Ym Mehefin 2001, penderfynodd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ei fod yn dymuno ystyried yn fanwl faterion sy’n ymwneud ag iechyd a lles plant. Buasai’n amhosibl gwneud cyfiawnder â phwnc mor eang yn yr amser a oedd ar gael. Felly, ar ôl ymgynghori’n anffurfiol â gweithwyr proffesiynol a’r sector gwirfoddol yn haf y flwyddyn honno, gwnaethom gyfyngu ar gwmpas yr adolygiad er mwyn canolbwyntio ar wasanaethau ar gyfer plant ag anghenion iechyd arbennig. Ym mis Hydref y flwyddyn honno, gwanethom gyhoeddi ein cylch gorchwyl a mynd ati i ymgynghori’n eang â’r cyhoedd.

Mae plant yng Nghymru’n profi amrediad eang o broblemau iechyd cronig ac anableddau, ond mae rhai materion sy’n gyffredin i lawer. Gwnaethom nodi wyth agwedd allweddol ar y gwasanaeth ar gyfer ymgynghori. Cawsom dystiolaeth gan lawer o rieni a gofalwyr, a hefyd gan ddarparwyr gwasanaethau a grwpiau gwirfoddol. Gwnaeth tua 70 o gyrff ac unigolion anfon eu barn atom yn ysgrifenedig, a gwahoddwyd 19 ohonynt i drafod eu barn gyda’r Pwyllgor. Achubaf ar y cyfle hwn i ddiolch i bawb a roddodd dystiolaeth, boed honno yn ysgrifenedig neu ar lafar. Gwn nad oedd yn hawdd i lawer o’r teuluoedd gael amser i ddod i siarad â’r Pwyllgor am eu profiadau, ond yr oedd eu cyfraniad yn gymorth inni ffurfio darlun o’r hyn a oedd yn digwydd yng Nghymru, a beth a ddylai ddigwydd.

Mae’r materion dan sylw’n ymwneud â mwy nag iechyd a gofal cymdeithasol yn unig, ac ni ellir edrych arnynt ar wahân i faterion addysg a’r gwasanaethau eraill y mae ar y plant hyn eu hangen. Yr oedd ein hadolygiad hefyd yn cynnwys y Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes a’r Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai, a rhoddaf ar gof a chadw fy niolchiadau i Gwenda Thomas a Cynog Dafis a gynrychiolodd fuddiannau eu Pwyllgorau yn ein trafodaethau. Diolchaf hefyd i’r Athro Jo Sibert o adran iechyd plant Ysgol Feddygaeth Prifysgol Cymru a’i dîm o ymchwilwyr am eu gwaith wrth gynhyrchu’r adolygiad o lenyddiaeth i Swyddfa Ymchwil a Datblygu Iechyd a Gofal Cymdeithasol Cymru. Am ei bod wedi cyflwyno ei chanfyddiadau i’r Pwyllgor, yr oeddem ninnau wedi cael budd o’r wybodaeth a’r arbenigedd proffesiynol hwnnw. Gobeithiaf y bydd yr adolygiad o lenyddiaeth, sy’n un sylweddol, yn profi’n ffynhonnell wybodaeth werthfawr, nid yn unig i Aelodau, ond i bawb sy’n gweithio ar faterion iechyd plant.

Nid oes amheuaeth na wnaed llawer o gynnydd yn y gwaith o ddarparu gwasanaethau ar gyfer plant ag anghenion iechyd arbennig a bod mwy o ymwybyddiaeth o’r anghenion hynny. Cafodd y Pwyllgor lawer o dystiolaeth o arferion a ymddangosai’n rhai da ond, gwaetha’r modd, nid oedd y nesaf peth i ddim o ddynodi neu werthuso systematig ar yr arferion hyn, ac nid oedd llawer o ddulliau o’u lledaenu’n rhwydd ychwaith. Yr allwedd i lwyddiant, yn ein barn ni, yw gwell cydlynu ar wasanaethau. Dylai gwasanaethau ganolbwyntio ar anghenion y plentyn a’i deulu. Mae’r cyfyngiadau mewn strwythurau trefniadol anhyblyg yn atal hynny, ac mae’r Pwyllgor yn ceisio sicrhau gwelliannau pellach gan fod gormod o rwystrau o hyd rhwng asiantaethau a ddylai fod yn cydweithio. Drwy ddull gweithredu plentyn-ganolog, ystyrir anghenion y plentyn yn gyfannol a hefyd yng nghyd-destun y teulu ehangach. Dylid helpu brodyr a chwiorydd i ddeall anhwylder eu brawd neu chwaer, gan sicrhau drwy hynny nad yw eu datblygiad a’u perthynas eu hun o fewn y teulu’n dod yn ail. Ceir 27 o argymhellion yn adroddiad y Pwyllgor, a gellid rhoi llawer ohonynt ar waith heb fynd i gostau mawr. Maent yn ymwneud â dulliau gweithio gwell a mwy effeithlon a allai arbed arian ac adnoddau, yn y tymor hwy, a sicrhau y diwellir anghenion teuluoedd cyn iddynt fynd yn rhai argyfyngus.

Tynnaf sylw’n fyr at rai o’n hargymhellion. Yr oedd llawer o bryder ynghylch pwysigrwydd diagnosis cynnar a’r manteision o ymyrryd yn gynnar. Clywsom wahanol farn gan bediatregwyr am werth gwyliadwriaeth gyffredinol ar blant ac yr wyf yn falch bod y Gweinidog, mewn ymateb i’r pryderon hyn, wedi sefydlu grŵp eisoes, o dan arweiniad Prif Swyddog Meddygol Cymru, i ystyried gwyliadwriaeth iechyd plant. Gwnaeth y Pwyllgor argymell y dylai canfyddiadau’r gweithgor gael eu hystyried yng nghyd-destun y fframwaith gwasanaeth cenedlaethol i blant a gwnaethom argymell hefyd y dylai’r byrddau iechyd lleol newydd fod â strategaethau i sicrhau y gellir cael gwasanaethau diagnostig yn gynnar ar gyfer babanod eiddil. Yr oedd tystiolaeth nad oedd y gweithwyr proffesiynol a roddai gyngor a gwybodaeth i rieni ar ôl rhoi diagnosis yn deall bob amser mor anodd ydoedd i rieni amgyffred a deall y wybodaeth a roddid ar adeg sy’n anodd, yn llawn straen ac yn drawmatig yn aml. Teimlem fod ar rieni angen amser i dreulio’r hyn a ddywedid wrthynt, a chyfle i ddychwelyd ar ôl hynny i ofyn rhagor o gwestiynau. Rhaid cynllunio’r dull o roi gwybodaeth ar adeg diagnosis mewn modd gofalus a llawn cydymdeimlad a dylid ei rhoi mewn amgylchedd addas a thrwy’r cyfrwng iawn. Mae angen mwy o hyfforddiant fel bod darparu gwybodaeth yn dod yn rhan annatod o’r broses ddiagnostig ac nid yn rhywbeth y digwyddir meddwl amdano wedyn, sy’n golygu gwthio taflen, a honno wedi dyddio mewn llawer achos, i ddwylo rhiant gofidus.

Yr angen i gydlynu gofal yn effeithiol yw’r mater pwysicaf y gwnaethom ei nodi, o bosibl, a hwnnw yw’r man cychwyn i ymagwedd gyfannol at asesu anghenion y plentyn a’r teulu. Drwy benodi cydlynydd gofal neu weithiwr allweddol yn bwynt cyswllt cyntaf i’r teulu, gellid lleihau’r tyndra a’r rhwystredigaeth a deimlir gan rieni a allai gael eu llethu gan y gormodedd o asiantaethau y maent yn gorfod delio â hwy.

Bydd y rhan fwyaf o Aelodau wedi cael gohebiaeth am brinder mewn gwasanaethau therapi, yn enwedig therapi iaith a lleferydd. Nid yn unig yng Nghymru y mae’r galw am y gwasanaethau hyn ar gynnydd; ceir problemau ledled y DU y mae’n rhaid ymdrin â hwy. Mae arnom angen strategaethau tymor-hir, ond, yn y tymor byr, rhaid i’r Llywodraeth weithio gyda’r proffesiynau hyn i ddarganfod beth y gellir ei wneud i reoli’r gwasanaeth yn fwy effeithiol a chynorthwyo’r therapyddion sy’n ei ddarparu. Gellid ymchwilio i’r posibilrwydd o hyfforddi cynorthwywyr therapi i ddarparu gwasanaethau sylfaenol o dan oruchwyliaeth.

Yr oedd y Pwyllgor o’r farn y gallai’r gwasanaeth nyrsio ysgol fod yn gonglfaen i gynnal y cysylltiadau rhwng y teulu a gwasanaethau iechyd, addysg a gofal cymdeithasol. Gobeithiwn y bydd yr argymhellion yn adroddiad yr Athro y Fonesig Jill Macleod Clark ar nyrsio ysgol yn cael eu gweithredu’n llawn. Mae’r gallu i gael gofal seibiant, yn enwedig ar adegau o argyfwng, yn hollbwysig, ac yr oeddem yn bryderus ynghylch yr amrywiaeth yn y ddarpariaeth ohono ledled Cymru. Mae gofal seibiant yn dod â budd i’r teulu cyfan, ond mae anghenion pob teulu’n wahanol. Tra bo gofal seibiant dros y penwythnos yn werthfawr i rai, mae ychydig oriau i roi rhywfaint o ryddid i rieni yn gallu bod o gymorth mawr iawn i eraill. Nid yw’r hyn sy’n addas i un teulu yn addas i un arall o reidrwydd. Mae’n hollbwysig cael hyblygrwydd yn y ddarpariaeth o ofal seibiant.

Yn ystod ein hymchwiliad, ymwelodd aelodau’r Pwyllgor â sawl cynllun sy’n darparu cyngor a chymorth i deuluoedd. Yr wyf yn falch ein bod wedi gallu dychwelyd i’r clwb gweithgareddau anghenion arbennig ym Margam ychydig cyn y Nadolig i lansio ein hadroddiad yn ffurfiol. Mae cyrff o’r fath yn wirfoddol, ac mae eu llwyddiant yn ganlyniad i benderfyniad ac ymroddiad eu haelodau, y mae gan lawer ohonynt blant ag anghenion arbennig eu hunain. Byddem yn falch pe byddai awdurdodau lleol ledled Cymru’n cynorthwyo canolfannau tebyg. Mae materion sy’n ymwneud â darparu offer yn peri gofid i lawer o deuluoedd. Weithiau bydd y plentyn wedi mynd yn rhy fawr i’r offer cyn eu danfon hyd yn oed. Yr ydym yn argymell y dylai’r asiantaethau statudol gyfuno eu cyllidebau offer, y rheolaeth ar eu storfeydd a’r defnydd o offer. Wedi i angen y cleient am yr offer ddod i ben, dylid eu trosglwyddo’n gyflym i rywun a allai eu defnyddio.

Yr ydym yn croesawu’r camau a gymerir i ddod ag addysg anghenion arbennig i addysg y brif ffrwd. Serch hynny, dylid monitro gwasanaethau anghenion arbennig yn ysgolion y brif ffrwd yn fanwl. Yr ydym yn argymell y dylai’r fframwaith gwasanaeth cenedlaethol i blant gynnwys adran fanwl ar anghenion addysg ac iechyd arbennig. At hynny, dylid rhoi cyfrifoldeb i aelod o bob bwrdd iechyd lleol dros wasanaethau a hawliau plant.

Yn olaf, cyfeiriais yn gynharach at yr angen i werthuso a lledaenu arferion da a gwybodaeth. Credwn y dylai ac y gallai’r fframwaith gwasanaeth cenedlaethol fod yn fodd i gyflawni hynny. Fel Cadeirydd y Pwyllgor, edrychaf ymlaen at gael ymateb llawn gan Lywodraeth Cynulliad Cymru. Gobeithiaf, yn y blynyddoedd sydd i ddod, y bydd y Pwyllgor Pwnc priodol—pwy bynnag fo’i Gadeirydd a’i aelodau—yn edrych yn ôl ar yr adroddiad hwn ac yn ei ddefnyddio’n fodd i werthuso gweithrediad a chynnydd y Cynulliad yn y maes arbennig hwn.

in Welsh I thank everyone who was involved in this review of services for children with special health needs. I also thank the children and parents who have battled for years with a system that can appear unsympathetic, cold and distant. I thank all the associations and individuals in the field who presented evidence, my fellow Members, and the clerk and deputy clerk of the Health and Social Services Committee for their thorough and purposeful work at all times.

in Welsh Children with special health needs are defined as children who are physically impaired, have chronic or complex medical conditions, or have emotional, behavioural or learning difficulties. The field is broad and the challenge is huge.

in Welsh One perception that led the Committee to establish this review was that, when a diagnosis is made in one sector, such as the health service, but the treatment occurs in a different sector, for example, education, then, almost without exception, there is a shortage of services and insufficient co-ordination of those services. In addition, there is a shortage of key staff members, such as speech therapists, who can speak Welsh.

in Welsh As the review proceeded, the concerns regarding these services were confirmed. Many themes frequently came to the fore: the importance of early diagnosis—no diagnosis, no help. Other themes were the advantage of having a key worker, as we heard, and the essential importance of the co-ordination of services across the different boundaries, such as those between health and eduation services and between services for children and adults. Another issue was the pressing need to recruit and retain staff such as speech therapists, school nurses and so on. Another theme was the need for much more respite care and more flexibility in the provision of respite care and the need for prompt provision of the necessary equipment, as Kirsty said. There is also a need for prompt assessments and for adaptations and similar assistance to be provided early on, and not after months or years of delays and battling for justice on the part of the parents.

in Welsh There is also a need to review the provisions of legislation on disabled facilities grants. Recommendation 17 in the report notes that our local authorities—as Kirsty said—should support the special needs advice and support centres so that they can provide services to children and support for carers and families. There are particular examples, as we saw, in Torfaen and Margam.

yn Saesneg Dro ar ôl tro cyfeiriwyd at yr angen dybryd am ddiagnosis cynnar er mwyn cael gwasanaeth. Materion eraill a gododd yn aml oedd y pwysigrwydd o gael gweithiwr allweddol i arwain y teulu drwy’r dryswch biwrocrataidd, y pwysigrwydd o gydlynu rhwng gwahanol ryngwynebau fel iechyd ac addysg, yr angen i ddatblygu rhagor o wasanaethau, ym maes therapi lleferydd, er enghraifft, a phwysigrwydd gofal seibiant. Rhoddwyd pwyslais ar y themâu hynny dro ar ôl tro yn yr adolygiad a daethant i’r golwg yn aml hefyd yn fy mag llythyrau. Ddydd Gwener diwethaf, cyfarfûm â mam plentyn naw mlwydd oed sydd â syndrom Asperger. Fel y gwyddom, mae anhwylderau yn yr amrediad awtistiaeth yn mynd yn fwyfwy cyffredin, ac eto gwelir bod rhieni’n teimlo’n wirioneddol ddig a rhwystredig o orfod brwydro’n barhaus am wasanaethau i’w plant. Mae angen dybryd am ddatblygu gwasanaethau awtistiaeth yng Nghymru. Profir anawsterau o hyd wrth gael diagnosis o awtistiaeth, ac os na cheir diagnosis, ni cheir cymorth, sy’n golygu na cheir datganiad ac, ym mhrofiad y fam hon, ni cheir cymorth ar ôl cael diagnosis ychwaith. Yr oedd dicter gwirioneddol yn y cyfarfod ddydd Gwener diwethaf oherwydd y diffyg cydlynu rhwng asiantaethau. Y rheswm am hynny yw nad yw awtistiaeth wedi dod i sylw’r un adran o Lywodraeth, i bob golwg, er gwaethaf y cynnydd arswydus yn y nifer sydd â’r anhwylder hwn. Mae’r materion hyn yn gyffredin i lawer o’r gwahanol anhwylderau a drafodwyd yn yr adolygiad hwn o’r ddarpariaeth ar gyfer plant ag anghenion iechyd arbennig. Yr oedd yr adolygiad yn un eang a chynhwysfawr, a golygodd lawer o waith caled gan lawer o bobl. Yn ogystal â’r 27 argymhelliad, mae wedi creu disgwyliad o weithredu. Mae’r disgwyliad hwnnw’n ffrwyth blynyddoedd o ddicter a rhwystredigaeth ar ran y teuluoedd yr effeithir arnynt. Rhaid troi’r disgwyliad hwnnw’n ewyllys gwleidyddol ac yn adnoddau i reoli newid yn effeithiol ym mywydau plant ag anghenion iechyd arbennig, eu teuluoedd a’u gofalwyr yng Nghymru.

Yr wyf finnau’n diolch i’r rhai a weithiodd yn galed i gynhyrchu’r adroddiad hwn. Mae hyn yn hollbwysig os ydym i sicrhau y bydd y genhedlaeth nesaf o blant yn iachach na’r un bresennol. Mae’r adroddiad yn ymdrin â llawer o faterion. Canolbwyntiaf yn fyr ar y cysylltiad rhwng iechyd plant a thlodi ymysg plant, ac, yn benodol, mater pwysau geni isel.

Mae effeithiau pwysau geni isel yn parhau drwy gydol oes rhywun, a rhaid inni wneud rhagor i fynd i’r afael â’r mater hwn. Mae pwysau geni isel yn gysylltiedig ag iechyd gwaeth nid yn unig yn ystod plentyndod, ond drwodd i oedoliaeth hefyd. Mae plant a aned i famau yn y dosbarthiadau cymdeithasol tlotach yn 25 y cant yn fwy tebygol o fod â phwysau geni isel. Mae hefyd yn 45 y cant yn fwy tebygol y bydd babanod a enir i famau sengl, hynny yw, babanod y mae eu tadau’n absennol pan gofrestrir yr enedigaeth, yn rhai â phwysau geni isel. Genir tua 1,400 o fabanod sy’n llai na 2.5 pwys bob blwyddyn. Genir 14,000 o fabanod pellach sydd â phwysau geni rhwng 2.5 pwys a 4.5 pwys. Mae’r babanod hynny’n profi problemau iechyd penodol yn yr oed hwnnw, ond maent hefyd yn mynd ymlaen i ddatblygu problemau iechyd pellach neu luosog drwy gydol eu plentyndod ac i’w hoedoliaeth gynnar. Mae mamau plant â phwysau geni isel yn ifanc ac yn ddibrofiad yn aml ac maent yn annhebygol o allu cyfuno cyflogaeth a gofalu am blentyn eiddil neu sâl. Mewn geiriau eraill, mae’r bobl hyn ar fin cael eu hallgáu’n gymdeithasol. Gobeithiaf y bydd yr adroddiad hwn yn ysgogi camau i wella iechyd mamau a’u plant. Rhaid inni ddechrau gyda’r mamau. Rhaid inni roi pwyslais cadarnhaol ar bwysigrwydd lles y fam. Fel y mae adroddiad Peter Townsend wedi dangos yn eglur, ni all y gwasanaeth iechyd ddatrys y problemau hyn ar ei ben ei hun. Er hynny, mae meysydd lle y gallem gael effaith.

Credaf y gall y GIG a’r byrddau iechyd lleol ymgymryd â’r rôl honno. Rhaid inni wynebu’r her o ymateb yn well i anghenion lleol. Fodd bynnag, rhaid inni edrych y tu hwnt i hynny hefyd a defnyddio’r arian ar gyfer ardaloedd Cymunedau yn Gyntaf i gydlynu’r camau a gymerir ac annog aelodau o’r gymuned i gyfrannu at leihau problemau fel pwysau geni isel. Ceir ymyriadau sy’n canolbwyntio ar ymddygiad neu alluogi. Rhaid inni adeiladu ar sail y rhain a mynd â’r bobl hynny gyda ni wrth wneud hynny. Cymeradwyaf i chi, fel y gwnaf bob amser, yr hyn a ystyriaf yn gyflawniad mwyaf yn y ward Cymunedau yn Gyntaf yn fy etholaeth i, sef y fenter bwyd gydweithredol. Os gallem sefydlu mentrau bwyd cydweithredol ledled Cymru, cyfrannai i ryw raddau at ddatrys y problemau hyn.

Yr wyf yn falch o gymeradwyo’r adroddiad hwn, a gefnogwyd gan yr holl bleidiau yn y Pwyllgor, i’r Cynulliad. Cawsom lawer o gymorth yn y broses o’i lunio gan yr ysgrifenyddiaeth. Fodd bynnag, ar bob cam, ystyriwyd syniadau pob aelod o’r Pwyllgor a gwnaethom fyfyrio’n ddwys ynghylch y dystiolaeth a gawsom. Mae ansawdd yr adroddiad yn ganlyniad yn bennaf i eglurdeb a chryfder y dystiolaeth a gyflwynwyd, yn uniongyrchol yn y Pwyllgor a thrwy nifer o ymweliadau safle. Gwnaed argraff ar y rhai ohonom a aeth ar yr ymweliadau safle gan yr hyn a welsom, gan ymroddiad rhieni a gofalwyr a chan eu galwadau rhesymol am lefel ddigonol o gymorth. Nid af drwy’r materion y cyfeiriwyd atynt eisoes, ond gwnaed argraff arnaf gan y dystiolaeth i’r angen am weithwyr allweddol. Mae’r rhedeg o gwmpas a brofir gan lawer pan gânt eu taflu’n sydyn i rôl ddwys o ofalu am blentyn sydd ag anghenion cymhleth yn gallu peri digalondid.

Gwnaed argraff arnaf hefyd gan yr alwad am fwy o weithio ar y cyd. Gwn ein bod yn hyrwyddo hynny, yn ogystal â hyblygrwydd drwy gyfuno cyllidebau a rheoli storfeydd offer, er enghraifft, ond mae llawer i’w wneud eto. Mae arnom angen gweithio llawer mwy clyfar. Nid yr adnoddau cyffredinol yw’r hyn sydd dan sylw; yn wir, pe byddem yn ychwanegu at yr adnoddau presennol sydd ar gael heb fynd i’r afael â’r heriau trefniadol, byddai diffygion gennym o hyd. Rhaid inni fynd i’r afael â hynny. Rhaid gwella cyflwr y gwasanaeth nyrsio ysgol hefyd a rhaid inni roi adroddiad cynhwysfawr y Fonesig June Clark ar waith.

Dymunaf ganolbwyntio ac ymhelaethu ar fater y mynediad i addysg cyn-ysgol ar gyfer plant ag anghenion iechyd arbennig. Un cam gwirioneddol ymlaen yn y blynyddoedd diwethaf yw bod plant yn cael yr hawl i addysg cyn-ysgol. Mae hynny o gymorth mawr i rieni, y mae llawer ohonynt am gyfuno cyfrifoldebau gofal â swydd, ac mae’n rhoi mwy o seibiant iddynt os oes angen arbennig gan y plentyn y maent yn gofalu amdano. Fodd bynnag, yr oedd yn amlwg o’r dystiolaeth mai po fwyaf cymhleth y mae anghenion eich plentyn, lleiaf tebygol ydyw y caiff y plentyn hwnnw unrhyw lefel o addysg cyn-ysgol. Mae hynny’n gwbl wrthnysig ac yn mynd yn groes i’r contract a ddylai fod, yn fy marn i, rhwng cymdeithas a’r rhieni a gwarcheidwad cariadus hynny sy’n ymgymryd ag ymrwymiadau gofal yn siriol ac yn gariadlon. Mae arnynt angen eu cynnal yn y rôl honno ac nid eu llyncu’n llwyr gan y cyfrifoldebau hyn oherwydd fel arall byddant wedi blino’n lân a byddant yn colli eu bywyd ehangach a’u gallu i ofalu am blant eraill yn y teulu. Ni ellir cynnal y berthynas ofalgar mewn sefyllfa sy’n peri’r fath straen. Rhaid inni ailystyried mater y rhieni a’r plant mwyaf anghenus nad ydynt yn cael gofal neu’r gallu i gael addysg cyn-ysgol.

Canmolaf Gadeirydd y Pwyllgor ar ei dull o’n harwain yn y gwaith hwn. Mae’r adroddiad o ansawdd da. Cymer ei archwilio’n fanwl ac yr wyf yn siŵr y bydd ymateb y Weithrediaeth i’w argymhellion yn gadarnhaol ar y cyfan. Mae’n adroddiad rhesymegol ac yn amgenach na rhestr o ddymuniadau: mae’n ceisio mynd i’r afael â’r mater dan sylw. Efallai ein bod yn mynd braidd yn ysmala neu’n bryderus ynghylch ein tynged wrth inni ddynesu at ddiwedd y Cynulliad cyntaf hwn, ond wrth edrych yn ôl, mae dwy agwedd ar waith y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn dod i’r amlwg. Y rhain yw’r adroddiad a’r ymchwiliad i sefydlu swydd Comisiynydd Plant Cymru a’r adroddiad hwn ar blant ag anghenion iechyd arbennig o gymhleth. Cymeradwyaf yr adroddiad hwn i’r Cynulliad er mwyn iddo gael ei sêl bendith.

Yr wyf yn falch o weld yr adroddiad hwn, a chanmolaf y Pwyllgor ar ei waith, yn enwedig mewn cysylltiad â therapi iaith a lleferydd. Gwn y bydd y Gweinidog yn gwrando’n astud gan ei bod wedi ymrwymo i wella bywydau plant a rhoi iddynt y therapi y mae arnynt ei angen. Yr wyf wedi siarad am y mater hwn nifer o weithiau yn y Siambr hon, ac ni allaf bwysleisio ddigon mor ddifrifol yw’r diffyg darpariaeth o therapi iaith a lleferydd ledled Cymru. Gwn, fel y dywedodd Kirsty Williams, ei fod yn fater sy’n effeithio ar y DU gyfan, ond mae’n broblem mor fawr yng Nghymru bellach—clywsoch y dywediad ‘dim diagnosis, dim triniaeth’ yn gynharach—fel bod arnom angen tasglu argyfwng i ymdrin â hi. Rhaid inni fynd i’r afael â hyn gan fod amser yn mynd heibio yn achos y bobl ifanc hyn. Os ydych yn byw mewn cymuned ddifreintiedig, ac wedi’ch allgáu o lawer o’r hyn y mae pobl eraill yn ei gymryd yn ganiataol, y peth olaf yr ydych am ei gael—ond yn gorfod ei wynebu mewn llawer achos—yw gorfod mynd drwy’ch bywyd â’r broblem o fethu â sgwrsio â’ch cyd-ddyn. Os nad ymdriniwn yn effeithiol â’r problemau hyn, bydd y plant ifanc hyn yn wynebu rhwystr ar hyd eu hoes.

Ym Mehefin 2002, ledled Gwent, yr oedd 2,000 o bobl ifanc wedi disgwyl am fwy na dwy flynedd am apwyntiad i weld therapydd iaith a lleferydd. Yr wyf yn falch bod y Pwyllgor wedi tynnu sylw at y prinder o therapyddion yng Nghymru. Ceir therapyddion â llwyth achosion o 141 o bobl, ar gyfartaledd, o’i gymharu â’r nifer o 44 a argymhellir. Mae hynny’n frawychus. Nid oes gobaith i’r therapydd ddelio â hynny. Gadewch inni beidio ag anghofio ychwaith y rhai sy’n dymuno sgwrsio drwy gyfrwng y Gymraeg. Mae therapyddion lleferydd Cymraeg yn brin fel aur. Mae honno’n broblem fawr arall.

Edmygaf waith y Pwyllgor, ond rhaid inni fynd i’r afael â’r broblem hon heddiw. Gobeithiaf y bydd y Gweinidog yn ystyried yn ofalus a oes arnom angen tasglu argyfwng. Nid yw’r broblem yn diflannu mewn mannau fel Blaenau Gwent. Gallem fod wedi cael canolfan I CAN, yr oeddwn i’n edrych ymlaen ati ac a gefnogwyd gan gyngor sir Tor-faen a chyngor Blaenau Gwent, ond nid gan Awdurdod Iechyd Gwent ac Ymddiriedolaeth Gofal Iechyd Gwent, gwaetha’r modd, ac mae’r plant sy’n dioddef gan y namau hynny ar eu lleferydd ac sydd ag angen cymorth wedi colli’r cyfle hwnnw. Mae eu rhieni’n teimlo weithiau eu bod wedi’u hanghofio am nad yw’r system yn gweithredu fel y dylai. Gan hynny, croesawaf yr argymhelliad yn yr adroddiad y dylid sefydlu canolfannau cymorth a chyngor anghenion arbennig ym mhob ardal. Mae hynny’n gadarnhaol, fel y mae’r materion eraill a grybwyllwyd, fel penodi aelod o fwrdd iechyd lleol i fod yn gyfrifol am wasanaethau iechyd plant—math o gefnogwr ym mhob ardal—gan fod llawer o’r problemau anatyniadol mewn bywyd yn cael eu hanwybyddu’n aml.

Yr ydym yn sôn am leiafrif bach, ond mae methu â sgwrsio â’ch cyd-ddyn yn broblem fawr. Dyna ganlyniad peidio â darparu therapi iaith a lleferydd effeithiol. Adroddiad pwysig yw hwn, sy’n dangos y cyfeiriad iawn i ni. Hyderaf yn fawr y bydd y Gweinidog yn gallu bwrw ymlaen â hyn a chael effaith bendant ar y broblem ddifrifol hon o’r diffyg cyfle yng Nghymru i bobl ifanc gael y therapi iaith a lleferydd y maent yn ei haeddu, ac i’r rhieni gael y cymorth y mae arnynt ei eisiau a’i angen.

We are asked to note a report that reminds us that, after almost four years of a Labour Government in the Assembly, there are deficiencies and obvious weaknesses in the services that are offered to children with special health needs. The failure to provide effective, co-ordinated and reliable services after a full Assembly is sure to be a disappointment for children and their families, the key workers, and everyone else who has worked so hard to draw the attention of the Minister and all Assembly Members to the obvious deficiencies in the service. There are references to good practice, but they are scarce. This is another report to add to the pile that the Government has already published on the same subject. What happened to the strategy, launched in September 2001, on child and adolescent mental health service, ‘Everybody’s Business’?

That strategy made several recommendations that are also made in this report, namely focusing the service on the child, assessing the needs of the whole of Wales and ensuring effective co-operation between agencies. We have heard it all before. Another report was published, ‘Fulfilling the Promises’, which was welcomed in Plenary on 4 July 2002, and which led to another report in north Wales, namely, ‘Draft Strategy for Children and Adults with Learning Disabilities in North Wales’. Once again, there is a promise that improvements will be made but there is no strategy in the true sense of the word with a timetable of targets and money allocated for them.

All these reports, and others, are a symptom of political mental illness—what is called ‘analysis paralysis’. This illness makes the Government and its fellow-patients, the Liberal Democrats—as they always insist on claiming the credit—analyse everything, but change nothing in the end. On top of that, many of the important recommendations that are referred to in the report will certainly be lost in the other unnecessary analysis that is happening, which is the wholesale restructuring of the health service.

This report refers to special needs in relation to education. How exactly will any Minister respond to the recommendation that parents should be allowed to choose a suitable school for their child? Are we referring to special schools, or to mainstream schools? How on earth can you expand the choice for parents, while special schools are either closing or are in the process of being adapted for children with behavioural problems? How many special schools for the partially blind or deaf do we have in Wales at the moment? How can any Minister satisfy this demand to be able to choose schools under such circumstances when we are undermining our present resources? What provision will be available to increase the number of therapists—to which Peter Law referred—especially those who work through the medium of Welsh? This situation is just as complex today as it was four years ago. The same is true in terms of dyslexic needs.

Once again, I have no difficulty in noting this report, which reminds us vividly of our desperate situation in such a crucial field—and I am grateful for this report. However, when will we have the pleasure of noting a strategy by the Government of Wales that states what improvements we can look forward to, when they will be delivered, and how much money will be allocated for them, to help children who have special health needs and who are suffering under the present service, as this report reminds us?

Yr wyf finnau’n croesawu’r gwaith yn y maes pwysig hwn, a welir yn yr adroddiad hwn. Yr wyf hefyd yn falch i’r dystiolaeth gael ei chasglu o blith amrediad mor eang o unigolion a chyrff.

Soniodd Kirsty am aros am ddiagnosis, sy’n brofiad dirdynnol ar unrhyw adeg, hyd yn oed ar eich cyfer eich hun. Fodd bynnag, mae aros am ddiagnosis pendant ar gyfer plentyn sydd o dan eich gofal yn sicr o fod yn waeth byth. Gallai’r straen anorfod gael ei ddwysáu gan deimladau eraill, yn enwedig rhai mwy personol, yn ôl yr achos penodol. Gan hynny, mae’r argymhelliad am yr angen am breifatrwydd, sensitifrwydd, a diogelu amser ar gyfer y drafodaeth ddechreuol, a grybwyllir yn y ddogfen, yn un pwysig. Yn ogystal â hynny, rhaid rhoi gwybodaeth mewn iaith sy’n ddealladwy i’r rhai sy’n gofalu am y plentyn ac, os yw’n berthnasol, y plentyn ei hun.

Mae’r ymateb yn syth ar ôl clywed diagnosis yn amrywio, ond rhaid cael cyfleoedd ar ôl hynny i rieni ofyn cwestiynau a siarad yn hirfaith ag ymarferwyr iechyd sydd â gwybodaeth briodol cyn gynted ag y byddont yn barod. Oherwydd y pryder ynghylch y diagnosis mae’n bosibl na fyddant yn amgyffred popeth ar unwaith, ac mae angen amser i fyfyrio. Gallai fod yn syniad da cynnig cyngor cynhwysfawr ar ffurf ysgrifenedig ac/neu weledol, y gellir troi’n ôl ato mewn amgylchoedd mwy cartrefol. Efallai y byddai’n well byth cael rhif cyswllt fel y gall y rheini sydd â phrofiad personol neu broffesiynol o’r diagnosis penodol wrando neu siarad yn gyfeillgar â’r rhai y mae eu hanwyliaid newydd gael diagnosis o’r broblem dan sylw. Mae argymhellion 6 a 7 yn ymdrin â hyn, ond nid ydynt mor bendant ag y dymunwn.

Mae David wedi sôn eisoes am yr angen am weithwyr allweddol. Pan siaradaf â rhieni y mae eu plant ag anghenion iechyd arbennig, sy’n gofyn cyfraniad gan sawl asiantaeth, gellir sylwi bod y rhai y dynodwyd gweithiwr allweddol neu gydlynydd ar eu cyfer yn fuan, yn teimlo bod ganddynt fwy o reolaeth a chysylltiad, a’u bod yn gallu ymdopi ac ymaddasu’n well na’r rhai sydd heb un. Yr wyf yn gadarn o blaid defnyddio cofnodion a ddelir gan rieni. Mae’r rhain yn galluogi rhieni, ac yn hwyluso rhannu gwybodaeth rhwng asiantaethau. Mae enghreifftiau rhagorol o weithio ar y cyd rhwng asiantaethau, a dylid lledaenu enghreifftiau o arfer da bob amser. Fodd bynnag, yn yr un modd â chofnodion a ddelir gan rieni, yr un a ddylai—ac sydd—yn elwa’n bennaf yw’r plentyn, er bod manteision yn sgîl hynny i’r asiantaethau sy’n gysylltiedig.

Tynnwyd sylw at wasanaethau gofal seibiant hefyd. Yn ôl y llythyrau a dderbyniaf, ymddengys bod problemau wrth gael mynediad iddynyt. Mae rhieni’n eu gwerthfawrogi, ond weithiau maent yn cael fod y mynediad iddynt yn gyfyngedig, ac nad yw natur y gwasanaethau a gynigir yn addas bob tro i’w hanghenion penodol hwy neu anghenion eu plentyn. Yr wyf yn cydnabod, fel y gwnaeth eraill, fod galwadau mawr ar y gwasanaethau hynny, ond mae taer angen amdanynt. Y brif broblem y deuthum i ar ei thraws, yn ogystal â nifer y gwasanaethau sydd ar gael, yw’r hyblygrwydd sydd ei angen i ateb y galwadau amrywiol. Nid ychwanegiad yw gofal seibiant, mae’n hanfodol er mwyn iechyd rhieni a brodyr a chwiorydd, ac yn caniatáu iddynt gael eu cefn atynt a pharhau â’u cyfrifoldebau gofal.

Yr wyf finnau’n croesawu barn y Pwyllgor y dylai argymhellion adroddiad yr Athro Clark ar y gwasanaeth nyrsio ysgol gael eu gweithredu. Gellid honni fy mod yn dweud hynny am i mi weithio gyda June Clark am sawl blwyddyn. Fodd bynnag, bydd yr argymhellion yn yr adroddiad hwnnw ar y gwasanaeth nyrsio ysgol yn dod â budd nid yn unig i blant sydd ag anghenion iechyd arbennig, ond i bob plentyn. Yr oedd yn amlwg drwy gydol yr adolygiad fod taer angen ymchwil fanylach a mwy penodol ar arferion gweithredol fel y gellir creu cronfa ddibynadwy o wybodaeth ddilysedig a’i defnyddio i oleuo ymarfer sy’n seiliedig ar dystiolaeth. Bydd hyn yn helpu ymarferwyr yn yr holl wasanaethau ac asiantaethau perthnasol i ddatblygu eu gwybodaeth a’u sgiliau ymhellach, ac i barhau i ddarparu gofal o’r ansawdd gorau ar gyfer plant ag anghenion iechyd arbennig.

Nid wyf yn aelod o’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, ond yr wyf yn llawn edmygedd o’i adroddiad, a llongyfarchaf ei aelodau ar ddod ag argymhellion tra pherthnasol gerbron. Fel rhan o’m dyletswyddau fel Aelod Cynulliad, bu’n fraint cael hybu ymwybyddiaeth o amrediad eang o anableddau, ac awtistiaeth yn enwedig, sy’n dod yn gyffredin iawn, gwaetha’r modd.

Trafodaf innau hefyd argymhellion 6 a 7, sy’n ymwneud â darparu gwybodaeth. Fel y dywedodd siaradwyr blaenorol, mae’r argymhellion hyn i’w croesawu, ond efallai fod angen eu cryfhau ymhellach—mae’n siŵr y bydd Cadeirydd y Pwyllgor yn ystyried hynny ymhellach. Mae hawl gyfreithiol i gael datganiad—cyfeiriaf y sylw hwnnw at awdurdodau lleol yn bennaf. Nid yw’n warthnod; mae’n fodd i gael gwasanaethau arbenigol. Mae argymhelliad 12 yn cydnabod y prinder dybryd o therapyddion lleferydd. Byddai’n dda gennyf gael sicrwydd gan y Gweinidog y bydd yn ystyried hyn, yn enwedig y ffaith y dylai’r therapyddion lleferydd hynny fod yn sensitif i ddiwylliant ac iaith.

Ynghylch darparu offer, synnais yn fawr nad oedd mwy o fanylion am hynny, o ystyried amrediad ac amrywiaeth yr offer a ddarperir. Fel Cadeirydd y Pwyllgor Addysg Cyn-16 gynt, yr oedd gennyf feddwl mawr iawn o’r gwasanaeth a ddarperid yn Ysgol Arbennig Trinity Fields yng Nghaerffili, ac eto yr oedd y gwasanaeth mewn ysgol anghenion arbennig yn Hwlffordd, a ddarperid yn gariadlon ac yn frwdfrydig iawn, yn amaturaidd, a dweud y gwir. Gwn y bydd y Gweinidog yn ailystyried hynny. Ynghylch argymhelliad 26, sy’n disgrifio’r cyfundrefnu ar arferion, fel y mae fy nghyd-Aelod wedi dweud yn aml, hyderir y bydd yr arfer gorau’n arfer arferol.

Yr wyf finnau hefyd yn croesawu’r adroddiad hwn i helpu plant a phobl ifanc ag anghenion addysgol arbennig a heriau o ran eu hymddygiad, a’u teuluoedd, drwy gyfrwng y Gymraeg a’r Saesneg.

Ym mis Gorffennaf 2002, canfu adroddiad y Comisiwn Archwilio nad yw anghenion plant sydd â’r anghenion addysgol arbennig mwyaf difrifol yn cael eu diwallu mewn llawer achos gan y system ddrud, fiwrocrataidd ac araf a geir ar hyn o bryd. Dywedodd fod gan un o bob pump o blant ryw fath o angen addysgol arbennig, yn amrywio o ddyslecsia cymedrol i broblemau ymddygiadol i anhwylderau meddygol cymhleth. Yn y rhan fwyaf o achosion, ymdrinnir â hyn mewn ysgolion, ond mae ar rai angen mwy na’r hyn y gall eu hysgol ei ddarparu, fel y darganfûm wrth deithio o gwmpas yn trafod rhai 14 i 16 mlwydd oed a oedd yn tangyflawni yn y Gogledd, cyn dod yn Aelod o’r Cynulliad. Galwodd adroddiad y Comisiwn Archwilio am adolygiad annibynnol ar lefel uchel o’r system yng Nghymru a Lloegr.

Ceir pocedi o arfer da ledled Cymru, ond rhaid gwneud mwy i sicrhau bod y teuluoedd hyn yn cael y gwasanaethau gorau, o’r diagnosis dechreuol drwodd at drawsnewid esmwyth i wasanaethau ar gyfer oedolion. Yr unig fodd i gyflawni hynny yw drwy rannu arferion da dilysedig, a gweithio cydlynol rhwng y gwahanol asiantaethau a’r teuluoedd a’r gofalwyr. Ar sail yr adroddiad rhagorol hwn i’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, mae’r arferion hyn, y tynnwyd sylw atynt, ond y gwnaf frysio drwyddynt, yn cynnwys cydlynu iechyd, addysg a swyddogion ac asiantaethau eraill o’r lefel leol i’r lefel genedlaethol—ac i San Steffan pan fo’n briodol. Bydd hyn o gymorth i sicrhau, ymysg pethau eraill, y bydd anghenion arbennig yn cael eu darganfod yn gynnar a’u trin yn y modd gorau posibl a hynny mor gyflym ac effeithiol ag y gellir. Byddant hefyd yn cynnwys adborth ac ymgynghori wrth lunio a gweithredu polisi gyda’r rhieni a’r ymarferwyr sy’n ymwneud â gofal plant o ddydd i ddydd i sicrhau bod gweithgareddau’r Llywodraeth yn targedu anghenion teuluoedd, plant ac ardaloedd penodol. Maent hefyd yn cynnwys sicrhau bod gwasanaeth gweithwyr allweddol yn pennu un i weithredu dros blant unigol i helpu i gydlynu gwasanaethau iechyd, cymdeithasol, ac addysgol sy’n gysylltiedig â gofal am bob plentyn unigol; sicrhau bod offer ac adnoddau seilwaith eraill ar gael i fodloni anghenion y plant hyn; a gwella gwasanaethau anabledd lleferydd ar gyfer plant ag anghenion arbennig, yn enwedig o ran arbenigwyr yn y Gymraeg.

Rhaid cyllido pob un o’r rhain yn ddigonol. Hyderaf y bydd y Gweinidog yn ymrwymo’n llawn i ymdrin â’r heriau hyn cyn gynted ag y bo modd, er mwyn cynorthwyo plant, pobl ifanc, a’u teuluoedd sy’n wynebu’r heriau enfawr hyn sy’n difetha eu bywydau.

Yr wyf finnau’n croesawu’r adroddiad cynhwysfawr hwn. Yr wyf yn falch bod yr adroddiad yn nodi bod angen gwaith i sicrhau trawsnewid esmwyth o wasanaethau i blant i wasanaethau i oedolion, ar gyfer pobl ifanc sydd ag anghenion arbennig cymhleth mewn cysylltiad â gofal seibiant. Rhaid cydnabod y broblem hon, a rhoi blaenoriaeth i’w datrys. Mae’r adroddiad yn sôn am hybu’r arferion gorau a rhannu cyllidebau. Byddwn i’n dadlau y dylem fynd ymhellach o lawer na hybu. Ar hyn o bryd, mae’r gwahaniaethau o ran darparu, yn fy etholaeth i’n sicr, yn syfrdanol. Ar hyn o bryd, yn y cyfnod trawsnewid, mae rhieni—sydd hefyd yn brif ofalwyr fel arfer—yn cael bod y ddarpariaeth a gawsant dros y blynyddoedd ar gyfer rhai ag anghenion iechyd a chymdeithasol cymhleth yn dechrau dod i ben. Gwelant hefyd, yn sydyn, fod y darparwyr dichonol mewn gwasanaethau iechyd a chymdeithasol yn ymddiddori’n fwy mewn diogelu eu cyllidebau na chynnig pecynnau gofal.

Gadewir y rhieni—y rhai sy’n gofalu nos a dydd—i wynebu dyfodol lle y maent yn gorfod gwrando ar ddadleuon ynghylch pa ganran o anghenion eu plentyn sy’n perthyn i gyllideb iechyd, a pha ganran sy’n perthyn i gyllideb gwasanaethau cymdeithasol. Yn aml, mae’r ddadl ddi-chwaeth hon yn peri i rieni sy’n dechrau mynd i oed deimlo’n gwbl anobeithiol. Mae eu rhwydwaith naturiol o gefnogaeth gan rieni eraill, y cyfarfuant â hwy drwy ddigwyddiadau yn yr ysgol, wedi darfod, gan nad yw’r ysgol yn rhan o’u bywyd bellach, ac mae rhieni unigol yn aml yn gorfod ymladd ar eu pen eu hun dros eu hawliau hwy a hawliau eu plant. Mae llawer o rieni, sydd wedi ymlâdd oherwydd eu rôl fel gofalwyr, yn mynd yn isel eu hysbryd, yn cael eu dadrithio ac yn anobeithio. Mae’n hollbwysig ein bod yn sicrhau’r un hawl i gael gofal seibiant ar gyfer oedolion sydd ag anghenion arbennig cymhleth, a bod hwnnw gystal â’r hyn sydd ar gael i’r rhai o dan 19 mlwydd oed. Y tawelwch meddwl mwyaf y gallwch ei roi i riant plentyn ag anghenion arbennig cymhleth yw y bydd ei fab neu’i ferch yn cael gofal o ansawdd da, sy’n gymesur â’i anghenion, ni waeth cyllideb pwy sy’n talu amdano. Mae ar rieni angen sicrwydd y bydd y gofal seibiant a gynigir, wrth iddynt symud o wasanaethau i blant i wasanaethau i oedolion, yn dal i fod o ansawdd da. Mae ar rieni angen sicrwydd y bydd y trawsnewid yn esmwyth ac mor ddidrafferth ag y bo modd. Mae eu bywydau’n gymhleth ddigon, ac maent yn haeddu ein cefnogaeth.

Fel llawer o Aelodau, yr wyf yn cwrdd yn rheolaidd â rhieni sy’n bryderus ynghylch darpariaeth anghenion arbennig ar gyfer eu plant. Cytunaf â Peter Law fod problemau o ran gwasanaethau therapi iaith a lleferydd yn arbennig o ddifrifol mewn ardaloedd tlotach.

Ynghylch plant ag anghenion addysgol arbennig, yr wyf finnau’n tynnu sylw at broblem syndrom Asperger, y cyfeiriodd Dai Lloyd ati’n gynharach. Mae plant sydd â syndrom Asperger yn profi anawsterau o ran cymdeithasu, cyfathrebu ac o ran eu hymddygiad. Gall fod yn brofiad ysgytwol i riant gael y newydd bod syndrom Asperger yn effeithio ar ei blentyn. Soniodd Kirsty am y modd y mae’r syndrom yn gallu amharu ar frodyr a chwiorydd a rhieni. Gall fod yn ddirdynnol iawn byw mewn cartref lle y mae plentyn â syndrom Asperger.

Bydd rhieni am gael y cyngor a’r cymorth gorau posibl. Mae nifer o rieni yn fy etholaeth wedi dweud wrthyf nad yw cymorth ar gael bob amser. Mae rhieni’n cwyno’n aml ei bod yn cymryd yn rhy hir iddynt gael datganiad, fel bod oedi cyn gellir cael asesiad. Fel yr wyf fi’n ei ddeall, o dan y rheolau presennol, os yw cyniferydd deallusrwydd y plentyn yn is na 75, rhoddir cymorth; ond os yw cyniferydd deallusrwydd y plentyn yn uwch na 75, mae’n anodd iawn cael cymorth; mae angen hyblygrwydd.

Dylid croesawu’r ffaith bod plant ag anghenion arbennig yn cael cymorth yn ysgolion y brif ffrwd, a’u bod yn cael eu haddysgu gyda’u ffrindiau ac yn y gymuned lle y maent yn byw. Er hynny, gall y cymorth hwnnw fod yn anghyson, ac mae’n dibynnu ar ba ysgol y mae’r plentyn yn mynd iddi. Ni cheir arbenigedd cyson ymysg athrawon o ran anghenion plant sydd â syndrom Asperger. Os na roddir sylw i hynny, bydd plant y mae arnynt angen cymorth yn wynebu ansicrwydd o ran darpariaeth yn ôl lle y maent yn byw. Dylid rhoi blaenoriaeth i drin syndrom Asperger mewn cyrsiau hyfforddi athrawon.

Yr wyf yn fodlon ar y cyfeiriad at argaeledd gofal a thriniaeth, a’r arfer ymddangosiadol dda a geir. Fodd bynnag, dywed yr adroddiad

y dylid ei ddilysu a’i ledaenu.

Mae bwlch mewn gwasanaethau. Mae rhieni wedi dweud wrthyf ei bod yn anodd cael gwybodaeth am y cymorth sydd ar gael. Yr oedd teulu yr wyf yn ymwneud â hwy ar hyn o bryd wedi’u hysbysu i ddechrau nad oedd syndrom Asperger ar eu plentyn. Er eu bod yn cael budd-daliadau, penderfynasant gael asesiad preifat, a dyna pryd y cawsant wybod bod syndrom Asperger ar eu plentyn. Rhaid inni sicrhau y ceir y nifer lleiaf posibl o achosion o’r fath. Rhaid gwarantu lefel gyson o gymorth, ym mha ranbarth bynnag o Gymru y mae rhywun yn byw.

Pan wynebant syndrom Asperger, mae rhieni’n aml yn dod ynghyd i gefnogi ei gilydd. Talaf deyrnged i’r gwaith rhagorol a wneir gan Grŵp Cymorth Awtistiaeth a Syndrom Asperger Cwm Cynon.

Croesawaf yr adroddiad. Mae’n nodi’r arferion da sy’n bodoli, ond rhaid i Aelodau sicrhau bod y ddarpariaeth ar gyfer anghenion arbennig yn dod â budd i bob person ifanc y mae arno’i hangen ac nid ychydig yn unig.

Croesawaf argymhelliad 18, sy’n ymwneud â chyflenwi offer a phennu asiantaeth arweiniol ym mhob ardal.

Bûm yn ymwneud ag achos trist merch bedair blwydd oed â pharlys yr ymennydd yr oedd taer angen arni fath penodol o gadair, a’i galluogai i fod yn fwy symudol, effro a diogel. Am fisoedd, aeth y ddeiseb dros gael y gadair yn ôl a blaen rhwng yr awdurdod iechyd a’r adrannau addysg a gwasanaethau cymdeithasol—erbyn diwedd y cyfnod hwnnw, yr oedd y rhieni wedi anobeithio. Aeth hynny ymlaen nes imi eu poeni, a dywedodd yr awdurdod iechyd yn y diwedd y byddai’n cyflenwi’r gadair. Nid yw’n iawn i blentyn a rhieni mewn trallod ddioddef felly am fisoedd, heb i neb dderbyn cyfrifoldeb. Gobeithiaf y caiff argymhelliad 18 ei weithredu’n llawn.

Yr oeddwn yn falch pan benderfynodd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol adolygu’r gwasanaethau iechyd ar gyfer plant ag anghenion arbennig. Canmolaf y Pwyllgor, yr oeddwn i’n aelod ohono, ar ei waith a’i adroddiad. Mae’r Pwyllgor yn diolch i bawb a roddodd dystiolaeth, yn rhieni a gweithwyr proffesiynol. Yr wyf yn sicrhau Aelodau, a phawb a gyfrannodd, iddynt gael dylanwad mawr ar Lywodraeth Cynulliad Cymru.

Mae llawer o Aelodau wedi siarad am yr angen i dalu sylw arbennig i’r grwpiau hyn ac i anghenion y bobl ifanc hyn. Yr wythnos diwethaf, ymwelais â chanolfan plant Caerffili i ddysgu am y modd y mae’n defnyddio’r grant hyblygrwydd arbennig, sy’n werth £7 miliwn eleni, ac a fydd yn codi i £9 miliwn y flwyddyn nesaf. Mae’r arian hwnnw’n bwysig ar gyfer llawer o’r argymhellion a gyflwynodd y Pwyllgor. David a ddywedodd fod rhaid inni fod yn fwy clyfar o ran y modd yr ydym yn defnyddio’r arian sydd gennym i’w wario o dan y Ddeddf Iechyd 1999. Mae’r cyfle i weithio’n gydlynol fel hyn yn hanfodol er mwyn darparu gwasanaeth mwy cydgysylltiedig ar gyfer teuluoedd plant a phobl ifanc. Mae prosiect canolfan plant Caerffili yn cael ei arwain gan nyrs arbenigwraig glinigol, a’i rôl hi yw datblygu model o ofal cydlynol ar gyfer rhieni, gyda chymorth ac arweiniad gan y rhieni sy’n aelodau o’r pwyllgor rhieni.

Nid yw honno ond yn un enghraifft o blith nifer o brosiectau ledled Cymru lle y mae cydweithredu’n hwyluso’r gwaith o gydlynu rhwng gwasanaethau er budd plant a’u teuluoedd. Enghraifft arall yw’r gwasanaeth amlddisgyblaethol ar gyfer plant anabl ym Mhen-y-bont ar Ogwr sy’n cael ei ddatblygu ar hyn o bryd. Rhaid inni ystyried y prosiectau hynny’n fodelau i weddill Cymru. Mae’r grant hyblygrwydd arbennig yn hollbwysig, yn enwedig ar gyfer yr argymhelliad sy’n ymwneud ag offer. Mae gennym nifer o storfeydd offer ledled Cymru eisoes, ac maent wedi’u cyllido drwy grant hyblygrwydd arbennig Llywodraeth y Cynulliad i awdurdodau lleol.

Yr wyf wedi ystyried pob un o’r 26 o argymhellion sydd yn adroddiad y Pwyllgor, a chefnogaf bob un ohonynt mewn egwyddor. Mewn gwirionedd, dechreuwyd cymryd camau eisoes i roi nifer o’r argymhellion hynny ar waith. Anfonir cynllun gweithredu at Aelodau y prynhawn yma. Nid oeddwn am gymryd yr holl amser y gallwn fod wedi’i gymryd i ymateb, oherwydd bod yr adroddiad hwn mor bwysig. Byddwch yn gweld ymateb manwl Llywodraeth y Cynulliad i bob argymhelliad yn adrodd y Pwyllgor yn y cynllun gweithredu hwnnw.

Gwnaf sôn, er hynny, am rai o’r pwyntiau penodol. Mae’n amlwg, fel y dywedodd Kirsty, y bydd ein fframwaith gwasanaeth cenedlaethol i blant yn ein harwain yn strategol. Dechreuwyd o ddifrif eisoes ar waith sy’n ymdrin â’r holl amrediad o iechyd a gofal cymdeithasol. Bydd yn rhoi sylw i anghenion iechyd a gofal cymdeithasol plant a phobl ifanc o’r adeg cyn eu cenhedlu hyd at eu pen-blwydd yn 18. Mae’r pwynt a wnaeth Ann Jones am bwysau geni isel yn bwysig, a rhaid inni fynd i’r afael â’r agwedd gymdeithasol ar hynny drwy effaith Cychwyn Cadarn a’r agenda ehangach ar gyfer iechyd a lles cymdeithasol.

Mae’r fframwaith gwasanaeth cenedlaethol i blant yn symud ymlaen, ac mae grwpiau arbenigol yn ystyried sut y gallant ddatblygu safonau ar gyfer cyfnod cyntaf eu gwaith. Oherwydd bod gennym ddull gweithredu sy’n canolbwyntio ar y plentyn, byddwn yn sefydlu llwybrau gofal y gall plentyn eu dilyn gyda’i deulu ac yn sefydlu’r safonau gwasanaeth y gellir eu disgwyl, fel nad ydym ond yn dibynnu ar yr arferion da y bu inni eu canfod yn ystod ein hadolygiad. Rhaid iddo fod yn fframwaith gwasanaeth cenedlaethol sy’n cydlynu gwasanaethau addysg a thai yn ogystal â’r ddarpariaeth iechyd a gofal cymdeithasol. Dylai rhieni gael un pwynt cyswllt ar ffurf gweithiwr allweddol, a gwasanaethau wedi’u cydlynu.

Dai, yr oeddwn yn siomedig yn eich ymateb negyddol i’r ffaith bod Cymru’n bwrw ymlaen â strategaeth genedlaethol arloesol ar gyfer awtistiaeth. Yr oeddwn yn siomedig nad oeddech yn bresennol pan wnaethom lansio’r strategaeth honno. Mae Awtistiaeth Cymru yn falch ein bod ar y blaen gyda’r fenter hon. Ddoe, cyfarfûm â chynrychiolwyr o’r Alban sydd am gael gwybod am ein strategaeth genedlaethol Gymreig ar gyfer awtistiaeth, am ei bod yn rhoi mantais inni wrth sicrhau gwasanaethau o ansawdd da y profwyd eu bod yn effeithiol. Rhaid iddynt fod ar gael yn unffurf ledled Cymru. Mae’r anghenion gofal cymdeithasol yn cael sylw eisoes o dan ein rhaglen Rhoi Plant yn Gyntaf. Yr ydym eisoes yn gweld datblygu yng nghyd-destun ein grŵp rhwydwaith rheolwyr anabledd i Gymru gyfan, sydd wedi datblygu o ganlyniad i Rhoi Plant yn Gyntaf.

Mae nifer wedi sôn am ofal seibiant, a Karen yn benodol. Mae hwnnw’n grŵp pwysig er mwyn sicrhau y gallwn nodi anghenion penodol o ran y gwasanaeth gofal seibiant. Mae ein grant arbennig i ofalwyr hefyd yn dangos bod rhaid wrth ofal seibiant i blant sydd ag anghenion arbennig. Rhaid inni gofio y bydd plant anabl a’u teuluoedd yn gallu cael dewis mwy amrywiol o wasanaethau drwy gynlluniau talu uniongyrchol a thalebau.

Mae therapi iaith a lleferydd yn hollbwysig, ac mae Peter Law a llawer un arall wedi sôn am hyn. Mae Jane Davidson a minnau wedi sefydlu grŵp amlddisgyblaethol i ymdrin â’r mater hwn. Byddwn yn cael adroddiad gan y grŵp hwnnw cyn hir. Yn ein cynlluniau gweithlu, yr ydym wedi dweud bod rhaid inni ganfod y nifer o therapyddion iaith a lleferydd a geir a hyfforddi mwy ohonynt. Gwnaeth Cynog ac eraill drafod cynorthwywyr therapi iaith a rhaid inni ystyried sut y gallwn eu defnyddio’n well.

Rhaid inni sicrhau hefyd—fel y dywedodd Dai a llawer un arall—ein bod yn bwrw ymlaen â’n cod unigryw ar anghenion arbennig, sy’n canolbwyntio ar faterion Cymreig, gan gynnwys y Gymraeg ac amgylchiadau a strwythurau yng Nghymru. Gwnaeth y Cynulliad ei gefnogi’n unfrydol ym mis Tachwedd 2001 a rhaid i ysgolion ac awdurdodau addysg lleol ei roi ar waith o Ebrill 2002.

Yr ydym yn bwrw ymlaen â llawer o’r argymhellion hyn. Rhoddwyd yr adroddiad rhagorol hwn gerbron y Pwyllgor a thalaf deyrnged i bawb a gyfrannodd ato ac i arweiniad Kirsty wrth sicrhau adroddiad sy’n amlwg yn un gan bobl Cymru. Fel yr wyf wedi dangos heddiw, mae Llywodraeth Cynulliad Cymru yn bwrw ymlaen â hyn a bydd yn sicrhau y cyflawnir y newidiadau drwy ei fframwaith gwasanaeth cenedlaethol a’r holl fesurau eraill yr wyf wedi sôn amdanynt.

Diolchaf i bawb am eu cyfraniadau a’u sylwadau am yr adroddiad hwn, yn enwedig fy nghyd-aelodau o’r Pwyllgor. Croesawaf y sylwadau gan Dai Lloyd a David Melding gan eu bod wedi gweithio’n galed, fel y gwnaeth aelodau eraill o’r Pwyllgor, wrth baratoi’r adroddiad hwn.

Achubodd Ann ar y cyfle—fel y gwnaeth drwy gydol yr adolygiad—i godi’r mater pwysig o fabanod â phwysau geni isel. Yr wyf yn ddiolchgar iddi am wneud hynny. Gallem wneud llawer mwy fel cenedl i wella’r ystadegau a ddyfynnodd, gan eu bod yn destun gofid. Yr wyf yn falch bod David wedi nodi bod rhaid rhoi llawer o’n hargymhellion ar waith am fod cytundeb ynghylch diffyg adnoddau. Y cwbl sydd ei angen ar gyfer llawer o’r hyn a ddarganfuom fel Pwyllgor, a llawer o’r hyn y gwnaethom sylwadau amdano, yw gwell cydweithrediad ac ni allwn gymryd diffyg adnoddau’n esgus am hynny. Nid oes rheswm dros fethu â chyflawni llawer o’r argymhellion hyn oherwydd y cwbl sy’n ofynnol yn achos llawer ohonynt yw i bobl chwalu’r rhwystrau traddodiadol o ran eu dull o weithio yn y gorffennol a symud ymlaen.

Mae Peter Law yn tynnu sylw at broblem ddifrifol yn ei etholaeth; mae’n debyg mai yn rhanbarth Gwent y ceir rhai o’r rhestrau aros hwyaf am therapyddion iaith a lleferydd. Nid yw’n dderbyniol gan y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol fod etholwyr yng Ngwent yn gorfod aros cyhyd pan fo plant mewn rhannau eraill o Gymru’n derbyn y gwasanaeth o fewn cyfnod rhesymol o amser. Ni all y fath anghydraddoldeb fod yn dderbyniol gan neb yn y Siambr hon. Yr wyf yn ddiolchgar am y sylwadau a wnaeth Val: mae ganddi arbenigedd proffesiynol helaeth i’w gyfrannu i’r ddadl hon. Yr wyf hefyd yn gwerthfawrogi’r sylwadau cadarnhaol gan William Graham ac Eleanor Burnham. Gwnaeth Karen Sinclair godi mater dyrys y cyfnod o drawsnewid wrth i rywun fynd o wasanaethau i blant i wasanaethau i oedolion. Mae’n astrus iawn ac yn peri pryder i rieni sy’n mynd i oed. Maent yn ceisio tawelwch meddwl ynghylch yr hyn a ddigwydd i’w plentyn tra bo’u gallu i ofalu am y plentyn hwnnw’n lleihau o bosibl. Pe byddwn yn ystyried arwain ar adroddiad Pwyllgor arall rywbryd, byddai’n ddoeth inni ystyried gwasanaethau yn y maes penodol hwnnw. Christine Chapman a Lorraine Barrett, gobeithiaf eich bod yn teimlo bod yr adroddiad yn berthnasol i chi i ryw raddau, ei fod yn adlewyrchu’r problemau penodol y mae’ch etholwyr yn eu codi gyda chi a’i fod yn ymdrin â’r pryderon penodol hynny.

Llais Gareth Jones oedd yr unig un anghytûn y prynhawn yma. Yr wyf yn siomedig, Gareth, na allech dderbyn yr ysbryd y datblygwyd yr adroddiad hwn ynddo. Yr oedd llefaryddion yr holl bleidiau gwleidyddol yn cytuno bod angen llunio’r adroddiad hwn.

All I was trying to say, Kirsty, was that although I value the report and the work that has gone into its creation, it only repeats the same story over and over again. We know what the problems are, we knew what they were four years ago—I was trying to show that we have not moved forward. The same needs remain. How will this report improve the situation?

Diolch ichi am egluro, Gareth; ni chyflewyd hynny yn eich cyfraniad. Gwaetha’r modd, cafodd y problemau a wynebwn eu creu ymhell cyn y tair neu bedair blynedd diwethaf. Maent yn broblemau cynhenid sydd wedi ymwreiddio dros flynyddoedd lawer am fod yr ymarfer wedi digwydd mewn modd penodol. Rhaid i’r Gweinidog sydd â chyfrifoldeb dros anghenion arbennig, a’r Cynulliad cyfan, wynebu’r her o chwalu’r patrwm gwaith traddodiadol sydd wedi ymwreiddio mor ddwfn ac sydd wedi arwain at y problemau yr ydym wedi’u nodi.

Cefais y fraint fawr o fod yn Gadeirydd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol o ddiwrnod cyntaf y Cynulliad hwn. Fi yw’r unig Gadeirydd sydd wedi goroesi ers y dyddiau cynnar hynny. Bu adegau pan gredais na fyddwn yn dod drwyddi, ond bu’n fraint imi gyflawni’r swydd hon am y tair blynedd a hanner diwethaf. Yn y cyfnod hwnnw, mae’r Pwyllgor wedi ychwanegu gwerth mawr at waith y Cynulliad Cenedlaethol ac, wrth baratoi adroddiadau o’r math hwn, mae wedi dangos sut y gall y Cynulliad Cenedlaethol weithio ar ei orau, wrth i Aelodau o’r holl bleidiau gwleidyddol rannu eu barn a’u syniadau o gylch y bwrdd a’u trafod heb fabwysiadu’r arddull cecrus a welir yn aml yn y Siambr. O ganlyniad i waith cadarnhaol o’r fath, yr ydym wedi creu adroddiad cadarnhaol. Mae’r her o wireddu’r adroddiad hwnnw yn nwylo’r Weithrediaeth yn awr.