Y newid yn yr hinsawdd oedd y pwnc a ddaeth â mi’n ôl i wleidyddiaeth ac adolygiad y Pwyllgor Datblygu Economaidd o ynni fu’r rhan fwyaf boddhaol o’m gwaith fel Aelod o’r Cynulliad, yn sicr. Mae’r adolygiad yn enghraifft o weithio ar y cyd gan yr holl bleidiau. Yng nghyd-destun ynni adnewyddadwy, yr ydym wedi gosod meincnod o gynhyrchu 4 tW yr awr o drydan y flwyddyn erbyn 2010, sef tua 20 y cant o’r trydan a gynhyrchir yng Nghymru. Gellir cyrraedd y targed hwn drwy bortffolio enghreifftiol o brosiectau adnewyddadwy ac annifwynol a gynigiwyd eisoes, y mae un rhan o dair ohonynt yn defnyddio ynni gwynt ar y tir, un rhan o dair yn defnyddio ynni gwynt ar y môr ac un rhan o dair yn defnyddio technolegau eraill. Gobeithiaf y bydd y Llywodraeth yn derbyn yr argymhellion hyn cyn imi adael y Cynulliad, ac yn defnyddio gwaith rhagorol Cyngor Cefn Gwlad Cymru i bennu’r lleoliadau gorau posibl ar gyfer y prosiectau. Yr wyf hefyd yn gobeithio y bydd yn cyhoeddi nodyn cyngor technegol 8 ar ynni adnewyddadwy, sydd wedi’i ohirio sawl gwaith. Yr wyf yn byw mewn gobaith, ond yn ystod y tair blynedd a hanner ers sefydlu’r Cynulliad, nid ychwanegwyd unrhyw allu sylweddol i gynhyrchu ynni adnewyddadwy yn unman yng Nghymru. O ganlyniad, mae Cambrian Engineering wedi ail-leoli, i raddau helaeth, yn yr Alban lle y mae’r Llywodraeth yn meddu ar wir ymroddiad a phenderfyniad i ddatblygu ynni cynaliadwy. Ai sefyll yn stond wrth ddatblygu ynni adnewyddadwy yw’r hyn y mae gwelliant 1 y Llywodraeth yn ei groesawu a’i alw’n gynnydd?

Yr ydym yn ymgymryd yn awr ag ail ran yr adolygiad, sy’n ystyried arbed ynni. Rhaid gweld hynny’n rhywbeth sy’n cyd-fynd â’r newid i gynhyrchu adnewyddadwy. Dywed rhai gweithredwyr sy’n gwrthwynebu ynni adnewyddadwy y dylem ganolbwyntio ar arbed ynni yn lle hynny. Dywedaf innau fod rhaid inni geisio’r ddau a gosod targed i leihau’r defnydd o ynni o 20 y cant. Os cyfunwn y ddau darged, gwelwn ostyngiad sylweddol mewn gollyngiadau carbon deuocsid.

Yr oeddwn wedi gobeithio y byddai’r ddadl hon yn nodi dechrau’r ymgynghori ar ail ran yr adolygiad drwy hybu dadlau adeiladol ac amhleidiol ar sut y gallwn gwtogi ar ein galw am ynni. Yr wythnos diwethaf, soniais wrth y Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd ein bod yn dymuno i’r ddadl hon fod yn un adeiladol i’r holl bleidiau. Siom i mi, felly, ond nid syndod, oedd darllen gwelliant 1. Bob tro imi ddrafftio cynnig dros y ddwy flynedd diwethaf—gan ddewis y geiriau’n ofalus er mwyn bod yn adeiladol ac osgoi beirniadaeth diangen a di-alw-amdani—mae fy ngeiriau wedi’u dileu. Gan hynny, rhaid imi egluro pam y mae gwelliant 1 yn drist o annigonol ac yn anesgusodol o ddifater.

Yn ôl fy arfer, dechreuaf â symiau. Nid am y tro cyntaf, ac nid am y tro olaf mae’n debyg, atgoffaf y Cynulliad mai codi polisïau ar dywod yr ydych, os yw’ch symiau’n anghywir. Gwelsom hynny yn achos Amcan 1, y strategaeth datblygu economaidd a fformiwla Barnett. Yn achos arbed ynni, mae’r symiau’n syml. Mae bron 1.3 miliwn o dai yng Nghymru, y mae 19 y cant, neu 240,000, ohonynt wedi’u dynodi’n swyddogol yn rhai sy’n anaddas a heb eu hinsiwleiddio. Codwyd 30 y cant ohonynt cyn 1919 ac mae iddynt waliau solet. Er mwyn sicrhau gostyngiad o 20 y cant yn y defnydd o ynni yn y cartref, byddai’n rhaid inni gwtogi’r ynni a ddefnyddir gan 600,000 o dai o 40 y cant. Mae hynny’n dechnegol bosibl. Fodd bynnag, sut y mae’r cynlluniau presennol yn cymharu â’r targed optimistaidd hwnnw? Mae tai sy’n eiddo i awdurdodau lleol neu gymdeithasau tai’n dod o dan y Ddeddf Arbed Ynni Cartref 1995, a gyflwynwyd yn San Steffan gan Cynog Dafis, a fydd yn siarad yn y ddadl hon. Ceir targed yn y Ddeddf o wella effeithlonrwydd ynni o 30 y cant erbyn 2010. Mae’r dystiolaeth a gafodd y Pwyllgor gan grŵp ynni’r awdurdodau lleol yn awgrymu bod problemau wrth weithredu’r Ddeddf a bod dryswch gyda nifer fawr o ffynonellau o gymorth ariannol. Yr ydym yn argymell y dylid cael un gronfa arian ganolog a dull gweithredu cyd-drefnedig rhwng awdurdodau lleol. Mae’r grŵp yn dweud hefyd nad oes digon o staff yn aml i ddelio â’r cyfrifoldebau o dan y Ddeddf, bod diffyg gwybodaeth fanwl am y stoc bresennol, ac, o dan y gyfundrefn bresennol o gostau ynni isel, fod diffyg galw. Er hynny, y sector cyhoeddus yw’r rhan fwyaf addawol o’r darlun. Mae’r sefyllfa’n llai addawol ar hyn o bryd i’r 1 filiwn o dai yn y sector preifat, lle y cawn y rhan fwyaf o’r stoc hen ac anaddas a’r tlodi tanwydd. Dyna lle y mae’n rhaid cael yr arbedion mwyaf hefyd. Mae llawer o gynlluniau rhagorol, ond oherwydd eu maint nid ydynt yn cyffwrdd â’r broblem. Mae’r cynllun effeithlonrwydd ynni cartref, er enghraifft, yn rhagorol, heblaw am y ffaith nad yw ei gyllideb yn ddim ond £9.2 miliwn a fydd yn codi i £13 miliwn. Amcangyfrifir y bydd yn rhaid gwario tua £3,000 ar bob cartref ar gyfartaledd i gael gostyngiad sylweddol a buddiol yn y defnydd o wres. Felly, gall cyllideb y cynllun effeithlonrwydd ynni cartref drin tua 3,000 o gartrefi’r flwyddyn, gan godi i 4,000. Pe baech mewn hwyliau drwg, dywedech y byddwn yn cyrraedd ein targed ymhen 200 o flynyddoedd.

Mae’r cynllun ymrwymiad effeithlonrwydd ynni yn gorfodi cyfleustodau i fuddsoddi mewn effeithlonrwydd ynni. Defnyddir cynlluniau rhagorol o’r fath yn America ers blynyddoedd lawer. Rai misoedd yn ôl, ymwelais â chartref yn Nhrecenydd, Caerffili, lle’r oedd British Gas wedi trawsnewid tŷ un hen wraig. Dyna’r gwir ateb i dlodi tanwydd ac mae’n gynllun rhagorol a fydd yn cyfrannu £7.5 miliwn y flwyddyn i’r gronfa—digon ar gyfer 2,500 o gartrefi’r flwyddyn. Os cyfunwn y ddwy ffynhonnell ariannu, a ninnau mewn hwyliau drwg, efallai y gallem dorri ein targed i 120 o flynyddoedd. Fodd bynnag, os na fyddwn wedi llwyddo i leihau gollyngiadau carbon deuocsid erbyn hynny, bydd y cwbl yn amherthnasol.

Mae cynlluniau eraill gan gyrff eraill hefyd. Mae Llywodraeth y DU yn cyllido’r Ymddiriedolaeth Arbed Ynni i ddatblygu’r seilwaith effeithlonrwydd ynni ac mae corff arall o’r enw Gweithredu Ynni Cenedlaethol Cymru. Fodd bynnag, mae cyfanswm eu cyllidebau’n fach. Felly, mae’r symiau’n syml ac nid ydynt ond yn defnyddio adio a rhannu. Heriaf y Llywodraeth i gyfiawnhau dileu cymal 3 yn ein cynnig. Y ffaith syml yw—a chredaf fod hyn yn datgelu difaterwch y Llywodraeth—â’r holl gynlluniau hyn yn gweithio ar eu lefel bresennol, fod y defnydd o ynni yn y cartref yn codi’n gyson. Mae arnom angen newid sylweddol yn yr ymgyrch arbed ynni os ydym i gael rhyw obaith o gael effaith wirioneddol ar ollyngiadau carbon deuocsid.

Yr ateb delfrydol mewn byd wtopaidd, bendigedig fyddai codi tai newydd gan ddilyn safonau insiwleiddio caethach o lawer; edrychwn ymlaen at gynnwys hynny yn y safonau newydd. Mae’r Ymddiriedolaeth Arbed Ynni yn cyfeirio at dai ynni sero, sy’n dechnegol bosibl. Os yw hynny’n swnio’n wtopaidd, mae hyd yn oed Ffederasiwn yr Adeiladwyr Tai yn adrodd nad yw’r carbon deuocsid a gynhyrchir gan dŷ cyffredin sydd wedi’i godi o’r newydd ond yn 20 y cant o’r hyn a gynhyrchir gan hen dŷ sydd heb insiwleiddio ac sydd â gwres canolog nwy arferol. Gwaetha’r modd, ar hyn o bryd, dim ond 8,000 o gartrefi newydd a godir yng Nghymru bob blwyddyn. Cymerai amser hir i’r rheini gymryd lle’r stoc bresennol ac, felly, rhaid inni wynebu’r her o wella’r insiwleiddio ym mhob hen dŷ drwy osod gwres canolog nwy cyddwyso a chynyddu’r defnydd o wresogi o ynni’r haul yn gyflym. Mae’n eironig mai Cymru yw un o’r cynhyrchwyr paneli ynni’r haul mwyaf blaenllaw yn Ewrop, a bod yma sawl uned gynhyrchu. Fodd bynnag, aiff y rhan fwyaf o’r cynnyrch i’r Almaen. Collwyd swyddi’n ddiweddar yn Thermomax Cyf. yn y Coed Duon am fod gwerth uchel y bunt wedi taro’r fasnach allforio. Collfarn ar y diffyg pwys a roddir ar y sector hwn yw bod y farchnad gartref yn rhy fach o lawer i leddfu ysgytwad y colledion hynny.

Yn ddiweddar, ymwelais â ffatri yng Nghaerffili, sy’n lansio cynnyrch newydd sy’n tynnu aer cynnes i dŷ o’r groglofft neu, yn well byth, o’r tu isaf i’r teils lle y mae’r tymheredd yn uwch o lawer na’r tymheredd amgylchynol. Byddai hynny’n ddelfrydol i dai rhes hŷn. Fodd bynnag, sawl un ohonynt fydd â thechnoleg o’r fath erbyn 2010? Mae technolegau ar gael i leihau’r cyfanswm o ynni a ddefnyddir yn y cartref o 40 y cant o leiaf, gydag amser ad-dalu sy’n gystadleuol yn economaidd. Yr hyn sy’n fwy deniadol byth yw ei fod yn golygu gwaith llafurddwys, lleol fel y gallwn gyrraedd targedau ynni uchelgeisiol gan ledaenu ffyniant ledled Cymru. Nid oes problemau technegol, ond ceir manteision economaidd drwy gyrraedd targedau eithaf uchelgeisiol. Yr unig beth yr ydym yn brin ohono yw’r ewyllys a’r ymroddiad gwleidyddol. Mae gwelliant 1 y Llywodraeth yn croesawu sefyllfa lle y mae’r datblygu ar ffynonellau ynni adnewyddadwy yn sefyll yn stond ers dros dair blynedd, tra bo’r defnydd o ynni yn y cartref yn dal i gynyddu, a lle y mae’r ddau fesur ynni adnewyddadwy yn Amcan 1—yr ymboenaf yn fawr yn eu cylch ac yr ymleddais dros eu cynnwys—wedi dyrannu llai nag £1 filiwn hyd yn hyn o gyfanswm o £43 miliwn neu ychydig dros 2 y cant. Dyma’r cynnydd a groesewir gan welliant y Llywodraeth, ac yr wyf yn ei wrthod.

Cynigiaf welliant 3. Ar ôl ‘yn cydnabod’ ym mhwynt 3, ychwanegu:

Cynigiaf welliant 4. Ychwanegu pwynt newydd ar ôl pwynt 3, ac ailrifo’r pwyntiau sy’n weddill yn unol â hynny:

Drwy gynnig y gwelliannau hyn yr ydym yn ceisio ymdrin â’r pwyntiau a wneir yn y cynnig. Er mwyn gwireddu’r weledigaeth o ddarparu tai safonol o ansawdd da sy’n cynnwys y mesurau effeithlonrwydd arbed ynni diweddaraf ar gyfer holl bobl Cymru, rhaid inni werthfawrogi a deall y newidiadau demograffig yn ein poblogaeth; y newid yn y patrwm daliadaeth a pherchnogaeth; cyflwr ac oed ein stoc dai; y cynnydd mewn cynllunio tai a thechnoleg newydd sy’n sicrhau mwy o effeithlonrwydd ynni; ac anghenion a dyheadau’r bobl y bydd y tai hyn yn gartrefi iddynt. Cydnabyddwn ein bod yn byw mewn cymdeithas sy’n heneiddio, ond mae llawer o’n pobl oedrannus, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig, yn byw mewn tai a godwyd ar ddechrau’r ganrif ddiwethaf, na fu fawr o adnewyddu arnynt ac sy’n lleiaf effeithlon o ran ynni. Yr ydym hefyd yn cydnabod awydd y rhan fwyaf o’n pobl i gadw eu hannibyniaeth, i aros yn eu cartrefi eu hunain, i aros yn eu cymunedau eu hunain ac i barhau i fod gyda’u ffrindiau a’u teulu, gan ddefnyddio’r un siopau, gwasanaethau a mwynderau.

Mae symudoledd cyfyngedig y rhai gwael eu hiechyd, a’r anabl, yn gofyn am wariant ychwanegol ar ynni. Rhaid inni anelu adnoddau at y bobl hyn i wella effeithlonrwydd ynni eu cartrefi. Y ddau grŵp hyn yw mwyafrif y rhai sy’n byw o dan amgylchiadau y cydnabyddir eu bod yn golygu tlodi tanwydd. Er hynny, mae mater tlodi tanwydd yn ymestyn y tu hwnt i’r grwpiau hyn. Mae’n effeithio ar gartrefi lle nad oes amgylchedd cynnes i blant gael astudio neu gysgu. O dan yr amgylchiadau hyn ceir cynnydd yn y ffactorau sy’n pennu anghydraddoldeb iechyd. Adlewyrchir yr angen i roi prosesau ar waith i wella ffyrdd o fyw’r bobl hyn yng ngwelliant 2 yn enw Jonathan Morgan. Rhaid inni gydnabod bod y pŵer i fynd i’r afael â mater tlodi tanwydd y tu allan i’r Cynulliad. Dywed ‘The Energy Report’ y Deyrnas Unedig fod nifer y teuluoedd lle y mae tlodi tanwydd wedi gostwng o fwy nag 1.5 miliwn rhwng 1991 a 1996. Ni chyflawnwyd hyn drwy gynnydd mewn rhaglenni effeithlonrwydd ynni; daeth y budd mwyaf i’r defnyddiwr ynni a’r gostyngiad yn nifer y digwyddiadau o dlodi tanwydd o ganlyniad i breifateiddio’r cyfleustodau. Bu gostyngiad yn y prisiau ynni gwirioneddol i ddefnyddwyr ynni domestig rhwng 1991 a 1996 o 8.5 y cant yn achos nwy, 10.5 y cant yn achos olew gwresogi, a 5 y cant yn achos trydan, hyd yn oed ar ôl ystyried TAW. Rhoddwyd canmoliaeth mewn adroddiad gan y Gymdeithas Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd ym mis Mai i raglen breifateiddio Llywodraeth flaenorol y Deyrnas Unedig oherwydd:

ers preifateiddio, mae’r rhan fwyaf o’r cyfleustodau a reoleiddir wedi sicrhau gwelliannau sylweddol yn eu cynhyrchiant, ac mae defnyddwyr wedi cael budd o ostyngiadau mawr mewn prisiau gwirioneddol yn ogystal â gwasanaeth o ansawdd gwell.

Mae’r grŵp Ceidwadol yn llwyr gefnogi’r holl fesurau i liniaru tlodi tanwydd, ond fel y dengys y ffigurau hyn, ychydig a wnaiff y bwriad i gyflawni hyn drwy ddefnyddio mesurau cyllidol i hyrwyddo’r mater hwn yn llwyddiannus.

Mae gwelliant 3 yn nodi’r methiant ar ran awdurdodau lleol i gadw cofnodion digonol ar gyflwr eu stociau tai. Honnir y bu tanfuddsoddi mewn cynnal a chadw a thrwsio tai; ond y gwir yw mai rheoli gwael oedd y rheswm am hynny. Honnir bod y tai o safon uwch o stoc dai’r awdurdodau lleol wedi’u prynu gan gyn-denantiaid o dan y cynllun hawl i brynu; ond nid oes arwydd bod gostyngiad yn y nifer o dai a brynir o dan y cynllun hawl i brynu. Dylai’r ffactorau hyn fod wedi hwyluso cofnodi eu cyflwr a’u lefelau o effeithlonrwydd ynni.

Rhaid inni gydnabod y newid ym mhatrwm perchnogaeth tai os ydym i ymdrin yn llwyddiannus â thlodi tanwydd. Ai’r cam cyntaf tuag at wella ansawdd stoc dai awdurdodau lleol ydyw, neu, o ystyried y twf mewn perchnogaeth breifat, ai cam i’r cyfeiriad anghywir ydyw? Mae’r mwyafrif helaeth o bobl a chartrefi wedi’u heithrio gan bolisi sy’n canolbwyntio’n bennaf ar stoc dai awdurdodau lleol a landlordiaid cymdeithasol cofrestredig. Os ydym i ymdrin o ddifrif â’r mater hwn, rhaid inni ystyried dulliau o gynyddu’r ddarpariaeth a’r cyllid, er mwyn hybu’r broses o gyrraedd safon ansawdd tai Cymru yn nhai perchen-ddeiliaid o fewn yr amserlen a bennwyd ar gyfer tai cymdeithasol.

Os ydym i gael effaith ar y cynhesu byd-eang, rhaid inni ystyried ffynonellau ynni glanach fel rhan o agenda ynni adnewyddadwy. Cydnabyddir hynny eisoes yn ‘Cynllun i Gymru 2001’ y Cynulliad, lle y tynnir sylw at yr awydd i Gymru osod esiampl o ran ynni glân. Gall ynni adnewyddadwy ddod â buddion economaidd sylweddol i Gymru, ac mae hefyd yn ganolog i ymrwymiad Llywodraeth y Cynulliad dan arweiniad Llafur Cymru i greu dyfodol cynaliadwy i Gymru. Bydd yn hollbwysig hefyd wrth ddatblygu polisi ynni at y dyfodol. Mae gan Gymru gyfle i arwain mewn cynhyrchu ynni glân a datblygu diwydiant cynhyrchu a chyflenwi cynhenid sylweddol mewn technolegau adnewyddadwy newydd. Un enghraifft fach o hynny yw ein bod yn cyfrannu’n sylweddol at gynhyrchu trydan gwynt ar y tir ac, felly, yr ydym eisoes yn chwarae rhan o bwys yng nghyd-destun y DU, ond mae ein daearyddiaeth a’n hinsawdd yn golygu y gallwn wneud rhagor.

Nid drwy ddarparu cyflenwad ynni’n unig y gallwn gyfrannu at ynni cynaliadwy—a chytunaf yn llwyr â Phil. Dull gweithredu deuol ydyw; gallwn hefyd gyfrannu drwy ein defnydd personol beunyddiol. Mae sefydlu’r Ymddiriedolaeth Carbon yng Nghymru yn fodd i hyrwyddo manteision mesurau effeithlonrwydd ynni mewn diwydiant ac yn y sector cyhoeddus. Mae Llywodraeth Cynulliad Cymru wedi rhoi lle canolog i effeithlonrwydd ynni ac arbed ynni yn ei holl bolisïau. Os gwnaiff pawb roi mwy o sylw o ddifrif i effeithlonrwydd ynni yn ein cartrefi, ein swyddfeydd, ein ffatrïoedd a’n canolfannau hamdden, gallwn wneud cyfraniad o bwys i Gymru gynaliadwy.

Mae’n anodd hybu ymwybyddiaeth o’r angen i ddefnyddio llai o ynni ymysg y rhai mwy cefnog, a’r rhai sydd felly’n defnyddio mwy o ynni, yn enwedig yng nghyd-destun y gostyngiadau parhaus yn y gost cyflenwi. Er yr ymddengys mai mesurau bach yw diffodd goleuadau neu ddim ond rhoi’r dŵr sydd ei angen ar y pryd yn y tegell, rhaid rhoi blaenoriaeth iddynt; mae llawer o bobl nad ydynt yn gwneud hynny ar hyn o bryd. Dyna pam yr wyf yn falch y bydd y Trysorlys yn ymgynghori cyn hir ar offerynnau economaidd i wella effeithlonrwydd ynni, a bydd Papur Gwyn ar ynni ar gyfer y DU cyn hir hefyd.

Ar gyfer y rhai nad ydynt mor gefnog, mae’r Cynulliad dan arweiniad Llafur eisoes wedi cael effaith fawr drwy ei gynllun effeithlonrwydd ynni cartref, sy’n rhoi cymorth i deuluoedd ar incwm isel o ran mesurau gwresogi ac insiwleiddio. Efallai nad yw’n mynd yn ddigon pell, fel y mae rhai wedi awgrymu, ond mae’n ddechrau buddiol.

Mae rhan bwysig i’w chwarae gan fesurau effeithlonrwydd ynni, gorsafoedd llosgi nwy tra effeithlon—a ninnau â’r rhai gorau yn y byd yng Nghymru eisoes—a datblygu’r diwydiant ynni adnewyddadwy, ynghyd â’n cyfraniadau personol, wrth gyflawni ein dyheadau o ran datblygu cynaliadwy ac arbed ynni.

As you know, for a time I was a Member of the House of Commons of the United Kingdom Parliament. I saw that as some kind of national service—that is a polite name for conscription; I must say that it paid a little better than that, and that the food was much better.

During my time there, I was involved in two Private Members’ Bills, which are now on the statute books. The first was the Home Energy Conservation Act 1995, which reached the statute book with the aid of the Liberal Democrat party. The other was the Road Traffic Reduction Act 1997.

It was good to get them onto the statute book, but in both those areas a lack of commitment from governments—a Labour Government since 1997—means that their impact has been limited. Labour promised in 1997 and in 2001 that it would reduce carbon dioxide emissions by 20 per cent by 2010 compared with 1990. However, as Phil Williams said, emissions have increased since 1997 and, according to the Institute for Public Policy Research and Cambridge Econometrics, there will be further increases by 2010-15. It is that failure which lies behind the Clean Dozen campaign, which has gained much support among Westminster Members of Parliament.

I do not need to emphasise the benefits of investing in energy preservation—they are great. There are benefits for the environment, for health and wellbeing, in terms of job creation, and in terms of saving money—we win every way therefore by taking action on this. However, at present, the key factors are working against developing the sector, especially, as we heard, because the cost of energy as a percentage of business and home costs has been decreasing, and continues to decrease. That shifts the motivation, and people do not think that it is worth the effort. Moreover, there are some perverse incentives at work. For example, value added tax on home energy is 5 per cent, but it is 17.5 per cent on energy saving materials, with some exceptions. That is totally conflicting.

The current exceptions—there have been concessions—work against people on a low income and those who live in old houses. A discount on value added tax is only available on work that is done by contractors—it is not available on do-it-yourself work. Correcting that is one of the Clean Dozen campaign’s recommendations. The other recommendations are also sensible and easily implemented: a rebate on stamp duty if energy improvements are made within six months of buying a house; council tax discounts for households that improve energy efficiency; a tax allowance against profit for landlords on the cost of energy saving materials, and so on. There is a series of practical recommendations, therefore, that would do much to motivate action on this.

Many Members of Parliament support the Clean Dozen campaign. The Liberal Democrats, especially, have been at the forefront. However, the Liberal Democrats in the Assembly oppose it. This is another example of the Liberal Democrats’ double thinking. Another example is that they support windfarms strongly, especially if they are offshore, but not, it would seem, if they are visible from Porthcawl; they oppose them then. It is fine if they are visible from Rhyl, or from Llandudno, but not from Porthcawl, and Peter Black, of all people, opposes an excellent offshore windfarm because it is visible from Porthcawl.

I will not accept your intervention, Peter. Labour, at least, is consistent. It opposes the measures in Westminster and in Cardiff—it obeys Gordon Brown’s orders, as on the Barnett formula. There is nothing strange in that. Come on then, Peter, let us hear what you have to say.

Ymddiddoraf yn eich sylwadau am Borthcawl, Cynog—nid oeddwn wedi sylweddoli ei fod wedi llithro i Ganolbarth a Gorllewin Cymru. Mae’n bwysig inni gael ffermydd gwynt, ond rhaid inni sicrhau bod y safleoedd yn y mannau iawn. Mae materion cynllunio i’w hystyried, a rhaid ymdrin â phob achos yn ôl ei rinweddau. A ydych yn dweud na ddylai awdurdodau lleol—neu’r Cynulliad o ran hynny—fod â rhyddid, yn y dyfodol, i benderfynu ar faterion cynllunio?

It would have been better had you not intervened. Peter. The familiar phrase to describe your situation is, ‘not in my back yard’. You are a classic NIMBY, Mr Black.

Does not another word come to mind—a scriptural word—namely, ‘hypocrite’?

That is a terribly strong word. I prefer the word ‘NIMBY’, which is somewhat more insulting than ‘hypocrite’. It has less dignity than the word ‘hypocrite’.

If Labour and the Liberal Democrats are not willing to support this motion, the message is the same—they are not serious about the environment, about the health and wellbeing of people on low income, nor about tackling poverty. Take note, everyone.

Caf fy nghymell gan ganlyniadau ac yr wyf yn dyheu am greu Cymru lân, wyrdd, lle y mae ein harferion amgylcheddol gorau’n esiampl i’r byd. Fel rhan o’r awydd hwnnw, gwnaeth Cynog, Phil, Aelodau eraill, a minnau, greu grŵp trawsbleidiol yn y dyddiau cynnar—grŵp ynni cynaliadwy’r Cynulliad Cenedlaethol—i hyrwyddo ynni cynaliadwy. Mae gwahoddiad i bob un ohonoch ddod i’n cyfarfod ar yr economi forol am 6 p.m. heno yn ystafelloedd cynadledda A a B. Gan hynny, yr wyf yn croesawu’r ddadl hon ar y mater hollbwysig hwn am ein dyfodol ni a dyfodol ein plant. Mae Undeb Cenedlaethol y Ffermwyr, corff blaenllaw yng Nghymru, wedi dweud mai’r newid yn yr hinsawdd yw’r her fwyaf a wynebwn heddiw. Bydd llawer o bobl yn ymwybodol hefyd o effaith fyd-eang y newid yn yr hinsawdd. Amcangyfrifir, erbyn 2050, y bydd dros 100 miliwn o bobl y flwyddyn yn dioddef oherwydd trychinebau sy’n gysylltiedig â’r cynhesu byd-eang, fel llifogydd, sychder, a stormydd gwynt, yn enwedig os nad yw gwledydd diwydiannol y byd yn rhoi arweiniad pwysig drwy leihau eu gollyngiadau tanwydd ffosil.

Fel rhan o’r Llywodraeth bartneriaeth hon, yr wyf yn argyhoeddedig ein bod yn arwain o ran hyrwyddo’r agenda hon. Y maen prawf fydd ymateb y Gweinidog i’r papur ymgynghori ar ynni adnewyddadwy, a gyflwynwyd gan y Pwyllgor Datblygu Economaidd. Mae hwnnw’n adroddiad rhagorol, a chymeradwyaf y dull o’i baratoi a’i gyflwyno. Tynnaf sylw’r Gweinidog at yr heriau yn y papur hwnnw, sy’n eglur ac wedi’u nodi â phwyntiau bwled yn y crynodeb gweithredol. Y rhain yw: symleiddio’r broses gynllunio; hybu defnyddio cynhyrchwyr dosbarthu lleol; diddymu’r gosb a roddir ar hyn o bryd ar ffynonellau trydan ysbeidiol yn y farchnad gyfanwerthu; a darparu cymorth i ddatblygu marchnadoedd arbenigol a diwydiannau lleol. Nid yw Plaid Cymru wedi sôn am y materion pwysig hyn eto. Ynghylch y pwynt bwled cyntaf—her y broses gynllunio—dylai’r Gweinidog ddarganfod pa gynnydd a wnaed ar nodyn cyngor technegol 8. Gwnaethom sefydlu grŵp i archwilio nodyn cyngor technegol 8 amser maith yn ôl, a gŵyr llawer o Aelodau mai hwnnw fydd y canllaw ar gyfer gweithredu ynni adnewyddadwy.

Mae heriau eraill y tu hwnt i’r cynnig hwn gan Blaid Cymru. Rhaid inni sefydlu enghreifftiau da ledled Cymru. Gwneir hynny. Canmolaf Asiantaeth Ynni Powys ar ei hymdrechion i hybu cynlluniau addysg lleol fel bod pobl yn gweld gwir fanteision ynni adnewyddadwy. Bu camgymeriad yn y dull o weithredu ynni adnewyddadwy. Un rheswm dros yr anawsterau lleol a gafwyd bob amser oedd nad oedd cwmnïau’n cymryd digon o amser i archwilio eu heffaith ar y cymunedau lle’r oeddent yn adeiladu tyrbinau, gorsafoedd trydan, neu beth bynnag.

Gorffennaf y pwynt hwn am enghreifftiau da cyn derbyn ymyriad.

Yr wyf hefyd yn annog pobl i achub ar y cyfle sydd gennym yn y Cynulliad i fod yn enghraifft dda o ran defnyddio ynni gwyrdd. Ymhellach i hynny, pan gawn ein Siambr newydd, rhaid inni sicrhau bod yr ynni a gynhyrchir ar ei gyfer yn dod o ffynonellau adnewyddadwy.

Mick is making a positive and useful speech, and I congratulate him on that. He mentioned the local difficulties that always arise when a renewable energy scheme is mentioned. I am not sure that he is right about that. All the cases where public opinion has been measured in areas, for example, where there are windfarms, have shown that the majority of people support them, and that the percentage that supports them increases once the windfarm has been put in place.

Yr oedd hwnnw’n sylw gwerthfawr. Ar y dechrau, ni wnaeth y cwmnïau ddigon i annog pobl i ddeall y newid yn yr hinsawdd a pham yr oedd angen cael ffynonellau ynni adnewyddadwy.

Ymdriniaf yn fyr â’r materion eraill a godwyd gennych. Mae’r Llywodraeth bartneriaeth yn mynd i’r afael â thlodi tanwydd. Mae’r cynllun effeithlonrwydd ynni cartref newydd a gyflwynwyd yn Nhachwedd 2000 yn darparu rhagor o grantiau. Nid wyf yn derbyn y pwynt a wnaethoch. Bydd Democratiaid Rhyddfrydol Cymru’n pleidleisio o blaid gwelliant y Llywodraeth am ei bod yn cymryd camau i gynyddu ynni adnewyddadwy yng Nghymru. Mae’r cynllun effeithlonrwydd ynni cartref yn llwyddo i fynd i’r afael â thlodi tanwydd yn ogystal â hyrwyddo effeithlonrwydd ynni yn y cartref. Yn olaf, yr ydym o blaid ymgyrch y Dwsin Glân, wrth gwrs, ond rhaid inni ddisgwyl am y Papur Gwyn. Un o’r rhesymau dros gael Llywodraeth yw ymgynghori ac ystyried barn pobl eraill. Gwerthfawrogaf farn y cynigydd am y mater hwn; yr un yw fy marn innau. Fodd bynnag, mae’r broses ar waith ac mae’r Papur Gwyn ar ei ffordd.

Yr ydym yn ymwybodol o’r cysylltiad rhwng gollyngiadau carbon deuocsid a’r cynhesu byd-eang. Mae’n sicr bod Llafur wedi ystyried hynny pan addawodd, yn ei maniffestos yn 1997 a 2001, y byddai gostyngiad o 20 y cant mewn gollyngiadau carbon deuocsid erbyn 2010. Yr oedd y ffigurau hynny’n seiliedig ar lefelau 1990. Byddai gostyngiad o’r fath yn cael ei groesawu gan drigolion Rhuthun—lle’r wyf yn byw—sydd wedi dioddef yn fawr dros y blynyddoedd diwethaf o ganlyniad i lifogydd. Mae’n siŵr y byddai trigolion llawer o ardaloedd eraill yn ei groesawu hefyd. Er hynny, mae’r lefelau o garbon deuocsid wedi codi ers i Lafur ddod i rym ac mae’r Sefydliad Ymchwil Polisi Cyhoeddus a Cambridge Econometrics yn proffwydo mwy o gynnydd erbyn 2010 a 2015.

Cyfeiriodd Cynog a Mick at y Dwsin Glân a’i ymgyrch dros newidiadau mewn TAW, sy’n faes i San Steffan. Serch hynny, gallem gynnwys rhai o’r awgrymiadau hynny yn ein cynllun effeithlonrwydd ynni cartref. Efallai y dylem ystyried rhoi mwy o grant i ddeiliaid sy’n gosod uwch-dechnoleg fel unedau gwres a phŵer cyfunol domestig a phympiau gwres. Byddai dwy fantais i hynny; byddai’n ysgogi’r farchnad ar gyfer y dechnoleg honno a byddai’n rhoi mwy o anogaeth, a fyddai bron yn sicr o ostwng pris y dechnoleg newydd, a thrwy hynny gynyddu’r defnydd ohoni ymhellach. Byddai hefyd yn hyrwyddo buddsoddi mewn datblygu’r dechnoleg bresennol ac mewn creu technoleg newydd yn y sector hwnnw. Rhaid inni fod yn onest â ni ein hunain. Gwyddom am yr angen inni ddefnyddio llai o ynni, ond i ba raddau yr ydym yn ystyried y wybodaeth honno o ddifrif? I ba raddau yr ydym yn defnyddio llai ar y peiriant sychu dillad a goleuadau? Rhaid i’r cynllun effeithlonrwydd ynni cartref roi pwyslais ar arbed ynni. Efallai y dylai’r adolygiad o’r cynllun y flwyddyn nesaf arwain at gynnwys grantiau ar gyfer ynni’r haul a chynnwys dulliau o wresogi heblaw nwy a thrydan.

Rhaid inni hefyd ystyried arolygu ardaloedd cyfan. Yn ei ragymadrodd, cyfeiriodd Phil at gartref a oedd wedi cael budd o arolwg. Byddai’r rhan fwyaf o ardaloedd ar eu hennill o gael arolwg cyfunol o’u holl anghenion gwresogi ac ynni a chyfuno’r holl grantiau i ddiwallu’r anghenion hynny. Byddai hynny’n sicrhau nad y rhai sy’n gymwys i dderbyn grantiau yw’r unig rai sy’n gallu insiwleiddio neu wresogi eu cartrefi, ac y bydd modd hefyd helpu’r rhai sydd ag anghenion nas diwellir gan un o’r grantiau penodol hynny i gael at y ffynhonnell gywir, neu y gellir darparu grantiau ar gyfer pob ardal i ymdrin â’r holl broblemau a ddangosir yn yr arolwg hwnnw. Diddorol yw nodi, yn ôl y Llywodraeth, ei bod ymhell ar y ffordd i gyrraedd ei tharged o sicrhau bod 38,000 o bobl yn cael budd o’r cynllun effeithlonrwydd ynni cartref erbyn Mawrth 2004. Fodd bynnag, fel y mae’r cynllun ar hyn o bryd, nid yw’r rhai y mae arnynt ei angen fwyaf yn elwa ar y cynllun gwresogi, am fod y system budd-daliadau’n gweithio yn eu herbyn. Rhaid codi’r pwynt hwnnw gyda Llywodraeth San Steffan os ydym am godi’r rhai y mae arnynt ei angen fwyaf o dlodi tanwydd.

Cyhoeddwyd ystadegau’n ddiweddar gan Help the Aged sy’n awgrymu bod 25,000 o bobl wedi marw y llynedd oherwydd tlodi tanwydd—25,000 o farwolaethau y gallesid eu hatal. Ystadegyn gwirioneddol frawychus yw hwnnw, ac mae’n un y dylem oll ymrwymo i wneud rhywbeth yn ei gylch. Er hynny, nid oes dwywaith nad yw’r sefyllfa wedi gwella’n gyson ers 1991. Un o’r prif resymau am hynny yw’r gostyngiad sylweddol yng nghost tanwyddau domestig. Fel y nododd fy nghyd-Aelod, William Graham, bu gostyngiad gwirioneddol yng nghost tanwydd rhwng 5 ac 8 y cant. Os cymerwn gamau i gynyddu’r costau hynny, byddwn hefyd yn cynyddu nifer y bobl sy’n byw mewn tlodi tanwydd, a nifer y marwolaethau y gellir eu hatal hefyd, yn ôl pob tebyg. Dyna pam yr oedd yr hyn a ddywedodd Val Lloyd am ddefnyddio mesurau i adlewyrchu cost amgylcheddol tanwydd domestig, a rhai o’r pwyntiau a wnaeth Cynog, yn peri pryder i mi. Yr wyf am i Weinidogion Llafur ein sicrhau na fyddant yn codi’r trethi ar danwydd oherwydd câi hynny effaith niweidiol ar bobl sy’n agored i niwed sy’n byw yn y wlad hon. Rhaid inni wneud rhagor i wella effeithlonrwydd ynni cartref, wrth gwrs, ond rhaid gwneud hynny â pholisïau sy’n cynnig abwyd ac nid cosb.

Mae rhai o’r sylwadau a ddarllenais am landlordiaid a thai amlfeddiant wedi peri pryder i mi. Arferwn osod ystafell ar rent mewn tŷ, ac yr oedd y cynnydd mewn biwrocratiaeth dros y blynyddoedd yn dân ar fy nghroen. Os oes rhaid i landlordiaid ddelio â gormod o fiwrocratiaeth, byddant yn rhoi’r gorau i osod ystafelloedd, a bydd hynny’n cynyddu’r nifer o bobl sydd heb lety derbyniol.

Mae cysylltiad anorfod rhwng polisi ynni cartref a pholisïau amgylcheddol ac ynni glân. Clywsom lawer am ffermydd gwynt. Mae gennyf feddwl agored ynghylch y defnydd o ffermydd gwynt ond clywais mai ychydig o drydan a gynhyrchant o’u cymharu â’u heffaith weledol ar y tirlun. Mae effaith weledol yn destun pryder rhesymol, er fy mod yn derbyn y pwynt a wnaeth Cynog y dylai’r Democratiaid Rhyddfrydol godi’r mater hwn mewn cysylltiad â Chymru gyfan ac nid mewn cysylltiad â’u hetholaethau hwy’n unig.

Ni chlywsom gymaint am ynni’r haul, y gallem wneud rhagor i’w ddatblygu. Mae’r dechnoleg ynni’r haul ddiweddaraf yn cynnig modd i wresogi cartrefi drwy gydol y flwyddyn heb yr angen am olau’r haul. Siaredais yn ddiweddar â rhai sydd newydd ddychwelyd o Nepal, gwlad a chanddi seilwaith gwael ond sy’n defnyddio paneli ynni’r haul yn llwyddiannus ac yn helaeth yn rhai o’r trefi mwy diarffordd. Mae’n dechnoleg fforddiadwy ac effeithiol, ond mae’n eithaf drud yn y gwledydd datblygedig ar hyn o bryd, gwaetha’r modd. Pe cymerid camau i annog mwy o ddefnydd o dechnoleg ynni’r haul, byddwn yn eu cefnogi.

Ni ddylem ddiystyru ychwaith y cyfraniad y gall ynni niwclear ei wneud i broses cynhyrchu ynni gwyrdd a glân oherwydd nid yw’n cynhyrchu’r gollyngiadau carbon sy’n achosi’r cynhesu byd-eang. Er hynny, mae gennyf ddau bryder mawr ynghylch ynni niwclear, y credaf y byddai unrhyw un synhwyrol yn eu rhannu. Mae’r pryder cyntaf sydd gennyf yn ymwneud â storio gwastraff wedi i’r broses orffen, ac mae’r ail yn ymwneud ag effaith bosibl ymosodiad terfysgol. Byddaf yn ymweld â gorsaf drydan niwclear yr wythnos nesaf a byddaf yn codi’r pryderon hyn gyda’r rhai sydd mewn awdurdod yno. Fodd bynnag, ni ddylid diystyru ynni niwclear dim ond am nad yw’n gweddu i’r farn ffasiynol am yr hyn y dylai ynni glân fod.

Felly llongyfarchaf Blaid Cymru ar gyflwyno’r pwnc hwn i’w drafod. Nid yw’n bwnc sy’n bachu’r penawdau, ond dylai fod oherwydd mae’n effeithio arnom i gyd. Gobeithiaf na fyddai Plaid Cymru yn ei thro’n cefnogi mesurau i godi cost tanwydd, yn enwedig ar gyfer pobl sy’n agored i niwed. Yr wyf yn sicr y bydd pob un ohonom yn cefnogi unrhyw fesurau sy’n annog mwy o ddefnydd o dechnoleg amgylcheddol lân.

Ymunaf â David i ddiolch i Phil Williams a Phlaid Cymru am godi’r mater hwn i’w drafod. Mae’n fater hollbwysig a byddai’n dda gennyf pe byddai mwy o Aelodau’n bresennol i gymryd rhan. Ymdriniaf â’r pwnc pwysig hwn mewn dwy ran: yn gyntaf o safbwynt datblygu economaidd, ac yn ail mewn cysylltiad ag effeithlonrwydd ynni yn y sector domestig.

Delio â’r cynhesu byd-eang yw un o’r heriau mwyaf sy’n wynebu’r byd. Mae lleihau gollyngiadau o nwyon tŷ gwydr yn rheidrwydd economaidd, dyngarol a moesol pendant, ac mae’n agwedd allweddol ar bolisi ynni ar gyfer y dyfodol. Rhaid i’r camau a gymerir fod yn rhai byd-eang, gyda phob gwlad yn chwarae ei rhan. Mae daearyddiaeth, hinsawdd a sylfaen gweithgynhyrchu Cymru, ynghyd â dyletswydd y Cynulliad o ran datblygu cynaliadwy, yn rhoi cyfle inni chwarae rhan lawn. Oherwydd hynny, mae Llywodraeth y Cynulliad wedi achub ar y cyfle i gymryd rhan yn y broses honno a phorthi’r Papur Gwyn y mae Llywodraeth y DU yn ei lunio ar ynni. Mae hyn yn ganlyniad i’r ddadl gyhoeddus fawr ar ddatblygu polisi ynni yn y DU, ac yr wyf yn ffyddiog y bydd cynhyrchu ynni glân yn ganolog iddo. Edrychaf ymlaen at dderbyn yn ffurfiol adolygiad y Pwyllgor Datblygu Economaidd o ynni adnewyddadwy yng Nghymru. Bydd adroddiad y Pwyllgor a Phapur Gwyn Llywodraeth y DU ar ynni yn helpu i lywio polisi a chyfeiriad Llywodraeth y Cynulliad ar ynni, a bydd hefyd yn helpu i sefydlu Cymru’n batrwm i’r byd o ran datblygu ynni glân.

Yr wyf wedi dweud fy marn ar goedd am ynni yng nghyd-destun y DU gyfan sawl gwaith ac, wrth wneud hynny, wedi nodi’r materion allweddol a’r heriau i Gymru. Yn ogystal â hynny, gwnaeth y Prif Weinidog a minnau lywyddu mewn uwchgynhadledd ynni Gymreig yn ddiweddar lle yr ystyriwyd y dewisiadau sy’n addas ar gyfer ein hanghenion ynni yng Nghymru yn y dyfodol, a bydd hynny’n goleuo ein trafodaethau cyfredol â Llywodraeth y DU. Mae’n amlwg bod rhaid ystyried sicrwydd cyflenwad a gallu cystadleuol yn ofalus fel rhan o’r ymgyrch i ddefnyddio technolegau glanach.

Yn ei hymrwymiad i wneud Cymru’n batrwm i’r byd o ran cynhyrchu ynni glân, sy’n cynnwys technolegau tanwydd ffosil glanach yn ogystal â ffynonellau adnewyddadwy, mae ein strategaeth datblygu economaidd, ‘Cymru’n Ennill’, yn dangos ein hymrwymiad i gydbwyso datblygu economaidd a’n cyfrifoldebau amgylcheddol. I ymateb i sylwadau Mick Bates, mae Llywodraeth y Cynulliad yn ystyried y posibilrwydd o gyflwyno gwresogi â thanwydd biomas mewn pentref yn y Canolbarth gydag Asiantaeth Ynni Powys, ac yr wyf yn ystyried cyllid priodol ar gyfer hynny. Yr wyf yn ffyddiog y gall Cymru leihau ei gollyngiadau carbon deuocsid yn sylweddol. Un maes allweddol lle y gallwn ganolbwyntio yw effeithlonrwydd ynni mewn cartrefi, swyddfeydd a ffatrïoedd.

Credwn yn gryf y bydd sefydlu’r Ymddiriedolaeth Carbon yng Nghymru yn helpu Llywodraeth Cynulliad Cymru i hyrwyddo delwedd effeithlonrwydd ynni. Ymhlith nodau’r ymddiriedolaeth y mae helpu busnesau i fod yn ymwybodol o’r angen am effeithlonrwydd ynni a’u helpu i ddeall y manteision a’r cyfleoedd masnachol sy’n codi o ymarfer effeithlonrwydd ynni cadarn. Bu’r Ymddiriedolaeth Carbon yng Nghymru’n gweithio’n dda ers ei lansio yn Ebrill. Mae wedi ymgymryd ag ymgyrch helaeth i hyrwyddo ei hamcanion ac wedi gosod sylfaen ar gyfer cysylltiadau gweithio cadarn, yn enwedig gyda’r darparwyr gwasanaethau presennol.

Bellach mae’r Ymddiriedolaeth Carbon yn dechrau trafodaethau gyda’r Ymddiriedolaeth Arbed Ynni, rhwydwaith ARENA ac asiantaethau ynni ar y posibilrwydd o sefydlu rhwydwaith cymorth i fusnesau bach. Bydd y strategaeth hon yn hybu dull gweithredu mwy cydlynol gan y gwasanaethau presennol yng Nghymru, a bydd hefyd yn cyfrannu at roi gwell cymorth i fusnesau yng Nghymru.

Mae cynllun gweithredu busnes cynaliadwy Cymru a lansiais ym mis Hydref yn nodi’r hyn y bydd Llywodraeth y Cynulliad, ei hasiantaethau a’i phrif bartneriaid yn ei wneud i helpu busnesau i achub ar gyfleoedd am ddatblygu cynaliadwy. Bwriad rhaglen gwresogi ynni’r haul tai cymdeithasol i landlordiaid cymdeithasol cofrestredig ac awdurdodau lleol, a gyflwynwyd eleni ac a ariannir gan Lywodraeth y Cynulliad a’r Ymddiriedolaeth Arbed Ynni, yw ysgogi’r galw domestig am gynhyrchion o Gymru.

Fel rhan o gynllun gweithredu busnes cynaliadwy Cymru, cynigir y bydd yr Ymddiriedolaeth Carbon yn cyflawni newid sylweddol mewn effeithlonrwydd ynni, a lleihau gollyngiadau carbon, ac y bydd yn parhau i ysgogi, hyrwyddo a chefnogi’r cyfleoedd masnachol sy’n codi o dechnolegau carbon isel newydd.

Trof yn awr at y sector domestig. Mae effeithlonrwydd ynni’n elfen allweddol mewn polisi ynni, boed yn fyd-eang, yn genedlaethol neu’n lleol. Pa un ai gollyngiadau byd-eang, sicrwydd y cyflenwad neu dlodi tanwydd sydd dan sylw, un amcan allweddol yw lleihau defnydd, fel y dywedodd Phil. Oherwydd hynny, mae Llywodraeth y Cynulliad wedi rhoi effeithlonrwydd ynni ac, yn benodol, arbed ynni yn y cartref, wrth wraidd ei pholisïau. Mae hynny’n arbennig o wir wrth drafod amddifadedd ac un o’i brif ganlyniadau, tlodi tanwydd—neu, mewn geiriau eraill, anallu i fforddio gwresogi cartref yn ddigonol. Yn ogystal â chreu problemau o ran iechyd ac addysg, a chanlyniadau cymdeithasol eraill, mae cartrefi oer yn groes i’r hawl sylfaenol i ansawdd bywyd gweddus. Er mwyn dangos maint y broblem, amcangyfrifwn fod cartrefi oer yn effeithio ar 20 y cant o deuluoedd yng Nghymru.

Y mis diwethaf, cyhoeddodd Llywodraeth y Cynulliad y ddogfen ymgynghori ‘Deddf Cartrefi Cynnes ac Arbed Ynni 2000—Ymrwymiad Tlodi Tanwydd i Gymru’, sy’n nodi cynlluniau’r Cynulliad ar gyfer ymladd y broblem hon. Mae’r ddogfen yn gosod targedau eglur i gyrraedd pob teulu sy’n agored i niwed—yr henoed, y rhai gwael eu hiechyd, yr anabl a theuluoedd sydd â phlant—erbyn 2010 a theuluoedd eraill sydd mewn tlodi tanwydd fel deiliaid sengl a theuluoedd heb blant erbyn 2018. Yr wyf yn argymell y dylai pob Aelod ystyried y ddogfen ymgynghori ac ymateb iddi.

Er nad yw’r broblem a wynebwn yng Nghymru’n un unigryw, mae’n bosibl ei bod yn fwy difrifol nag mewn mannau eraill yn y DU. Mae gennym hen stoc dai—codwyd llawer ohoni cyn 1919—ac mae’n tanberfformio o ran yr hyn y mae gan deuluoedd hawl i’w ddisgwyl gan dai yn yr unfed ganrif ar hugain. Yr ydym wedi cydnabod hynny ac wedi dechrau gweithredu, fel y gwelir yn ein polisïau, yn enwedig y cynllun effeithlonrwydd ynni cartref a’i ymyriad uniongyrchol i roi cymorth i deuluoedd sydd ar incwm isel ar gyfer gwresogi ac insiwleiddio. Yn ogystal, yr ydym wedi datblygu safon ansawdd tai Cymru a’i dyhead ar gyfer tai yng Nghymru, yn enwedig yn y sector cymdeithasol, sy’n cartrefu 50 y cant o’r teuluoedd sydd mewn tlodi tanwydd.

Yr ydym yn rhoi grantiau i awdurdodau lleol i’w helpu i gynnal arolygon cyflwr stoc er mwyn cael gwell data a’u helpu i gynllunio gwelliannau, sy’n hir-ddisgwyliedig, wrth gwrs. Yr ydym hefyd yn gweithio drwy bartneriaethau gyda chyflenwyr ynni, y rhoddwyd y gwaith o fuddsoddi mewn effeithlonrwydd ynni iddynt, a chyrff sy’n rheoli cynlluniau ariannu Llywodraeth y DU, fel yr Ymddiriedolaeth Arbed Ynni, i sicrhau’r buddsoddi mwyaf posibl mewn tai yng Nghymru, ac mae mawr angen hynny.

Er hynny, nid yw’r hawl i gartref o ansawdd gweddus yn gyfyngedig i’r sector cymdeithasol; dyna ein dyhead ar gyfer yr holl dai yng Nghymru, fel y nodir yn ein strategaeth dai genedlaethol, ‘Gwell Cartrefi i Bobl Cymru’. Nid hawdd yw penderfynu sut i ymdrin â chyflwr stoc perchen-ddeiliaid lle nad yw’r perchnogion yn gallu fforddio gwelliannau, gan fod angen dulliau gweithredu gwahanol. Efallai y bydd y ffordd ymlaen yn cynnwys cynlluniau ymyrryd uniongyrchol fel y cynllun effeithlonrwydd ynni cartref, yr hyblygrwydd newydd a roddir i awdurdodau lleol drwy ddadreoleiddio pwerau adnewyddu sector preifat a’r ddeddfwriaeth sylfaenol ddisgwyliedig a fydd yn cyflwyno trwyddedu ar gyfer tai amlfeddiant a system mesur iechyd a diogelwch.

Yr ydym yn gwrthwynebu’r gwelliannau. Gofynnaf i’r Cynulliad gefnogi cynnig y Llywodraeth, sy’n adlewyrchu’r sefyllfa bresennol yn ein barn ni. Nid yw’r gwelliannau yn enw Jonathan Morgan yn ychwanegu sylwedd at yr ymrwymiadau yr ydym wedi’u disgrifio eisoes, ac ni wnawn eu cefnogi.

in Welsh I listened with interest to the Minister. He said that he opposed all the amendments; that means that he opposes the Government’s amendment in the name of Carwyn Jones. I should explain to the Minister that this is a Plaid Cymru motion, and that the Government has proposed an amendment to that motion—although I would not say that it improves the motion at all.

yn Saesneg Gwrandewais gyda diddordeb ar araith y Gweinidog. Defnyddiodd y derminoleg iawn drwyddi draw: cyfeiriodd at gynhesu byd-eang, yr angen am ymateb byd-eang i hynny, ac mor bwysig ydoedd i bob gwlad—gan gynnwys Cymru, mae’n debyg—chwarae ei rhan; soniodd hefyd am y cynlluniau a’r grantiau sydd ar gael, a siaradodd am danwyddau ffosil glân. Un gair nad oedd yn ei araith oedd ‘strategaeth’. Nid yw’r Llywodraeth yn meddu ar strategaeth i ymateb i’r mater hwn. Mae Aelodau’r Llywodraeth yn cyfeirio’n aml at dermau fel ‘llywodraeth ddi-dor’ a ‘meddwl cydgysylltiedig’ ac yn sôn am ‘yr ychydig a’r lliaws’. Mae’r cwbl yn swnio’n dda, ond mae’n ddiystyr. Mae hynny’n wir hefyd yn yr achos hwn; nid oes strategaeth. Er enghraifft, cyfeiriodd y Gweinidog at y cynllun effeithlonrwydd ynni cartref, ac yr ydym oll yn cytuno ei fod yn gynllun rhagorol. Yr unig broblem yw y cymer dros 100 mlynedd i’r cynllun hwnnw gwblhau’r gwaith, ac mae hynny’n awgrymu nad oes llawer iawn o frys yn ymateb y Llywodraeth. Mae Amcan 1 yn fodd arall i’r Llywodraeth ymateb i’r mater hwn. Unwaith eto, nid yw’r Llywodraeth ond wedi dyrannu 5 y cant o’r dyraniad posibl hyd at ddiwedd Rhagfyr 2002. Mae diffyg brys a difaterwch yn ymateb y Llywodraeth.

yn Saesneg Gwrandewais gyda diddordeb hefyd ar gyfraniad Mick Bates. Ni all neb amau sêl Mick dros y mater penodol hwn a’r gwaith pwysig a wnaeth. Aeth Mick i drafferth fawr i ddweud wrthym fod llawer o bethau da’n mynd ymlaen. Yr oedd llawer o’r hyn y cyfeirodd ato wedi’i godi gan Phil Williams, Cynog Dafis ac eraill. Yr oedd Mick o blaid hynny i gyd, ac eto, dywedodd wrthym ar y diwedd y byddai’n pleidleisio yn erbyn ein cynnig. Yr oedd o blaid popeth a oedd yn y cynnig, ond pleidleisiai yn ei erbyn. Mae hynny’n dweud y cwbl am y Democratiaid Rhyddfrydol. Nid oes angen inni gyfeirio eto at Peter Black a’i farn am ynni adnewyddadwy ar y môr—mae’n debyg ei fod yn beth gwych ym mhobman ar wahân i’w ranbarth ei hun.

Ymddiddoraf yn eich haeriad ac yn y ffaith eich bod yn personoli’r mater hwn yn fy erbyn i, ond, gan fod Cynog wedi gwrthod ateb y cwestiwn hwn yn gynharach, a dderbyniwch fod rhaid trin pob cais cynllunio yn ôl ei rinweddau? Ni ellir gosod rheolau sy’n berthnasol i bob cais cynllunio, gan y byddai hynny’n groes i egwyddorion cyfiawnder naturiol.

Felly mae’n golygu pob cais am ynni adnewyddadwy ar y môr, heblaw am y rhai yn eich rhanbarth chi, Peter. Gobeithiaf yn wir y deuwch yn ôl yn aelod etholaeth y tro nesaf, gan y byddai hynny’n cyfyngu ar yr ardal lle y byddwch yn ceisio atal derbyn ceisiadau ar y môr.

Er mwyn rhoi gwedd eglurach ar hyn, nid oes rheswm i Peter ymwneud â hyn oherwydd, gan mai mater cynllunio ydyw, bydd yn mynd gerbron yr awdurdod lleol. Ef sy’n dewis gwneud pwynt gwleidyddol ar ffermydd gwynt, ac mae ganddo hawl i wneud hynny, ond yr wyf yn synnu nad yw’n gwneud yr un pwynt am ffermydd gwynt dros weddill Cymru.

yn Saesneg Mae arnom angen ymdeimlad o frys ac mae arnom angen strategaeth gan y Llywodraeth.

in Welsh We must ask whether the Government of Wales is serious about this issue. We have almost reached the end of the National Assembly’s first term, and we have no strategy. Mick Bates and Andrew Davies say that we must wait. How long must we wait until the Government of Wales takes this issue seriously?

Until May.

May? Fortunately, after May, they will not have to worry much. The Plaid Cymru Government will take this matter seriously, and we will put a strategy in place.