Mae’n bleser gennyf sôn am gynnydd o ran buddsoddi mewn adeiladau ysgolion yng Nghymru er mwyn cyflawni targed ‘GwellCymru.com’ sef y dylai pob adeilad ysgol yng Nghymru fod mewn cyflwr ffisegol da ac wedi’u cynnal a’u cadw’n briodol erbyn 2010. Yn 1997, etifeddodd y Llywodraeth Lafur sefyllfa o dan-fuddsoddi difrifol mewn adeiladu ysgolion. Cafwyd arian ychwanegol o elw’r dreth elw annisgwyl o dan raglen bargen newydd y Llywodraeth. Cafodd Cymru gyfanswm o £65 miliwn o dan y cynllun hwnnw. Yn 1997, gwybodaeth gyfyngedig a oedd gan awdurdodau addysg lleol ynglŷn â chyflwr adeiladau ysgolion. O ganlyniad, bu’n anodd iddynt baratoi ar gyfer gwario, ac ychydig o staff oedd ar gael i weithio’n benodol ar raglenni cyfalaf. Nid oedd AALl yn hyderus y byddai’r arian yn gynaliadwy ac felly yr oeddent yn amharod i gynllunio’n strategol. Yr oeddent yn canolbwyntio ar ddefnyddio adnoddau i ddelio â—

Yr oeddent yn canolbwyntio ar ddefnyddio adnoddau i ddelio â phroblemau brys, fel gosod drysau, ffenestri, toeon, systemau gwresogi newydd ac ati. Felly, elwodd nifer fawr o ysgolion ar fuddsoddiadau gwerth chweil, ond bach, er nad ymdriniwyd â phrosiectau mwy. I raddau helaeth, mae’r sefyllfa honno wedi’i thrawsnewid. Erbyn hyn, mae gan y rhan fwyaf o awdurdodau wybodaeth gyfredol am gyflwr adeiladau yn sgîl arolygon. Mae Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru yn amcangyfrif bod y buddsoddiad o ran refeniw a chyfalaf sydd ei angen ar gyfer adeiladau ysgolion wedi cynyddu o £350 miliwn yn 2000 i dros £1 biliwn yn 2002. Mae pob awdurdod yn gwneud cynnydd o ran llunio cynlluniau rheoli asedau, y mae Llywodraeth y Cynulliad yn ei gwneud yn ofynnol iddynt fod ar waith erbyn Ebrill 2004. Mae penderfyniadau buddsoddi cyfalaf gan awdurdodau yn dechrau cael eu cysylltu â’u cynlluniau trefnu ysgolion blynyddol sydd, er 1999, wedi dechrau llywio’r gwaith o gynllunio llefydd mewn ysgolion. Mae arian y Cynulliad wedi cynyddu’n raddol i £100 miliwn eleni. Mae hynny’n cynnwys £54.9 miliwn ar gyfer arian cyfalaf cyffredinol, £9.5 miliwn ar gyfer ysgolion a gynorthwyir yn wirfoddol a £36.5 miliwn ar gyfer y grant gwella adeiladau ysgolion. Mae gwariant blynyddol yn unol â’r dyraniadau—cyflawnwyd gwariant llawn yn 2001-02—er bod pryderon o hyd ynglŷn â gallu awdurdodau unigol i gyflawni ar amser.

Ar lefel Cymru gyfan, dyrennir eu hadnoddau cyfalaf eu hunain i awdurdodau yn flynyddol—arian cyfalaf cyffredinol a derbyniadau cyfalaf—i’w buddsoddi mewn adeiladau ysgolion. Fodd bynnag, ceir amrywiadau arwyddocaol. Ni fuasai gan rai awdurdodau raglen fuddsoddi yn ystod rhai blynyddoeddd heb arian grant y Cynulliad. Mae eraill yn defnyddio arian y Cynulliad yn ychwanegol at symiau sylweddol o’u hadnoddau eu hunain. Yr ydym yn parhau i fonitro gwariant cyffredinol awdurdodau yn fanwl gan fod cyflawni targed 2010 yn dibynnu ar ddefnyddio adnoddau’r awdurdodau eu hunain yn ogystal ag arian grant. Mae gwybodaeth a gasglwyd gan awdurdodau lleol yn nodi bod y ddarpariaeth well er 1997 wedi atal yr ôl-groniad o waith cyfalaf ar adeiladau sy’n bodoli eisoes rhag cynyddu ac y teimlir effaith buddsoddi mewn llawer o ysgolion, sy’n amlwg iawn lle y buddsoddwyd mewn adeiladau newydd neu adeiladau a adnewyddwyd yn sylweddol. Er 1997, ariannwyd dros 3000 o brosiectau drwy grantiau, ac mae 140 ohonynt yn brosiectau sylweddol sy’n costio £200,000 neu fwy—yn cynnwys 11 ysgol newydd. Mae’r angen am lawer o brosiectau mawr yn parhau, gyda’r angen dybryd am adeiladau newydd yn amlwg iawn mewn nifer o ysgolion. Bydd angen buddsoddi o leiaf £140 miliwn y flwyddyn ar gyfer ail hanner y degawd hwn i gyflawni targed 2010. Yr ymrwymiad a wnaed gan y Cynulliad yn ‘GwellCymru.com’ ym mis Mai 2000 oedd y dylai adeiladau ysgolion fod mewn cyflwr ffisegol da a chael eu cynnal a’u cadw’n briodol a’u cefnogi gan fwy o arian erbyn 2010.

Mae’r arian gyfer 2003-04 yn parhau ar £100 miliwn. Dengys cynlluniau cyllideb cymeradwy’r Cynulliad y bydd grant gwella adeiladau ysgolion yn cynyddu £15 miliwn yn 2004-05, gan greu cyfanswm o £116 miliwn gyda £23 miliwn ychwanegol yn 2005-06, sy’n gyfanswm o £139 miliwn. Pwysleisiodd y Gweinidog Cyllid ein hymrwymiad i’r lefel hon o gyllid blynyddol hyd at ddiwedd y degawd i gyflawni gwaith ‘GwellCymru.com’. Amcangyfrifwn mai £1 biliwn yw cyfanswm y buddsoddiad cyfalaf sydd ei angen, yn seiliedig ar wybodaeth gan awdurdodau lleol yn 2002. Mae ein cynlluniau hyd at ddiwedd y degawd yn golygu y bydd y lefel hon o arian ar gael. Rhaid inni sicrhau yn awr bod gan awdurdodau lleol yr adnoddau ar gyfer prosiectau adeiladau newydd neu adnewyddu adeiladau. Felly, cyhoeddaf heddiw y byddaf yn dechrau ymgynghori ag awdurdodau lleol drwy Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru ar y trefniadau ar gyfer defnyddio’r arian ychwanegol a fydd ar gael o 2004-05.

Cynigiaf y bydd awdurdodau yn parhau i gael eu cyfrannau blynyddol o grant gwella adeiladau ysgolion, sef tua £35 miliwn, ar gyfer eu rhaglenni cynlluniau cyfalaf bach a chanolig eu maint ar gyfer amrywiaeth o ysgolion. Byddai hwb ariannol sylweddol i brosiectau anghenion addysgol arbennig rhanbarthol i ddelio â’r casgliadau a geir ar yr angen i fuddsoddi mewn cyfleusterau rhanbarthol. Dyrennir cyfandaliad o £9 miliwn i bob awdurdod am y cyfnod hyd 2010 i’w galluogi i ymgymryd â chynlluniau mawr. Bydd dyraniadau dynodol hyd at 2010 yn galluogi awdurdodau i gynllunio eu rhaglenni buddsoddi. Rhagwelir y cynigion ar y sail y bydd y Cynulliad Cendlaethol, yn ei ail dymor a thu hwnt, yn parhau i ystyried gwelliannau i adeiladau ysgolion yn flaenoriaeth allweddol. Credaf y bydd.

Mae’n ddyletswydd arnom er mwyn ein plant a’r rhai sy’n gweithio mewn ysgolion i ddarparu adeiladau sy’n briodol i’r unfed ganrif ar hugain; sy’n bodloni gofynion iechyd a diogelwch, sy’n addas ar gyfer cyflwyno’r cwricwlwm cenedlaethol a’r defnydd cynyddol o TGCh; sydd wedi’u hanelu at gynnwys disgyblion ag anghenion addysgol arbennig ac anableddau; sy’n cefnogi mwy o gyswllt â’r gymuned leol; ac sydd wedi’u cynllunio i fod yn gynaliadwy. Bydd yr ymagwedd a amlinellais yn sicrhau hyn.

I thank the Minister for her statement. We are all pleased that the issue of the condition of school buildings is, at last, being discussed positively. I say ‘at last’ because matters have been slow-moving. I note the Minister’s words that we are now seeing a slowdown in the growth of the backlog. I hope that matters will speed up. A continuous commitment to proviside funding for investment is necessary, and Plaid Cymru will ensure that that investment is in place for the ensuing four years.

I have some specific questions. The Minister refers to 11 new schools. How many of those come under the private finance initiative? On PFI, generally, does the Minister agree with the Audit Committee’s conclusion that the standard of PFI schools, on the whole, is poorer in terms of space, heating, lighting and general design than the new schools provided through the traditional method? Also on PFI, and more specifically, can she explain exactly what is the current obstacle to progress on the scheme for a new school to replace Ysgol Gyfun Rhydfelen? Are compulsory purchase orders responsible for the delay? Will the Minister tell us honestly whether she wants the scheme to go ahead? I understand that there is a risk that the scheme could be lost. What will the Minister do to ensure that the obstacles that threaten the scheme are removed?

I wish to ask a further question on a matter that the Minister did not mention, namely, the substantial funding that is available from the new opportunities fund to develop sports facilities in schools. Substantial sums have been allocated for that purpose. How much of that funding has been spent or allocated to date? Does the Minister know about those schemes that have been in the pipeline for two years and that are still awaiting a decision, let alone being moved forward? What can the Minister do to speed up developments in this key area, which is crucial not only to schools, but also to the communities in which they are located?

I do not agree with the fact that the statement has been a long time coming. On my first day as Minister, I agreed that it was important to provide funding for school buildings. I said that in the Education and Lifelong Learning Committee and also in the Chamber.

The 11 new schools that I listed in the statement are funded by the Assembly, and not under PFI. To date, four schools have been built in Wales under PFI and all four schools are happy with their buildings. Ask Ysgol Gyfun Cwm Rhymni, Lewis Boys School, Ysgol Gyfun Penweddig, and Pembroke Dock Community School. The headteachers are happy with their school buildings. The Audit Commission’s report was on the first PFI scheme; the new schools came under the second PFI scheme.

I cannot say anything about the Ysgol Gynradd Gymraeg Garth Olwg site, because it is located in my constituency. However, the First Minister will consider the statutory proposals and the compulsory purchase orders. It is Edwina Hart, as Finance Minister, who takes decisions on PFI. I understand that the Assembly has just received notices from the local authorities. I am sure that Ministers will consider those notices as soon as possible, providing that they conform with statutory guidelines.

I will have to ask Jenny Randerson about the new opportunities fund. I will write to you about that.

I thank you for your visit to Ysgol Brynhyfryd in Ruthin last year. Will you confirm that a purpose-built teaching building will have been constructed in the school by this September?

It is important to survey school buildings. Some temporary buildings are fine, but there should not be too many. Assembly funding will be able to tackle those sub-standard buildings. I was pleased to see the improvements made at Ysgol Brynhyfryd because there was an excess number of temporary buildings there: it was a terrible situation. I am pleased to hear that the money is changing things.

Diolch ichi am eich datganiad. Croesawn y darlun manwl sy’n dod i’r amlwg mewn cysylltiad â gofynion ysgolion yng Nghymru. Fodd bynnag, mae’r ffaith nad yw awdurdodau lleol, hyd yma, wedi bod yn cadw data a gwybodaeth ddigonol ar gyflwr adeiladau ysgolion y maent yn gyfrifol amdanynt yn peri pryder inni. Ar dudalen tri eich datganiad, soniasoch fod y gwariant blynyddol yn cydweddu â’r dyraniadau ar y cyfan, er bod rhywfaint o bryder ynglŷn â gallu rhai awdurdodau i gyflawni ar amser. A ddywedwch wrthym pa awdurdodau sy’n wynebu problemau ac a roddwch ddisgrifiad o natur y problemau hynny? Yr wyf yn amau mai problemau staffio ydynt, ond a wnewch chi roi rywfaint o fanylion ynglŷn â pham y mae awdurdodau yn wynebu anawsterau wrth geisio gwario’r arian a ddarparwyd gennych? Yn eich datganiad dywedasoch fod cryn dipyn o amrywio ac na fyddai rhai awdurdodau wedi buddsoddi mewn adeiladau ysgolion drwy eu hadnoddau eu hunain. Gan mai cyfrifoldeb awdurdodau lleol yw cynnal adeiladau ysgolion—a’ch bod yn sôn yn aml am ddemocratiaeth leol yn y Siambr hon—pam nad yw awdurdodau lleol wedi cyflawni hyn a chithau a’r Gweinidog Cyllid yn dweud wrthym droeon bod y setliadau ar gyfer llywodraeth lleol yn hael?

Cyfeiriwch yn eich datganiad hefyd at fonitro gwariant cyffredinol awdurdodau lleol ar eu defnydd o’u hadnoddau eu hunain yn ychwanegol at yr arian grant. Pa gyfarfodydd a gawsoch gyda chynghorau lleol i ganfod pa ganran o’u cyllidebau y gallant ei neilltuo ar gyfer adeiladau ysgolion? Dywedasoch yn gywir mai partneriaeth yw hon; nid mater o ddarparu’r arian gennych ydyw—rhaid i awdurdodau lleol hefyd nodi eu hadnoddau eu hunain. O ran adnoddau, a ydych yn bwriadu gwneud defnydd pellach o PFI? Beirniadwyd eich Llywodraeth yn llym gan eich cyd-aelod, Jon Owen Jones, AS Llafur Canol Caerdydd, a ddywedodd nad oedd PFI yn cael ei defnyddio i’r eithaf. A oes unrhyw gyfleoedd PFI pellach i ymchwilio iddynt?

Yn ddiweddarach yn y datganiad, Weinidog, cyfeiriasoch at yr arian ychwanegol ar gyfer prosiectau anghenion addysgol arbennig rhanbarthol. A fydd hynny’n cynnwys arian i gyflawni ymrwymiadau Deddf Anghenion Addysgol Arbennig ac Anabledd 2002, oherwydd rhydd hyn gryn gyfrifoldeb ar ysgolion ac awdurdodau lleol i sicrhau bod eu hadeiladau yn briodol i’w defnyddio gan y disgyblion hynny ag anghenion arbennig? Rhydd hyn rwymedigaeth ariannol arnynt—a ydych yn bwriadu i’r ysgolion a’r AALl hynny gyflawni’r rhwymedigaethau ariannol hynny o fewn y gwariant arfaethedig a amlinellwyd gennych y prynhawn yma, neu a fydd arian ychwanegol i ymdopi â’r rhwymedigaethau ychwanegol a roddwyd arnom gan y Senedd?

Mae’n eironig, Jonathan, ichi ddechrau gyda data awdurdodau lleol, oherwydd ni wnaethoch chi gasglu unrhyw ddata ganddynt ac nid oeddech am wybod beth oedd cyflwr adeiladau ysgolion—

Eu cyfrifoldeb hwy yw—

Ni wnaethoch gasglu’r wybodaeth angenrheidiol ar gyfer polisi sy’n seiliedig ar dystiolaeth. Y Cynulliad a gyflwynodd hynny, ac mae’n ddiddorol nodi pan sefydlwyd y Cynulliad, fod gennym amcangyfrif ceidwadol o gost adeiladau ysgolion am nad oedd unrhyw un wedi gwneud y gwaith. Yr oedd awdurdodau lleol yn poeni am nawdd yn y dyfodol am nad oedd y Llywodraeth flaenorol wedi rhoi unrhyw arian iddynt ar gyfer buddsoddiad cyfalaf. Yr ydym wedi darparu cymaint o arian cyfalaf erbyn hyn sy’n golygu bod awdurdodau lleol wedi eu paratoi’n briodol, a dyna pam ei bod yn bleser gennyf gyhoeddi y cyflawnwyd gwariant llawn yn 2001-02. A finnau’n Weinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes, yr wyf wedi agor ysgolion mewn llawer o ardaloedd ledled Cymru, a dywedwyd wrthyf nad oedd unrhyw ysgol wedi’i hagor yn ystod oes swyddogion yr Adran Addysg. Dyna yw lefel ein buddsoddiad.

O ran oedi, nid yw’r awdurdodau lleol yn paratoi eu hunain ar gyfer gwariant cyfalaf ar brydiau. Yr oedd hynny yn broblem benodol yn 2000-01, a thynnwyd sylw’r Pwyllgor at hynny ar y pryd. Mae’r mater hwn wedi’i ddatrys i bob pwrpas. Fodd bynnag, mae problemau o hyd ynglŷn â’r ffaith mai prosesau statudol yw’r rhain ac y gall pobl wrthwynebu’r defnydd o dir. Gall pobl lunio amserlenni y gellir eu diystyru oherwydd, er enghraifft, efallai y bydd gwrthwynebiadau i’r prosesau statudol. Mae fy swyddogion yn monitro gwariant yn rheolaidd fel rhan o’u partneriaeth agos â llywodraeth leol. Pwysleisiais ymrwymiad yr awdurdodau lleol yn fy natganiad oherwydd, gyda’r arian ychwanegol fydd ar gael—£9 miliwn i bob awdurdod lleol yng Nghymru i ymgymryd â phrosiectau mawr—yr ydym hefyd yn cadw mewn cof yr awdurodau hynny sydd wedi cyfrannu eu gwariant cyfalaf eu hunain i sicrhau eu bod yn cyflawni’r targedau. Byddwn yn cadw’r fformiwla ddosbarthu, ac anogaf yr awdurdodau lleol i gynyddu eu gwariant cyfalaf ymhellach er mwyn cyflawni targedau.

Nid mater i mi yw’r fenter cyllid preifat, ond mater i’m cyd-Aelod, y Gweinidog Cyllid. Fodd bynnag, yr hyn a ddangoswyd droeon yw bod gwahanol ffyrdd o sicrhau ysgolion o ansawdd da i’n plant, ysgolion y mae athrawon yn hapus i weithio ynddynt ac sy’n addas at y pwrpas. Byddwn yn defnyddio pa bynnag ddulliau sy’n briodol, ond byddwn bob amser yn profi priodoldeb y dulliau hynny. Mae’n bleser gennyf gadarnhau yr hyn a ddywedais eisoes yn fy natganiad, sef bod 3,000 o brosiectau wedi’u hariannu drwy arian cyfalaf y Cynulliad.

Gwnaf un pwynt pwysig i gloi ynglŷn â’n rhwymedigaethau o dan Ddeddf Anghenion Addysgol Arbennig ac Anabledd 2001, a ddaw i rym ym mis Medi. Disgwyliwn y bydd strategaethau ar waith erbyn 2004, ac y bydd y cynlluniau rheoli asedau yn ystyried y ddeddfwriaeth hon. Mae costau wedi codi gymaint yn rhannol er mwyn sicrhau bod adeiladau yn addas at y pwrpas hwn. Fodd bynnag, nid dyma’r unig ystyriaeth. Mae set arall o rwymedigaethau o dan Ddeddf Anghenion Addysgol Arbennig ac Anabledd 2001 sy’n ymwneud ag i ba raddau y mae disgyblion anabl yn cymryd rhan yng nghwricwlwm yr ysgol, yn ogystal â gwella’r amgylchedd ffisegol a gwella’r ddarpariaeth i ddisgyblion anabl, os darperir gwybodaeth ysgrifenedig i ddisgyblion nad ydynt yn anabl. Byddwn yn cymryd y cyfrifoldebau hynny o ddifrif.

Croesawaf y buddsoddiad sylweddol parhaus mewn adeiladau ysgolion, yn cynnwys adeiladu blociau meithrin newydd mewn nifer o drefi a phentrefi yn fy etholaeth i yn Ogwr. Mae Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr yn cydnabod y ceir yr arian gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru. A ydych yn ymwybodol o beiriant sbin Rhondda Cynon Taf a elwir yn ‘Rapidly Changing Times’, sy’n cyhoeddi rhaglenni adeiladu ysgolion, yn cynnwys bloc meithrin newydd yn ysgol gynradd Llanharri yn fy etholaeth i, ond nad yw’n crybwyll cyllid gan y Cynulliad Cenedlaethol?

Yr wyf yn ymwybodol o’r peiriant sbin sydd wrthi yn Rhondda Cynon Taf, nad yw’n cydnabod mai gan y Cynulliad y daw arian cyhoeddus. Mae hwn yn gyfle defnyddiol i gadarnhau mai’r Cynulliad sy’n darparu arian cyhoeddus ar gyfer yr ysgolion, gan cynnwys arian ar gyfer yr ysgol arbennig newydd yn y Rhondda.

Mae Democratiaid Rhyddfrydol Cymru’n croesawu’r cynnydd mewn cyllid a gyhoeddwyd yn y datganiad hwn. Hoffwn gael eglurhad ynglŷn â ffigurau awdurdodau lleol. A yw’r ffigurau hynny ar gael i bawb? Dangosodd fy ymchwil ei bod yn anodd sicrhau cyfanswm y gwariant o ffynhonnell yr awdurdod ac o’r bil uwchraddio.

Mae’r safonau a ddilynir wrth adeiladu’r adeiladau hyn yn peri pryder imi. Er ei bod yn dda cael edrych ar ffigurau craidd a gweld bod gennym 11 ysgol newydd, a fyddwch yn sicrhau y bydd y safonau ynni a ddefnyddir wrth adeiladu’r adeiladau hyn yn bodloni’r galw yn y dyfodol, er mwyn inni allu eu defnyddio fel enghreifftiau o sut i ddefnyddio ynni? Wrth drafod datblygu cynaliadwy ym myd addysg, mae angen inni weld bod yr adeiladau hyn yn enghreifftiau o hynny.

Croesawaf hefyd yr ‘hwb sylweddol o arian’ ar gyfer prosiectau anghenion addysgol arbennig rhanbarthol a grybwyllwyd ym mharagraff olaf eich adroddiad. Hoffwn glywed mwy am hynny, oherwydd ym Mhowys yr ydym yn symud tuag at ddarparu ar gyfer ein plant o fewn yr ardal yn hytrach na’u hanfon i fannau eraill. Beth yw ystyr ‘hwb sylweddol’? A fydd yr arian hwnnw ar gael i awdurdodau lleol er mwyn eu galluogi i ddatblygu eu cyfleusterau eu hunain?

Mae ystafelloedd dosbarth symudol sy’n is na’r safon yn peri pryder imi. Faint ohonynt sydd wedi’u diddymu yn dilyn yr arian ychwanegol hwn?

Efallai eich bod yn cofio inni gyflwyno’r ffigurau alldro ar gyfer 2001-2002 i’r Pwyllgor, felly bydd yr un peth yn digwydd gyda ffigurau 2002-2003 yn nhermau gwariant awdurdodau lleol. Cymeradwyaf eich pwynt ynglŷn ag ynni oherwydd mae’n bwysig iawn. Dyna pam y dywedais ein bod yn cefnogi’r agenda cynaliadwyedd yn y datganiad hwn. Mae’r Cabinet yn ystyried ffyrdd o gyflwyno’r agenda honno yn weithredol. Yr wyf yn awyddus i weld polisïau ynni ar waith yn y broses o adnewyddu ac ailwampio adeiladau ysgolion.

Yn nhermau anghenion addysgol arbennig rhanbarthol, mabwysiadwyd pwerau Cymru yn unig gennym yn y Ddeddf Addysg er mwyn sicrhau y gallem wneud hyn. Mae awdurdodau o faint Powys, sydd ag arwynebedd tir enfawr, yn wynebu anawsterau amlwg ond mae sawl awdurdod lleol sydd yn fach yn ddaearyddol lle mae cost ychwanegol darpariaeth AAA yn golygu na all pobl yn aml gael mynediad i ddarpariaeth ddigonol yn agos at eu cymunedau lleol. Yr ydym yn ystyried partneriaethau cydweithredol rhwng awdurdodau lleol. Mae fy swyddogion yn trefnu cynhadledd ddiwedd y mis gydag awdurdodau lleol i drafod sut i ddatblygu hyn. Yr ydym wedi dangos gydag Ysgol Plas Brondyffryn—lle byddaf yn torri’r dywarchen gyntaf ar 6 Mawrth—sut yr ydym yn gwneud hyn yn y Gogledd ac fe’i chefnogwyd yn gryf gan yr awdurdodau lleol. Felly, nid yw o reidrwydd yn golygu adeiladu ym mhob awdurdod lleol; mae’n golygu sicrhau cydweithredu addas er mwyn sicrhau gofal priodol i blant o fewn y system addysg.

O ran ystafelloedd dosbarth symudol sy’n is na’r safon, yr wyf wedi canfod bod ansawdd yr ystafelloedd dosbarth symudol sydd ar y farchnad yn amrywio o’r rhai sy’n wych, y byddech yn fwy na pharod i’w defnyddio fel dosbarthiadau, i’r rhai sy’n gwbl warthus, y dylid cael gwared arnynt cyn gynted â phosibl. Gan na fydd fy nghyd-Aelodau yn y Cabinet yn cyfrannu at y ddadl hon, rhaid imi ddweud bod ysgolion fel ysgol gynradd yr Eglwys yng Nghymru ym Mhenyfai yn etholaeth Carwyn Jones ac Ysgol Gyfun y Bont-faen yn etholaeth Jane Hutt wedi fy lobïo yn gyson ac yn ddyfal ynglŷn ag ystafelloedd dosbarth symudol gwael. Nid wyf yn siŵr a allaf roi ffigurau ynglŷn â faint o ddosbarthiadau symudol o safon isel sydd wedi diflannu, ond gallaf eich sicrhau mai un o ddibenion y gwaith hwn yw cael gwared ar ystafelloedd dosbarth symudol sy’n is na’r safon am nad ydynt yn addas at y pwrpas. Os gallaf roi ffigurau cywir, byddaf yn eu darparu yng nghyfarfod y Pwyllgor pan fyddwn yn ystyried yr alldro o ran gwariant cyfalaf y flwyddyn.

in Welsh Our children, teachers and staff deserve school buildings of the highest order. There are still some substantial improvements to be made but I welcome the good work that we have already done and your statement today.

yn Saesneg O’r enghreifftiau gwych o welliannau i adeiladau ysgolion ledled Cymru, byddaf yn sôn am ddwy yn fy etholaeth i: adnewyddiad meithrinfa Fairoak yn Nwyrain Casnewydd a’r bloc newydd yn ysgol uwchradd St Julian, sydd ag ystafell gyfrifiaduron, ystafelloedd technoleg a chyfleusterau addysgu cyffredinol er mwyn gwella cyfleoedd dysgu yn yr ysgol. A gytunwch ei bod yn bwysig cynnwys ysgolion yn ystod cam cynharaf y broses o gynllunio adeiladau newydd a gwaith adnewyddu fel y gallant leisio barn ynglŷn â’r cynllun a thrafod materion ymarferol—materion mor sylfaenol ag i ba gyfeiriad y dylai drysau agor, symudiad disgyblion yn drwy’r ysgol, a’r effeithiau posibl ar ymddygiad disgyblion. A gytunwch fod cynnwys ysgolion yn y broses gynllunio cyn gynted â phosibl yn hanfodol?

Credaf y gallai pob Aelod ganfod enghreifftiau yn eu hetholaethau lle mae’r arian hwn yn sicrhau newidiadau ar lawr gwlad. Hoffwn ategu eich sylw olaf ynglŷn â chyfranogi o’r broses gynllunio. Gan ystyried y pedair ysgol PFI sydd wedi agor yng Nghymru: un rheswm pam fo pob pennaeth yn teimlo y buont yn llwyddiannus yw eu bod wedi cyfrannu at y gwaith o ddatblygu cynllun yr ysgol. Mae hyn hefyd wedi digwydd mewn ysgolion a ariennir drwy ddulliau traddodiadol yng Nghymru. Efallai y byddai’n ddefnyddiol i’r awdurdodau lleol hynny sy’n dechrau defnyddio’r buddsoddiad ychwanegol mawr hwn allu siarad ag awdurdodau lleol eraill sydd eisoes yn defnyddio’r buddsoddiad yn effeithiol. Yr wyf wedi gweld rhai ysgolion newydd ardderchog ac nid ydym am i bobl ailddyfeisio’r olwyn pan wyddom fod rhai cynlluniau yn gweithio. Maent yn gost effeithiol—oherwydd ni ddylai fod yn fwy costus na’r angen—yn effeithlon o ran ynni ac maent yn darparu’r amgylchedd cywir er mwyn tywys plant i’r unfed ganrif ar hugain.

Mae’r datganiad hwn yn newyddion da. O ystyried y bydd pob AAA yng Nghymru yn derbyn £9 miliwn ychwanegol, pa fath o hyblygrwydd a fydd ganddynt yn nhermau sut y gallant wario’r arian hwnnw? Pa fath o brosiectau y gallai’r £9 miliwn ychwanegol hwn ei ddarparu ar gyfer pob awdurdod lleol?

Bydd pob awdurdod lleol yn parhau i gael eu dyraniad fformiwla ar y lefel gyfredol gyda rhywfaint o gynnydd. Fodd bynnag, bydd y £9 miliwn yn galluogi awdurdodau lleol i fynd i’r afael â phrosiectau mawr a nodwyd ganddynt, na allai awdurdodau lleol, yn arbennig, fynd i’r afael â hwy gyda’u dyraniadau gwariant cyfalaf. Gallai naw miliwn o bunnoedd brynu pum ysgol gynradd a’r rhan fwyaf o ysgol uwchradd. Mae’r buddsoddiad hwn ynghyd â’r buddsoddiad sylweddol a wneir eisoes mewn awdurdodau lleol—yr ydym eisoes yn buddsoddi dros £100 miliwn y flwyddyn—yn rhoi hyblygrwydd iddynt ar sail anghenion fel y nodir yn eu cynllun rheoli asedau. Yr ydym yn sôn nid yn unig am flaenoriaethau gwleidyddol, ond am flaenoriaethau yn nhermau anghenion plant hefyd. Y cynllun rheoli asedau yw’r ysgogiad sy’n sicrhau y gallant ddefnyddio’r arian ychwanegol hwn. Yr ydym yn ystyried cyflwyno’r buddsoddiad yn raddol dros gyfnod o ddwy flynedd oherwydd mae prosiectau fel y rhain yn cymryd 18 mis i’w cwblhau yn aml. Felly, nid ydym am gyfyngu awdurdodau lleol drwy eu gorfodi i wario’r holl arian mewn blwyddyn. Yr ydym yn bod mor hyblyg â phosibl, ond mae’n swm mawr o arian i’w roi i awdurdod lleol ac yna ganiatáu iddo barhau â’i fuddsoddiad cyfalaf mawr.

Soniodd Janice Gregory am ‘beiriant sbin’ Plaid Cymru. Yr ydym wedi hen arfer â’r peiriant sbin hwnnw yn dweud un peth mewn un rhan o Gymru a rhywbeth arall mewn rhan arall. A gytunwch ei bod yn eironig i Cynog Dafis feirniadu’r defnydd o’r fenter cyllid preifat mewn ysgolion pan fo awdurdod lleol Plaid Cymru yn Rhondda Cynon Taf wedi cyflwyno prosiect Ymgyrch Glyndŵr ar gyfer gwobr adeilad gorau Ailfeddwl am Adeiladu? Cyflwynwyd cynllun adfywio Tredegar Newydd hefyd ar gyfer gwobr adeiladu Ailfeddwl am Adeiladu. Mae’r cynllun hwnnw’n cynnwys yr ysgol newydd yng Nghyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili, sydd hefyd yn cael ei redeg gan Blaid Cymru. Mae’n achos arall o Blaid Cymru’n dweud un peth mewn un rhan o Gymru a rhywbeth arall mewn rhan arall.

Addewais i’r Aelodau y byddwn yn para i’w diweddaru ar sefyllfa cyn waith Allied Steel and Wire. Felly, rhoddaf y datganiad hwn heddiw i nodi’r sefyllfa ar hyn o bryd ar gaffaeliad y cyn Allied Steel and Wire Holdings PLC gan Grŵp Celsa.

Yn fy natganiad ar 15 Hydref, nodais y camau a’r gweithgareddau yr ymgymerodd y Prif Weinidog a minnau â hwy yn ystod y cyfnod o ryddhau datganiad Cadeirydd ASW ar 6 Mehefin 2002, hyd benodiad y derbynwyr ar 10 Gorffennaf. Nid oedd gan y cwmni unrhyw ddewis ond gweithredu ar ôl i’w bancwyr dynnu eu cefnogaeth yn ôl.

Ers hynny, gwnaeth Llywodraeth Cynulliad Cymru a’i hasiantaethau bopeth posibl o fewn y rheolau llym ynglŷn â nawdd y wladwriaeth i gynorthwyo’r rhai a ddioddefodd o ganlyniad i roi ASW yn nwylo’r derbynnydd. Buom yn pryderu’n arbennig am gyn-weithwyr ASW, sydd nid yn unig wedi colli swyddi a oedd yn talu’n dda a phecynnau diswyddo hael, ond sydd hefyd yn parhau i wynebu pryderon mawr ynglŷn â’u cronfa bensiwn.

Cyflwynodd ymdrech fawr Tîm Cymru becyn cymorth tebyg ar gyfer cyn-weithwyr ASW â’r un a dderbyniodd cyn-weithwyr Corus. Yn gyfan gwbl, derbyniodd dros 1,000 o bobl, yn cynnwys cyn-weithwyr ASW, eu gwŷr neu eu gwragedd a chontractwyr rheng flaen, gyngor a chymorth ar ailhyfforddi, buddiannau a chwilio am swydd. Cynorthwywyd llawer i ddechrau ar yrfaoedd newydd lle yr oeddent yn dymuno hynny. Yr oeddem hefyd yn llwyddiannus yn ein cais i Lywodraeth y DU i ymestyn terfyn amser cynllun Budd-daliadau Gweithwyr Haearn a Dur, gan sicrhau drwy hynny fod y rhai a oedd yn gymwys yn gallu hawlio y cyfandaliad a oedd ar gael i weithwyr dur o ganlyniad i ailstrwythuro o fewn y sector. Gwnaethom sicrhau fod pob cymorth arall megis ailhyfforddi a hawliau diswyddo, yn cael eu darparu. Fodd bynnag, gresynwn na allem atal y gwaith rhag cau.

Ar ddydd Llun 11 Tachwedd, cyhoeddodd KPMG—derbynwyr ASW mai Celsa, gwneuthurwr dur mawr o Sbaen, oedd darpar brynwr asedau ASW a’i fod wedi dechrau negodiadau gyda Celsa yn unig. Ar 8 Ionawr, cyhoeddodd KPMG fod Celsa wedi prynu mwyafrif asedau ASW yng Nghaerdydd a rhai o’i asedau yn Sheerness. Fel mae’n digwydd, ar yr adeg hon nid oedd dyfodol chwaer waith Caerdydd yn Sheerness yn ymddangos yn gadarnhaol. Yr wyf yn falch o ddweud bod KPMG ar 22 Ionawr wedi cyhoeddi bod gweddill gwaith Sheerness wedi’i werthu i Thamesteel Ltd—is gwmni a berchenogir yn llawn yn y DU i Ffatri Cynhyrchion Dur Al-Ittefaq o Dammam, Sawdi Arabia. Deallaf y gallai cynhyrchu bariau metel ailddechrau yn Sheerness o fewn wythnosau.

Croesewais gyhoeddiad KPMG ar 8 Ionawr, a gadarnhaodd bod asedau ASW yng Nghaerdydd wedi’u prynu. Cymerodd Llywodraeth Cynulliad Cymru ddiddordeb mawr yn y datblygiad arwyddocaol hwn. Dywedais hefyd mai’r flaenoriaeth gyntaf i Celsa dros y misoedd nesaf fyddai cwblhau cynllun busnes manwl ar gyfer Caerdydd. Nid yw Celsa hyd yn hyn wedi cyhoeddi’r cynllun hwn, ond fe’m calonogir bod uwch reolwyr Celsa wedi pwysleisio mai’r canlyniad a ffafrir ganddynt yw ailagor gwaith Caerdydd.

Yr wyf yn cyd-fynd â’r Prif Weinidog, a ddywedodd ei fod yn parhau’n obeithiol y byddwn, os bydd amgylchiadau’r farchnad yn briodol, yn gweld dychweliad cynhyrchu dur i Gaerdydd yn ddiweddarach eleni. Mae Celsa wedi cadw’r hawl i adleoli peiriannau ac offer mewn mannau eraill, dramor o bosib hyd yn oed, ond ni allaf ond pwysleisio y gall Caerdydd gynnig sylfaen sgiliau o safon sy’n barod ac yn eiddgar i gael ei defnyddio a pharodrwydd y Cynulliad, llywodraeth leol ac asiantaethau sector cyhoeddus i weithio gyda’r cwmni i ail danio’r ffwrnesi.

Rhagwelaf a gobeithiaf y bydd yr elfennau arwyddocaol hyn, ynghyd ag ymrwymiad ariannol mawr Celsa yn barod yn ystod ei negodiadau â derbynwyr ASW a pharatoi ei gynllun busnes, yn y pen draw yn rhwymo Celsa i Gaerdydd. Bydd llawer o gwestiynau anodd o hyd i’w hateb. Gobeithiaf y cânt atebion ffafriol. Yr wyf yn ymwybodol fod gan yr undebau llafur lawer o bryderon; fe’u mynegwyd i mi ac i’r Prif Weinidog mewn sawl cyfarfod. Gobeithiaf y bydd trafodaethau yn gallu digwydd rhwng Celsa a’r undebau llafur ar adeg gyfleus. Gobeithia’r Prif Weinidog a minnau gwrdd ag uwch dîm rheoli Celsa pan ddaw i’r DU yn ystod yr wythnosau nesaf.

Yr ydym wedi cymryd cam arall ar hyd taith atgyfodi cynhyrchu dur yng Nghaerdydd, ond bydd rhwystrau eraill i’w hwynebu yn y dyfodol. Mae cynhyrchu dur yn parhau i fod yn elfen hollbwysig o fywyd Cymru, gan ddarparu swyddi ansawdd da, yn uniongyrchol ac anuniongyrchol, ac mae’r diwydiant yn gyfrannwr sylweddol i economi Cymru.

Carwn yn y fan hon ddweud fod y Prif Weinidog a minnau ddydd Llun yr wythnos hon wedi mynychu seremoni ailgomisiynu ffwrnes chwyth Rhif 5 yng ngwaith Corus Port Talbot. Cyflawnwyd y seremoni agoriadol swyddogol gan Dywysog Cymru a chanmolodd Corus ar y prosiect ailadeiladu cyflym—record byd i adeiladu ffwrnes chwyth. Mynegodd Tywysog Cymru ei gydymdeimlad â theuluoedd y rhai hynny a gollodd eu bywydau ac a anafwyd yn y ddamwain drychinebus ym mis Tachwedd 2001.

Mae penderfyniad bwrdd Corus i ailadeiladu’r ffwrnes ar gost o £75 miliwn yn hollbwysig i weithredu gwaith Port Talbot i’r dyfodol. Mae’r ased hwn i waith Corus, a groesewir yn fawr yn arddangos hyder yn y gwaith ym Mhort Talbot, ei weithlu medrus ac ym mharhad cynhyrchu dur yng Nghymru. Hyderwn y bydd Celsa yn cyhoeddi newyddion calonogol pellach yn yr wythnosau nesaf a gobeithiwn yn fawr y bydd 2003 yn parhau i ddod â newyddion da i bawb sydd â diddordeb yn nyfodol cynhyrchu dur yng Nghymru.

Croesawaf y datganiad hwn ar barhad diddordeb Celsa mewn ailagor cyn-waith ASW yng Nghaerdydd. Croesawaf hefyd y cyhoeddiad bod cyfandaliad wedi ei roi i rai o’r cyn-staff. Byddai’n ddiddorol gwybod faint, ar gyfartaledd, a gafodd y cyn-gyflogeion. Byddai hefyd yn ddiddorol gwybod faint a gafodd y taliad hwn a faint o weithwyr na chawsant y taliad am nad oeddent yn gymwys.

Soniasoch y bydd gwaith Sheerness yn ailagor, sydd yn newyddion da i bobl Sheerness. Hefyd soniasoch y bydd y cwmni newydd yn Sheerness yn cynhyrchu bariau metel. A fydd y cwmni hwn yn cystadlu â gwaith ASW a allai gael ei ailagor o dan Celsa? Mae hynny yn fater o bwys mawr.

Croesawaf fod Celsa yn parhau i weithio ar gynllun busnes manwl, ac mai’r canlyniad a ddymuna yw sefydlu ei fusnes yng Nghaerdydd. Gobeithaf y cawn newyddion buan a da ar hynny. Gall Caerdydd gynnig llawer i Celsa. Mae’r profiad o gynhyrchu dur a’r sgiliau a’r traddodiadau y mae teuluoedd wedi eu meithrin dros y cenedlaethau, ynghyd â’r lleoliad yng Nghaerdydd yn atyniadau mawr. Gobeithiaf y gwnaiff Celsa fynd rhagddo â’i gynlluniau i Gaerdydd.

Yr wyf yn falch y bydd yr undeb yn cwrdd â Celsa. Mae angen i hynny ddigwydd cyn gynted â phosibl fel y gall aelodau undeb gael rhyw gysur ar ôl y disgwyl hir ac ansicr.

O ran hawliau pensiwn cyn-staff Allied Steel and Wire, dylem roi gwahaniaethau plaid o’r neilltu a gweithio fel un i gael y canlyniad gorau posibl i gyn-weithwyr ASW. Pwysaf arnoch, Weinidog, a’r Prif Weinidog, i fynd â’r neges i San Steffan, sef ein bod ni fel Cynulliad Cenedlaethol, am i Lywodraeth y DU weithredu i sicrhau hawliau pensiwn llawn i gyn-staff ASW. Mae’r cyn-gyflogeion hyn yn dwyn achos yn erbyn Llywodraeth San Steffan gan iddo, dyweder, ‘leihau effaith’ cyfarwyddeb Ewropeaidd 1980 ar gyflawni hawliau pensiwn yn achos cwmnïau sy’n mynd yn fethdalwyr. Mae’r ffaith bod pethau wedi mynd mor bell yn drychineb. Dyna pam y pwysaf arnoch, Weinidog, i ddefnyddio’r dylanwad sydd gan y Cynulliad Cenedlaethol o ran y mater hwn, i fynd i Lundain, ac i ddychwelyd a dweud wrthym eich bod wedi siarad â’ch cyd-aelodau yn Llundain ac y gwnânt gyflawni ar y pensiynau hynny. Po gyntaf y daw’r newyddion hwnnw gorau i gyd.

Cyfeiriasoch at gynllun ISERB; yr ydym wedi bod yn ymgyrchu dros achos y rhai a eithriwyd o gynllun ISERB—hynny yw, y rhai a weithiai yn y gwaith hoelion. Buom yn gweithio’n agos gyda’r undeb llafur i gynnwys cynifer o weithwyr y gwaith hoelion â phosibl o gofio yr arferion gwaith hyblyg yn y gwaith. Yn anffodus, oherwydd y ffordd y gweithreda’r cynllun, nid oeddem yn gallu cynnwys gweithwyr y gwaith hoelion yng nghynllun ISERB.

Amser a ddengys pa oblygiadau fydd i ailagor gwaith Sheerness o ran hyfywedd gwaith Celsa Caerdydd yn y dyfodol. Dywedodd Celsa y byddai’n ailagor yn amodol ar amgylchiadau’r farchnad. Mae’r amodau hynny ymhlith y materion y bydd y Prif Weinidog a minnau yn eu trafod gyda’r cwmni pan ddaw i Gaerdydd yn y dyfodol agos.

Mae cyfarfod yr undeb llafur gyda Celsa yn fater yr ydym wedi ei drafod gyda’r cwmni. Apeliwn ar y cwmni i gwrdd â’r undeb, a deallwn ei fod yn fodlon gwneud hynny. Os nad yw’r negodiadau hynny wedi dechrau eto, yna byddant yn digwydd yn fuan.

Mae pob Aelod yn pryderu am fater y pensiynau. Mae’n fater nad yw wedi ei ddatganoli, ond mae’r Prif Weinidog a minnau wedi ei godi gyda’n cyd-aelodau yn San Steffan. Ysgrifennodd y Prif Weinidog at Andrew Smith, yr Ysgrifennydd Gwladol dros Waith a Phensiynau. Mae ASau lleol megis Kevin Brennan a’r AS dros Aberafon, Hywel Francis hefyd wedi dangos diddordeb yn y mater hwnnw. Mae cyflogeion eraill yn wynebu sefyllfa debyg pan fydd cwmnïau yn mynd i ddwylo’r derbynnydd neu i’r wal, ac yr ydym yn pryderu am eu pensiynau hwythau hefyd. Mae Papur Gwyrdd y Llywodraeth ar y diwydiant pensiynau a’r ffordd y mae cynlluniau pensiwn yn gweithredu yn hollbwysig, ac mae’r mater hwnnw’n cael ei ystyried o fewn cylch gwaith y Papur Gwyrdd hwnnw. Byddwn yn parhau i ddadlau dros achos gweithwyr Allied Steel and Wire ac eraill, fel y gwnaethom bob amser.

Yr wyf yn falch y bydd cynhyrchu dur yn ailddechrau yn Sheerness. Ni fyddai’n iawn peidio â dymuno lwc dda i Sheerness.

Gwerthfawrogaf fod yn rhaid ichi ddewis eich geiriau’n ofalus wrth drafod cynlluniau Celsa, hyd nes iddo ei roi ar ei wedd derfynol. Fodd bynnag, pwysaf arnoch i wneud yr hyn a fedrwch i sicrhau fod cynhyrchu dur yn dychwelyd i’r gwaith hwn, yn bennaf oherwydd bod gan etholaeth De Caerdydd a Phenarth y lefel uchaf ond dau o ddiweithdra preswyliol yng Nghymru. Pan fyddwch yn cyfarfod â Celsa yn ystod yr wythnosau nesaf, a wnewch chi bwysleisio yr ewyllys da sy’n bodoli yng Nghaerdydd—o blith yr unedebau llafur, Cyngor Sir Caerdydd, y Cynulliad, chi eich hun a’r WDA—i sicrhau fod y gwaith hwn yn ailagor i gynhyrchu dur?

Rhoddaf yr ymrwymiad hwnnw. Yr ydym bob amser wedi egluro ein bod yn credu bod busnes hyfyw yng ngwaith ASW. Dyna pam y gwnaeth y Prif Weinidog a minnau ymdrech mor fawr i geisio cadw ASW ar agor—yn cynnwys cynnal cyfarfod naw awr yn yr Adran Diwydiant a Masnach y llynedd. Gwnaethom bopeth a allem, o fewn rheolau nawdd y wladwriaeth i barhau â chynhyrchu yn ASW. Yn anffodus, penderfynodd y banciau a’r yswirwyr credyd, oherwydd eu sefyllfa ariannol, beidio â chadw ASW ar agor a bu’n rhaid iddo fynd i ddwylo’r derbynwyr.

Parhawn i siarad â Celsa a’r undebau llafur. Bydd y Prif Weinidog a minnau yn trafod y datblygiadau yn Celsa a Corus gyda’r Cydffederasiwn y Crefftau Haearn a Dur, yn lleol ac ar lefel y DU. O ran neges gadarnhaol, dywedodd KPMG—pan gafodd ei benodi ac ar ôl iddo fod ar waith am rai misoedd—nad oedd erioed mewn unrhyw achos yn y DU o gwmni yn mynd i ddwylo’r derbynnydd wedi cael profiad o ymateb mor bendant ac mor rymus â’r ymateb a gafwyd gan Tîm Cymru. Teimlai ei fod yn derbyn neges gadarnhaol a dyma’r neges y mae Celsa hefyd yn ei derbyn. Felly o fewn cyfyngiadau’r penderfyniad, ac yn dibynnu ar amgylchiadau’r farchnad, yr ydym, fel y dywedodd y Prif Weinidog, yn dawel obeithiol y bydd cynhyrchu dur yn ailddechrau eleni.

Yr wyf yn ddiolchgar ichi, Weinidog, am roi’r newyddion diweddaraf inni ar waith Celsa ac am eich sylwadau am ffwrnes chwyth Rhif 5. Nid oes fawr o ddadl na fydd hanes yn barnu bod 2001 a 2002 wedi gweld tranc y diwydiant dur yng Nghymru. Ar nodyn cadarnhaol, gobeithiaf y bydd y datganiad hwn ac ailagor ffwrnes chwyth Rhif 5 ym Mhort Talbot yn cynnig llygedyn o obaith y caiff tuedd ddinistriol y ddwy flynedd diwethaf ei gwyrdroi.

Soniasoch mai ailagor gwaith Caerdydd yw’r canlyniad a ffefrir gan Celsa. Heb dorri’r cytundeb cyfrinachedd sydd gennych y mae’n siŵr gyda Celsa, pa leoliadau eraill y mae’n eu hystyried? Mae arolwg Cydffederasiwn Diwydiant Prydain a drafodwyd yn gynharach heddiw yn cynnig newyddion pryderus i’r economi yng Nghymru yn gyffredinol. Pan wna Celsa ei benderfyniad busnes, bydd yn ystyried arolygon awdurdodol megis un y CBI er mwyn mesur ffyniant yng Nghymru. Nid yw’n gyfrinach fod y bwlch cyfoeth rhwng Cymru a gweddill y DU yn parhau i ledu. Bydd pob ffactor felly yn cael eu hystyried. O gofio ein bod hefyd yn colli gwneuthurwyr mawr i wledydd y cyn floc dwyreiniol, a allwch ddweud mwy wrthym am rai o’r lleoliadau eraill y mae Celsa yn eu hystyried, fel y gallwn wybod pa gystadleuaeth yr ydym yn ei hwynebu?

A allwch roi’r diweddaraf inni ar gynigion Llywodraeth y DU i adolygu deddfwriaeth bensiwn a pha sylwadau a wnaethoch chi a’r Prif Weinidog ar hynny? A gawsant eu hanwybyddu neu a yw Llywodraeth y DU yn cynnig adolygu’r agwedd hon ar y ddeddfwriaeth, yn arbennig o gofio pan basiwyd y ddeddfwriaeth yn Nhŷ’r Cyffredin iddo gael nid yn unig gefnogaeth Llywodraeth Geidwadol y dydd, ond hefyd gan yr wrthblaid, Llafur?

Ni chytunaf i 2001 weld tranc y diwydiant dur yng Nghymru. Cafwyd anawsterau sylweddol ac, os gwnewch chi ddadansoddiad o’r swyddi a gollwyd ym maes gweithgynhyrchu fesul sector, yna y diwydiant metel a gafodd yr ergyd drymaf. Nid yw hynny’n syndod o gofio’r diswyddiadau yn Corus, cau gwaith Glynebwy, y diswyddiadau yn Llanwern a’r digwyddiadau yn ASW.

Cafwyd anawsterau mawr. Fodd bynnag, manteisiodd y Prif Weinidog a minnau, pan wnaethom fynychu achlysur ailgomisiynu ffwrnes chwyth Rhif 5 ddydd Llun ar y cyfle i siarad ag uwch swyddogion gweithredol Corus, a oedd yn gadarnhaol am ddyfodol y diwydiant dur yng Nghymru. O ran ASW—Celsa bellach—yr oeddem bob amser yn hyderus ei fod yn fusnes hyfyw. Yr oedd ganddo gynnyrch gwifrau dur da ar gyfer y diwydiant adeiladu. Mae marchnad gartref a thramor ar gyfer hynny: er enghraifft, yn Nherfynfa 5 Heathrow a chyswllt twnel rheilffordd y Sianel yn y DU. Dyna pam yr oeddem yn obeithiol, pe na bai ASW yn goroesi, y byddai prynwr yn dod i’r adwy gan y byddai’n gweld ansawdd y cynnyrch a’r galw o ran y farchnad. Yr ydym yn coleddu’r farn honno o hyd. Bydd yn rhaid i Celsa ystyried penderfyniadau cwmnïau eraill yn y DU a mannau eraill. Fodd bynnag, teimlwn o hyd fod marchnad hyfyw i’r cynnyrch gwifrau dur.

O ran pensiynau, yr unig beth y gallaf ei wneud yw ailadrodd yr hyn a ddywedais wrth Owen John: yr ydym wedi cyflwyno sylwadau cryf yn San Steffan yn arbennig i Andrew Smith a’r Adran Gwaith a Phensiynau, am y materion hyn a’r cyflogeion yr effeithir ar eu pensiynau pan fydd cwmnïau megis ASW yn mynd i ddwylo’r derbynwyr neu i’r wal. Ar y cyd ag ASau o Gymru, byddwn yn parhau i roi’r achos o fewn cyd-destun y Papur Gwyrdd. Ar y dechrau cawsom gyfarfodydd a buom yn gohebu ar fater pensiynau ASW, ond byddwn yn gwneud sylwadau ffurfiol yng nghyd-destun y Papur Gwyrdd i godi’r materion, yr wyf yn sicr, sydd o bwys i bawb yn y Siambr hon.

Diolch ichi, Weinidog, am eich datganiad. Yr ydym i gyd yn ymwybodol o’r ansicrwydd a’r pryder a ddaw yn sgîl colli swyddi ac yn gobeithio y bydd canlyniad llwyddiannus i’r gwaith yr ydych chi a swyddogion wedi ei wneud o ran hyn. Gŵyr y rhan fwyaf ohonom yr ymrwymiad a ddangosodd y Llywodraeth bartneriaeth hon a’r WDA mewn cadw swyddi neu gael rhai newydd yn lle’r rhai a gollwyd. Gwn am hynny o ganlyniad i’r hyn a ddigwyddodd yn fy etholaeth. O ran ASW, mae gennyf dri phwynt. Yn gyntaf—[Torri ar draws.] Cofiaf sôn am ddirwy £10 pe bai ffôn symudol yn canu yn y Siambr. Mae’n hen bryd inni dalu i elusen—

Codaf dri mater. Mae’r cyntaf yn ymwneud â’r safle. Cofiaf fod sôn wedi bod am rannu’r safle a gwerthu rhan ohono. Ai dyna’r sefyllfa o hyd? Yn ail, bu problemau gyda phensiynau cyn-weithwyr ASW a oedd wedi ymadael cyn i’r cwmni fynd i ddwylo’r derbynwyr. Beth yw’r sefyllfa ar hyn o bryd? Yn drydydd, pa mor llwyddiannus fu grantiau ELWa i ailhyfforddi y rhai yr oedd eu swyddi o dan fygythiad neu a gollwyd? O ran strategaeth ar ddiwydiannau sy’n crebachu, beth a wneir i archwilio cynaliadwyedd swyddi yn y diwydiant dur fel ein bod yn gallu cynllunio ar gyfer newid yn y dyfodol? Yn olaf, a ydych chi a Llywodraeth San Steffan yn ystyried sut gall y diwydiant sefydlu cronfa wrth gefn, fel y gwneir yn yr Unol Daleithiau? Yno bydd cwmnïau yn talu at gronfa wrth gefn fel y bydd y gronfa honno o leiaf ar gael i gynorthwyo â phensiynau os bydd cwmni yn methu. Dyna’r ffordd ymarferol i ymdrin â’r mater hwnnw.

O ran y safle, yr oedd hwnnw’n benderfyniad masnachol i’r WDA ac ASW a byddaf yn ysgrifennu atoch gyda’r diweddaraf ar hynny. Byddaf hefyd yn ysgrifennu ar fater pensiynau y cyn-weithwyr. O ran grantiau hyfforddi ELWa, yr adborth oddi wrth y cyflogeion a oedd am chwilio am gyflogaeth arall, yw bod cefnogaeth Tîm Cymru, boed hynny drwy ELWa neu Ganolfan Byd Gwaith, wedi bod yn llwyddiannus. Gallwn ddysgu llawer oddi wrth achosion o ddiswyddiadau niferus megis y rhai yn ASW a Corus. Codwyd y mater hwnnw mewn cyfarfod o’r tasglu dur, a gadeirir gan y Prif Weinidog.

Codais y mater hwn, gyda’r undebau llafur a Tîm Cymru, o sut y gallwn ddysgu a sefydlu arfer gorau o ran cefnogi pobl drwy’r broses ddiswyddo, pan fydd diswyddiadau yn anffodus yn digwydd. Yr ydym wedi dysgu sawl gwers ac mae angen inni eu gweithredu. Mae cyngor hyfforddi a gyrfaoedd ymhlith yr agweddau mwyaf pwysig ar y gwersi hynny.

Mae cynaliadwyedd yn hollbwysig. Teimlwn fod dyfodol hirdymor i’r diwydiant dur yng Nghymru, nid yn unig ASW—Celsa bellach—ond hefyd i Corus. Yr ydym yn gweithio gydag Awdurdod Datblygu Cymru, cwmnïau ac undebau llafur i sicrhau y dyfodol hirdymor hwnnw. Nid yw hyn yn ymwneud â phenderfyniadau buddsoddi yn unig, ond cynorthwyo gydag unrhyw hyfforddiant i sicrhau bod y gweithlu yn parhau i feddu ar y sgiliau diweddaraf mewn diwydiant sy’n dechnolegol flaengar.

O ran arian wrth gefn, nid yw hwnnw yn fater a ddatganolwyd. Fodd bynnag mae’r cronfeydd hyn yn cael eu hystyried mewn cysylltiad â’r Papur Gwyrdd. Mae goblygiadau ariannol enfawr i hynny, ond mae’n un o’r pynciau mawr y bydd y Papur Gwyrdd yn mynd i’r afael â hwy. Byddwn yn rhoi sylwadau i’r Llywodraeth ar y Papur Gwyrdd yn sgîl yr hyn a ddigwyddodd yn ASW.

Diolch ichi am eich datganiad, Weinidog. Dylwn ddatgan bod fy nhad, fy mrawd a’i fab yntau oll yn gyn-gyflogeion ASW. Yn ffodus, er bod fy nhad yn rhy hen i weithio bellach, mae fy mrawd wedi llwyddo i ailhyfforddi ac mae ei fab wedi cael un swydd dros dro. Os buom yn llwyddiannus mewn sicrhau swyddi, ac ailhyfforddi cyn-gyflogeion y gwaith, ni fydd gennym ddigon o bobl â’r sgiliau i redeg y gwaith os caiff ei ailagor. Rhaid y bu gan y cwmni lyfr archebion llwyddiannus, nid yn unig o ran y cynnyrch hoelion a’r bariau metel atgyfnerthu ond hefyd mewn bariau gwastad. Beth a ddigwydd i’r farchnad ar gyfer hynny? Yr wyf ar ddeall bod marchnad ar gael i hynny? A wnewch chi adolygu’r methiant? O gofio eich bod â hyder yn y diwydiant—fel minnau—yna oni ddylem fod wedi gallu cymryd camau heblaw am nawdd y wladwriaeth, y sonioch amdano?

Yr ydym wedi teimlo bob amser bod ASW wedi cynhyrchu cynnyrch llwyddiannus, a bod marchnad sylweddol iddo. Yn anffodus, oherwydd eu sefyllfa ariannol, teimlai’r banciau, sefydliadau ariannol ac yswirwyr credyd na allent roi rhagor o gredyd i ASW. Felly, gorfodwyd ASW i fynd i ddwylo’r derbynwyr. O ran adolygu’r methiant, dywedais heddiw, ac ar adegau eraill, ein bod wedi gwneud popeth a allem o fewn rheolau Ewrop ynglŷn â nawdd y wladwriaeth i gefnogi ASW a’i gadw fel busnes hyfyw. Mae rheolau llym ar gymorth ariannol uniongyrchol i’r diwydiant dur. Gwnaethom sicrhau ein bod yn glynu at y rheolau hynny. Cawsom ein beirniadu’n gyhoeddus gan lawer am inni beidio â phlygu’r rheolau, ond teimlem na allem weithredu’n anghyfreithlon. Byddwn yn adolygu popeth o fewn ein gallu i gynorthwyo cwmnïau megis ASW yn y dyfodol, ond rhaid inni weithio yn ôl y gyfraith. Mae cyfyngiadau ar yr hyn y gallwn ei wneud i ddiwydiannau megis dur a glo. Mewn diwydiannau eraill, mae gennym ragor o ryddid.