in Welsh This debate is another step in the process of contributing to, and influencing, primary legislation. The role of the Secretary of State of Wales is to defend, further and promote the Queen’s Speech. Our function is to be constructive and to take the opportunity to shape the Bills in the Queen’s Speech so that they bring maximum benefit to Wales. That is the structure of the motion that is before you today.

in Welsh This year, once again, we are building upon the cornerstone of our excellent record of bargaining with Westminster about producing and influencing primary legislation. Since the Assembly’s inception, three and a half years ago, we have secured two Wales-only Bills—in effect, a Bill each year—an increase of 500 per cent on the previous quarter of a century. Also, we have had at least 24 Bills that make specific provisions for us in Wales, in response to our needs, across all our areas of responsibility.

in Welsh Those Bills also contribute to the process of building a better Wales. In the Scottish Parliament, around 36 Bills have been introduced, about a dozen each year compared to five each year before devolution.

yn Saesneg Rhoddais y gymhariaeth syml honno oherwydd ni ddylem gynhyrfu’n ormodol am Fesurau Cymru’n unig. Er enghraifft, eleni gofynasom am Fesurau ar gynllunio defnydd tir a thrwyddedu ar y Sul. Mewn ffordd, yr ydym wedi eu cael, ond er hwylustod deddfwriaethol, cânt eu dwyn ymlaen fel rhan o Fesurau Cymru a Lloegr. Cofiwn i gyd y Mesur Dysgu a Sgiliau, nad oedd yn fesur Cymru’n unig, ond a darddodd yng Nghymru. Cyflwynwyd y Mesur Iechyd (Cymru) ar ei ffurf ddrafft flwyddyn yn ôl ac mae wedi derbyn ei ail ddarlleniad bellach. Yr ydym yn dal i drafod cynigion eraill. Mae’r llwyddiant hwnnw yn arwydd o’n perthynas adeiladol gyda Swyddfa Ysgrifennydd Gwladol Cymru’n arbennig, a chyda Llywodraeth San Steffan yn gyffredinol. Mae’n debygol y bydd llawer o’r Mesurau yn y rhaglen eleni yn rhoi pwerau newydd i’r Cynulliad. Mae rhai Mesurau eto i’w cyflwyno, er na chyfeiriwyd atynt yn Araith y Frenhines.

yn Saesneg Ni allaf gefnogi gwelliant 1, yn enw Jocelyn Davies, am y rhesymau a amlinellais ar ddechrau fy araith. Cwyn arferol Plaid Cymru yn unig ydyw.

yn Saesneg Deallaf y rhesymau y tu ôl i welliant 2, yn enw Jonathan Morgan. Fodd bynnag, gwelliant ffug yn unig ydyw. Mae’n ein hatgoffa o fethiant Llywodraethau Ceidwadol blaenorol i ymdrin â’r anawsterau sy’n codi gyda phensiynau pan fydd cwmni yn mynd yn fethdalwr neu’n cael ei ddiddymu neu’n mynd i ddwylo’r gweinyddwyr, gan fynd â’r ddarpariaeth pensiwn preifat i’w ganlyn. Mae’n dal yn aneglur beth fydd y digwydd, ond mae Andrew Smith wedi gwneud yr addewidion perthnasol ac arhoswn am yr arwyddion cyntaf oddi wrth yr ymddiriedolwr annibynnol ynglŷn â faint o ddiffyg sy’n bodoli yng nghronfa bensiwn Allied Steel and Wire.

yn Saesneg Cyfeiria gwelliannau 3 ac 11 at ysbytai sefydledig. Mae’r gwelliannau hynny’n hollol ddiwerth oherwydd yr ydym eisoes wedi ei gwneud yn glir nad oes gennym unrhyw gynigion i sefydlu ysbytai sefydledig yng Nghymru. Gwrthodwn y gwelliannau hynny oherwydd nid oes eu hangen o gwbl.

yn Saesneg Mae gwelliant 4, sy’n cyfeirio at hela, yn ddiddorol. Mae gan y rhai sydd ar ddwy ochr y ddadl hela yng Nghymru yn amlwg farn gref ar y mater. Mae’r Llywodraeth yn cynnig deddfu yn dilyn ymgynghoriad anferth, ac ar sail pleidlais rydd yn San Steffan. Mae Jonathan yn Geidwadwr cymedrol. Mae gwahaniaeth rhwng Ceidwadwr rhonc ac un cymedrol. Nid yw Ceidwadwr rhonc yn credu y dylid gwneud dim byd byth am y tro cyntaf, tra bod Ceidwadwyr cymedrol fel Jonathan yn credu y dylai pethau weithiau gael eu gwneud am y tro cyntaf, ond nid yn awr. Dywed ‘Wel, beth bynnag yw eich teimladau ynglŷn â hela, a wnewch chi beidio â deddfu eleni, os gwelwch yn dda’. Fodd bynnag, os byddem yn ceisio pasio deddfwriaeth y flwyddyn nesaf, byddent yn dal i ddweud yr un peth. Mae’n rhaid i ddeddfwriaeth gael ei phasio yn y pen draw, os mai dyna a benderfynwyd. Peidiwch â chuddio y tu ôl i’r ddadl ei fod yn anamserol, oherwydd mae honno’n athrawiaeth ffug.

yn Saesneg Ynglŷn â gwelliant 9 ar yr un pwnc, nid mater i Lywodraeth y Cynulliad yw cadarnhau penderfyniadau’r Cynulliad—maent yn sefyll doedd a ddelo. Ni fydd Llywodraeth y Cynulliad yn cynhyrchu polisi newydd fydd yn gwyrdroi penderfyniad y Cynulliad. Yr ydym wedi gweithredu yn unol â’r penderfyniad cynharach, a byddwn yn astudio’r Mesur newydd yn ofalus i sefydlu sut y bydd yn effeithio ar Gymru a pha gynigion, os o gwbl, y gellir eu datblygu’n unol â’r penderfyniad. Clywais sylwebyddion yn datgan bod ffurf gyffredin ar hela yng Nghymru, lle mae cŵn yn hela llwynogod i’r agored a’u gyrru tuag at res o ddrylliau, yn llawer mwy tebygol o gyfarfod â’r ddadl ‘defnyddioldeb yn erbyn creulondeb’ a amlinellwyd gan Alun Michael yn y ddeddfwriaeth yn San Steffan.

yn Saesneg Byddwn yn cefnogi gwelliannau 5, 6 a 7 oherwydd mae’n amlwg y bydd gan y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai ddiddordeb yn y Mesur Gofal Cymunedol (Gohirio Rhyddhau), y Mesur Cyfiawnder Troseddol a’r Mesur Ymddygiad Gwrth-gymdeithasol. Mae’n dda gweld y Cynulliad yn gwneud yn union beth y dylai fod yn ei wneud drwy ymdrechu’n weithredol i archwilio deddfwriaeth yn adeiladol. Nid oes unrhyw reswm pam na allai’r Pwyllgor wneud hynny.

yn Saesneg Cwyn arferol arall o eiddo Plaid Cymru yw gwelliant 8, sy’n ceisio rhagweld canlyniad comisiwn Richard. Fe’i gwnaethom yn glir na fyddwn yn rhagfarnu casgliadau’r comisiwn, felly yn sicr ni fyddwn yn cefnogi’r gwelliant hwn. Gadawer i gomisiwn Richard fwrw ymlaen â’i waith. Efallai fod Plaid Cymru am ymladd yr etholiad ar godi trethi ym mis Mai—yn wir mae’r penderfyniad hwn yn awgrymu mai dyna’n union a wna. Yn sicr, ni fyddwn ni’n gwneud hynny.

yn Saesneg Gresyn na ddarllenodd Jocelyn Davies y Mesur hwn cyn cyflwyno gwelliant 10. Mae cymal 16 yn ei gwneud yn ofynnol na fydd y Mesur yn dod i rym hyd nes ac oni fydd y Cynulliad yn mabwysiadu Gorchymyn cychwyn. Felly, mae hwnnw’n welliant cwbl ddiwerth. Byddai angen i Gyfarfodydd Llawn fabwysiadu rheoliadau manwl cyn y câi’r mesurau yn y Mesur eu gweithredu. Byddai hynny’n darparu’r gwiriad y mae’r gwelliant yn gofyn amdano, felly nid oes angen penderfyniad ar wahân gan y Cynulliad heddiw.

yn Saesneg Nid ydym yn cefnogi gwelliant 12. Darn o waith llac hanner parod gan Blaid Cymru yw hwn unwaith eto. Mae’n dangos camddealltwriaeth llwyr o ddeddfwriaeth sylfaenol ac o fformiwla Barnett: nid yw’r fformiwla yn rhan o ddeddfwriaeth sylfaenol, gellir ei newid heb unrhyw newid mewn deddfwriaeth sylfaenol, ac nid yw wedi ei nodi yn y gyfraith. Credaf fod Plaid Cymru yn gwybod hynny, ond mae’n hoffi rhygnu ymlaen ar faterion felly yn ddifeddwl yn y Siambr.

yn Saesneg Mae’r rhaglen ddeddfwriaethol ar gyfer San Steffan ar gyfer y flwyddyn i ddod wedi ei nodi. Nid oes pwrpas gwastraffu amser yn awr ar wneud ychwanegiadau i’r rhaglen honno. Mae’r cam hwnnw yn y broses wedi digwydd. Yr ydym wedi cael llwyddiant mawr o ran dylanwadu ar gynnwys y rhaglen. Mae’n bwysig yn awr ein bod yn llunio’r ddeddfwriaeth i wneud iddi weithio er budd mwyaf posibl pobl Cymru.

I propose amendment 5: add at end of 2(b):

I propose amendment 6. Add a new sub-point to point 2:

I propose amendment 7. Add a new sub-point to point 2:

I propose amendment 8. Add as a new point at the end of the motion:

I propose amendment 9. Add as a new point at the end of the motion:

I propose amendment 10. Add as a new point at the end of the motion:

I propose amendment 11. Add as a new point at the end of the motion:

I propose amendment 12. Add as a new point at the end of the motion:

in Welsh Just in case the First Minister does not know, these are not Jocelyn Davies’s amendments as such, but amendments by the Plaid Cymru group. I hope that he accepts that the Plaid Cymru group supports everything that Jocelyn tabled in the amendments.

in Welsh The First Minister has attempted to justify the fact that the Westminster Government has agreed to many of the Bills that the Assembly Government has proposed. However, he did not refer to the fact that many of the Bills that the Assembly Government would have wished to have seen in the Queen’s Speech were not included. That highlights the fact—and the First Minister made this point—that the Scottish Parliament has been able to legislate on issues that it considers to be a priority for it. The fact that the Assembly does not have legislative powers means that the Westminster Parliament did not accept all the Assembly Government’s measures. Therefore, we do not understand why the First Minister does not join us to ensure that there is consensus in Wales in favour of proceeding quickly towards establishing a legislative parliament. It would be good if the people of Wales knew exactly where the First Minister and the Labour Party stand on that before the election.

in Welsh Although the First Minister attempted to refer to technical issues that prevent him from supporting amendment 12 on Barnett, the truth is that he is not prepared to come off the fence on the future of the Barnett formula. We saw a comprehensive article by Ron Davies—who was Secretary of State during the period prior to devolution—arguing clearly why we need to change the Barnett system, namely because the present system is unfair. Instead of hiding behind semantics about the content of an amendment, the First Minister should say whether or not he is in favour of reforming Barnett. That is the question that he must answer before the next election.

yn Saesneg Yn Areithiau’r Frenhines yn y gorffennol gwelsom Lywodraeth san Steffan yn aml yn ceisio cynhyrchu targedau newydd i gyrraedd amcanion arbennig. Nid yw eleni yn eithriad gan ei bod yn ceisio rhoi’r argraff y bydd targedau newydd i fynd i’r afael ag ymddygiad gwrth-gymdeithasol a throseddu yn y cymunedau. Beth yn aml na fydd yn dweud wrthym yw pam mae’r holl fentrau a gyflwynodd ers 1997 wedi methu. Pam mae’n rhaid i Lywodraeth Lafur, yn ystod ei chweched blwyddyn mewn grym, gyflwyno mentrau newydd yn barhaus ar faterion megis ymddygiad gwrth-gymdeithasol? Mae’r methiant cyson i gwrdd â thargedau yn nodwedd siomedig o Lywodraethau San Steffan a’r Cynulliad. Ymddengys bod diwylliant yn datblygu o amgylch Llafur Newydd sy’n ymwneud â’r Llywodraeth yn cyflwyno targed, sy’n cael ei fethu, ac yna’n cyflwyno targed newydd, sydd wedyn yn cael ei esgeuluso. Yna cyflwynir rhagor o dargedau newydd, a phan fydd y Llywodraeth yn methu â chyflawni’r rheini mae’n anghofio’n llwyr amdanynt. Nid yw’n syndod o gwbl bod pobl yn troi’n sinigaidd ynglŷn â gwleidyddiaeth os yw’r Llywodraeth yn gyson yn ceisio rhoi’r argraff ei bod yn gwneud rhywbeth ac yna’n methu â’i gyflawni. Mae hynny’n gwneud i bobl gael llond bol ar wleidyddiaeth.

yn Saesneg Yr ydym am gael Llywodraeth a fydd yn dweud wrthym beth yn union y bwriada ei wneud a’i gyflawni yn erbyn unrhyw dargedau a all eu gosod. Mae Llywodraeth y Cynulliad wedi methu â chyflawni ei addewidion ar restrau aros droeon. Rhoddodd ymrwymiad, nid addewid, yn 1999 y byddai rhestrau aros yn cael eu dileu. Fodd bynnag, mae 80,000 o bobl ar restrau aros. Bydd pobl Cymru yn edrych ar y diwylliant hwn o fethiant yn ystod etholiadau nesaf y Cynulliad. Mae pobl am weld canlyniadau, nid rhethreg, ac maent am weld pethau’n cael eu cyflawni yn hytrach na rhagor o eiriau teg.

yn Saesneg Rhaid inni gofio hefyd, er bod y Prif Weinidog yn ymddangos fel pe bai’n derbyn y bu methiant o ran cyflawni’r targedau iechyd, mae’n ymddangos ei fod yn credu bod popeth yn y maes economaidd yn llewyrchus. Bydd llawer o bobl yn siomedig yn ystod yr etholiad nesaf gyda methiant y Llywodraeth i gyflawni’r agenda economaidd. Gobeithiaf, pan fydd y Prif Weinidog yn ymateb i’r ddadl hon, y gwnaiff hefyd ymateb i wahoddiad Don Touhig i gymryd y cyfrifoldeb dros y methiant i gyflawni ar Amcan 1. Ni adawn i’r Prif Weinidog ddianc unwaith eto rhag ymateb i hynny, oherwydd mae’n amlwg iddo fethu â mynd â’r maen i’r wal.

yn Saesneg Yn dilyn etholiadau nesaf y Cynulliad bydd pobl Cymru yn disgwyl Llywodraeth nad yw’n llawn rhethreg a thargedau, a Llywodraeth sy’n cyflawni.

Cynigiaf welliant 3. Ychwanegu pwynt newydd cyn y pwynt 2 presennol ac ailrifo’r pwyntiau sy’n weddill yn unol â hynny:

Cynigiaf welliant 4. Ychwanegu pwynt newydd cyn y pwynt 2 presennol ac ailrifo’r pwyntiau sy’n weddill yn unol â hynny:

Brif Weinidog, nid yw’n ymddangos eich bod wedi deall y ffaith bod gwelliannau, fel yr eglurodd arweinydd Plaid Cymru, yn cael eu cyflwyno yn enw rheolwr busnes plaid. Wrth geisio personoli’r gwelliannau, yr ydych wedi camddeall y pwynt yn llwyr.

Mae’n anhygoel y bydd y Prif Weinidog, mewn araith heno, yn ymosod ar Lafur Newydd tra ei fod yn ei amddiffyn bob cam y prynhawn yma. Mae pob gwelliant a awgrymwyd gennym naill ai wedi cael ei ddiystyru fel cwyn neu fel gwelliant diangen. Nid dyna fel y mae. Cymerwch bensiynau fel enghraifft. Mae’r argyfwng pensiynau wedi taro’n galed gyda’r diswyddiadau yn Allied Steel and Wire. Nid cwyno yr ydym o ran hyn; mae’n achos cyfiawn sydd angen ei ateb. Mae’n siom nad oes mesur yn Araith y Frenhines i’n dirwyn ymlaen o’r argyfwng pensiynau a grëwyd gan Lafur. [Chwerthin.] Mae’n dda gennyf weld bod y Prif Weinidog yn credu bod hyn yn ddoniol; ef yw’r unig un yn y Siambr sy’n credu hynny.

Yr ydym i gyd yn dibynnu ar ddeddfwriaeth 1995. A ddywedwch wrthym pa Lywodraeth oedd mewn grym pan gyflwynwyd y ddeddfwriaeth honno?

Os credwch fod angen deddfwriaeth, dylech resynu—

Atebwch.

Peidiwch â chynhyrfu. Byddwch yn y pen draw yn rhoi’r gorau i ymddwyn fel labwst ac yn cofio eich bod i fod yn wladweinydd ac yn arweinydd Cymru. [Torri ar draws.]

Ers 1997—dyddiad y bydd y Prif Weinidog yn ei gofio o bosibl fel yr amser y daeth Llafur i rym—mae’r Llywodraeth hon wedi mynd â £25 biliwn o’n cronfeydd pensiynau; mae £5 biliwn y flwyddyn yn dal i gael ei gymryd. Golyga hyn fod £400 mewn treth yn cael ei gymryd oddi ar bob aelod sy’n cyfrannu at gynllun pensiwn bob blwyddyn. Caiff ein cronfeydd pensiwn eu trethu o dan Lafur mewn modd na ddigwyddodd erioed o’r blaen, ac mae adroddiadau pryderus am ostyngiadau pellach yn y manteision treth i bobl gynilo. Mae gennym sefyllfa eisoes lle mae gan hanner y rheini o dan 25 oed lai na £50 o gynilion i’w henw. Bellach mae gennym y gymhareb gynilo isaf yn y wlad hon ers 40 mlynedd. Mae llai na phedwar o bob 10 o gynlluniau cyflog terfynol yn agored i aelodau newydd, ac mae’r sefyllfa’n gwaethygu’n gyflym. Mae disgwyliadau’r rhan fwyaf o bobl o gael ymddeoliad cyfforddus yn cael eu chwalu. Yn erbyn y cefndir hwnnw y cynigiwyd gwelliant 2 gennym, ac mae’n drueni mawr na all y Blaid Lafur weld y synnwyr yn hynny, yn arbennig o gofio ein profiad uniongyrchol o’r sefyllfa drychinebus yn Allied Steel and Wire.

Ni all ASau Llafur ddianc hyd yn oed. Cyfaddefodd Frank Field, y cyn Weinidog diwygio lles ein bod ar fin gweld diflaniad pensiynau. Geiriau aelod o blaid y Prif Weinidog, a fu mewn grym ers 1997, oedd y rhain. Nid oedd mesurau beiddgar yn Araith y Frenhines i fynd i’r afael â’r sefyllfa bensiynau, dim ond cynlluniau i ddileu manteision treth ar bensiynau i gynilwyr sy’n gweithio’n galed. Nid oedd Mesur i ddiwygio pensiynau, er gwaetha’r ffaith y bydd miliynau o bobl Prydain sy’n gweithio ar hyn o bryd yn derbyn ychydig neu ddim incwm o gwbl yn ystod eu hymddeoliad oherwydd yr effaith ar bensiynau.

Pam y gwnaethoch eich cynigion ar bensiynau bythefnos ar ôl i Blaid Cymru wneud ei chynigion ar yr un pwnc? Yr ydych wedi efelychu ein polisi wrth gynnig sefydlu bwrdd gwarantu pensiynau.

Byddai’n dda gennyf roi’r cysur ichi o ddweud mai dynwared yw’r ffurf fwyaf didwyll o wenieithu ond, gan i’ch cynigion chi dderbyn cyn lleied o sylw yn y wasg, nid wyf yn credu bod unrhyw un yn ymwybodol ohonynt. Yr ydych wedi llwyddo i roi hysbyseb am ddim iddynt yn awr, felly efallai y bydd ambell un wedi sylwi ar eich pwyntiau.

Y ddeddfwriaeth diogelu pensiynau, y cyfeiria eich gwelliant 2 ato, yw Deddf 1995 a basiwyd gan eich Llywodraeth chi ar ôl trychineb Robert Maxwell. Os yw’n annigonol, mae hynny oherwydd i’ch Llywodraeth chi ei gwneud yn annigonol.

Dyna enghraifft o ddyfais gyfarwydd y Prif Weinidog o awgrymu, oherwydd i rywbeth ddigwydd yn y gorffennol o dan Lywodraeth Geidwadol, ni all fyth gael ei wella neu ei newid o dan unrhyw Lywodraeth ddilynol. Gwnaeth yr un peth gyda’r ewro drwy ddweud bod fy mhlaid yn gwrthwynebu ei chyflwyno. Os ydych yn credu bod rhywbeth yn anghywir, yna er mwyn popeth cyflwynwch ddeddfwriaeth i’w gywiro.

Efallai y byddai diddordeb gennych wybod i’r Blaid Lafur gefnogi’r ddeddfwriaeth dan sylw yn 1995.

Yr oedd yr ymyriad hwnnw’n ddadlennol iawn.

Mae Mesur yn Araith y Frenhines i atal hela llwynogod. Mesur yw hwn i wneud rhai o’n dinasyddion sydd fwyaf ufudd i’r gyfraith yn droseddwyr. Dyma un o ergydion arall Llafur trefol yn erbyn traddodiadau cefn gwlad. Mae’n ergyd arall i hawliau sifil ac i’r gymuned wledig a ddioddefodd fwyaf o ganlyniad i glwy’r traed a’r genau ac sy’n cofio i’r llywodraeth hon wrthod cynnal ymchwiliad cyhoeddus annibynnol, llawn i’r achosion o’r clwyf.

Yn anffodus nid yw’r Llywodraeth yn rhan o’r ateb; o dan Lafur, mae’n rhan o’r broblem, os nad y broblem gyfan. Hyd yn oed ar yr adegau prin pan fydd y Llywodraeth Lafur yn San Steffan yn cynhyrchu rhywbeth synhwyrol, megis y cynnig ar ysbytai sefydledig, ymddengys fod y Prif Weinidog yn gallu ei anwybyddu. Nid ydym yn symud yn yr un cyfeiriad â Llafur yn San Steffan, gan ein bod am i bob ysbyty, nid y rhai gorau yn unig, i fod yn ysbyty sefydledig. Yr ydym am i rywbeth gael ei wneud i wella gofal iechyd yng Nghymru. Dylai pob ysbyty yng Nghymru gael ei hynysu rhag rheolaeth wleidyddol lesteiriol y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol o ddydd i ddydd. Dylid ymddiried mwy o ryddid i bob meddyg a nyrs arloesi, a dylid rhoi grym dewis i gleifion. Diolch i Lafur Newydd, dim ond ychydig o ysbytai dethol yn Lloegr gaiff y cyfleoedd hyn, sydd i’w canmol. Diolch i hen Lafur yng Nghymru ni fydd unrhyw ysbyty yn eu cael.

Mae nifer y cleifion allanol sy’n disgwyl i weld ymgynghorydd wedi mwy na dyblu ers 1997. Er gwaethaf yr holl siarad am gynnydd mewn gwariant iechyd—bu peth cynnydd—yn y tair blynedd ers dyfodiad y Cynulliad, mae gweithgaredd cleifion mewnol wedi gostwng. Mae blocio gwelyau yn ffenomenon newydd sydd wedi cynyddu o dan Lafur Newydd. Collwyd oddeutu 2,000 o leoedd mewn cartrefi gofal yng Nghymru ers 1999. Mae hefyd argyfwng swyddi gwag yn y GIG. Pan wnawn unrhyw awgrym ynglŷn â gwella’r sefyllfa, mae’r Prif Weinidog yn dweud ein bod yn cwyno. Mae gennym wasanaeth iechyd sydd wedi’i or-ganoli, wedi ei or-wleidyddoli ac sy’n or-fiwrocrataidd, ac mae’n bryd cywiro hynny.

Nid oes unrhyw fesurau beiddgar yn Araith y Frenhines i fynd i’r afael â phroblemau sylfaenol Cymru, ac am y rheswm hwn y cynigiasom ein gwelliannau ac y byddwn yn pleidleisio yn erbyn y cynnig.

Bwysiced ag ydyw’r ddadl hon, golyga’r setliad cyfansoddiadol presennol ei bod yn bwysicach inni nawr nag y byddai pe bai gan y Cynulliad y grymoedd i gyflawni rhai o’r Mesurau a gynhwysir yn Araith y Frenhines. Os ydym i gyflawni rhan fawr o’n hagenda, yr ydym yn dibynnu ar lywodraeth San Steffan i wneud hynny. Er fy mod yn falch inni gael Mesur Iechyd (Cymru), yr wyf yn siomedig bod ein cais am Fesur Dydd Gŵyl Dewi, a llawer mwy, i bob pwrpas wedi eu hanwybyddu. Gresyn am hynny, ond mae’n anorfod o fewn y fframwaith presennol. Yn y pen draw, os ydym i ddylanwadu ar yr agenda wleidyddol yng Nghymru, er enghraifft, drwy ddiddymu ffioedd hyfforddi a diddymu taliadau presgripsiwn ac ailgyflwyno archwiliadau deintyddol am ddim i bawb, neu hyd yn oed wneud Dydd Gŵyl Dewi yn ŵyl gyhoeddus, mae angen inni gael pwerau deddfu sylfaenol.

Rhodri Glyn Thomas a Peter Law a gododd—Bydd Democratiaid Rhyddfrydol Cymru’n cefnogi gwelliant 1 oherwydd nid ydym yn hapus â’r ffordd yr ymdriniodd Cabinet San Steffan â cheisiadau’r Llywodraeth.

Derbyniaf ymyriad, Peter.

Ar ôl y cyhoeddiad mawr hwnnw ar ran yr acrobatiaid Rhyddfrydol eich bod yn mynd i gefnogi gwelliant 1, a yw’r brad hwn yn golygu y byddwch yn ymddiswyddo fel Dirprwy Weinidog?

Ni allwn i fyth obeithio efelychu eich sgiliau acrobatig chi. Mae’r materion hyn yn ymwneud â deddfwriaeth San Steffan, nad yw’n cael ei gwmpasu yn y cytundeb partneriaeth. Mae’r Llywodraeth yn deall hyn.

Mae gan gomisiwn Richard y gallu i ddylanwadu ar yr agenda yn hyn o beth a darpara’r ffyrdd sydd eu hangen arnom i gael y pwerau ychwanegol a ddymunwn. Ni chredwn, felly, ei bod yn iawn inni ar yr adeg hon ragweld casgliadau’r comisiwn.

A wnewch chi dderbyn ymyriad?

Parhaf, gan fod fy amser yn brin. Felly, er ein bod yn cefnogi gwelliant 8 yn gryf, byddwn yn ymatal yn y bleidlais. Caniatâf i Rhodri ymyrryd yn awr.

Parodd eich sylwadau am ymdrechion y Prif Weinidog i ddylanwadu ar gynnwys Araith y Frenhines a’ch defnydd o’r gair ‘anwybyddu’ gryn chwilfrydedd imi. Dywedasoch fod y Prif Weinidog, wrth ymdrechu i gynnwys Mesur i wneud Dydd Gŵyl Dewi yn ŵyl gyhoeddus, ynghyd â mesurau eraill y carai’r Democratiaid Rhyddfrydol eu gweld yn Araith y Frenhines, wedi ei anwybyddu. Ai dweud wrthym yr ydych bod y Prif Weinidog yn gwbl aneffeithiol yn ei ymwneud â San Steffan?

Byddwn wedi meddwl, Rhodri Glyn y byddech chi, hyd yn oed, yn gwybod fod fy sylwadau yn feirniadaeth ar Lywodraeth San Steffan nid ar Lywodraeth y Cynulliad. Mae Llywodraeth bresennol y Cynulliad yn gwneud popeth yn gywir yn y modd y mae’n gwneud cais i Fesurau ar gyfer Cymru gael eu cynnwys yn Araith y Frenhines. Yna mater i Lywodraeth San Steffan yw penderfynu beth a dderbyniwn.

Y rhannau o Araith y Frenhines sy’n achosi’r mwyaf o bryder imi yw rhai o’r mesurau ar gyfiawnder troseddol. Yr wyf yn falch, os bydd gwelliannau 5, 6 a 7 yn cael eu derbyn, y bydd y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai yn cael cyfle i graffu ar y Mesur Cyfiawnder Troseddol a’r Mesur Ymddygiad Gwrth-Gymdeithasol. Cymerodd y Cynulliad Cenedlaethol ddiddordeb byw yn yr agenda hon, ac mae gwaith y Gweinidog Cyllid gyda’r heddlu ac asiantaethau eraill ar ymddygiad gwrth-gymdeithasol, cyffuriau, alcohol, a materion eraill, yn cael ei werthfawrogi’n fawr ledled Cymru.

Mae angen y modd i wneud y gwaith ar y rhai sy’n gyfrifol am gadw cyfraith a threfn. Fodd bynnag, rhaid taro cydbwysedd o ran sicrhau y gwelir bod cyfiawnder yn cael ei weithredu ac o ran sicrhau hawliau dioddefwyr. Croesawa Democratiaid Rhyddfrydol Cymru lawer o’r diwygiadau a gynigir, yn arbennig cyflwyno Custody Plus, sydd yn ddewis rhesymol yn lle dedfrydau byr o garchar. Mae carchardai eisoes yn orlawn ac mae’n gweithdrefnau ar gyfer rhyddhau carcharorion yn aml yn ychwanegu at feichiau eraill, megis digartrefedd a diweithdra, a all arwain at aildroseddu.

Mae cred y Llywodraeth y bydd symud diogelwch barnwrol cyfreithiol yn gwella sefyllfa dioddefwyr, yn fy marn i, yn anghywir. Ni ddatrysir naw deg y cant o droseddau. Mae mwyafrif llethol y rhai sy’n ymddangos gerbron y llys yn pledio’n euog. Fodd bynnag, dewisa’r Mesur hwn ganolbwyntio ar y lleiafrif bach sy’n mynnu eu hawl i fod yn ddieuog hyd nes iddynt gael eu profi’n euog. Gallai lleihau’r hawl i dreial gerbron reithgor erydu conglfaen cyfiawnder Prydeinig. Mae treial gerbron rheithgor yn gofyn am dryloywder, gan eu bod yn mynnu bod cyfreithwyr yn esbonio eu rhesymeg a’u tystiolaeth i gynulleidfa leyg. Dyna sut y dylai fod. Yn yr un modd, gallai dileu’r rheol erlyniad dwbl achosi problemau difrifol yn y system cyfiawnder troseddol.

Mae Democratiaid Rhyddfrydol Cymru am weld llawer mwy i Gymru yn Araith y Frenhines—comisiwn i’r cenhedloedd a’r rhanbarthau i sicrhau ein bod yn derbyn arian teg, yn unol â’n anghenion; gofal personol am ddim i’r henoed; mwy o bwerau i’r Cynulliad; system bensiwn sy’n diogelu hawliau pensiwn pobl yn y dyfodol; ac ymrwymiad i gyflwyno Mesur i gynnal refferendwm ar ymuno â’r ewro. Carem hefyd weld diwygio cyfansoddiadol pellach i gyflwyno pleidleisio teg ar bob lefel, yn ogystal â Thŷ’r Arglwyddi wedi’i ethol yn uniongyrchol.

Caiff y Mesurau hyn effaith enfawr ar y modd y mae’r Deyrnas Unedig yn cael ei llywodraethu. Rheoli ein tynged ein hunain ddylai ein blaenoriaeth fod. Gobeithiaf y bydd comisiwn Richard yn darparu argymhellion inni wneud hynny. Penderfyniad Llywodraeth San Steffan wedyn fydd pasio’r diwygiad hwnnw ai peidio.

Canolbwyntiaf ar y mesurau yn ymwneud ag iechyd a gwasanaethau cymdeithasol. Mae Plaid Cymru yn siomedig â chwmpas cyfyngedig Mesur Iechyd (Cymru). Er gwaethaf croesawu cynghorau iechyd cymuned, mae’r Mesur hwn yn gyfle a gollwyd ar gyfer iechyd yng Nghymru, yn enwedig o ran gwelliannau a wrthodwyd yn y Cynulliad ar wahardd ysmygu mewn adeiladau â mynediad i’r cyhoedd, a sicrhau pwerau caniataol i roi gofal personol am ddim i’r henoed. Byddai gwelliannau o’r fath wedi ymestyn cwmpas unrhyw Fesur iechyd i Gymru yn deilwng.

Mae’r Mesur Gofal Cymunedol (Gohirio Rhyddhau) yn gwneud darpariaeth i awdurdodau lleol gael eu dirwyo am oedi gyda throsglwyddo gofal, gan danseilio hyd yn oed ymhellach eu gallu i ddarparu cynlluniau gofal i’r henoed a phobl ddiamddiffyn wedi iddynt gael eu rhyddhau o’r ysbyty. Cafodd Ysbyty Treforys, Abertawe ddirwy o £215,000 rai blynyddoedd yn ôl am fethu â chwrdd â gofyniad rhestr aros. Tanseiliodd hyn allu’r ysbyty i drin rhagor o gleifion. Cofiaf yn dda y dicter am y sefyllfa affwysol honno. Gadwyd yr ysbyty â hyd yn oed llai o arian i ddatblygu gwasanaethau. Bydd dirwyo awdurdodau lleol yn achosi drwgdeimlad rhwng awdurdodau iechyd a gwasanaethau cymdeithasol, ac ni fydd creu hinsawdd o feio’i gilydd yn hwyluso cydweithio. Beth am y bobl oedrannus a gaiff eu dal yn y canol? Mae gwelliant 10 Plaid Cymru yn ceisio sicrhau os bydd mesurau i gosbi awdurdodau lleol yn cael eu pedlera, y caiff dadl lawn ei chynnal ar y pwnc yn y Cyfarfod Llawn.

Wrth gloi, ailddatganaf ein gwrthwynebiad i ysbytai sefydledig. Cred Plaid Cymru fod yr ysbytai hyn yn peri rhwyg ac yn arwain at ddarnio gofal a system ddwy haen a fydd yn gwaethygu anghyfartaleddau iechyd ymhellach.

Bob Nadolig, derbyniaf gardiau gan garcharorion sy’n mynnu’n gyson eu bod yn ddieuog. Disgwyliant am flynyddoedd i apelio yn erbyn eu dedfrydau, ac yna bydd cyfreithwyr yn diffodd unrhyw obaith o’r rhyddid y credant y dylent ei gael. Siomwyd y dynion hyn gan y system. Mae rhestr y dioddefwyr cyfiawnder, neu efallai anghyfiawnder hyn, yn dorcalonnus o faith: mae’n cynnwys Pedwar Guildford, Chwech Birmingham a Thri Caerdydd. Mae Gwasanaeth Erlyn y Goron wedi colli ei ffordd yn llwyr fel y dengys achosion llofruddiaeth Damilola Taylor a Stephen Lawrence.

Yn yr 1980au adolygwyd y system gyfreithiol yn drwyadl mewn ymdrech i ddedfrydu’r euog ac osgoi’r meddylfryd ‘ai’r bwtler gyflawnodd y drosedd’. Dylai Deddf yr Heddlu a Thystiolaeth Droseddol 1984 fod wedi cynorthwyo yn hyn o beth. Arweiniodd at gyfweliadau wedi eu recordio ar dâp i osgoi y rhai llafar diarhebol, caniatawyd mynediad 24 awr i’r celloedd i ymwelwyr lleyg, a chymerodd Gwasanaeth Erlyn y Goron—byddai’n well ei enwi’n wasanaeth erlyn pathetig—y cyfrifoldeb dros benderfynu erlyn.

Bydd cynigion Araith y Frenhines yn dileu rheithgor mewn rhai achosion arbennig ac yn caniatáu i’r erlyniad gael cyfle arall i geisio cael dedfryd os bydd y cyntaf yn methu a rhestru dedfrydau blaenorol cyn i berson gael ei ddyfarnu’n euog.

A wnewch chi ildio?

Na wnaf.

Mae ei gwneud hi’n haws i gael collfarn yn iawn, ond yr ydym wedi gweld sut y gall achosion fynd o chwith. Mae’r Ysgrifennydd Cartref yn gywir i herio’r iobyddiaeth sy’n bla ar fywydau, ond ymddengys ei fod wedi derbyn beth y mae’r heddlu am ei gael yn ddigwestiwn. Os yw’r heddlu yn colli achos yn y llys, nid yw bob amser yn fai cyfreithwyr dichellgar sy’n ennill cymorth cyfreithiol, sy’n dryllio eu herlyniadau. Rhan o’r broblem yw nad yw’r heddlu’n ymchwilio i rai mathau o droseddau yn dda iawn, ac mae’r CPS yn aml yn rhy dwp i gynnig gwiriad effeithiol. Dywedodd David Calvert-Smith, ei bennaeth, yn ddiweddar bod y gwasanaeth yn gorfod dibynnu ar onestrwydd gwaith yr heddlu, gan nad yw’n cyfweld â thystion ei hunan. Mae hyn yn destun pryder.

Rhaid i swyddogion yr heddlu gael eu hyfforddi yn gyson i gyfweld, gwrando, deall symudiadau corfforol, herio eu rhagdybiaethau ac nid defnyddio’r ffordd hawdd o wneud i’r un sydd o dan amheuaeth ffitio’r drosedd. Dyfeisiwyd hyfforddiant cyfweld gyda chymorth arbenigol pan oeddwn i yn bennaeth hyfforddi ar lannau Merswy yn yr 1980au. Yr oedd y jacs wrth eu bodd â’r cwrs. Am y tro cyntaf, cawsant yr offer i wneud eu gwaith, drwy gael eu dysgu mewn sgiliau cyfweld ystyrlon a arweiniai at ganlyniadau cywir. A yw’r cwrs hwn yn cael ei ddysgu yn awr? Mae angen gwell arolygiaeth hefyd ar yr heddlu wrth iddynt weithio.

Cyfeiriaf at agweddau ar y Mesur Tai, yn enwedig pecynnau gwerthwyr. Tybed a gynorthwyodd y rhain efallai gyda phrynu fflatiau a godwyd ar faes parcio a addaswyd ym Mryste? Byddai’n dda gennyf gael sylwadau gan yr Ysgrifennydd Gwladol ar y pwnc hwnnw.

Er bod y Mesur Estraddodi yn fater heb ei ddatganoli, mae o ddiddordeb i ddinasyddion yng Nghymru. Datgelodd cyfrifiad 2001 fod tua 2 y cant o boblogaeth Cymru yn ddu neu o leiafrif ethnig. Yn ddiweddar, dengys ystadegau cyhoeddus bod dros 100,000 o fewnfudwyr wedi dod i mewn i’r Deyrnas Unedig. Faint o’r bobl hyn a ddaw i Gymru, gan y gallai hyn gael effaith sylweddol ar ein perthnasau hiliol cytbwys?

Dengys y Mesur Llywodraeth Leol Lafur unwaith eto yn addo mwy o annibyniaeth i gynghorau lleol. Fodd bynnag, bob blwyddyn mae’n parhau i ganoli a lleihau’r gallu i wneud penderfyniadau yn lleol. Mae’n tyfu yn thema gyffredin ym mhob maes gwasanaeth cyhoeddus, yn arbennig gyda’r heddlu, y gwasanaeth tân, iechyd ac addysg, fod biwrocratiaeth Llafur yn aneffeithiol, yn gostus ac yn tanseilio morâl gweithwyr y sector cyhoeddus.

O ran y fiwrocratiaeth newydd, ni fu disodli tendro cystadleuol gorfodol gan Werth Gorau yn llwyddiant. Mae Gwerth Gorau wedi arwain at gyfundrefn arolygiaeth sy’n canoli ac sy’n eithafol o fiwrocrataidd. Mae’r system mor gymhleth fel bod cynghorau yn dychwelyd at yr hen ddyddiau o ddyfarniadau mewnol di-her, anghystadleuol. Cyfaddefodd y Gweinidog Cyllid nad yw’r arolygiadau Gwerth Gorau wedi gweithio. Mae awdurdodau lleol wedi blino ar y fiwrocratiaeth; dywed adroddiadau wrthynt na allant wella, a diben Gwerth Gorau yw gwella. Datganodd arweinydd Llafur Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru fod cynghorau yn gwario mwy o amser ar y broses nag a wnânt ar gyflwyno’r gwasanaeth. Mae hyd yn oed y Comisiwn Archwilio wedi darganfod bod 23 y cant yn llai o gontractau yn cael eu hysbysebu ers i dendro cystadleuol gorfodol ddod i ben.

Yn dilyn y Papur Gwyrdd ar gyllid llywodraeth leol rhagwelwyd y byddai’r Mesur Llywodraeth Leol yn rhoi mwy o bwerau i gynghorau i fenthyca ac i godi tâl am wasanaethau dewisol. Croesawodd CLlLC a arweinir gan Lafur y Mesur drafft, a chynigiodd fesurau newydd ar gyfer rhyddid. A wnaiff yr Ysgrifennydd Gwladol sylwadau ar y materion hynny?

Ni chefais gyfle y tro diwethaf inni drafod Araith y Frenhines i longyfarch Peter Hain ar ei benodiad fel Ysgrifennydd Gwladol Cymru. Gwnaf hynny yn awr ac fe’i llongyfarchaf yn galonnog.

Gwnaeth achos cryf rai wythnosau yn ôl i gefnogi’r trefniadau presennol rhwng Cynulliad Cenedlaethol Cymru, Swyddfa Cymru, a’r Llywodraeth yn Llundain gan ddweud fod y trefniadau yn gweithio’n dda. Yn anffodus, nid yw’r dystiolaeth i gyd yn ategu hynny. Cawsom dystiolaeth gan y Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog dros Faterion Gwledig a Chymru Dramor i gomisiwn Richard, ynghyd â thystiolaeth o leiaf ddau Weinidog arall—y Trefnydd a’r Gweinidog Cyllid—a gyflwynodd achosion cryf eu hunain i’r comisiwn, gan ddadlau y dylai’r Cynulliad Cenedlaethol gael rhagor o bwerau a mwy o swyddogaethau. Gwnaethant hynny, nid o safbwynt ideolegol ond o safbwynt ymarferol a phragmataidd.

Deallaf fod y Llywodraeth bresennol yn dyheu am gael polisi cymdeithasol Cymreig unigryw a phroses llunio polisïau newydd. Yn ddi-os, pan ddaw’r amser, cawn ddadl ddiddorol am hynny yn y Blaid Lafur. Fodd bynnag, mae gennyf rai pryderon. Mae’r cysylltiadau rhwng Whitehall a’r Trysorlys ar hyn o bryd yn rhy gryf o dan y trefniadau presennol hynny. Bydd unrhyw ddyhead sydd gennym i lunio unrhyw agenda polisi cymdeithasol unigryw yn cael ei lesteirio heb ddiwygio fformiwla Barnett ar y naill law, a diwygiad radical o’r trefniadau deddfwriaethol presennol ar y llaw arall. Yr wyf yn pryderu bod y Cynulliad Cenedlaethol mewn perygl dybryd o godi disgwyliadau na ellir eu cyflawni. Bydd canlyniad hynny yn ddeublyg. Yn gyntaf, ni wnaiff ddim i enw da a bri y Cynulliad Cenedlaethol ac, yn ail, os methwn cawn ein cosbi’n drwm yn yr etholiad o bosibl.

Mae Araith y Frenhines eleni yn anfoddhaol. Mae’n ymateb siomedig i gais gan y Cynulliad Cenedlaethol, a lwyddodd ei hun i fod yn afrealistig ac yn ddifflach. Bu gennym Fesurau Cymreig ar wahân erioed—ond buont yn eithriadol o brin—ynghyd â darpariaeth Gymreig ym Mesurau’r DU. Y darn presennol o ddeddfwriaeth sy’n ymwneud â diwygio’r gwasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru yw’r trydydd darn o ddeddfwriaeth Cymru’n unig a gawsom yn y chwe blynedd diwethaf. Yn anffodus, nid yw hynny cystal â record y Llywodraeth Geidwadol olaf, a lwyddodd i gael tri Mesur yn ei phum mlynedd rhwng 1992 a 1997.

Rhaid i Gynulliad Cenedlaethol Cymru fod yn llawer mwy pendant ar ddeddfwriaeth. Rhaid i Lywodraeth Llundain, a gefnogaf, fod yn llawer mwy ymatebol i’n neges o Gaerdydd, neu fel arall, bydd yr achos dros gael newid pellach sylweddol, radical a sylfaenol yn y berthynas gyfansoddiadol rhwng Caerdydd a Llundain yn amhosibl i’w gwrthod.

Mynd i’r afael â throseddu ac ymddygiad gwrth-gymdeithasol yn ddi-os fu prif bwyslais Araith y Frenhines, a gwelsom Tony Blair yn newid ei flaenoriaethau deddfwriaethol o wasanaethau cyhoeddus i droseddu gyda chyflwyno tri phrif Fesur. O’r Mesurau hynny, y Mesur Ymddygiad Gwrth-Gymdeithasol gaiff yr effaith fwyaf ar faterion y mae gan y Cynulliad gyfrifoldeb drostynt, hynny yw, creu cymunedau diogelach. Bydd hwn yn Fesur penodol yn targedu ymddygiad gwrth-gymdeithasol, fandaliaeth, graffiti ac iobyddiaeth. Yn hytrach na gadael i adrannau unigol baratoi eu cynigion unigol, cynigir sefydlu uned newydd dan gadeiryddiaeth David Blunkett, ac yn cynnwys Gweinidogion, swyddogion ac arbenigwyr, i ystyried problemau ymddygiad gwrth-gymdeithasol. Bydd yr uned, yn ei hanfod, yn ystyried problemau o safbwynt Lloegr.

Gwelsom yr effaith yng Nghymru ar gyllidebau’r heddlu pan ddigwydd hynny, pan roddir blaenoriaethau Lloegr uwchlaw rhai Cymru, ond rhaid i Gymru barhau i’w rhoi ar waith. Fel y dywedodd Peter Black, gall y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai drafod y Mesur hwn. Fodd bynnag, a all yr Ysgrifennydd Gwladol ddweud wrthyf sut y bwriada sicrhau bod y blaenoriaethau, y polisïau a’r strategaethau a wneir yng Nghymru gan y Cynulliad i greu cymunedau diogelach yn cael blaenoriaeth pan fydd y mesurau newydd hyn yn cael eu cynnig gan yr uned honno? Bydd y Mesur hefyd yn atgyfodi cynlluniau i dorri budd-daliadau nawdd cymdeithasol rhieni plant anystywallt a thenantiaid sy’n niwsans. Bydd tenantiaeth ar brawf a Gorchmynion rhianta yn cael eu cyflwyno. Gallai tenantiaid afreolus golli eu budd-daliadau tai. Bydd yr holl fesurau hynny yn effeithio ar ein strategaethau tai. Cynigir hefyd rhoi gwaharddiad ar werthu paent chwistrell a pheniau marcio i’r rheini o dan 18 oed. Yr wyf yn chwilfrydig i wybod sut y caiff y mesur hwnnw ei weithredu a’i blismona.

Yn ddi-os mae ymddygiad gwrth-gymdeithasol yn fater o bwys sy’n wynebu sawl ardal. Yr oeddwn yng nghwmni fy nghyd-Aelod, Ieuan Wyn Jones, ym Mae Colwyn ddydd Llun yn cyfarfod amryw o grwpiau. Yr oedd ymddygiad gwrth-gymdeithasol yn uchel ar restr pawb. Dangosodd astudiaeth ddiweddar gan y Swyddfa Gartref fod 37 y cant o bobl wedi dioddef rhyw fath o ymddygiad gwrth-gymdeithasol, megis fandaliaeth neu sarhad ar y stryd, a’i fod yn effeithio ar ansawdd eu bywyd. Yr oedd yn arbennig o annifyr ddydd Llun clywed gan lawer o’r grwpiau lleiafrifoedd ethnig ym Mae Colwyn am y lefel uchel o sarhad yr oedd aelodau eu cymuned yn gorfod ei ddioddef. Perchnogion siopau bwyd neu siopau prydau parod, yn arbennig, sy’n gorfod ymdrin â hynny. Nid yw sarhad yn dderbyniol ar unrhyw lefel, ond mae’n anodd dwyn achos yn erbyn sarhad hiliol o’r math hwnnw. Beth sydd gan yr Ysgrifennydd Gwladol i’w ddweud ynglŷn â hynny?

Mae’n anodd hefyd dwyn achosion sy’n ymwneud ag ymddygiad gwrth-gymdeithasol pan fydd tystion a dioddefwyr yn rhy ofnus i fynd i’r llys. Pa ystyriaeth a roddir i gefnogi dioddefwyr a thystion i sicrhau y gall yr achosion hyn gael eu dwyn?

I am pleased to have the opportunity to contribute to this important debate. The Queen’s Speech included many important Bills, particularly the Health (Wales) Bill. Unfortunately, it was impossible to change the Bill on controlling smoking in public places in Wales. Each year, 7,000 people die as a result of smoking. Today, I tabled a motion in the Table Office asking for a new health Bill for Wales to protect the public’s health. I want to ensure that there will be no smoking in restaurants, shops or on public transport.

I understand part of Alun Pugh’s point on smoking. However, is he willing to admit that the same dangers exist of people dying because of alcohol? Does he feel the same about alcohol?

Mae’r dystiolaeth feddygol yn dra gwahanol. Nid wyf yn dweud nad yw alcohol yn achosi problemau, ond mae’r lefelau gwenwyndra yn wahanol iawn.

Bydd Mesur Iechyd (Cymru) sydd gerbron y Senedd yn gwneud cyfraniad bach ond defnyddiol at wella iechyd cyhoeddus, ac yr wyf yn hapus i’w gefnogi. Fodd bynnag, gresynaf fod materion technegol wedi atal y Mesur drafft rhag cael ei ddiwygio i effeithio ar y ffynhonnell fwyaf o glefyd y gellir ei atal yng Nghymru. Achosir tua 7,000 o farwolaethau gan ysmygu yng Nghymru bob blwyddyn, ac mae’r marwolaethau hynny ar eu huchaf yn ein cymunedau tlotaf a mwyaf difreintiedig.

Ceir tystiolaeth feddygol bendant bod effaith mwg tybaco yn lladd ac yn anableddu’r rhai nad ydynt yn ysmygu. Telir yr isafswm cyflog cyfreithiol yn aml i weithwyr siopau a staff arlwyo, ac mae’n rhaid iddynt weithio oriau anghymdeithasol. Nid oes unrhyw reswm pam y dylai pobl sy’n gweithio yn y mannau hyn fod yn agored i risgiau ychwanegol o gael canser neu glefyd y galon oherwydd eu bod wedi bod yn agored i fwg tybaco. Hefyd mae’r cwestiwn o amddiffyn plant. Cysylltir mwg tybaco ag amrywiaeth o gyflyrau yn amrywio o asthma i farwolaeth yn y crud.

Felly yr wyf wedi cyflwyno cynnig heb ddyddiad trafod 1270 heddiw, ac yr wyf yn ddiolchgar am gefnogaeth Kirsty Williams, Dai Lloyd a David Melding i’r cynnig hwn. Geilw y cynnig, o dan Reol Sefydlog Rhif 31.9, ar Lywodraeth y DU i gyflwyno Mesur cyhoeddus yn ymwneud â Chymru, a fyddai’n galluogi i’r Cynulliad, drwy offeryn statudol, wahardd ysmygu tybaco mewn adeiladau cyhoeddus. Croesawaf gefnogaeth bellach gan yr holl bleidiau a phob carfan o’n cenedl i leihau’r 7,000 o farwolaethau blynyddol.

Dylai pob deddfwriaeth sylfaenol fod yn ddigon hyblyg i gael ei haddasu at anghenion Cymru. Byddaf yn ystyried y Mesurau ar yr amgylchedd ac ar drafnidiaeth. Ar y Mesur Diwygio Niwclear drafft, er nad yw o bwys arbennig i’r Cynulliad, mae o’r pwys mwyaf i bobl Cymru fod gwastraff niwclear yn cael ei drin mor ddiogel â phosibl o fewn y galluoedd technolegol presennol. Mae trosglwyddo Sellafield a’r safleoedd cynhyrchu ynni niwclear cynharaf o British Nuclear Fuels Ltd i’r awdurdod rheoli rhwymedigaethau newydd yn rhoi rhyw gysur o fwy o ddiogelwch. Mae’r gost o wneud y safleoedd hyn yn ddiogel wedi codi i £48 biliwn. Mae ymateb prif weithredwr BNFL yn un o fodlonrwydd. Dywed fod:

y trosglwyddiad i’r awdurdod rheoli rhwymedigaethau yn rhoi mantolen llawer mwy cadarn inni.

Ni ddylid ystyried hyn fel golau gwyrdd i fwrw ymlaen gyda generaduron niwclear, gan fod technoleg ddatgomisiynu yn parhau i fod yn annigonol.

Ar y Mesur Diogelwch Rheilffyrdd a Thrafnidiaeth sy’n cyflwyno deddfwriaeth i wella gweithdrefnau, rhaid inni sylweddoli mai’r brif broblem yng Nghymru yw’r angen am wasanaethau addas yn y lle cyntaf. Mae gennym Weinidog sy’n ymdrechu’n ddyfal i wella gwasanaethau rheilffordd, ond Awdurdod Rheilffyrdd Strategol sydd heb gynrychiolaeth o Gymru, ac a ofynnodd mor ddiweddar â’r wythnos diwethaf i’r cynigwyr newydd am y fasnachfraint i geisio torri eu gwariant gan 20 y cant. Nid yw hynny’n rhoi fawr o obaith am wasanaethau gwell.

Mae’r Mesur Masnachu Gwastraff a Gollyngiadau yn cynnwys gofyniad i leihau y swm o wastraff trefol bioddiraddadwy sy’n cael ei anfon i safleoedd tirlenwi. Fodd bynnag, yng Nghymru, rhaid inni luosi y swm a ailgylchir sawl gwaith i gyrraedd targedau Ewropeaidd. Mae angen mwy hyd yn oed yng Nghymru inni leihau’r swm cyfan o wastraff a gynhyrchir, ond yn dilyn cynnydd mewn ffyniant y mae cynnydd cyson mewn gwastraff. Yng Ngorffennaf 2004, daw cyfarwyddebau gwastraff a chladdu gwastraff newydd yr UE i rym. Er bod llawer o waith da yn digwydd yng Nghymru, mae’r Cynulliad a chyrff rheoli gwastraff cyfrifol yn ei chael hi’n anodd gwneud cynnydd. Mae diffyg strategaethau clir ar gyfer amcanion gwastraff sy’n cystadlu â’i gilydd yn y Mesur sydd i’w ystyried yn San Steffan.

Mae mesurau ariannol, sy’n gyfrifoldeb Llywodraeth y DU, yn angenrheidiol. Bydd cynnydd treth ar y pen cynhyrchu i gwrdd â chost gwaredu, fwy na thebyg yn amhosibl i’w osgoi er mwyn gwthio gweithgynhyrchwyr i leihau y swm o ddeunydd pacio a ddefnyddiant. Fodd bynnag, pa gyfleusterau sydd gennym i ymdrin â gwastraff peryglus, yn cynnwys gwastraff peryglus o gartrefi? Rhaid inni ymdrechu’n ddyfal hyd yn oed i gyrraedd y cyfarwyddebau hynny, heb sôn am fod ar y blaen. Mae angen enillydd Grand National arnom, ond yn lle hynny mae gennym geffyl cart a anfonwyd allan i aredig tir trwm.

O gofio’r gwelliannau i’r cynnig hwn, byddech yn disgwyl i Blaid Cymru a’r Ceidwadwyr ymosod ar y Llywodraeth. Fodd bynnag, ni ddisgwyliech ymosodiad gan eich partneriaid yn y Llywodraeth. Hyd y gwelaf i, mae mwy a mwy o gyllyll yng nghefnau fy nghyd-Aelodau Llafur, maent wedi eu trywanu gan eu partneriaid honedig mewn Llywodraeth. Gyda ffrindiau fel y rhain pwy sydd angen gelynion? Talant wrogaeth arwynebol i egwyddorion sylfaenol Llywodraeth. Buont yn rhan o sylwadau Llywodraeth y Cynulliad i San Steffan, eto heddiw, oherwydd na chawsant y canlyniadau y byddem oll wedi dymuno eu cael efallai, dewisant wrthwynebu neu geisio newid cynnig y Llywodraeth. Mae hynny’n nodweddiadol o’u safonau dwbl. Cefnant ar eu cyfrifoldeb ar y cyd i’r Llywodraeth y mae’n fraint iddynt fod yn rhan ohoni.

Mae’n ddiddorol gweld y gadair wag o’m blaen heddiw. Pa le mae arweinydd grŵp Democratiaid Rhyddfrydol Cymru heddiw? A yw wedi rhagweld yr ymateb i weithredoedd ei blaid? Mae’n bryd dod ag amser y Democratiaid Rhyddfrydol i ben, a’u dychwelyd i rengoedd y gwrthbleidiau.

Nid ymatebaf i’r hyn a ddywedodd Tom amdanom, gan nad yw’n werth y drafferth. Fodd bynnag, er gwybodaeth iddo, mae Mike German ar ddyletswydd gweinidogol y tu allan i’r Cynulliad.

Mae hynny’n sarhad rhyfeddol ar y Cynulliad—ar y diwrnod yr ydym yn trafod Araith y Frenhines, mae arweinydd grŵp Democratiaid Rhyddfrydol Cymru yn crwydro’r byd. Fodd bynnag, dyna a ddisgwyliwn ganddo, gan mai ef yw’r Gweinidog dros grwydro’r byd. Gallai ddysgu gwers i bawb ar deithio, a sut i fanteisio i’r eithaf ar y cyfleoedd sy’n deillio o deithio.

O ran y Mesur Hela, ni allaf gefnogi cynnwys cymalau a fyddai’n caniatáu inni gael ymagwedd wahanol yng Nghymru, gan fod hwn yn un achlysur pan ddylai Deddf Seneddol fod yn gymwys i bob rhan o Gymru a Lloegr. Nid oes dadl dros fabwysiadu ymagwedd wahanol yng Nghymru i’r un a fyddai’n gymwys, dyweder, yng Nghymbria. Yr wyf yn parhau i fod yn ymrwymedig i wahardd hela gyda chŵn. Bydd cynigion Alun Michael, pe cânt eu deddfu, yn troi buddugoliaeth yn fethiant.

Bydd Araith y Frenhines yn cyflwyno darn o ddeddfwriaeth a fydd yn dethol un lleiafrif—helwyr—ar gyfer triniaeth wahaniaethol. Cyfeiriaf at y Mesur Hela, y soniodd Tom amdano. Gwneir hyn o dan yr esgus ei fod yn fesur er lles anifeiliaid, er i gomisiwn annibynnol y Llywodraeth nodi’n glir bod llwynog a gaiff ei hela gyda chŵn yn farw o fewn eiliadau, a bod hela gyda chŵn yn well nag unrhyw ffordd arall o reoli llwynogod, megis saethu, gwenwyno â nwy neu faglu.

Pe bai’r Llywodraeth, ac Aelodau’r Blaid Lafur, yn gweithredu’n wirioneddol er lles anifeiliaid, byddent yn troi eu sylw at lawer o’r arferion eraill a dderbynnir ar hyn o bryd yn ddi-gwestiwn gan y blaid Lafur. Ledled y wlad hon, bob dydd, caiff miloedd o anifeiliaid eu crogi ben i waered, torrir eu gyddfau, a chânt eu gwaedu i farwolaeth cyn cael eu torri yn ddarnau ar gyfer bwyd. Yn fy marn i mae’r dull hwnnw o ladd anifeiliaid braidd yn ddi-chwaeth. Fodd bynnag, fe’i derbyniaf, a chefnogaf hawl Moslemiaid ac aelodau o leiafrifoedd crefyddol eraill i barhau â’r arfer hwn, oherwydd sylweddolaf, i ddilynwyr rhai credoau, ei bod yn rhan annatod o’u ffordd o fyw. Fel un sy’n credu’n gryf mewn goddefgarwch—mae’r Blaid Geidwadol, yn wahanol i Lafur Newydd, yn credu mewn goddefgarwch—credaf y dylem barchu hawliau lleiafrifoedd yn y wlad hon i ddilyn eu ffordd o fyw hwy, ar yr amod nad ydynt yn effeithio ar hawliau eraill.

Nid yw’r Llywodraeth hon yn gyson mewn unrhyw ffordd. Mae’n arddel y farn bod gan rai lleiafrifoedd yr hawl i ddilyn y ffordd o fyw o’u dewis, ond nad oes gan eraill yr un hawl. Y ffactor i bennu hynny yw pa un a yw’r lleiafrifoedd hynny yn syrthio i gategori sy’n wleidyddol dderbyniol. Y canfyddiad anghywir yw bod helwyr llwynogod yn bleidleiswyr Ceidwadol o’r dosbarth uchaf; fodd bynnag, preswylwyr gwledig ydynt yn bennaf gyda barn draddodiadol ar sawl mater. Am y rheswm hwnnw, mae aelodau cyffredin Llafur Newydd yn eu casáu. Felly, gyda’r bwriad o ennill ffafr gyda’i chefnogwyr, sy’n cael eu dadrithio’n gyflym gan Lywodraeth a ddaeth i rym yn addo parchuso gwleidyddiaeth ond yn lle hynny, a aeth i helyntion gydag un sgandal di-chwaeth ar ôl y llall, o Bernie Ecclestone i Lakshmi Mittal i ffrae ynghylch fflatiau ac ymgynghorwyr ariannol amheus, mae Llafur Newydd yn ceisio tynnu sylw ei beirniaid oddi wrth hyn drwy gynnig gwobr gysur iddynt. Y wobr honno yw hela. Yn amlwg, nid yw’n ymwneud â lles anifeiliaid; mae a wnelo ag atgasedd dosbarth a phenawdau da. Os mai hela yw’r pwnc eleni, Llafur Newydd, sgandal newydd a gwaharddiad newydd ar rywbeth arall fydd y pwnc y flwyddyn nesaf i dawelu rhai o’i chefnogwyr.

Mae’r ddeddfwriaeth hon yn wahaniaethol iawn. Os caiff y Mesur hwn ei basio yn erbyn grŵp o bobl sydd am gael llonydd i ddilyn ffordd o fyw a fu’n rhan o batrwm cefn gwlad Prydain ers canrifoedd, bydd democratiaeth ar chwâl.

I will focus on those elements of the Queen’s Speech that directly impact on communities. It appears that this community element is a strand that runs through the Bills in the Government’s programme, and which connects directly with our focus in the Assembly.

Crime has fallen by 16 per cent in Wales under the Labour Government but the problem of anti-social behaviour continues, and often undermines the good work done in the community to improve people’s quality of life and the environment. That is why the Government is introducing new powers to tackle such behaviour, which has a negative and damaging effect on communities.

The Planning and Compulsory Purchase Bill is also important for the future of our communities. In addition to speeding up and simplifying the planning process, it includes specific measures for Wales which will introduce new unitary development plans, which will be a great improvement on the present system, and will give communities a stronger voice in the development of those plans. Therefore, these changes have the potential to positively influence the development of our communities in the future.

The Health (Wales) Bill will give a stronger voice to communities in how the health service operates in Wales. The Communications Bill will also have long-term implications for communities throughout Wales, not only in terms of quality and availability of television programmes, but also in the development and regulation of broadband, which will be crucial to the economic success of our communities.

It is therefore clear that the Government’s programme has wide-ranging implications for communities across Wales, and it accords with the Assembly Government’s clear focus on creating strong communities with innovative policies such as Communities First, Cymru Ar-lein and our emphasis on sustainability.

I echo the words of the Secretary of State in his speech to the Assembly a fortnight ago. Peter Hain described devolution as an expression of a new Welsh citizenship, based on our strong commitment as Welsh people to the community. This commitment goes to the heart of our Welsh identity. I fully support that statement, and that is why I support the important Bills in the Government’s programme.

I have only two minutes, so I will be specific. On pensions, First Minister, you have talked at great length and in emotional terms about the Pensions Act 1995. Alun Cairns claims that the Labour Party supported that legislation. How did you vote on that legislation, First Minister? If you voted for the 1995 legislation, is it not now your moral duty to challenge that legislation, if you accept Adam Price’s argument that it is wholly deficient, and that people’s pensions are suffering as a result of it?

On hunting, it is clear that the situation in Wales is different to that in England and that we must have control over the licensing system in Wales. I hope that the First Minister can guarantee that he will fight for this—although Peter Black thinks that the First Minister is ineffective in his discussions with Westminster; I do not know, therefore, to what extent we can trust him to do this on our behalf.

The Secretary of State will be pleased to hear that we had a debate on energy in Plaid Cymru’s time yesterday, with the emphasis on renewable energy; I know of his commitment to this. He will also wish to know that Peter Black, like Carwyn Jones, is now a ‘NIMBY’: happy to see renewable energy everywhere, except in their own constituencies. Will the Secretary of State reiterate his commitment to renewable energy, and will he condemn those people who oppose it because it is inconvenient for them in their own constituencies? Will he also commit to a coal strategy to ensure that the coal industry can support the renewable energy industry?

Diolch ichi am y cyfle i ymateb i’r ddadl ar Araith y Frenhines. O ran cyfraniad Rhodri Glyn, cefnogaf ynni adnewyddawy yn frwd, ac ymunaf ag ef i annog pawb i’w gefnogi pan ddaw prosiectau i’w cymunedau hwy.

Croesawaf y cyfle i ymateb i ddadl y prynhawn yma, a chroesawaf araith Rhodri Morgan. Yr wyf hefyd wedi darllen yr araith y bydd yn ei thraddodi heno ym Mhrifysgol Cymru, Abertawe, ac fe’i cymeradwyaf; argymhellaf y dylai pob Aelod ddarllen yr araith honno.

Mae gennym reswm da dros fod yn hyderus fel cenedl, fel Cynulliad, ac fel Llywodraeth ar lefel Cynulliad Cenedlaethol ac ar lefel y Deyrnas Unedig. Yn y gorffennol, pan oedd y byd yn gwneud yn wael, gwnaeth Cymru yn waeth o lawer. Fodd bynnag, heddiw, gyda’r byd yn gwneud yn wael, mae Cymru yn gwneud yn well o lawer o ran swyddi, twf economaidd, cyfraddau llog, buddsoddiad cyhoeddus a sefydlogrwydd. Ni sydd â’r ddyled gyhoeddus isaf o’i chymharu â gweddill gwledydd y byd, y cyfraddau llog isaf ers 40 mlynedd, y chwyddiant isaf ers 30 mlynedd, a’r diweithdra isaf ers 25 mlynedd. Mae Araith y Frenhines eleni yn adeiladu ar y llwyddiant hwnnw, gyda chanolbwynt clir ar flaenoriaethau pobl Cymru—iechyd, addysg, trosedd ac anhrefn.

Nid oes gennyf amser i ymateb i bob un o’r pwyntiau a wnaed. Diolchaf i Ron Davies am ei longyfarchiadau. Yr oedd yn fraint imi wasanaethu yn y Swyddfa Gymreig gyda chi, Ron. Ni chredaf y byddem yn cwrdd yma, yn y Cynulliad, oni bai am eich arweinyddiaeth cyn ac ar ôl etholiad cyffredinol 1997.

Ategodd Ron sylwadau Ieuan Wyn Jones ar y cwestiwn nad oes digon o ddeddfwriaeth i Gymru. Mae Plaid Cymru yn dadlau hyn am ei bod am gael Cymru annibynnol gyda’i senedd ei hun. Felly, nid yw’n ddadl ddifrifol. Y gwir yw bod y Cynulliad wedi cymeradwyo Mesur Iechyd (Cymru). Ni ddylem farnu ymrwymiad deddfwriaethol y Llywodraeth ar sail Mesurau i Gymru’n unig. Mae cymalau i Gymru’n unig mewn pedwar Mesur arall, o’r Mesur Trwyddedu i Fesur Diwygio Iechyd a Gofal Cymdeithasol. Ar ôl gweld y negodiadau a gynhyrchodd Araith y Frenhines eleni, mae’n llwyddiant da i Gymru, o’i chymharu â deddfwriaeth ar gyfer adrannau’r Llywodraeth.

Cododd Ron ac Ieuan fater fformiwla Barnett. Rhoddir £421 miliwn i Gymru yn ychwanegol at arian Barnett ar gyfer arian Amcan 1 a fydd yn parhau dros yr ychydig flynyddoedd nesaf.

Will you give way?

Mewn eiliad.

Mae gwariant adnabyddadwy yng Nghymru 18 y cant yn uwch nag yn Lloegr. Er mwyn ystyried diwygio fformiwla Barnett, rhaid inni fod yn ofalus iawn ynghylch y modd y deliwn â hi er mwyn sicrhau nad ydym ar ein colled. Mae Plaid Cymru wedi codi’r mater hwn am ei bod am gael Cymru ar wahân, a fyddai’n dinistrio ffyniant Cymru ac ansawdd y gwasanaethau a grëwyd gennym.

It is sad to hear such an intelligent man reeling off these cliches. Will the Secretary of State accept that the additional £400 million is a proportion of the European funding allocated to Wales for Objective 1? The Chancellor has only given Wales a proportion, not all, of the European funding it was due.

Ni chredaf fod yr Aelod yn deall rhifyddeg nac economeg Amcan 1.

Y gwir yw—[AELODAU’R CYNULLIAD: ‘Ildiwch.’] Yr wyf yn ceisio ateb cwestiwn; deliaf â Phil Williams ar ôl gwneud hynny.

Dadleuodd Plaid Cymru na fyddai Llafur byth yn llwyddo gydag Amcan 1; gwnaethom hynny. Yna dadleuodd na fyddem byth yn cael y gwariant cyhoeddus gan Lywodraeth ganolog, ond fe’i cawsom.

Soniasoch am wariant adnabyddadwy fel y’i gelwir. A gytunwch, o ystyried gwariant y Llywodraeth ar bethau anadnabyddadwy fel amddiffyn, ymchwil wedi ei hariannu gan y Llywodraeth, buddsoddiad cyfalaf yn yr Awdurdod Rheilffyrdd Strategol ac yn y blaen, fod gwariant y pen yng Nghymru ar gyfartaledd, yn ôl amcangyfrifon academaidd, ar lefel cyfartaledd y DU, neu ychydig yn is.

Nac ydw, nid wyf yn cytuno. [AELODAU’R CYNULLIAD: ‘O.’] Nid oes unrhyw un yn ymddiried yn rhifyddeg Plaid Cymru, heb sôn am ei pholisïau economaidd; nid oes ganddi bolisïau economaidd difrifol.

Deliaf â rhai o’r materion a godwyd gan Nick Bourne o ran pensiynau yn ddiweddarach, ond dywedaf yn awr fod argyfwng byd-eang yn y ddarpariaeth pensiynau, am fod gwerthoedd cyfranddaliadau wedi gostwng. Dyna’r broblem a wynebwn ym Mhrydain, ac ymdriniwn â hi, yn rhannol, drwy gyhoeddi Papur Gwyrdd ar bensiynau yn yr ychydig ddyddiau nesaf.

Nid ildiaf; rhaid imi fwrw ymlaen ac ymateb i’r pwyntiau a godwyd. Tybiaf mai dyna pam yr wyf yma, Ddirprwy Lywydd.

O ran beirniadu ein polisi gwledig, yr ydym yn buddsoddi’r symiau mwyaf erioed mewn cymunedau gwledig. Mae’r Ceidwadwyr yn gwrthwynebu hynny, gan eu bod am dorri gwariant cyhoeddus ac, yn y bôn, ddadrymuso cymunedau gwledig, fel y gwnaethant gyda’u record echrydus ym maes amaethyddiaeth, megis y methdaliadau fferm mwyaf erioed, BSE ac yn y blaen. Mae’n ddiddorol, o’r holl faterion y gallent fod wedi canolbwyntio arnynt wrth roi eu sylwadau ar Araith y Frenhines, fod y Ceidwadwyr—ym mherson David Davies yn arbennig—wedi dewis canolbwyntio ar hela. Gallent fod wedi dewis canolbwyntio ar droseddau, iechyd neu lawer o faterion eraill.

Pam y gwnewch chi hynny felly?

Mae un o’r 20 neu fwy o Fesurau a gynhwyswyd yn Araith y Frenhines yn cynnwys hela oherwydd bod Tŷ’r Cyffredin wedi pleidleisio’n gyson am waharddiad ar hela, ac yr ydym yn gweithredu ar y mandad hwnnw.

Ymosododd Peter Black arnom am fod yn rhy llym ar droseddau. Fe’i hatebwyd yn dda gan Delyth Evans a nododd mai ein dyletswydd ni yw cefnogi dioddefwyr troseddau, yn arbennig dioddefwyr ymddygiad gwrthgymdeithasol. Soniodd Janet Ryder amdano hefyd yn ei haraith, a oedd yn ddiddorol. Efallai y bydd hynny’n condemnio ei gyrfa ym Mhlaid Cymru, ond yr wyf yn siŵr y bydd yn goroesi.

Beirniadodd Dai Lloyd Fesur Iechyd (Cymru) a gymeradwywyd gan y Cynulliad Cenedlaethol. Craffwyd arno cyn ei ddeddfu yma, ac yn arbennig gan y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Soniodd Dai Lloyd hefyd am ysbytai sefydledig. Eglurodd Jane Hutt a Rhodri Morgan na fydd y Cynulliad Cenedlaethol yn cyflwyno ysbytai sefydledig. Mae hynny o fewn hawliau’r Cynulliad, gan fod gwerthoedd, anghenion a buddiannau yn wahanol yng Nghymru. Cyflwynwyd datganoli er mwyn caniatáu i bolisïau gwahanol gael eu datblygu, a dyna’r hyn y mae Llywodraeth Cynulliad Cymru yn ei wneud.

Nid â deddfwriaeth yn unig y mae Araith y Frenhines yn delio. Ers fy natganiad i’r Cyfarfod Llawn y mis diwethaf, mae Canghellor y Trysorlys wedi gwneud ei adroddiad cyn y gyllideb, a gadarnhaodd y cynnydd enfawr ym muddsoddiad y Llywodraeth yng Nghymru ers i’r blaid Lafur ddod i rym. Bydd y buddsoddiad hwnnw yn cyrraedd £12.5 biliwn ymhen tair blynedd. O’r buddsoddiad cyhoeddus ychwanegol yng Nghymru dros y tair blynedd nesaf, caiff £2.35 biliwn ei neilltuo’n benodol a’i gyflwyno ar amser, er gwaethaf y rhagolygon economaidd a masnach rhyngwladol gwaethaf ers cenhedlaeth. Bydd y buddsoddiad hwn yn rhoi Cymru ar y trywydd iawn i ddod yn economi o ansawdd uchel, ac o’r radd flaenaf, sy’n hollbwysig i’n ffyniant yn y dyfodol.

Os cwtogwn ar fuddsoddiad cyhoeddus, fel y mae ein beirniaid Ceidwadol yn ei fynnu, bydd yn effeithio ar dwf, bydd diweithdra yn codi a byddwn yn dychwelyd i’r hen stori lle y mae Cymru ar ei hôl hi yn hytrach na bod ar y blaen. Yr ydym ar y blaen yn awr: crëwyd mwy na 2,000 o fusnesau newydd yng Nghymru yn hanner cyntaf eleni yn unig—cynnydd o 60 y cant o’i gymharu â’r un cyfnod y llynedd; mae Cyllid Cymru wedi chwistrellu £17.8 miliwn i mewn i 72 o gwmnïau newydd neu rai sy’n ehangu; bu cynnydd o bron 9,000 mewn swyddi hunangyflogedig yng Nghymru; crëwyd 360 o ardaloedd menter yn y wardiau mwyaf difreintiedig yng Nghymru, gan annog busnesau i gychwyn a helpu i greu swyddi newydd. Mae hon yn stori newyddion da am Gymru ac yr wyf yn benderfynol o’i hyrwyddo. Yr wyf yn benderfynol o hybu Cymru, nid ei beirniadu.

Mae newyddion da am fusnesau yn golygu newyddion da am swyddi, a dyna pam mae’r gyfradd ddiweithdra yng Nghymru yn is yn awr na chyfartaledd Ewrop, ac yn is nag America a Chanada. Y fath gyferbyniad â blynyddoedd y Ceidwadwyr—yr oedd diweithdra yng Nghymru dros 100,000 am 14 o’r 18 o flynyddoedd o dan Lywodraeth y Ceidwadwyr. Ar ôl dim ond pum mlynedd o Lywodraeth Lafur, a chyda chyfraniad y Cynulliad Cenedlaethol, mae wedi gostwng i 46,500. Mae cyflogaeth yng Nghymru yn parhau i godi bedair gwaith yn gynt na chyfartaledd y DU. Gydag ad-daliadau dyledion yn lleihau, busnesau yn parhau i lwyddo a diweithdra yn gostwng, mae’r Llywodraeth Lafur hon wedi llwyddo i wneud yr hyn na lwyddodd Llywodraeth Lafur neu Geidwadol arall i’w wneud—mae wedi parhau i ailddosbarthu cyfoeth yn sylweddol.

Dywed y Prif Weinidog wrthym bob amser i farnu Llywodraeth y Cynulliad ar ei chanlyniadau. Y farn derfynol fydd ei llwyddiant wrth ddatblygu cyfoeth o fewn Cymru. Pam, ar ôl mwy na phum mlynedd o Lywodraeth Lafur, mae Cymru yn dlotach o’i chymharu â Lloegr nag y bu ers cenedlaethau?

Y gwir yw bod cynnyrch mewnwladol crynswth y pen, cyfoeth a chyflogaeth wedi bod yn cynyddu yng Nghymru. Ar ôl eu record wael o ddinistrio miloedd ar filoedd o swyddi yng Nghymru, nid oes gan y Ceidwadwyr yr hawl i roi sylwadau ar hyn.

Gwnaf ddirwyn fy araith i ben felly. Fodd bynnag, byddwch yn gwerthfawrogi imi gymryd ymyriadau.

Mae Araith y Frenhines eleni yn datblygu ein gweledigaeth ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus. Mae’r bartneriaeth rhwng y Cynulliad a’r Llywodraeth yn Llundain yn gweithio i Gymru, a bydd yn parhau i wneud hynny.

Ni allaf ymateb i’r holl bwyntiau a wnaed o fewn yr amser a neilltuwyd i mi. Fodd bynnag, ymdriniaf â’r sylw am fferm wynt Porthcawl, a anelwyd ataf i. [Chwerthin.] Ni wn pam mae Alun Cairns yn chwerthin; mae ef yn yr un sefyllfa. Datblygiad o 30 o dyrbinau gwynt yw hwn, y bydd rhai ohonynt yn 600 o droedfeddi o uchder, ac fe’u lleolir lai na milltir a hanner o’r tir. Os na wnaiff Aelod lleol o leiaf fynegi pryder ynghylch hynny, mae’n methu yn ei ddyletswyddau. Mae’n bleser gennyf glywed bod Aelodau Plaid Cymru eisoes wedi nodi eu safbwynt ar y mater hwn.

Trof at faterion eraill. Mae’r Torïaid unwaith eto wedi rhoi darlith i ni ar ddoethineb ariannol. Eu plaid hwy yw’r un a gynyddodd dreth ar werth—treth atchweliadol sy’n effeithio ar y tlotaf yn fwy nag unrhyw un—o 8 y cant i 17.5 y cant.

Ni allaf gymryd ymyriadau. Cynyddodd cyfraddau yswiriant gwladol o dan y Torïaid hefyd, ac yr oedd rhwng tair a phedair miliwn o bobl yn ddi-waith. Sut y gallant feiddio rhoi darlith i ni ar gymhwyster ariannol? Beth a wnaeth eu plaid hwy i bensiynwyr? Ni wnaeth unrhyw beth am bensiwn y wladwriaeth, nid oedd ganddi warant isafswm incwm ac ni wnaeth unrhyw beth i sicrhau bod pensiynau’n cynyddu. Dyna oedd record y Torïaid ar bensiynau; ni wnaethant unrhyw beth i’r pensiynwr cyffredin.

Mae’r Torïaid wedi sôn hefyd am hela. Eu plaid hwy yw’r un sy’n dweud ei bod am sicrhau iawnderau sifil. Beth am ddod ag ymladd ceiliogod a baetio eirth yn eu hôl? Dywed y Torïaid fod hela ceirw yn dda. Os oes angen i chi ddifa ceirw, gallwch eu saethu; mae’n rhaid na allwch anelu’n gywir os na allwch wneud hynny. Dywedant hefyd ei bod yn iawn hysio cŵn ar ysgyfarnogod a gwylio ysgyfarnogod yn cael eu rhwygo’n ddarnau yn enw chwaraeon. Nid yw hynny’n iawn.

Mae eu plaid yn honni mai hi yw plaid cefn gwlad. Ni wnaeth unrhyw beth pan ddinistriodd BSE y tir—a achosodd y problemau i ffermio yn y lle cyntaf—ac eto mae ganddi’r wyneb i’w galw ei hun yn blaid cefn gwlad. Eu plaid hwy hefyd yw’r un sy’n honni bod ceisio gwahardd hela yn ymwneud â dosbarth—[AELODAU’R CYNULLIAD: ‘Ildiwch.’]

Eu plaid hwy yw’r un sydd â’r wyneb i alw ei hun yn blaid cefn gwlad ar ôl ei record ar BSE. Hi hefyd yw’r blaid a ddywedodd fod tendro cystadleuol gorfodol yn bolisi da, er iddo atal llawer o ffermwyr rhag gallu cystadlu a gwerthu eu nwyddau i awdurdodau cyhoeddus.

Soniodd y Torïaid hefyd am ryfel dosbarth. Ataliodd tendro cystadleuol gorfodol awdurdodau lleol rhag prynu glo o byllau glo lleol. Fe’u gorfodwyd i brynu glo o Golombia, lle mae plant wyth mlwydd oed yn cloddio’r glo. Dyna uchafbwynt rhyfel dosbarth, yn arbennig pan y’i cyfunir â datgan rhyfel ar y glowyr a chyfeirio atynt fel y gelyn mewnol. Gŵyr y Torïaid bopeth am ryfel dosbarth; gwnaethant arddel hynny eu hunain.

Trof at Blaid Cymru. Mae ymateb Plaid Cymru yr un peth bob amser. Os cawn bedwar Mesur, mae am gael pump; os cawn chwe Mesur, mae am gael wyth. Sawl Mesur fyddai’n ddigonol? Mae gennym fwy o Fesurau ar gyfer Cymru’n unig nag y cawsom erioed. Pan gawn arian yn ein grant bloc gan San Steffan, dywed Plaid Cymru y dylem gael mwy. Nid yw’n ystyried o ble y byddai’r arian yn dod na phwysigrwydd doethineb ariannol. Mae gennym bartneriaeth yn awr rhwng San Steffan a Chaerdydd er budd pobl Cymru.

Gofynnaf i gloch y bleidlais gael ei chanu.