwnnw gydol eu hoes—mae hynny’n berthnasol, wrth gwrs, i’r dynion a’r menywod sy’n cymryd rhan.

Mae ymarfer a bwyta’n iach yn hanfodol i wella iechyd cyffredinol y genedl, ac mae hynny ynghyd â mesurau ataliol eraill fel tai o ansawdd da a lleihau difwyniant yn yr aer yn gallu cyfrannu’n sylweddol at leihau’r gost i bwrs cyhoeddus y GIG. Mae llawer o athletwyr wedi defnyddio eu medr yn eu camp fel modd i ddianc rhag tlodi neu amgylchiadau difreintiedig. Yn yr ystyr honno, mae chwaraeon yn gyfle ac yn wrthdyniad ystyrlon i ymddygiad gwrthgymdeithasol—gwrthdyniad y dylid ei hyrwyddo. Mae llawer o faterion sy’n berthnasol i gynnwys menywod mewn chwaraeon yn berthnasol yn gyffredinol—er enghraifft, cysylltiadau trafnidiaeth da, cyfleusterau a hyfforddi fforddiadwy a hygyrch. Yn aml gall mentor, athro da neu riant ennyn gwir frwdfrydedd mewn eraill ynghylch y gamp neu’r gweithgaredd.

Mae diogelwch yn fater pwysig hefyd o ran sicrhau bod cyfleusterau wedi’u gwarchod yn briodol a’u bod yn hygyrch, a’u bod wedi’u goleuo’n briodol, eu monitro drwy deledu cylch caeëdig a’u cynllunio i ostwng troseddu. Rhaid i’r mater hwnnw gael ei ystyried gan yr awdurdodau lleol yn ogystal â Chynulliad Cenedlaethol Cymru.

Canolbwyntiaf ar fynediad a fforddiadwyedd fel materion allweddol wrth gynyddu’r cyfranogiad mewn chwaraeon. Mae llwyddiant y Gweinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Gymraeg wrth gyflwyno mynediad am ddim i amgueddfeydd ledled Cymru naw mis o flaen Lloegr wedi bod yn llwyddiannus a phoblogaidd. Mae cyflwyno’r mesur hwnnw wedi arwain at gynnydd aruthrol yn nifer yr oedolion a phobl ifanc sy’n ymweld â’r sefydliadau hynny ac yn dysgu am ein diwylliant a’n treftadaeth.

Ym mis Hydref, cyhoeddodd Democratiaid Rhyddfrydol Cymru ein polisi ar y celfyddydau, diwylliant a chwaraeon lle y gwnaethom gynnig ehangu’r dull gweithredu hwnnw. Gwnaethom awgrymu y dylid darparu mynediad am ddim i’r holl gyfleusterau chwaraeon sy’n cael eu rhedeg gan awdurdodau lleol yng Nghymru ar gyfer pob plentyn dan 16 oed a phob myfyriwr mewn addysg bellach ac uwch pan fydd cyllid yn caniatáu. Nodaf fod y Gweinidog Cyllid, yn ei haraith ar y gyllideb bum diwrnod yn ddiweddarach, wedi dilyn y thema honno drwy sefydlu gweithgor gyda Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru i ystyried mynediad am ddim ar gyfer plant a phobl ifanc i ganolfannau hamdden awdurdodau lleol yn ystod y gwyliau ysgol. Mae hynny’n ddechrau, wrth gwrs, ond mae materion ehangach yn gysylltiedig â hyn, fel yr angen am fynediad am ddim, nid yn unig yn ystod y gwyliau ysgol, ond gydol y flwyddyn. Mae’n amlwg bod cyllid yn ddylanwad sy’n cyfyngu ar hyn, fel y mae’r modd yr ydym yn rheoli mynediad o’r fath fel na chaiff oedolion eu hallgáu. Mae gennym gyfle i hyrwyddo’r agenda hon drwy annog pobl i gymryd rhan mewn chwaraeon, cymell ffordd o fyw iachach ac anghefnogi ymddygiad gwrthgymdeithasol. A wnaiff y Gweinidog godi’r awgrym hwnnw am ehangu mynediad am ddim i gynnwys canolfannau hamdden gyda’r gweithgor fel y gellir gwneud ethos chwaraeon yn rhan annatod o fywyd pob dydd pobl ifanc?

Cefnogaf y cynnig, ond siaradaf yn benodol ar yr ail bwynt ynddo ar dargedau Cyngor Chwaraeon Cymru i sicrhau bod mwy o fenywod a merched yn cymryd rhan mewn chwaraeon. Mae’n ofid i mi nad yw Cyngor Chwaraeon Cymru wedi cefnogi datblygiad academi chwaraeon a dysgu Llandarsi. Mae Huw Jones, y prif weithredwr, wedi datgan yn ysgrifenedig nad yw’r cyfleuster arfaethedig yn hanfodol neu’n bwysig o gwbl er mwyn datblygu chwaraeon. Sut y gall hynny fod pan fo’r cynnig heddiw yn pwysleisio’r angen i annog mwy o fenywod a merched i gymryd rhan mewn chwaraeon a gweithgaredd corfforol?

Mae rhifyn 50 o Diweddariad Chwaraeon Cyngor Chwaraeon Cymru, ‘Cyfranogiad Oedolion Cymru mewn Chwaraeon a’u Haelodaeth o Glybiau Chwaraeon 2000/01’, y cyfeiriodd Val ato, yn dweud mai rhanbarth y Cymoedd yw’r gwaethaf o ran cyfranogiad. Mae Castell-nedd Port Talbot wedi’i ddynodi’n rhan o’r Cymoedd. Dywed y cylchlythyr wedyn:

‘yn y Cymoedd y ceir y sgôp mwyaf ar gyfer gwell lefelau cymryd rhan, nid yn unig yn nhermau datblygu chwaraeon mwy strwythuredig ond hefyd drwy hybu o fyw mwy egnïol’.

Nod yr adroddiad yw codi’r lefelau cyfranogiad a dywed:

‘mae’n rhaid wrth fuddsoddiadau blaenoriaeth ... a datblygu’r adrannau o’r boblogaeth sy’n dangos lefelau is na’r cyfartaledd o gymryd rhan, sef merched a’r rhai sy’n byw mewn ardaloedd o gyni cymdeithasol’.

Dywed hefyd fod rhaid cael pwyslais ar hybu iechyd a budd cymunedol mewn datblygiadau yn y dyfodol. Byddai’r datblygiad yn Llandarsi yn cyflawni hynny i gyd.

O gyfanswm cost cyfalaf y prosiect o £2.3 miliwn, heb gynnwys cost tir, mae Coleg Castell-nedd Port Talbot eisoes wedi ymrwymo i roi buddsoddiad o £200,000, ynghyd â £150,000 i gyllido llif refeniw blynyddol. Mae Cyngor Bwrdeistref Sirol Castell-nedd Port Talbot wedi darparu £100,000 a chafwyd £1.3 miliwn oddi wrth y sector preifat. Y cwbl y mae’n rhaid i Gyngor Chwaraeon Cymru ei wneud yw darparu cyllid cyfatebol o £100,000 y flwyddyn am saith mlynedd. Ni chlywyd erioed am y fath lefel o gyllid allanol ar gyfer prosiect sy’n cael ei ystyried gan y cyngor chwaraeon. Mae Llandarcy Park Cyf eisoes wedi buddsoddi £750,000 ar ffurf pafiliwn newydd, cyfleusterau bwyty, cyfleusterau cynadledda, ystafelloedd newid, llifoleuadau, cyfleusterau hyfforddi ar arwyneb pob tywydd, a stand sydd â 250 o seddau. Golyga hynny y gallai cyfleuster chwaraeon dan do ar y safle hwn fodloni anghenion cenedlaethol, rhanbarthol a lleol. Byddai’n hawdd ei gyrraedd o’r M4. Fe’i cefnogir gan Undeb Rygbi Cymru, Clwb Rygbi Abertawe, Clwb Pêl-droed Dinas Abertawe, Clwb Rygbi Castell-nedd, y Gymdeithas Bêl-droed ac eraill. Bydd gwesty a bwyty’n agor yn Ionawr 2003. Bydd gwaith Coleg Castell-nedd Port Talbot yn y prosiect yn sicrhau y rhoddir blaenoriaeth i gyfranogiad menywod a merched yn unol â pholisïau’r coleg. Felly, gofynnaf i chi, Weinidog, alw cyfarfod â Chyngor Chwaraeon Cymru i drafod y mater difrifol a phwysig hwn.

Yr wyf o blaid mwy o gymryd rhan mewn chwaraeon, gan gynnwys cymryd rhan gan fenywod. Yn wahanol i Val Lloyd, arferwn fwynhau hoci, a byddwn yn chwarae ychydig ohono yn yr ysgol, gan gynnwys hoci cymysg, a oedd yn eithaf anodd. Mae cryn dystiolaeth i’r cynnydd mewn gordewdra, a’r ffaith ein bod yn ymarfer yn llai nag y gwnaem 10 neu 20 mlynedd yn ôl. Mae ymarfer rheolaidd yn cynnal ein hiechyd a’n lles, ac mae ymchwil wedi dangos mor bwysig ydyw wrth helpu i reoleiddio a gwella dyslecsia mewn plant. At hynny, mae cymryd rhan mewn chwaraeon yn gallu datblygu sgiliau personol fel gwaith tîm ac ymroddiad—rhinweddau y mae llawer o gyflogwyr yn eu cael yn brin ymysg pobl ifanc sy’n dechrau gweithio.

Rhaid meithrin cyfranogiad mewn gweithgaredd corfforol a chwaraeon yn ifanc a’i gyflwyno i rai yn eu harddegau mewn modd cŵl a chadarnhaol. Fel un a fu’n athrawes ar dangyflawnwyr yn eu harddegau, gwn mai ychydig o gymhelliant sydd ganddynt yn aml i gymryd rhan mewn unrhyw weithgaredd corfforol, yn enwedig chwaraeon. Fel cyn ynad heddwch, yr wyf hefyd yn deall mor bwysig ydyw i ymladd diflastod, i wneud defnydd cadarnhaol o amser pobl ifanc ac i gynnig modd iddynt ryddhau eu hegni.

Yn anffodus, yn aml ceir lefelau cyfranogiad is yn y dosbarthiadau cymdeithasol is. Mae hybu cyfranogiad mewn chwaraeon yn gallu helpu pobl i gymryd mwy o ran yn eu cymuned leol a gwella cynhwysiant cymdeithasol yn gyffredinol. Fodd bynnag, dylem wneud mwy na darparu mynediad am ddim i gyfleusterau chwaraeon ar gyfer rhai dan 16 oed a myfyrwyr mewn addysg bellach ac uwch pan fydd cyllid yn caniatáu—dylem wneud hynny yn fuddsoddiad cadarnhaol a chynhwysfawr yn y gymuned er budd pawb yng Nghymru.

Croesawaf y ddadl hon ac ymagwedd Llywodraeth Cynulliad Cymru a Chyngor Chwaraeon Cymru at geisio cywiro’r anghydraddoldeb rhwng dynion a menywod mewn chwaraeon. Mae denu mwy o ferched a menywod i gymryd rhan weithredol mewn chwaraeon yn hanfodol os ydym am hybu ffyrdd o fyw iachach a meithrin hyder ymysg mwy o bobl Cymru, ac wrth wneud hynny, ddechrau torri ar y cylch o iechyd gwael a dyheadau isel sy’n rhy gyffredin o lawer. Gwyddom fod chwaraeon yn gallu hybu hunan-barch a hyder, ac mae manteision amlwg yn hynny. Mae’n werth nodi bod astudiaeth yn yr Iseldiroedd wedi dangos bod denu merched i gymryd rhan mewn chwaraeon tîm yn gallu gostwng cyfraddau beichiogrwydd ymysg rhai yn eu harddegau cynnar. Byddai hynny er budd cenedlaethau’r dyfodol yng Nghymru. Mae’r sefyllfa bresennol yn peri pryder, gan fod llawer o astudiaethau’n dangos bod menywod yn ymgymryd â llai o weithgaredd corfforol na dynion. Er bod y bwlch yn cau mewn rhai rhannau o’r wlad, mewn ardaloedd eraill, tlotach, mae’r bwlch yn un mawr o hyd.

Yr wyf hefyd yn croesawu’r ffaith bod Cyngor Chwaraeon Cymru’n ymdrechu i gael mwy o sylw i chwaraeon menywod yn y cyfryngau, ond rhaid gwneud rhagor. Yn atodiad chwaraeon The Western Mail ddoe, yr oedd 72 o’r 74 erthygl yn ymwneud â dynion mewn chwaraeon. Heblaw am yr hysbyseb ar gyfer diwrnod y gwragedd yn Royal Ascot, nid oedd ond dwy erthygl am fenywod. Fe’ch gwahoddaf i ddarllen yr atodiad hwnnw. Mae’n dweud y cyfan, onid yw?

Llongyfarchaf Undeb Rygbi Menywod Cymru ar sicrhau’r cytundeb nawdd mwyaf ar gyfer chwaraeon menywod yng Nghymru—£100,000 dros dair blynedd oddi wrth Gyngor Chwaraeon Cymru a PHS Group ccc. Yr wyf hefyd yn croesawu mentrau fel Genethod yn Gyntaf. Er hynny, rhaid rhoi lle yn y brif ffrwd i hybu cyfranogiad mewn chwaraeon, ac nid ei wneud yn beth ychwanegol, ac mae hynny’n gofyn cyllid sylweddol.

Gadewch inni fod yn uchelgeisiol ynghylch yr hyn yr ydym am ei gyflawni. Rhaid inni ddatblygu gwahanol ddulliau o ddenu menywod i chwaraeon, gan ei bod yn bosibl nad ydynt yn cael eu denu yn yr un modd â dynion. Dylem hefyd ystyried darparu mwy o sesiynau cynnig blas ar gyfer menywod a dylid rhoi rôl gryfach i swyddogion datblygu ar gyfer menywod. Y cyfnod hollbwysig i annog menywod yw pan fyddant yn rhoi’r gorau i chwaraeon ar ôl gadael yr ysgol. Gwyddom fod cynnydd yng nghyfrifoldebau domestig menywod yn golygu bod eu gweithgareddau hamdden yn lleihau a dylem gydnabod hefyd, er ein bod yn dyheu am gydraddoldeb, fod ymchwil ddiweddar hyd yn oed yn awgrymu bod menywod yn gweithio mwy o oriau mewn gwaith â thâl neu heb dâl, a’u bod yn dal i ddwyn baich y stem ddwbl. Golyga hynny fod ganddynt lai o amser hamdden ar gyfer chwaraeon.

Yn olaf, rhaid inni annog grwpiau menywod i ymgeisio am y cyllid sydd ar gael. Dylid rhoi pwyslais ar waith estynnol, nid meysydd chwarae’n unig. Croesawaf y cynnydd a wnaed hyd yma, ond rhaid inni gydnabod bod cryn ffordd o’n blaen eto. Ni ddylem fychanu gwerth cymryd rhan, gan mai hynny yw sylfaen cymdeithas greadigol a chadarn. Os yw Cymru i ffynnu fel cenedl ddeinamig, rhaid i’w holl bobl gymryd rhan, ac nid eu hanner yn unig.

Croesawaf y ddadl hon a’r ymrwymiad y mae Aelodau’r Cynulliad yn ei amlygu i gynyddu’r cyfranogiad mewn chwaraeon. Mae dyletswydd ar bob un ohonom fel cynrychiolwyr etholedig i ymdrechu i beri i fwy gymryd rhan oherwydd y manteision amlwg. Mae hefyd yn ddyletswydd arnom osod esiampl bersonol. Yn hynny o beth, diolchaf i’r Aelodau o’r Cynulliad a gymerodd ran ym mentrau chwaraeon y Cynulliad, y bu llawer ohonynt, er nad yw hynny mor hysbys ag y gallai fod. Bu’n bleserus—cefais y pleser o daro Mick Bates â phêl ar adlam yn ystod gêm criced. Yn anffodus, nid yw Peter Law yma i glywed hynny. Fodd bynnag, hoffwn ddweud o’m plaid fod hynny wedi digwydd cyn sefydlu’r Llywodraeth bartneriaeth. Ni freuddwydiwn am wneud hynny’n awr. Mewn cysylltiad â’r ddadl hon, yr oedd y gêm bel-droed ddiwethaf rhyngom ni a San Steffan yn un ddiddorol, gan fod menywod wedi chwarae dros San Steffan ond, gwaetha’r modd, nid oedd gennym unrhyw fenywod sy’n Aelodau o’r Cynulliad ar ein hochr ni. Er hynny, a bod yn deg—cyn i Eleanor dorri ar fy nhraws—yr oedd rhai menywod am chwarae ond yn methu â gwneud hynny, am wahanol resymau.

Yr wyf yn eich atgoffa, John Griffiths, fod mwy o fenywod nag o ddynion yn rhan o dîm tynnu rhaff Barnardos, ac yr oeddwn i’n un ohonynt.

Yr wyf yn derbyn hynny, Lorraine. Yn anffodus, collais gyfle y tro hwnnw. Er hynny, yr wyf yn gobeithio, wrth inni osod esiampl fel Aelodau Cynulliad, y gallwn sicrhau cyfranogiad cymysg mewn gweithgareddau yn y dyfodol. Bwriedir cynnal gemau pêl-droed gyda’r sefydliadau datganoledig eraill, yn ogystal â San Steffan. Mae’n bosibl y cynhelir gemau rygbi a digwyddiadau eraill hefyd.

Gall chwaraeon ddod ag amryw o fuddion i Gymru, ac un o’r rhai mwyaf yw hyrwyddo ein hagenda cynhwysiant cymdeithasol. Wrth ystyried adfywio cymunedol, dylem ystyried natur drawsbynciol chwaraeon a’r buddion sy’n gallu deillio ohonynt o ran iechyd, cyflogaeth, yr economi ac addysg. Yr wyf wedi sôn am ysgol gyfun Hartridge yn fy etholaeth i lawer gwaith. Mae’n enghraifft wych o’r modd y gall chwaraeon fod o gymorth i’r agenda cynhwysiant cymdeithasol. Gwneir ymdrech fawr i gynnwys disgyblion benywaidd i fwy o raddau nag o’r blaen, ac mae rhai cynigion llawn dychymyg wedi’u cyflwyno—gobeithiaf y byddant yn dwyn ffrwyth. I derfynu, gall chwaraeon helpu’r Cynulliad i gyflawni llawer o’i nodau a’i amcanion a gobeithiaf y byddwn yn sicrhau eu bod yn gwneud hynny.

First of all, I feel a strong empathy with Val Lloyd. When rugby was forced on west Wales schools in the 1950s—a disgraceful act—and rugby had to be played instead of soccer, I used to stand as close to the touch-line as possible, and when trouble came close I would jump over the line and out of the way. There is a Welsh saying, ‘A coward will live to see another day’, and I consider that to be true.

Despite that, I support point 4 of the motion and amendment 3 in the name of Jocelyn Davies. I am indebted to two representatives from the Wales Hockey association and the Welsh Netball Association—Mrs Holvey and Miss Austin for the content of my speech. I had a useful meeting with them last week. We have heard about the gulf in participation between men and women and we need—if you will pardon the pun—to create a more level playing field between the sports in which men and women usually participate. I do not believe that you can solve the problem by promoting women’s rugby and soccer alone—there are better ways of doing it.

Rugby and soccer are professional sports and have substantial resources; therefore they have extensive coaching networks and funds to help in club development. On the other hand, hockey, netball, athletics and gymnastics are amateur activities, and these are most popular among women. Their resources and coaching networks are in short supply. A good example of positive action in favour of women would be to offer public funding to the governing bodies of those sports to strengthen them and to increase women’s participation. That would provide a level playing field. We have already heard about the role of the media and it could help by presenting women’s sports in a more exciting way than at present. Let us bear in mind that Wales beat Scotland twice at netball a fortnight ago. Who heard about that? I caught a glimpse of it on the television, and heard about those victories from the two women who coached me, as it were.

A Sports Council for Wales publication reveals that participation in sports is at its lowest in the poorest and least privileged areas, where health problems are at their worst. Positive intervention is also required here.

It was suggested to me that we should consider providing free entry to leisure centres—we have heard that suggestion generally—at times of the day when demand is low, for example between 4 p.m. and 6 p.m.. Facilities, to a great extent, are idle during those times and, as demand is low, it is likely that the cost of providing free access would not be too great. If we were to decide that the cost of doing so across Wales was excessive, what about offering the concession in some areas—such as Communities First areas? Those areas ought to be denoted health action zones in any case. That would be one way of strengthening activity in those areas and promoting healthy living.

In terms of increasing participation among school children, the children whom I met commended Rhondda Cynon Taf County Borough Council—and Pauline Jarman has not asked me to say that this afternoon—on developing a pilot scheme that combines different elements within clusters of primary and secondary schools. The co-ordinator, Dragon Sport—and everyone praises that initiative—is working with those aged between seven and 11. The physical education adviser plays a prominent part in the programme, and there are not many physical education advisers in Wales, because the advisory service to schools has waned.

Sports’ governing bodies provide referee training for the older children who, in turn, help to run sports for younger children, under the supervision of a teacher. That reduces the burden on the teacher, but also ensures adequate supervision. Primary schools are also brought together on the playing fields of the secondary school, to compete with each other. That leads to co-operation between primary and secondary schools as a cluster, which is the kind of joint working that we should promote generally.

When sports are in their proper place, as a key element in the work of creating a healthy society, we will be giving them the attention, the respect and the resources that they deserve.

Datganaf fuddiant fel cadeirydd clwb athletau sy’n fwy na 106 mlwydd oed—er na fûm yno cyn hwyed â hynny, dim ond 14 mlynedd.

Byddech wedi ein twyllo ni.

Athletau yw’r enw arnynt; maent yn eich cadw’n iach ac yn heini. Dros y 13 mlynedd diwethaf, fwy neu lai, ers imi fod yn gadeirydd, menywod yw aelodau mwyaf llwyddiannus clwb athletau Newport Harriers. Maent yn frwdfrydig, yn dra hyfforddedig ac yn llwyddiannus; maent yn adran 2 o gynghrair athletau’r DU. Fodd bynnag, mae’r dynion i gyd wedi heneiddio, fel minnau, ac ni allwn redeg cyn gyflymed ag yr arferem.

Mae ar fenywod, a merched ifanc yn enwedig, angen chwaraeon. Mae arnynt angen ymarfer yn ystod eu glasoed a’u harddegau oherwydd, os na wnânt hynny, ni fydd eu hesgyrn yn mynd yn ddwysach ac, ymhen blynyddoedd, gallent ddioddef gan osteoporosis. Mae’n salwch difrifol, sy’n ymddangos fel arfer yn y canol oed, ond sydd bellach yn dod i’r golwg mewn menywod yn eu hugeiniau hwyr. Yr hyn sydd ei angen i atal osteoporosis yw ymarfer ac, mewn rhai achosion, yfed llaeth cyflawn—a llaeth cyflawn o Gymru, gallwn ychwanegu—yn ystod y blynyddoedd cyn yr arddegau.

Caiff clybiau athletau eu rhedeg gan wirfoddolwyr ac, fel cadeirydd, yr wyf yn ei chael yn anodd iawn darparu cyfleusterau ar gyfer hyfforddwyr, i’w galluogi i ymweld ag ysgolion i ddatblygu sgiliau a throsglwyddo eu harbenigedd. Yr wyf am i’r Gweinidog ystyried cynllun a fyddai’n caniatáu talu hyfforddwyr—gan na thelir am hyfforddi mewn llawer achos—i ymweld ag ysgolion, ac i weithio gyda hwy, i ddatblygu eu chwaraeon, boed hynny’n athletau fel yn fy achos i, neu unrhyw gamp arall. Os gallem ddatblygu’r elfen hyfforddi honno, byddai’n gwella’r cyfleusterau i bawb, yn enwedig ein pobl ifanc.

Mae cyfleusterau fel neuaddau chwaraeon a phyllau nofio’n bwysig. Fodd bynnag, mae plant ifanc a rhai yn eu harddegau’n mwynhau sgrialu a dylem ddatblygu parciau sgrialu, gan fod sgrialu’n fath o ymarfer. Dylem hefyd ddatblygu adnoddau mewn parciau. Darperir siglenni a sglefrau ar gyfer plant ifanc, ond nid oes cyfleusterau ymarfer ar gyfer rhai yn eu harddegau. Dylem hefyd ystyried yr hyn y gellid ei wneud â chamlesi—gallai llwybrau halio fod yn ddefnyddiol i ymarfer.

Tynnu rhaff ar y llwybr halio.

Yn union. Yr wyf yn hoffi’r syniad o barthau gweithredu ar iechyd. Mae addysg drwy chwaraeon yn hynod bwysig gan ei bod yn rhoi balchder, hyder a hunan-barch i’n pobl ifanc, a chyfleoedd i gyfrannu. Ac yntau’n ddyn ifanc yn gwylio athletwyr yn hyfforddi un diwrnod, dywedodd Linford Christie nad oeddent yn dda i ddim. ‘Tyrd yn dy flaen, felly,’ meddai’r hyfforddwr, ‘os gelli di wneud yn well, tyrd yma’. Hyd heddiw, dywed Linford Christie mai hynny a’i rhwystrodd rhag mynd ar gyfeiliorn a dechrau troseddu. Felly mae chwaraeon yn bwysig o ran balchder, hyder a chyfleoedd i gyfrannu.

Bu hon yn ddadl ragorol. Heriaf safbwynt Glyn bod rhaid ichi gael anghytuno er mwyn cael dadl dda. Yr ydym wedi dangos heddiw y gall pobl gynnig syniadau da, cadarnhaol a disgrifio profiadau negyddol i berwyl da heb anghytuno. Cyfeiriwyd at bwysigrwydd chwaraeon wrth ddarparu cymhelliant. Mae camddealltwriaeth rhwng Glyn a minnau ynghylch Athrofa Chwaraeon Cymru: mae’n ymwneud â mwy na’r adeilad yn unig. Fodd bynnag, cytunaf â Glyn ynghylch cyflwr yr adeilad.

Mae Sefydliad Iechyd y Byd wedi adrodd ar y diffyg ewyllys gwleidyddol i fynd i’r afael â’r materion yr ydym wedi’u trafod heddiw. Yr wyf yn benderfynol na fydd diffyg ewyllys gwleidyddol yn Llywodraeth Cynulliad Cymru. Adlewyrchwyd hynny yn y Siambr heddiw.

Soniodd Owen am bwysigrwydd darparu ystafelloedd newid da. Defnyddir arian o’r gronfa cyfleoedd newydd i ddatblygu cyfleusterau sylfaenol fel ystafelloedd newid. Cyfeiriodd Owen at waith datblygu mewn ysgolion cynradd hefyd. Mae Campau’r Ddraig yn llwyddo yn y cyd-destun hwn, gan ei fod wedi sicrhau cyfranogiad cyfartal ymysg merched a bechgyn mewn chwaraeon mewn ysgolion cynradd. Yr her yn awr yw parhau â hynny mewn ysgolion uwchradd. Mae hefyd yn newid y diwylliant ymysg rhieni a gwirfoddolwyr, ac yn denu rhagor i wirfoddoli. Gallwn ddysgu llawer gan Seland Newydd am gynyddu’r nifer o wirfoddolwyr.

Nododd Val fod rhai merched yn dyheu am gymryd rhan mewn chwaraeon a chwaraeir gan ddynion yn bennaf yn draddodiadol. Mae hynny’n wych. Rhaid inni ystyried amrywiaeth o chwaraeon yn gyffredinol. Fodd bynnag, cydnabyddaf fod merched eraill nad ydynt yn hoffi natur gystadleuol chwaraeon o’r fath a gorfod chwarae yn y glaw, er enghraifft. Rhaid inni ddarparu ar eu cyfer hwy hefyd.

Soniodd Peter am chwaraeon fel rhywbeth sy’n gwella ysbryd. Soniodd hefyd am fynediad a fforddiadwyedd. Mae gwersi pwysig i’w dysgu o lwyddiant ein polisi o fynediad am ddim i Amgueddfeydd ac Orielau Cenedlaethol Cymru. Mae goblygiadau ymarferol i bolisïau o’r fath. Er hynny, yr wyf yn sicrhau Aelodau fod fy swyddogion eisoes yn gweithio gyda swyddogion y Gweinidog Cyllid wrth ystyried cynlluniau posibl a’r profiad o gynlluniau mynediad am ddim mewn mannau eraill. Byddaf hefyd yn ystyried strategaeth chwaraeon wedi i’r Pwyllgor Diwylliant gwblhau ei adolygiad o chwaraeon.

Yr ydym yn aml yn clywed pobl ifanc yn dweud, ‘nid oes dim i’w wneud yma’, ac oedolion yn dweud nad oes dim gan bobl ifanc i’w wneud. Mae darparu cyfleoedd adloniadol hygyrch a rhad ac am ddim ar gyfer pobl ifanc sy’n cynnig cymhelliad iddynt yn rhywbeth a allai fod yn allweddol i ddatrys llawer o broblemau. Yr wyf yn ystyried y mater hwn, ac yn ymgynghori arno, mor eang â phosibl.

Yr wyf yn ymwybodol o’r materion a nododd Gwenda ynghylch Llandarsi. Yr wyf yn sicrhau Gwenda fy mod eisoes wedi cynnal y cyfarfod y gofynnodd amdano. Rhoddais ar ddeall i’r cyngor chwaraeon fy mod am iddo ailystyried y mater hwn. Fodd bynnag, dymunaf gael fy argyhoeddi y byddai menywod a merched yn defnyddio’r prosiect hwn i’r un graddau â dynion a bechgyn. Nid y ffaith bod cyfleuster yn agored i bawb yw’r unig ystyriaeth; rhaid iddo fod yr un mor berthnasol i’r ddau ryw.

Soniodd Christine Chapman am y sylw gan y cyfryngau; mae menywod yn swyddogion datblygu chwaraeon. Mae materion yn codi o ran y maint o gyllid chwaraeon y mae menywod yn ymgeisio amdano. Mae chwaraeon dynion yn tueddu i fod yn gysylltiedig â chlwb neu adeilad ar y cyfan ac maent yn cael mwy o arian. Rhaid inni sicrhau tegwch yng nghyd-destun ariannu. Rhaid inni wneud iawn hefyd o ran y sylw gan y cyfryngau. Er bod Christine wedi beirniadu The Western Mail, yr wyf yn ei longyfarch ar gyhoeddi erthygl am Charlotte Preen, saethwr Clwb Pêl-droed Menywod Dinas Caerdydd, ddydd Sadwrn diwethaf. Mae’n rôl-fodel newydd ac addawol. Dylem ddilyn yr esiampl sydd wedi’i gosod gan Awstralia, lle y gwnaeth chwaraewr sboncen gorau’r byd, yr enwog Sarah Fitzgerald, guro Ian Thorpe, Lleyton Hewitt a Steve Waugh i ennill teitl personoliaeth chwaraeon y flwyddyn. Ni allaf ddychmygu hynny’n digwydd ym Mhrydain ar hyn o bryd.

Diolchaf i Aelodau am eu cyfraniadau i’r ddadl heddiw. Rhaid inni ystyried y ddarpariaeth chwaraeon a gynigiwn i ferched yn ei hystyr ehangaf, a rhaid inni eu rhoi ar ben ffordd yn ifanc.

Mae’r ddadl heddiw’n rhoi cyfle inni drafod yr ystod o fentrau y mae Llywodraeth Cynulliad Cymru wedi’u rhoi ar waith i fynd i’r afael ag ymddieithriad disgyblion yng Nghymru. Fel y gall Aelodau weld o’r papur crynodeb sy’n cyd-fynd â’r cynnig, mae’r mentrau hyn yn gynhwysfawr. Dyna pam na chefnogaf welliant 1 yn enw Jonathan Morgan, sy’n awgrymu bod diffyg cynnydd wrth fynd i’r afael â materion sy’n ymwneud â disgyblaeth disgyblion. Yr wyf yn atgoffa Jonathan hefyd nad oes gennym bellach dargedau ar gyfer gwahardd disgyblion. Yn ‘Y Wlad sy’n Dysgu’ nodais fod yr arfer da ar gynhwysiant disgyblion wedi ymwreiddio ddigon fel y gallem ganolbwyntio ar faterion newydd, yn fwy na dim am ein bod wedi cyflwyno gofyniad statudol o fis Medi eleni y dylai awdurdodau lleol ddarparu rhaglenni sy’n cyfateb i addysg lawn amser ar gyfer pob person ifanc sydd y tu allan i’r system.

Defnyddiaf y term ‘ymddieithriad’, yn hytrach nag ‘anniddigrwydd’, yn fwriadol, gan ei fod yn egluro ein hathroniaeth yn gywirach. Mewn llawer o achosion, ymddieithriad yw diweddbwynt ymagwedd person ifanc wedi iddo brofi dadrithiad cynyddol a chyrraedd man lle y mae bron â rhoi’r gorau iddi. Rhaid inni ganolbwyntio ar yr arwyddion cynnar cyn iddynt gyrraedd y cyflwr drastig hwnnw. Rhaid inni roi cymorth ar waith a fydd, gobeithio, yn rhoi pobl ifanc a phlant yn ôl ar y llwybr cywir a’u helpu hwy a’r rhai o’u cwmpas. Mae pwyslais felly ar ymyrryd yn gynnar. Mae gan Gymru hanes hir o addysgu plant mewn ysgolion lleol a, hyd y gellir, o addysgu pob plentyn yn y brif ffrwd, ac mae hynny’n ddull o weithredu yr wyf yn awyddus i’w barhau. Adlewyrchir hynny yn adroddiad diweddar y Comisiwn Archwilio, ‘Special Educational Needs: A Mainstream Issue’. Mae’r adroddiad yn cydnabod bod 76 y cant o blant Cymru sydd â datganiad o anghenion addysgol arbennig yn cael eu haddysgu yn y brif ffrwd, o’i gymharu â 61 y cant y tu draw i’r ffin. Nid yw addysgu o fewn y brif ffrwd o reidrwydd yn golygu cynhwysiant. Fodd bynnag, mae’r Comisiwn Archwilio hefyd yn herio diwylliant y tablau cynghrair gan ddweud nad yw o gymorth i blant sydd ag anghenion addysgol arbennig ac yr ydym yn dilyn agenda gynhwysol yng Nghymru. Ar hyn o bryd yr ydym yn paratoi canllawiau i ysgolion ar y camau ymarferol y gallant eu cymryd i sicrhau bod plant yn teimlo eu bod wedi’u cynnwys yn llawn a’u bod yn derbyn cymorth priodol. Fel y dywed yr adroddiad:

Mae addysg yn golygu helpu pob plentyn i gyflawni ei botensial a gellid dadlau y gallai wneud y gwahaniaeth mwyaf i’r rhai sy’n wynebu rhwystrau rhag dysgu.

Mae rhwystro’r cynnydd mewn problemau, a’u hatal cyn iddynt ddechrau, os oes modd, yn golygu, nid yn unig adnabod symptomau yn y lleiafrif o achosion o ddisgyblion sydd ag anawsterau ymddygiadol mawr, boed hynny am fod ganddynt anghenion addysgol arbennig neu beidio, ond hefyd sefydlu dulliau mwy cyffredinol sy’n rhoi amrediad ehangach o gyfleoedd i ddisgyblion. Yr ydym wedi nodi’r agenda honno yn ‘Y Wlad sy’n Dysgu’ ac mae ein gwaith ar lwybrau dysgu i rai 14 i 19 mlwydd oed yn enghraifft dda ohoni. Mae’n cydnabod bod pobl ifanc yn wahanol ac y dylem ddarparu ar gyfer hynny drwy roi digon o hyblygrwydd iddynt allu dilyn y llwybr addysg sy’n addas i fodloni eu hanghenion a’u dyheadau a thrwy gynnig iddynt y cymorth angenrheidiol i’w galluogi i wneud y penderfyniadau cywir. Wrth wneud hynny, gallwn osgoi’r broblem o ymddieithriad disgyblion oddi wrth y system addysg am eu bod yn teimlo nad oes dim ynddi ar eu cyfer hwy, gan y gallwn gysylltu’n uniongyrchol â’u profiadau a dangos iddynt fod rhywbeth ynddi ar eu cyfer. Bydd y gwaith ar lwybrau dysgu’n adeiladu ar sail y nifer fawr o gynlluniau o ansawdd da a weithredir eisoes ledled Cymru, wedi’u hariannu gan y Cynulliad, sy’n cynnig dewisiadau cwricwlaidd eraill i’r disgyblion hynny nad ydynt yn ymateb yn dda i’r cwricwlwm arferol—er enghraifft, y cyrsiau pontio a weithredir gan INCLUDE, cynlluniau Ymddiriedolaeth y Tywysog a chynlluniau a ddatblygwyd gan awdurdodau.

Yr ydym yn ystyried y maes addysg cyfan o dair i 19 oed. Mae hynny’n cynnwys ein cynigion eithaf chwyldroadol ar gyfer cwricwlwm sy’n seiliedig ar chwarae i blant tair i saith oed, y bydd ymgynghori arnynt ar ôl y Nadolig. Gan hynny, gwrthwynebaf welliant 2 o’r eiddo Jocelyn Davies.

Yr wyf yn arbennig o awyddus i ymdrin â’r trawsnewid o’r ysgol gynradd i’r ysgol uwchradd.

Yr wyf yn cefnogi’r agenda yr ydych wedi’i nodi. Gwnaethoch sôn am y potensial i ddatblygu cwricwlwm arall i’r grŵp oedran 14 a throsodd. A fyddai cwricwlwm o’r fath ar gael yn yr ysgol lle y mae’r disgybl yn derbyn ei addysg ar y pryd neu a fyddai’n rhaid gwneud trefniadau y tu allan i’r ysgol?

Byddai’r cynigion yn yr agenda i rai 14 i 19 mlwydd oed yn golygu mai’r ysgol honno fyddai’r brif ganolfan ar gyfer addysgu. Fodd bynnag, gall gynnwys profiad mewn coleg neu ddysgu sy’n seiliedig ar waith hefyd. Yr ydym yn ceisio symud oddi wrth y syniad bod rhaid dewis rhwng addysg prif ffrwd a chwricwlwm arall. Peth niweidiol i bobl ifanc yw awgrymu eu bod o dan drefniadau cwricwlaidd eraill. Os gallem gynnig amrediad o lwybrau dysgu, gallai cwricwlwm pawb fod yn y brif ffrwd, yn ogystal â dilyn llwybr dysgu priodol. Dyna bwrpas ein cynigion.

Mae’r trawsnewid o’r ysgol gynradd i’r ysgol uwchradd yn bwysig. Gwnaethom ganiatáu diwrnod hyfforddi mewn gwasanaeth ychwanegol ar y mater hwn eleni. Yr ydym wedi neilltuo cyllid ychwanegol o £25 miliwn ar gyfer 2002-03 a £32 miliwn ar gyfer 2003-04 i ymdrin â maint dosbarthiadau plant iau, trawsnewid a pherfformiad gwael. Mae gwaith gan Estyn wedi dangos nad yw’r ysgolion hynny lle y ceir cydweithio cadarn rhwng y sectorau ysgol gynradd ac ysgol uwchradd yn profi’r un gostyngiad mewn perfformiad yng nghyfnod allweddol 3 ag y mae ysgolion eraill yn ei brofi. Yr oedd hynny’n amlwg iawn yn yr adroddiad ‘Cau’r Bwlch ym Mherfformiad Ysgolion’. Yr ydym am adeiladu ar sail hynny. Dyna pam y mae’r Ddeddf Addysg 2002 newydd yn darparu ar gyfer deddfwriaeth i Gymru’n unig i fynnu bod cyrff llywodraethu yn y sectorau cynradd ac uwchradd yn paratoi cynlluniau gyda’i gilydd i hwyluso trawsnewidiad disgyblion o’r naill i’r llall.

Conglfaen ein dull gweithredu yw darparu’r un cyfleoedd sylfaenol ar gyfer pob plentyn. Cyfeiriais at ein cynigion newydd ar gyfer rhai tair i saith mlwydd oed, y bydd ymgynghori arnynt ar ôl y Nadolig. Fodd bynnag, mae’r dull gweithredu hwnnw wedi’i ymgorffori hefyd ym mentrau’r blynyddoedd cynnar ac ymestyn hawliau ac yn y fframwaith i blant a phobl ifanc, sy’n elfen hollbwysig wrth sicrhau cydweithio rhwng y rhai sy’n darparu addysg a’r rhai sy’n darparu gwasanaethau eraill ar gyfer plant. Un enghraifft o hawl sylfaenol yw dysgu sgiliau llythrennedd a rhifedd hanfodol i blant. Gwyddom, os yw’r sgiliau hynny’n wael o’u cymharu â rhai eu cyfoedion, y gall plant fynd yn ynysig a digio’n gyflym ac y byddant yn aml yn ymateb yn dreisgar. Mae gennym strategaeth sgiliau sylfaenol i bob oed yng Nghymru ac yr ydym wedi darparu £30 miliwn dros dair blynedd i gyflawni rhaglen sy’n dechrau â’n plant ieuengaf. Mae Cymru’n arbennig o lwyddiannus wrth ennill nodau ansawdd i’w hysgolion cynradd ac uwchradd, ac mae ymhell ar y blaen i weddill y DU. Mae dwy sir yng Nghymru ar fin dangos bod siroedd cyfan yn gallu cael y nod ansawdd oherwydd ein hymrwymiad. Gwnaethom sicrhau ein canlyniadau cyfnod allweddol 2 eleni oherwydd ein hymrwymiad i lythrennedd a rhifedd.

Er hynny, mae hyn yn ymwneud â mwy na’r cwricwlwm a’r pynciau a ddysgir i blant, mae’n ymwneud ag awyrgylch yr ysgol a’i hagwedd at blant. Mae’r cynllun ysgolion iach yn enghraifft hollbwysig o ddatblygu’r ysgol yn amgylchedd iach ar gyfer dysgu drwy ddarparu clybiau brecwast, siopau bwyd iach a chynnwys y gymuned ehangach y mae’r ysgol yn ganolbwynt iddi—ceir agenda sy’n ymwneud â ffocws cymunedol ysgolion. Ddoe ddiwethaf, yr oeddwn yn siarad yn y gynhadledd coetiroedd ar gyfer dysgu, ac yr oeddwn wrth fy modd o glywed canmol Llywodraeth Cynulliad Cymru ar ei gweledigaeth wrth ddefnyddio coetiroedd fel asedau, ac ar yr arian ychwanegol i ddarparu fforestwyr a chymorth ar gyfer mentrau coedwigaeth i sicrhau bod pob plentyn, yn enwedig mewn ardaloedd Cymunedau yn Gyntaf, yn gallu profi’r amrywiaeth o ddysgu awyr agored. Yn ogystal â hynny, rhaid inni feithrin hyder y disgyblion ac ennyn eu diddordeb mewn materion sy’n effeithio’n uniongyrchol arnynt yn yr ysgol. Gwnaethom ymrwymo yn ‘Y Wlad sy’n Dysgu’ i sefydlu cynghorau ysgol, ac yr ydym yn awyddus i sicrhau y clywir llais pobl ifanc wrth ddatblygu polisi, a dyna pam y gwnaethom sefydlu Draig Ffynci—cynulliad plant a phobl ifanc Cymru. Dyna pam y mae Canllaw Online gennym hefyd, sy’n rhoi gwybodaeth hollbwysig i bobl ifanc ac a grewyd ganddynt. Mae’n wybodaeth sy’n briodol iddynt hwy ac a ddefnyddir ganddynt.

Yr ydym yn ystyried y profiad addysg cyffredinol ar gyfer plant a phobl ifanc ac felly gwnaf wrthwynebu gwelliant 4 yn enw Jocelyn Davies. Nid canlyniadau arholiad yw’r unig gyfrwng sydd gennym i fesur llwyddiant mewn addysg. Un mesur ydynt, a rhaid inni longyfarch y rhai sy’n gwneud yn dda o fewn y system. Fodd bynnag, mae dangosyddion perfformiad y Cynulliad hefyd yn ystyried materion fel presenoldeb a darparu addysg ar gyfer disgyblion a waharddwyd. Mae’r rhain yn gysylltiedig â chytundebau polisi a’r cyllid a’r grantiau anogaeth perfformiad sy’n cyd-fynd â hwy. Yr wyf yn falch ein bod wedi cyrraedd ein targed i ostwng nifer y rhai 16 mlwydd oed sy’n gadael addysg amser llawn heb gymwysterau, a nifer y rhai 16 i 18 mlwydd oed sy’n gadael heb gymwysterau, a hynny flwyddyn yn fuan. Mae hynny’n rhan o’n hagenda i sicrhau bod 16 oed yn bwynt cynnydd mewn addysg, nid yn bwynt gadael.

Yr wyf wedi disgrifio ein mentrau cynhwysfawr, ond ni allwn anwybyddu’r ffaith y bydd problemau difrifol yn codi bob amser. Soniais o’r blaen am y grŵp gorchwyl a gorffen ar bresenoldeb, sy’n grŵp o arbenigwyr sydd wedi ein cynghori ar y modd y gallwn wneud ysgolion yn well lleoedd i bobl ifanc o ran y dewisiadau addysgol a gynigir a’r amgylchedd cyffredinol. Yr wyf yn arbennig o ymwybodol o farn Comisiynydd Plant Cymru bod rhaid inni fynd i’r afael â mater toiledau ysgol.

Yn adroddiad y grŵp gorchwyl a gorffen ar bresenoldeb a gyflwynais i’r Pwyllgor ym mis Hydref, yr oedd 16 o argymhellion ar faterion presenoldeb. Mae hynny’n gysylltiedig â’r modd yr ydym yn ymdrin â’r holl agenda ymddieithriad. Tynnodd yr adroddiad sylw at yr angen i ymdrin â’r cydbwysedd galwedigaethol ac academaidd yn addysg y rhai 14 i 19 mlwydd oed a’r angen inni roi sylw i drawsnewid a chael systemau’r blynyddoedd cynnar yn iawn—ac yr ydym yn gweithio ar bob un o’r rhain—yn ogystal â’r angen i ystyried rôl y gwasanaeth lles addysgol, y cysylltiadau â llysoedd ynadon a chofrestru electronig. Cyhoeddir y cynllun gweithredu cyn hir.

Mae pryder o hyd ynghylch ymddygiad lleiafrif o ddisgyblion ac a yw’r sefyllfa’n gwaethygu dros amser. Yr ydym yn ariannu cwrs hyfforddi peilot ar reoli ymddygiad i roi sgiliau i athrawon fel y gellir osgoi, gobeithio, unrhyw ddirywiad pellach o ran ymddygiad aflonyddol. Yr wyf yn awyddus i sicrhau cyngor eglur ar fwlio, a byddwn yn rhoi canllawiau gwrth-fwlio drafft i ysgolion yn gynnar yn y flwyddyn newydd fel rhan o’r adolygiad o’n canllawiau presennol ar gefnogi disgyblion a chynhwysiant cymdeithasol. Yr ydym yn adolygu’r cylchlythyr maith 3/99, ‘Cynnal Disgyblion a Chynhwysiant Cymdeithasol’, sy’n ymdrin â phresenoldeb, ymddygiad, ailintegreiddio, gwaharddiadau ac addysg heblaw honno yn yr ysgol. Yr ydym hefyd yn adolygu’r canllawiau i unedau cynnal dysgu. Gwnawn ymgynghori’n eang ar hyn yn y flwyddyn newydd, gan gynnwys Draig Ffynci, gan ei bod yn bwysig cynnwys pobl ifanc yn y broses hon.

Mae fy swyddogion yn ymweld â’r holl awdurdodau addysg ar hyn o bryd i gasglu gwybodaeth am y gwahanol strategaethau a fabwysiedir fel y gallwn rannu’r arferion da. Yr ydym wedi darparu £0.5 miliwn ychwanegol i ariannu naw prosiect peilot i fynd i’r afael ag ymddieithriad, sy’n ychwanegol at yr £11 miliwn a ddarparwyd drwy’r grantiau cynnal addysg a hyfforddiant. Felly, mae amryw o fentrau i fynd i’r afael ag ymddieithriad ac anniddigrwydd. Yr wyf yn ffyddiog y bydd newid y diwylliant, gan droi Cymru’n wlad sy’n dysgu, a darparu’r cyfleoedd gorau posibl ar gyfer ein pobl ifanc a chychwyniad ar garlam i bob plentyn, yn sicrhau agenda addysg gadarnhaol yng Nghymru.

Yr ydym yn falch iawn o gael y ddadl hon y prynhawn yma i archwilio’r gwaith pwysig hwn a wneir gan y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes ac adran addysg y Cynulliad. Mae ysgolion yng Nghymru’n darparu amgylchedd dysgu da, at ei gilydd. Mae gennym rai ysgolion rhagorol yng Nghymru ac athrawon ymroddedig. Dylid eu llongyfarch ar y gwaith aruthrol a gyflawnant bob diwrnod—wrth ymateb i’r agenda a ddilynir gan y Gweinidog, ac wrth ymateb i anghenion lleol a chymunedol wrth ddarparu addysg. Nid oes neb yn amau nad yw’r dasg a gyflawnir gan athrawon yn un enfawr, a dylem roi ar glawr ein diolch iddynt am eu gwaith.

Cynigiaf welliant 1 am na ellir archwilio ymddieithriad neu anniddigrwydd ymysg pobl ifanc heb ystyried y pwysau aruthrol y mae athrawon yn eu hwynebu wrth ddelio â phobl ifanc na ellir eu dysgu, ac na ddymunant gael eu dysgu, mewn ystafell ddosbarth. Cyfeiriaf at dargedau ar gyfer gwaharddiadau am mai’r Llywodraeth hon a’u cyflwynodd. Mae hynny wedi peri ei bod yn anos byth i ysgolion wahardd disgyblion pan fo angen gwahardd y disgyblion hynny. Diddorol oedd nodi, pan gyflwynwyd targedau ar gyfer gwaharddiadau, fod nifer yr apelau gan athrawon yn erbyn aildderbyn y disgyblion hynny a waharddwyd wedi cynyddu’n awtomatig bron. Mae’n ddiddorol bod athrawon wedi ymateb felly. Yr oeddent yn amlwg yn bryderus ynghylch y broses a oedd yn caniatáu i ddisgyblion a waharddwyd ddychwelyd i’r ystafell ddosbarth, ac yr oedd y Llywodraeth yn cynorthwyo’r broses honno. Ni chredaf fod targedau ar gyfer gwaharddiadau’n iawn. Dylem ddarparu cymaint o gefnogaeth, cyngor a chymorth i ysgolion ag y bo modd, a rhoi hawl iddynt ymateb fel y barnont orau. Os yw hynny’n golygu na ellir dysgu disgybl yn yr ysgol, felly y dylid delio â’r disgybl hwnnw. Dylid rhoi hawliau a chyfrifoldebau i’r ysgol i ddelio â phroblemau o’r fath.

Siaradaf yn ddiweddarach am achos ac effaith, oherwydd ni wnaeth y Gweinidog ystyried hynny yn ei gyfanrwydd yn ei haraith. Yn gyntaf, fodd bynnag, llongyfarchaf fenter mynediad ieuenctid Cymru ar ei gwaith, yn enwedig y dadansoddiad a wnaed gan Estyn. Rhaid inni ymateb yn ddigonol i arolygiad Estyn o’r fenter honno i asesu ym mhle y llwyddodd ac ym mhle y methodd, a sut yr awn ymlaen o’r fan honno. Mae’n ddrwg gennyf nad yw’r Llywodraeth wedi ymateb yn fwy cadarnhaol i’r gwelliannau. Mae gwelliannau Plaid Cymru yn synhwyrol. Rhaid inni ystyried cwricwlwm mwy hyblyg. Rhaid inni hefyd ystyried y fframwaith arholiadau, yn ogystal â’r gofyniad i ysgolion allu ymateb i anghenion cymunedau. Ni wnaeth y Gweinidog ymdrin yn ddigonol â’r gwelliannau yn ei haraith.

Gofynnaf hefyd i’r Gweinidog ystyried yr amrywiaeth o arfer gorau a geir yng Nghymru, yn enwedig mewn rhai cynlluniau partneriaeth. Mae’r grŵp ambarél, Gweini, wedi rhagbrofi prosiect o’r enw Gap. Mae’r prosiectau partneriaeth hyn yn ystyried achosion sylfaenol ymddieithriad ac anniddigrwydd, yn enwedig y rhai sy’n ymwneud â chartrefi annedwydd a theuluoedd toredig. Rhaid inni gydnabod bod y rhan fwyaf o blant sy’n anniddig neu wedi ymddieithrio oddi wrth y system addysg yn dod o deuluoedd annedwydd neu doredig. Mae cyswllt amlwg iawn rhwng ymddieithriad a bywyd teuluol. Ni ellir ystyried hynny heb drafod achos ac effaith. Achos yr anniddigrwydd, yn gyffredinol, yw’r cefndir teuluol, cefndir teuluol toredig, ardaloedd lle nad yw rhieni’n cymryd rhan yn addysg eu plant, ac effaith yr anniddigrwydd hwnnw ar ein hathrawon, ein hysgolion, ac ar ddisgyblion eraill sy’n edrych ymlaen bob dydd at gael eu dysgu mewn ystafell ddosbarth gan ein hathrawon proffesiynol. Ni allwn ystyried hyn, felly, heb ystyried yr effaith ar athrawon, rhieni a llywodraethwyr. Yn y dyfodol, rhaid inni sicrhau bod yr holl bobl hyn yn cymryd rhan yn ein penderfyniadau polisi.

Cynigiaf welliant 3. Ychwanegu pwynt newydd

Mae cynnig Llywodraeth Cynulliad Cymru yn gofyn i’r Cynulliad nodi’r gwaith a wneir ar hyn o bryd i fynd i’r afael ag ymddieithrio gan ddisgyblion mewn ysgolion. Mae Plaid Cymru—the Party of Wales yn falch o wneud hynny. Gallasem hyd yn oed fod yn barod i’w groesawu. Fodd bynnag, yr ydym yn pryderu bod y cynnig hwn, fel cymaint a gynigir gan y Llywodraeth hon, yn ddisylwedd. Dyna pam yr ydym yn cynnig y gwelliannau rhesymol hyn.

Mae llawer o ffactorau y tu allan i’r system addysg a all beri ei bod yn anodd i blant a phobl ifanc gymryd rhan: mae tlodi, allgáu cymdeithasol, a gwahaniaethu a rhagfarn noeth weithiau, i gyd yn ffactorau posibl. Mae plant sy’n mynd i’r system yn dair neu bedair blwydd oed sydd â sgiliau cymdeithasol gwael ac yn ddihyder o dan anfantais o’r dechrau. Mae pobl ifanc sy’n byw mewn tai is-safonol ar incwm isel yn sicr o’i chael yn anos astudio a chymryd rhan na phobl ifanc o gefndiroedd mwy ffodus. Mae rhai o’r prosiectau a ddisgrifir yn y ddogfen ategol sydd o’n blaen heddiw yn dechrau ymdrin â rhai o’r materion hyn, ac maent i’w croesawu. Fodd bynnag, bydd angen ymdrin â’r materion hyn o sawl cyfeiriad, nid yn unig drwy’r system addysg.

Mae ein gwelliannau’n ymgais wylaidd, yng nghyd-destun y ddadl hon, i dynnu sylw at rai elfennau yn y system addysg sy’n cyfrannu at ymddieithrio neu’n ei waethygu: y cwricwlwm cenedlaethol gorchmynnol, gorlawn ac anhyblyg y mae ein hysgolion yn gorfod ei ddysgu, a’r gorbwyslais ar arholiadau a chyrhaeddiad academaidd fel yr unig fesur bron o lwyddiant yr ysgol a’r disgybl unigol. Nid ymdriniaf yn hirfaith eto â’r pryderon ynghylch y cwricwlwm cenedlaethol. Derbynnir yn gyffredinol bellach fod ynddo ormod o lawer o gynnwys gorchmynnol sy’n seiliedig ar bynciau, a bod taer angen ei ailgynllunio er mwyn rhoi’r pwyslais ar ddatblygu plant yn ddysgwyr brwdfrydig, hunangyfeiriedig i’w galluogi i ddatblygu’r gallu i ganfod nonsens, os caf ei roi felly, ac i roi cyfle i blant ddatblygu eu sgiliau a’u diddordebau eu hunain. Ar hyn o bryd, mae gennym blant a phobl ifanc sy’n ymlafnio i lyncu ffeithiau na fydd arnynt eu hangen byth, athrawon sy’n rhwystredig oherwydd yr anhyblygrwydd sy’n eu hatal rhag defnyddio eu sgiliau a’u barn broffesiynol i feithrin diddordebau a galluoedd eu disgyblion, a chyflogwyr na allant recriwtio staff sy’n meddu ar y sgiliau cymdeithasol, ymarferol a dysgu y mae arnynt eu hangen. Ni ellir caniatáu i’r sefyllfa hon barhau.

Mae Llywodraeth Cynulliad Cymru wedi cydnabod y broblem yn rhannol yn y gwaith a wneir ynghylch y grŵp oedran 14 i 19 mlwydd oed, ond yr ydym yn pryderu ei bod yn dechrau yn y lle anghywir. Sut y mae pobl ifanc, yn 14 mlwydd oed, i fod i wneud dewisiadau gwybodus am eu llwybrau dysgu unigol a hwythau cyn hynny wedi profi addysg ar ffurf peiriant selsig diorffwys? Erbyn hynny mae llawer ohonynt eisoes wedi ymddieithrio oddi wrth system addysg nad yw’n rhoi cyfle iddynt ddysgu drostynt eu hunain, ac nad yw ond yn eu gwerthfawrogi os ydynt yn llwyddo’n academaidd. Erbyn iddynt gyrraedd 14 mlwydd oed, yr ydym wedi colli gormod ohonynt.

Oherwydd hynny, mae gwelliant 2 o’n heiddo yn gofyn inni ystyried y cwricwlwm cenedlaethol cyfan o ddifrif gyda golwg ar ddileu’r elfennau hynny ynddo sy’n cyfrannu at golli diddordeb ac ymddieithrio. Mae hon yn dasg anferth, ac mae angen cychwyn arni ar unwaith, a’i chyflawni’n systematig ac yn ei chyfanrwydd, mewn cyferbyniad eglur i ddull gweithredu tameidiog Llywodraeth Cymru. Edrychwn ymlaen at weld y cynnig ar gyfer y blynyddoedd cynnar, ond yr ydym yn pryderu ynghylch y dull gweithredu cyffredinol. Gan hynny, gofynnaf i’r Cynulliad gefnogi gwelliant 2 o’n heiddo, er gwaethaf yr hyn a ddywedodd y Gweinidog.

Mae gwelliant 3 yn tynnu sylw at y modd y mae’r gorbwyslais ar ganlyniadau arholiad wedi cymell ysgolion yn hanesyddol i beidio â rhoi blaenoriaeth i waith gyda disgyblion sydd mewn perygl o ymddieithrio. Mae ysgolion a wrthsafodd y pwysau hyn, ac maent yn eithriadau tra anrhydeddus. Er hynny, bu’n ormod i lawer ohonynt. Bydd terfynu cyhoeddi tablau cynghrair o gymorth, ond mae’r diwylliant sy’n trysori cyflawniad academaidd uwchlaw pob dim arall yn parhau. Os ydym i greu amodau i ddatblygu’r un parch at gyflawniad academaidd ac ymarferol, rhaid inni ddod o hyd i ddulliau mwy effeithiol o fesur a chydnabod y cyflawniadau hyn—gan unigolion a sefydliadau—mewn meysydd fel sgiliau cymdeithasol, y celfyddydau, chwaraeon a chyfrannu i’r gymuned. Mae’r gwelliant hwn yn galw ar Lywodraeth Cymru i ehangu a rhoi blaenoriaeth uwch i’r gwaith o ddatblygu offer mesur effeithiol o’r fath. Hyderaf y bydd y Cynulliad yn ei gefnogi.

Mae’r materion sy’n arwain at ymddieithrio oddi wrth addysg yn gymhleth, ac mae llawer ohonynt wedi ymwreiddio’n ddwfn. Bydd angen amryw o ddulliau gweithredu i’w trin, ac yr ydym yn falch o gydnabod y gwaith da a wneir eisoes. Er hynny, rhaid rhoi mwy o sylw i’r elfennau hynny yn y system addysg ei hun y mae perygl iddynt wthio plant a phobl ifanc nes eu bod yn ymddieithrio. Dyna pam yr ydym wedi cyflwyno’r gwelliannau syml a rhesymol hyn, na wnaiff y Gweinidog eu cefnogi. Ymddengys fod y Llywodraeth yn gyndyn o gefnogi dim a ddaw gerbron y Cynulliad a allai ei rhwymo i wneud rhywbeth. Er hynny, anogaf y Cynulliad i gefnogi gwelliannau 2 a 3.

Yn ystod y ddadl fer yr wythnos diwethaf, a gyflwynwyd gan Lynne Neagle, ar adnewyddu gwead ffisegol ein cymunedau mwyaf difreintiedig, gwnaed sawl pwynt buddiol ynghylch gwneud hynny a sicrhau gwelliannau. Ymysg y materion y mae’n rhaid inni eu hwynebu y mae’r diffyg disgwyliadau a geir yn y cymunedau hynny, yr esgeuluso bwriadol ar y cymunedau hynny dros ddegawdau lawer, a’r meddylfryd ‘gwnaiff rhywbeth y tro’ o ran darparu gwasanaethau yn y cymunedau hynny. Mae llawer o’r nodweddion hynny’n bodoli mewn cysylltiad ag ymddieithrio oddi wrth addysg. Nid cyd-ddigwyddiad yw bod graddau’r ymddieithrio oddi wrth addysg ar ei fwyaf yn y rhannau o Gymru sy’n fwyaf difreintiedig yn gymdeithasol ac yn economaidd.

Mewn rhannau helaeth o’n gwlad mae’r disgwyliadau ar gyfer ein plant mor isel fel nad ydynt yn cael y dechrau mewn bywyd y mae ganddynt hawl iddo. Ceir meddylfryd sy’n dal ei bod yn rhy anodd cyflawni perfformiad addysgol, nad oes traddodiad o gyflawniad academaidd, nad yw rhieni’n ddigon cefnogol, ac nad oes dyfodol mewn addysg, nad oes swyddi ar gael, nad oes rôl-fodelau i roi ysbrydoliaeth, a bod hanes hir a thrist o ddiffyg adnoddau ac o danfuddsoddi yn y gorffennol. Mae pob un o’r pwyntiau hynny’n wir, ond nid oes rhaid iddynt feithrin y dynghediaeth sy’n cyd-fynd â hwy’n aml.

Seiliaf y ddadl honno ar ddwy enghraifft ymarferol yn fy etholaeth i, sef Aberafan. Mae Ysgol Gyfun Sandfields yn gwasanaethu dwy ward yn Sandfields sydd ymhlith y chwe ward fwyaf difreintiedig yng Nghymru. Yn y fan honno y lansiodd y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol adroddiad ‘Cau’r Bwlch ym Mherfformiad Ysgolion’ ar gyrhaeddiad addysgol yng Nghymru. Dros y chwe blynedd diwethaf, mae’r gyfran o blant sy’n ennill pum TGAU ar radd A i C wedi gwella, gan godi o 14 y cant i 41 y cant. Mae hwnnw’n welliant cyson, a gyflawnwyd dros gyfnod o chwe blynedd. Ar yr un pryd, cododd y cyrhaeddiad yng ngraddau A i G o 50 y cant i 89 y cant, sy’n well na’r cyfartaledd yng Nghymru. Nid yw’n syndod mai yn yr ysgol hon y bu’r gwelliant ail fwyaf yn 1999, ac mai hi a oedd wedi gwella fwyaf yn 2000: talwn deyrnged i Ysgol Gyfun Sandfields am hynny.

Ym mhen arall fy etholaeth, mae Ysgol Gyfun Cymer Afan yn gwasanaethu tair ward etholiadol sydd ymysg y tair ward fwyaf difreintiedig yng Nghymru yn y mynegai amlamddifadedd, lle y mae dros 30 y cant o’r disgyblion yn cael prydau ysgol am ddim. Mae ei chyflawniad o ran sicrhau pum TGAU ar raddau A i C wedi codi o gyfartaledd o 26 y cant yn 1997-99, i 40 y cant yn 2000-02. Nid yn unig y mae Ysgol Gyfun Cymer Afan wedi cyflawni hynny, ond dros y tair blynedd diwethaf, mae bechgyn a merched yn gyfartal o ran eu cyflawniad academaidd. Yr wyf yn arbennig o falch o Ysgol Gyfun Cymer Afan, gan fy mod yn llywodraethwr ysgol yno ers 15 mlynedd. Achubaf ar y cyfle hwn i dalu teyrnged fawr i Mr L. Wynn Williams a’i staff yn yr ysgol sydd wedi trawsnewid y disgwyliadau negyddol sydd wedi gwneud cam â’n plant cyhyd. Talaf deyrnged hefyd i Mr Paul Russell a’i staff yn Ysgol Gyfun Sandfields.

Un neges allweddol gan yr ysgolion hyn yw y gallant fynd â’r maen i’r wal os ydynt yn meddu ar weledigaeth, uchelgais ac arfer da. Gwrthodaf y farn a geir, yn rhannol, yng ngwelliant 3 Plaid Cymru bod arnom angen rhyw fath o ddewis glastwraidd ail orau i blant sy’n byw yn yr ardaloedd hyn. Mae ar y plant hyn angen y disgwyliadau mwyaf a rhaid inni ddarparu’r gorau ar eu cyfer.

Mae’r adroddiad ‘Cau’r Bwlch ym Mherfformiad Ysgolion’ yn gwneud pwynt pwysig i’r perwyl bod arnom angen adnoddau i barhau â’r gwelliant hwn, yn enwedig mewn ysgolion fel Ysgol Gyfun Cymer Afan, yng nghwm Afan uchaf lle y mae’r boblogaeth yn lleihau. Bydd gallu’r ysgolion hyn i barhau i ddarparu’r addysg dda y mae plant yn ei haeddu ar gyfer y dyfodol yn dibynnu ar lif ariannu gwarantedig. Bydd fy ngwaed yn berwi pan ddywedir wrthym mai’r rheswm dros y cyflawniadau mawr gan ysgolion fel Ysgol Gyfun Sandfields a’r rhai yng nghwm Afan uchaf, yw gostyngiad mewn safonau, a’i bod yn naturiol rywsut i blant yn rhannau tlotaf Cymru dderbyn addysg wael ac y dylem ddisgwyl canlyniadau gwael ganddynt. Mae hon yn enghraifft amlwg o’r modd y bydd penderfyniad ac ymroddiad yr ysgol a’r awdurdod addysg lleol yn cyflawni pethau gwell dros ein plant.

Cefais gyfarfod yn ddiweddar â phennaeth Cymdeithas Genedlaethol yr Ysgolfeistri ac Undeb yr Athrawesau yn y De-ddwyrain. Yr oedd yr hyn a ddywedodd wrthyf yn eithaf syfrdanol, sef nad diffyg cyllid yw’r broblem fwyaf mewn addysg heddiw—er bod hynny’n broblem—ond diffyg disgyblaeth. Hynny sy’n cymell cynifer o athrawon i adael y proffesiwn. Fodd bynnag, nid yr athrawon yn unig sy’n dioddef o ganlyniad i hyn; y rhai sy’n dioddef fwyaf yw cyd-ddisgyblion y plant sy’n camymddwyn yn y dosbarth, y rhai sydd am fwrw ymlaen â’u gwaith. Ni allant gyflawni’r hyn y dylent ei gyflawni am fod lleiafrif bychan yn amharu ar eu gwaith. Dywedodd yr athro hwnnw wrthyf ei fod yn treulio bron 80 y cant o’i amser yn ceisio delio â thua 5 y cant o’r disgyblion yn y dosbarth. Mae hyn yn digwydd yn amlach o lawer yn yr ardaloedd a elwir yn rhai ‘cymdeithasol ddifreintiedig’—yr ardaloedd tlotach. Nid yw plant deallus o’r ardaloedd tlotach, o gefndiroedd tlotach, yn gwneud cynnydd am eu bod yn cael eu dal yn ôl yn yr ystafell ddosbarth. Mae hyn yn gywilydd i’r wlad a dylem oll droi ein meddwl ato. Yr ydym hefyd yn siomi’r plant a elwir yn rhai ‘ymddieithriedig’, y rhai y mae athrawon yn eu galw weithiau’n ‘iob’—mae arnaf ofn mai geiriau o’r fath a ddefnyddiant yn breifat. Caiff y plant hyn eu cau mewn cylch dieflig. Wrth iddynt fynd drwy eu bywyd ysgol, sylweddolant fod eraill o’u cwmpas yn cyflawni mwy a’r unig fodd i gynyddu eu hymdeimlad o hunan-barch yw lolian yn yr ystafell ddosbarth a thynnu sylw atynt eu hunain drwy gamymddwyn. Mae’r cylch yn gwaethygu am fod eu haddysg yn dioddef, a chânt eu bod yn gorfod camymddwyn fwyfwy i dynnu sylw atynt eu hunain.

Rhaid inni geisio torri’r cylch hwn. Mae dau fodd inni allu gwneud hynny. Y cyntaf yw drwy ddefnyddio disgyblaeth. Gwn mai gair hen-ffasiwn yw hwn ac mae’n debyg nad yw llawer o Aelodau yn hoffi ei glywed, ond nid ydym yn gwneud cymwynas o gwbl â’r plant hyn drwy fethu â gorfodi unrhyw safon o ddisgyblaeth arnynt. Mae fy nghymdoges drws nesaf yn athrawes a fu’n dysgu mewn ysgol gyfun yng nghanol Llundain lle’r oedd yn arferol i’r plant ddweud wrthi am ‘fynd i’r diawl’ pan gyrhaeddai yn y bore. Ni welais i ymddygiad o’r fath pan oeddwn i yn yr ysgol, ond mae’n eithaf arferol bellach mewn rhai sefyllfaoedd, ac nid oedd dim y gallai’i wneud yn ei gylch. Nid yw athrawon hyd yn oed yn gallu anfon plant o’r ystafell ddosbarth oherwydd os baglant dros eu careiau a thorri eu ffêr, yr ysgol fydd yn atebol am hynny. Nid oes disgyblaeth o gwbl. Pan ddefnyddir sancsiynau, ni chaff athrawon gefnogaeth y rhieni. Yr oedd erthygl yn y papur newydd ddoe am blentyn hynod drafferthus a roddwyd mewn ‘ystafell oeri’ am bum munud, ac, o ganlyniad i hynny, gwnaed pob math o gwynion yn erbyn yr ysgol. Problem arall yw y bydd rhieni’n cam-drin athrawon, mewn geiriau os nad yn gorfforol, os ydynt yn ceisio ceryddu plentyn trafferthus. Nid yw athrawon yn cael y gefnogaeth y maent yn ei haeddu. Dylem ei gwneud yn flaenoriaeth i awdurdodau addysg lleol erlyn unrhyw riant sy’n ymosod ar athro.

Fodd bynnag, yn ogystal â’r ffon, mae arnom angen abwyd—a defnyddiaf y gyfatebiaeth yn ofalus. Y pwynt a wnaed yn gynharach yw bod y cwricwlwm cenedlaethol yn rhy orchmynnol ac nad yw’n ystyried anghenion y plentyn unigol. Pam na ddylid addasu addysg ar gyfer plant anacademaidd a rhoi addysg iddynt y gallant gael rhywbeth ohoni?

Gwrandewais â chryn ddiddordeb ar eich apêl am ddisgyblaeth. Gwnaethoch gyflwyno dadl gref dros wneud rhywbeth ond ni ddywedasoch wrthym beth yr oeddech am iddo gael ei wneud. A allwch ein goleuo?

Yr wyf wedi dweud y byddai’n syniad da ailgyflwyno’r gansen mewn rhai achosion. Os yw athrawon am wahardd plant o ddosbarthiadau, dylent gael gwneud hynny. Dywedais hefyd, os yw athrawon yn cymryd unrhyw gamau yn erbyn plant, y dylent gael eu cefnogi gan bennaeth yr ysgol, y llywodraethwyr a’r Llywodraeth; nid yw hynny’n digwydd ar hyn o bryd.

Yr ydych yn ystyried y materion hyn yn fanwl ac o ddifrif ac yr wyf am eich cynnwys yn y ddadl. Fodd bynnag, a ydych yn credu y byddai rhoi cosb gorfforol i rai 15 mlwydd oed, sydd wedi colli cyfeiriad ac ymddieithrio oherwydd eu cefndir a’u rhwystredigaeth yn yr ysgol, yn sicrhau y deuent i’r ysgol drannoeth a’u hagwedd wedi newid yn llwyr?

Nac ydwyf, ni fyddai’n gweithio yn yr achos hwnnw. Byddai’n gweithio yn achos plant iau, ond nid yn y cyfnod hwnnw. Pe byddech yn mynd â phlant o’r fath o’r cwricwlwm academaidd ac yn dysgu sgiliau ymarferol iddynt—[AELOD CYNULLIAD: ‘Yr ydym yn gwneud hynny.’] Croesawaf hynny, ond rhaid ichi wneud rhagor. Gallech eu rhoi yn y gweithle pan ydynt yn iau—cyn ieuenged â 14 oed hyd yn oed. Gallech ddechrau adeiladu ar sail ffynonellau prentisiaeth priodol. Fodd bynnag, ni wneir digon o hynny ar hyn o bryd. Mae gennym system academaidd anhyblyg. Pe dechreuem newid hynny, byddem yn meithrin mwy o hunan-barch ynddynt, a fyddai’n peri i’w hymddygiad wella. Fodd bynnag, dim ond mewn rhai achosion y digwydd hynny.

Clywsom eiriau dymunol gan y Gweinidog, ond os ydym o ddifrif ynghylch codi safonau addysgol a chynnwys y rhai ymddieithriedig—mae’n gas gennyf y geiriau gwleidyddol gywir hyn, ond mae’n debyg bod yn rhaid inni eu defnyddio yn y maes hwn—rhaid inni gael mwy na geiriau; mae arnom angen atebion ymarferol.

Mae Democratiaid Rhyddfrydol Cymru yn croesawu’r ddadl hon a sylfaen ‘Y Wlad sy’n Dysgu’ y mae’n deillio ohoni. Fodd bynnag, mae heriau mawr o’n blaen ac yr wyf yn sicr mai awydd pob un ohonom yw gweld llai o ymddieithrio ac anniddigrwydd.

Deuaf at hyn o ddau gyfeiriad. Yn gyntaf, ystyriaf pam yr ydym yn ymddiddori yn y pwnc hwn, y gwnaf ei drafod o safbwynt yr unigolyn a safbwynt yr athro yn yr ystafell ddosbarth. Er mwyn dangos yn glir pam y mae safbwynt yr unigolyn mor bwysig, dyfynnaf ffigur sy’n dangos yr hyn sy’n bwysicaf i’r unigolyn, sef ymyriad cynnar i sicrhau bod unigolion yn cael y cymorth y maent yn ei haeddu. Ceir enghraifft mewn adroddiad o’r enw ‘Pricing Socio-economic Alienation’, lle’r oedd buddsoddiad o £12,000 am gymorth yn y blynyddoedd cynnar hynny, nas cafwyd, wedi arwain at gost o £150,000 i’r unigolyn hwnnw. Mae’r ffigurau hynny’n deillio o brosiect gan Barnardos. Dyna gost y diffyg cymorth i wrthweithio anniddigrwydd mewn oedran cynnar.

Ymhellach i hynny, rhaid inni sicrhau y ceir ateb i’r heriau hyn drwy integreiddio polisïau addysgol a pholisïau gofal cymdeithasol. Ynghylch sylwadau David Davies am gosb gorfforol, yn enwedig pan wnaeth Ron Davies ei gwestiynu, rhaid inni dderbyn bod problemau cymdeithasol difrifol na ellir eu datrys ar wahân yn yr ystafell ddosbarth. Rhaid inni sicrhau bod unigolion yn cael cymorth. Canmolaf y rhaglen Cychwyn Cadarn, sy’n cynnig cymorth o’r fath i blant cyn-ysgol. Dylid croesawu’r meddwl cyfannol sy’n deillio o’r Cynulliad oherwydd, heb hynny, ni allwn ychwanegu gwerth at fywydau pobl.

Ynghylch modelau i ddelio ag ymddieithriad, carwn glywed barn y Gweinidog am gymryd agwedd blentyn-ganolog yn null Steiner at y bobl hynny sydd wedi ymddieithrio yn yr ystafell ddosbarth. Mae gennym lawer i’w ddysgu oddi wrth ddulliau dysgu y tu allan i’r brif ffrwd fel dulliau Steiner. Gallant wneud cyfraniad gwerthfawr tuag at ein helpu i ymdrin ag anniddigrwydd.

Ynghylch effeithiolrwydd yr addysgu yn yr ystafell ddosbarth ac effaith ymddieithrio ac anniddigrwydd ar hynny, unwaith eto mae siaradwyr blaenorol wedi sôn am ddisgyblion trafferthus yn troi bywydau athrawon yn uffern. Dyna pam y mae arnom angen y cyd-drefnu ychwanegol hwnnw rhwng gwasanaethau cymdeithasol ac ysgolion, boed yr unedau gwasanaethau cymdeithasol hynny mewn man penodol, neu yn yr ysgolion eu hun. Rhaid inni ymgynghori ymhellach â chyrff athrawon i sicrhau bod yr holl awdurdodau’n bodloni anghenion yr athro sydd, mewn llawer o achosion, yn gweiddi am gymorth yn yr ystafell ddosbarth oherwydd aflonyddu.

Yr wyf wedi gweld ‘amseroedd cylch’ ar waith mewn llawer o ysgolion. Yn aml, mae methiant mewn cyfathrebu’n peri ymdeimlad cryf o ymddieithriad rhwng y sefydliad a’r unigolyn. Rhaid inni hybu’r defnydd o sgiliau cyfathrebu. Bydd rhai ohonoch yn gyfarwydd ag ‘amseroedd cylch’, lle y caiff disgyblion eu hannog i gyfathrebu, i deimlo eu bod yn rhan o’r ysgol, eu bod wedi’u cynnwys yn y broses addysg ac yn llai ymddieithriedig. Er mwyn hyrwyddo hynny—a dyma pam y cefais fy synnu gan rai o sylwadau Plaid Cymru—y cyflwynwyd cynllun peiolt y fagloriaeth Gymreig er mwyn sicrhau ein bod yn cynnig mwy o hyblygrwydd o fewn cyfyngiadau’r cwricwlwm ysgol presennol. Bydd y fagloriaeth Gymreig yn datblygu nes ei bod yn destun cenfigen i bob awdurdod ac i wledydd eraill yn y DU. Mae’n cynnig y math o hyblygrwydd a geir drwy sgiliau galwedigaethol, ac yn sicrhau y gall gwasanaeth cymunedol fod yn rhan o’r addysg i rai 16 i 19 mlwydd oed. Felly y rhoddir lle i bobl yn y cwricwlwm ysgol.

Yr ydych chi a’r Gweinidog wedi dweud yn aml fod y fagloriaeth Gymreig yn gynllun gwych, a fydd yn datblygu’n gymhwyster gwych. Dim ond Cyd-bwyllgor Addysg Cymru a wnaeth gais am ragbrofi’r cynllun—nid oedd neb arall am wneud. Pam yr oedd hynny?

Yr wyf yn ddiolchgar iddo am wneud. Yr oedd y cyrff a’i beirniadodd wedi cael cyfle i dendro amdani, ond gwnaethant ddewis peidio. Gwyddoch gystal â minnau, Jonathan, fod yr ysgolion peilot wedi derbyn hyn, a’n bod yn disgwyl y canlyniad. Gwrandewch ar sylwadau’ch cyd-Aelod, David Davies, am yr hyblygrwydd sydd ei angen i ddarparu ar gyfer rhai sydd wedi ymddieithrio. Pa ffordd well o ddarparu ar gyfer y grŵp oedran hwnnw na chynnig cyrsiau galwedigaethol, gwasanaeth cymunedol, ac yn y blaen. Ni allwch fynnu hyblygrwydd ar y naill law ac wedyn troi’ch cefn ar yr union brosiect a fydd yn ei roi—

Nid oes rhaid cael bagloriaeth genedlaethol i roi hyblygrwydd; gallwch wneud hynny drwy newid y cwricwlwm.

Dyna’r hyn yr ydym yn ei wneud; dylech ddeall hynny. Drwy’r camau hyn, a mwy o ddefnydd o ddulliau eraill i ddelio â disgyblion sydd wedi ymddieithrio, gallwn greu awyrgylch lle y gwneir bywydau rhai athrawon yn haws drwy wrthweithio anniddigrwydd ac ymddieithriad.

The difficult question to answer, but the one that we should try to answer, is what causes disengagement. Plaid Cymru’s amendment 2 asks us to consider the curriculum and reminds us that the quality of study programmes is always important. They can create joy or misery, contentment or dissaffection, as Val Lloyd and Cynog Dafis reminded us this afternoon. In the same way, assessing and overemphasising the success of some individuals and, as a result, the failures of others, can also be a key factor in contributing to disengagement. I am disappointed that the Minister will not support our amendments.

If any government wants to seriously get to grips with reducing disengagement, it must consider pupils’ background and family circumstances. We have already heard Jonathan Morgan refer to that. The relationship between a child and its family is vital, and other wider social circumstances, such as employment and salaries also influence that relationship. We know that poverty statistics in Wales are appalling, with one third of children in Wales living in poverty under a Labour/Liberal Democrat Government. The increase in the level of economic inactivity in Wales—5 per cent since the Labour Government came into power—is double the increase in the rest of the United Kingdom. Since 1999, there has been an increase of 22,000 in the number of young people between the ages of 16 and 24 who are economically inactive—this is again under a Labour Government with its Liberal Democrat tail. In the last four years, the salary level in Wales has fallen from 89 per cent to 86 per cent of the average UK salary level. Such statistics translate into despair, lack of confidence and poverty. They can also create a feeling of failure in parents that will, in turn, have an effect on their children’s lives and attitudes and will, as a result, contribute towards disengagement. I am sure that all Members understand that. The Assembly Government should recognise that genuine economic regeneration is the only way to prevent disengagement at all levels, from the cradle to the grave.

If we accept that we cannot transform the economy overnight, we should, in the meantime, pay much more attention to two key relationships, namely the relationship between pupil and teacher and the relationship between pupils. Government initiatives that have already been listed mention this, but those references are superficial and unconvincing. Much more consideration and support must be given to our teachers, in the classroom and outside it, as they try to maintain pupils’ interest and prevent them from becoming disengaged. We must also ensure that our schools have sufficient resources to reduce bullying, which is one of the main causes of disengagement. This cannot be solved simply by making policy and referring problems, such as truancy, which occur as a result of bullying to outside agencies. Teachers are aware of pupils’ problems but, because of the excessive requirements of the curriculum and assessment, and the accompanying bureaucracy, they often do not have an opportunity to help pupils by paying them adequate attention and supporting them, and they do not have the resources to support that work. As a result of the excessive requirements of the system, the very people who can tackle the problem of disengagement and solve it cannot do so and cannot respond to pupils’ needs. That is not the fault of teachers, but the fault of the system and organisation in schools. That must be changed.

In closing, I would like the Assembly Government to pay much more attention to the roots of the problem of disengagement and give much more support to our teachers as they attempt to deal with the very pressing needs of individual pupils. I would also like it to support Plaid Cymru’s amendments as a clear sign of its intentions on this but, unfortunately, that is unlikely.

Cymeradwyaf ymdrechion y Gweinidog. Yr wyf hefyd yn canmol y gwaith caled a wnaed mewn ysgolion ledled Cymru, gan gynnwys Ysgol Sant Christopher yn Wrecsam, sy’n darparu ar gyfer plant sydd â phob math o anawsterau dysgu. Yr oeddwn wrth fy modd yn ymweld â’r ysgol a gweld y gwaith caled a wneir yno. Mae ymddieithriad neu anniddigrwydd yn fygythiad mawr i’n gweledigaeth o Gymru gynhwysol a ffyniannus heddiw ac yn y dyfodol. Fel cyn-athrawes pobl ifanc anniddig yn y Gogledd, gallwn adrodd hanesion a fyddai’n codi gwallt eich pen. Ni’ch cadwaf yn rhy hir, er y gallwn fod yma drwy’r dydd. Felly yr wyf yn ymwybodol o’r materion a drafodwyd yn ystod y ddadl hon.

Rhyddhau unigolion i gymryd rhan mewn cymdeithas a chyfrannu iddi yw conglfaen athroniaeth Democratiaid Rhyddfrydol Cymru. At hynny, mae ein cyflawniadau o fewn y Llywodraeth bartneriaeth—fel lleihau maint dosbarthiadau, cael gwared ar brofion i rai saith mlwydd oed a chanolbwyntio’n fwy ar ddysgu disgyblion unigol, yn hytrach na gorfodi’r cwricwlwm ar ddisgyblion—wedi gwneud gwahaniaeth mawr. Fodd bynnag, rhaid inni beidio â gorffwys ar ein rhwyfau. Gobeithiaf y bydd y Gweinidog yn fy sicrhau y bydd llawer mwy o gymorth ariannol ar gyfer darpariaeth anghenion addysgol arbennig, fel y gallwn ymdrin â thangyrhaeddiad sy’n gallu arwain at ymddieithrio, gan ei ladd yn yr egin. Mae’r ddarpariaeth anghenion addysgol arbennig yn wasanaeth eilradd sydd wedi’i danbrisio’n ddirfawr llawer yn rhy hir mewn ysgolion cyfrwng Cymraeg a chyfrwng Saesneg. Mae angen cwricwlwm mwy hyblyg o lawer arnom sy’n gallu darparu ar gyfer amryw o anawsterau, gan gynnwys disgyblion sydd â throthwy diflastod isel, neu beth bynnag y mynnwch ei alw—mae llawer o enwau technegol a meddygol eraill amdano. Rhaid i’r cwricwlwm fod yn fwy diddorol a gafaelgar ac yn fwy perthnasol i fywydau disgyblion, pa un a gaiff ei ddarparu mewn ystafell ddosbarth neu fel arall.

Gareth Jones a Peter Rogers a godasant—

Nid wyf yn sicr pwy a safodd yn gyntaf. Ildiaf i Gareth.

Will you therefore support Plaid Cymru’s amendment 2 on the curriculum?

Yr ydych wedi fy nal yn annisgwyl, Gareth. Af ymlaen â’m haraith, ac ystyriaf eich gwahoddiad.

Rhaid inni ymdrin â’r materion a drafodwyd yn gynharach gan y Gweinidog—er enghraifft, y rhai a nodwyd gan y comisiynydd plant. Yr oedd yn ddiddorol bod y comisiynydd, yn ei adroddiad yr wythnos diwethaf, wedi sôn yn fyr am barch at ddisgyblion, mwy o le i ddisgyblion mewn rheoli ysgolion, yn ogystal â threfniadau ar gyfer tai bach, sy’n hollbwysig. Mae disgyblion yn cyfeirio at hyn yn gyson oherwydd, heblaw am faterion fel budreddi a drysau na ellir eu cloi, mae bwlio’n digwydd yno. Mater o barch at y disgybl ydyw. Os dangoswch barch at y disgybl, bydd y disgybl, yn ôl y profiad prin sydd gennyf fi, yn dangos mwy o barch o lawer at yr athro. Byddai datrys y rhestr hon yn unig yn gallu—

Diolch i chi, Ddirprwy Lywydd. Yn ôl y disgyblion a holwyd yn adroddiad y comisiynydd, byddai datrys y rhestr honno’n gallu sicrhau dyddiau ysgol dedwydd a byddai’n lleihau’r duedd mewn llawer o ddisygblion i aros gartref o’r ysgol, a all fod yn arfer anodd ei dorri.

Felly, yr wyf yn eich annog i ymdrin â’r materion sylfaenol hyn, Weinidog, er mwyn cynnwys pobl ifanc a gâi eu colli fel arall. Mae symiau aruthrol o arian dan sylw. Bûm mewn cyfarfod yn ddiweddar lle y gwnaeth ynad heddwch awgrymu mai cost un gorchymyn llys ar gyfer ymddygiad gwrthgymdeithasol yw £50,000—sef £50,000 wedi mynd yn wastraff. Yn olaf, yr wyf yn siŵr y cytunwch, Weinidog, fod rhaid inni sicrhau cyllid digonol. Yn hytrach na gwario £50,000 ar orchymyn ymddygiad gwrthgymdeithasol, dylem ei fuddsoddi fel bod yr holl gyrff, gan gynnwys partneriaethau gwirfoddol, sy’n cynorthwyo ym mhob agwedd ar gymorth i deuluoedd ledled Cymru, yn gallu lleihau anniddigrwydd ac ymddieithriad.

Diolch i chi, Ddirprwy Lywydd, am roi cyfle imi gyfrannu i’r ddadl hon. Sylweddolaf fod amser yn brin, a byddaf mor gryno ag y gallaf yn fy sylwadau.

Siaradaf o blaid gwelliant 1. Nid oes dwywaith nad yw anufudd-dod mewn ysgolion a nifer yr ymosodiadau ar athrawon wedi cynyddu, fel y gwnaeth y nifer o athrawon sy’n gadael y proffesiwn. Credaf yn bendant fod cydberthynas yn hynny o beth. Rhaid rhoi hawl i benaethiaid ysgol ddelio â disgyblion afreolus fel y gwelont orau. Ni allaf ddeall rhesymu’r Gweinidog dros gael targedau ar gyfer gwaharddiadau na’r egwyddor sy’n sail i hynny. Mae’n clymu dwylo’r ysgol, yr awdurdod addysg lleol, a’r athrawon sy’n delio â disgyblion afreolus.

Y man cychwyn yw bod plant yn mynd i’r ysgol i gael addysg, a bod disgyblaeth yn dechrau yn y cartref. Serch hynny, rhaid parhau â disgyblaeth yn yr ysgol, ac mae angen parch at y broses ddisgyblu er mwyn trechu llawer o’r anufudd-dod yr wyf wedi sôn amdano. Os yw disgybl mor afreolus fel bod galw am ei wahardd, rhaid i’r ysgol, y llywodraethwyr, y rhieni a’r AALl fod yn unedig wrth ddelio â hynny. Gwnaeth David Davies y pwynt y dylid ymrwymo i erlyn y sawl sy’n cyflawni ymosodiadau, boed gan yr athrawon neu gan ddisgyblion ar athrawon. Dylid dilyn hynny i’r pen mewn cynifer o achosion ag y bo modd.

Mae’r disgybl afreolus yn dioddef yn y sefyllfa hon, a daeth yn afreolus oherwydd yr ymddieithriad a gododd o ganlyniad i ddigwyddiadau yn y cartref neu’r ysgol. Mae angen cymorth penodol ar y plentyn afreolus hwnnw. Yr oeddwn yn siomedig o glywed Brian Gibbons yn dweud nad ydym yn chwilio am ddewis eilradd. Daw hynny â mi at y flaenoriaeth y dylid ei rhoi i anghenion addysgol arbennig. Mae bylchau mawr ym mholisïau awdurdodau addysg lleol, sy’n amlwg oherwydd nifer yr achosion cyfreithiol yn eu herbyn. Mae diffyg mawr yn y cydweithredu rhwng awdurdodau addysg lleol wrth ddelio ag anghenion addysgol arbennig.

Nid yw athrawon bob amser yn cael yr arbenigedd, yr hyfforddiant neu’r adnoddau mewn addysg prif ffrwd i ddelio ag anghenion addysgol sy’n fwyfwy arbenigol. Os na wnaiff weithredu, bydd y Gweinidog, y Cynulliad ac awdurdodau addysg lleol yn wynebu cost achosion cyfreithiol a ddygir gan y rhai sy’n dioddef oherwydd disgyblion a waharddwyd a chan rieni, llywodraethwyr ac athrawon sy’n gweithredu er budd yr holl ddisgyblion.

I want to emphasise the importance of early intervention to prevent pupils from disengaging from the education system. There is great potential in the work of the nurture groups being trialled in several areas of Wales. The nurture groups’ main aim is to increase self-respect and self-confidence, to teach social skills and reduce the emotional strain on pupils. Pupils have the opportunity to spend up to two terms in these classes, with assistance from special support staff, before they are re-integrated into mainstream education. The early results from these pilot schemes bode well. Rhondda Cynon Taf County Borough Council has recognised the potential of these nurture groups, and has established two classes in the county. I had the pleasure of seeing the Blaenclydach Infants School nurture class at work and have seen the change for the better in the children. These are the children most at risk from becoming disengaged from education. Nurture groups help pupils to cope. Not one pupil from the nurture groups has been excluded since the scheme’s inception. It is extremely important to urge each local authority to spread this good practice. Similarly, it is essential that we safeguard and promote those groups that work at the other end of the spectrum, with children and teenagers who, for whatever reason, cannot get the best from their education and from the opportunities offered to them. The challenge for these groups is to develop the potential of each individual.

I congratulate the two groups that have done outstanding work in my constituency. First is the Fairbridge South Wales scheme, which works with young people, some of whom are criminals or have been involved with drugs or alcohol, with a number in danger of abandoning their education due to difficult conditions both socially and at home. The Fairbridge scheme offers them an opportunity to develop skills, regain confidence and self-respect and, eventually, enables them to re-integrate into the education system and move on with their lives. Similarly, the books for babies scheme offers support to girls in Rhondda Cynon Taf. The group gives teenage mothers and pregnant girls the opportunity to meet to broaden their life skills and realise their potential in a way that was not possible for them within the traditional system. The message from those two groups is: a recognition of the work being done, the need for a unified policy throughout Wales, support for groups that work on their own to a large extent, and the real need for a sufficient, steady funding stream.

Diolchaf i’r holl Aelodau am eu cyfraniadau. Yr ydym oll yn cytuno ei bod yn bwysig dod o hyd i’r dulliau iawn i gymell pobl ifanc i barhau â’u haddysg. Dywedais ar y dechrau ein bod yn ystyried ymddieithrio yn hytrach nag anniddigrwydd. Canlyniad yw anniddigrwydd, y dylid ymdrin ag ef yn adolygol tra yr ydym am fynd i’r afael ag ymddieithriad fel ein bod yn dod o hyd i ddulliau o ddod â phobl ifanc yn ôl, pan ydynt yn ymbellhau oddi wrth y system ysgolion, a rhoi llwybr addysgol priodol iddynt. Pwrpas hyn yw galluogi plant i gyflawni’r gorau y gallant. Anghytunaf â’r awgrym ein bod yn ymdrin â’r mater hwn mewn modd tameidiog. Nodwyd agenda anferth gennym yn ‘Y Wlad sy’n Dysgu’. Yn yr agenda honno, trafodwyd gweithio gyda phlant o dair i saith oed, ac o hynny y daeth gwaith y blynyddoedd cynnar, ac ategaf hefyd yr hyn a ddywedodd Mick am Cychwyn Cadarn. Yr ydym yn ystyried y grŵp oedran wyth i 11 oed a’r angen i sicrhau nad yw perfformiad yn gostwng wrth symud o’r ysgol gynradd i’r ysgol uwchradd. Yr ydym wedi buddsoddi llawer o arian ychwanegol i ymdrin â thrawsnewid a pherfformiad yng nghyfnod allweddol 3, a gwnaethom benderfynu ehangu’r cwricwlwm mewn amryw o feysydd ar gyfer y sawl nad ydynt yn cael llwyddiant academaidd traddodiadol yng nghyfnod allweddol 4.

Ymddengys fod Plaid Cymru wrth ei bodd am na wnaiff y Llywodraeth gefnogi ei gwelliannau, ond nid yw gwelliant 2 yn nodi pa gyfnod o’r cwricwlwm yr ystyriwch ei fod yn anhyblyg. Ceir gwahanol raddau o hyblygrwydd a chyfarwyddyd ym mhob cyfnod allweddol yn y cwricwlwm. Mae’r cwricwlwm yng Nghymru ar gyfer cyfnod allweddol 4, er enghraifft, yn llawer llai gorchmynnol nag y mae yn Lloegr. Yr wyf yn bryderus mai tacteg ddiweddaraf Plaid Cymru, yn ôl pob golwg, yw galw ar y Llywodraeth i wneud yr hyn a wnawn eisoes, a honni mai ei pholisi ei hun yw hwnnw. Dyna a wnaiff yn ail ran gwelliant 2 sy’n galw arnom i ystyried beth yr ydym yn ei wneud ar gyfer rhai tair i 19 mlwydd oed. Mae Plaid Cymru yn gwneud hynny hefyd drwy gynnig cynnig ar ffioedd ychwanegol yn y Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes yfory, wedi imi wneud fy nghyhoeddiad gerbron y Cynulliad, a thrwy alw am waith pellach ar fesurau eraill i werthuso llwyddiant yng ngwelliant 3 heddiw. Os yw Plaid Cymru am gyfrannu i’r ddadl, dylai dynnu gwelliant 3 yn ôl gan ei bod yn hollol anghywir wrth ddweud mai canlyniadau arholiad yw’r unig gyfrwng i fesur llwyddiant mewn addysg; dim ond un mesur o lwyddiant mewn addysg ydynt, ac yr ydym yn ystyried ystod eang o wahanol fesurau.

Ategaf her Brian Gibbons: ni ddylai fod yn rhy anodd sicrhau perfformiad addysgol mewn unrhyw gymuned. Ni ddylai’r un Aelod fodloni ar berfformiad anfoddhaol mewn ysgol. Dylem ddisgwyl llawer gan ein cymunedau, a dyna pam y mae prosiect cau’r bwlch mor bwysig wrth sicrhau bod pobl o bob cefndir yn gallu mynd â’r maen i’r wal a chael canlyniadau academaidd da.

Fel y byddai David Davies yn disgwyl, ni allaf ymuno â’r ffonodwyr a’r fflangellwyr. Yr ydym am ddod â pharch i’r system addysg. Dylai ein hathrawon gael mwy o barch ac ategaf sylwadau Jonathan am ein hysgolion a’n hathrawon rhagorol. Fodd bynnag, dylid cael parch at ddisgyblion hefyd. Mae pobl ifanc wedi siarad â Jane Hutt a minnau lawer gwaith, a chydag Aelodau eraill o’r Cynulliad, am gymryd rhan, ac wedi dweud bod rhaid wrth barch rhwng y naill a’r llall.

Yr wyf yn llwyr gefnogi dulliau fel dull addysg Steiner, y clywsom amdano yn y Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes. Yr wyf wedi awgrymu i’r Pwyllgor y gallai fod yn elfen werthfawr yn agenda’r blynyddoedd cynnar am fod ymateb meithrin, y soniodd Geraint amdano mewn cysylltiad â phrosiectau peilot, yn gefnogol ac yn cydweddu â’n hagenda o ddysgu drwy chwarae. Rhaid inni fynd i’r afael hefyd â’r diffygion a ddisgrifiodd Jonathan sy’n ganlyniad i’r ffaith nad yw teuluoedd rhai plant yn eu cefnogi’n briodol, a rhaid inni ganfod y materion hyn yn y system addysg.

Yr wyf yn dal i wrthwynebu’r gwelliannau am y rhesymau a roddais. Yr wyf yn ddiolchgar y bydd Aelodau’n nodi’r gwaith a wnaethom, a fydd yn cyfrannu at ein hagenda fawr, ‘Y Wlad sy’n Dysgu’. Agenda o wneud a chyflawni ydyw, a bwriadwn barhau i’w chyflawni.