We are now within three weeks of the end of the first Assembly. Those of us who remember the early days have memories of exciting days, with all the talk of a new start for Wales, of inclusive politics and so on. Hopes were high; there was the hope of a new start for Wales, that the Assembly would provide leadership for the nation and that the Government would govern the whole of Wales. The Government came into existence on the crest of a wave of goodwill. Even after the disappointment of the first months, the spirit of goodwill was reignited when the present First Minister came to office.

It is disappointing that those hopes were shattered. It is a disappointing that the current Labour/Liberal Democrat Government has failed on so many counts. Although we all acknowledge that the Assembly’s powers are limited, the Government has failed to make the full use of those powers. It has played safe at all times, rather than being adventurous; it is afraid of upsetting London so it does not do what is right for Wales.

It has also failed to fulfil its promises. That failure is most evident in the health service and in the economy, which I will discuss in more detail later.

Why was your party not willing to upset London at the beginning of the Assembly by voting in favour of lifting the ban on beef on the bone?

in Welsh I am not sure how that question is relevant to an attack on the Government, but perhaps I will have an opportunity to respond later on if time permits.

in Welsh The least that the electorate expects from a Government is that it attempts to fulfil its promises. The current Government is flippant about its pledges. Consider waiting lists. The Labour Party did not say that it would reduce waiting lists, but that it would completely eliminate them. We are within six weeks of the election and waiting lists have lengthened considerably. The Government has neither eliminated nor reduced them; the waiting lists have lengthened considerably.

in Welsh Let us consider its record on the economy. The Government included targets in its national economic development strategy, which is a highly ambitious document. It said that Wales’s gross domestic product per capita level would increase to 90 per cent of the British average by 2010, and that 135,000 jobs would be created. There is no indication that we are going in the right direction on GDP, four years after Labour came to power in the Assembly. The figure fell from 90 per cent in 1979 to 80 per cent at the Assembly’s inception. Although no figures have been published since, the likelihood is that the figure has fallen further. We understand that the Office for National Statistics has delayed publishing its figures, although we do not know why. Experts in the field who have studied the figures say that they expect that the figure will have fallen further.

yn Saesneg Felly dyma ni, bedair blynedd ar ôl i Lafur ddod i rym yn y Cynulliad Cenedlaethol a bron dair blynedd a hanner ers sefydlu’r glymblaid, yn edrych ar record o dangyrhaeddiad sydd wedi taflu holl ewyllys da’r tymor cyntaf ac wedi chwalu’r holl obeithion a oedd gennym y byddai datganoli’n dod â dechreuad newydd i Gymru. Y methiant mwyaf yw methu â pheri i ddatganoli weithio dros Gymru. Gofynnir yn aml beth a gyflawnodd Llywodraeth y Cynulliad. Mae’r ateb yn un sydyn: ychydig iawn; rhywfaint o dincera ar yr ymylon, gan osgoi’r pynciau mawr.

Gwnaethoch gyfeirio at dincera ar ymylon penderfyniadau polisi ac at fethiant y Llywodraeth hon. A ydych yn synnu mai dim ond dau o Weinidogion y Cabinet sy’n bresennol ar gyfer y ddadl hon i amddiffyn record y Llywodraeth? Mae’r saith arall wedi diflannu, gan wybod y byddem yn beirniadu eu dull o drafod eu portffolios.

Maent yn aml yn gadael y Siambr pan gânt eu beirniadu, ond maent yn fodlon sefyll ar y llwyfan pan fo ganddynt newyddion da i’w cyhoeddi. Maent i gyd yma’n nodio eu pennau mewn rhes pan fo newyddion da, ond yn sleifio’n ddistaw o’r Siambr pan yw eu record yn cael ei graffu. Bydd pobl Cymru’n sylwi ar y fainc flaen wag.

Sut y gallwch beri i’r sefydliad hwn fod yn berthnasol i bobl Cymru, os credant, neu os canfyddant fod y Cabinet yn fath o glwb ar lannau Taf—a chlwb caeedig ar ben hynny? Ceir barn gyffredin—efallai mai dyna’r canfyddiad sydd gan lawer o bobl—nad yw’r Llywodraeth yn poeni am weddill Cymru. Yr enghraifft amlycaf o fethiant Llywodraeth Cynulliad Cymru i gadw ei haddewidion yw iechyd. Dyna’r pwnc mwyaf, y bydd pobl Cymru’n ei ystyried yn fwyaf perthnasol yn etholiad nesaf y Cynulliad. Mae’n bwysig inni ein hatgoffa ein hun am yr hyn a ddywedodd y Blaid Lafur yn ei maniffesto ar gyfer etholiad 1999. Dywedodd na fyddai neb yn gorfod disgwyl yn hwy na chwe mis am apwyntiad fel claf allanol. Y ffigur yn 1999 oedd 21,828; heddiw, mae dros 82,000. Dywedodd na fyddai neb yn gorfod disgwyl yn hwy na 18 mis am driniaeth fel claf mewnol. Yn ffigur yn 1999 oedd 2,197; heddiw, mae dros 5,000.

Felly, sut y mae’r Llywodraeth yn ateb cwestiynau ar ei record ar iechyd? Mae’n rhoi tri ateb, yn ôl yr amgylchiadau. Yn gyntaf, mae’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn gwadu bod ganddi unrhyw gyfrifoldeb dros reoli’r gwasanaeth iechyd, gan ddatgan nad hi sy’n atebol ac nad yw’n gyfrifol am y problemau. Yn ail, mae’n anwybyddu’r addewidion ac wedyn yn dyfeisio rhai newydd ac yn hawlio ei bod yn gwneud cynnydd yn ôl y rhai newydd, gan anwybyddu’r ffaith mai hi a wnaeth yr addewidion gwreiddiol yn ei maniffesto ei hun. Yn drydydd, ac yn fwyaf syfrdanol, yr wythnos diwethaf, cydnabu’r Prif Weinidog fod y niferoedd ar y rhestr aros wedi cynyddu, ond dywedodd eu bod yn symud i’r cyfeiriad iawn. Y ffigur pan ddaeth i’w swydd oedd 21,000; mae bellach dros 82,000; mae’r gostyngiad yn llai na 900 mewn mis, ond mae’r ffigur cyn uched â 82,460 o hyd.

Ar yr economi, mae’r Llywodraeth wedi nodi targedau afrealistig yn y strategaeth datblygu economaidd cenedlaethol. Nid oes ymrwymiad i adolygiad o fformiwla Barnett a ychwanegai swm amcangyfrifedig o £800 miliwn at grant bloc y Cynulliad i fynd i’r afael â’r problemau economaidd sy’n wynebu ein cymunedau. Ceir y ddadl hefyd ynghylch ffioedd ychwanegol a chyllid myfyrwyr. Mae’r Llywodraeth mewn llanastr ofnadwy yn hynny o beth. Dywedodd Peter Hain ar y dechrau y caem y pwerau perthnasol; dywedodd Jane Davidson ei bod yn rhy fuan a’i bod am gael gwybod pa bryd y câi’r arian. Yr wythnos diwethaf, dywedodd ei bod am gael y pwerau, ac ymateb Charles Clarke i hynny oedd y byddai’n gorfod disgwyl tan ar ôl etholiad y Cynulliad.

A yw’r llanastr hwn, fel y mae Ieuan yn ei ddisgrifio, yn ymwneud o gwbl â’r ffaith bod Don Touhig, yr Is-Ysgrifennydd Seneddol yn Swyddfa Cymru sy’n gyfrifol am addysg, wedi penderfynu peidio â dod i gyfarfod o’r Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes i roi tystiolaeth ar y mater hwn?

Dyna enghraifft amlwg arall o’r Llywodraeth yn ceisio ffoi rhag ei chyfrifoldebau. Rhaid i bobl Cymru gael gwybod beth fydd safbwynt y Llywodraeth cyn etholiad y Cynulliad, neu fel arall byddant yn pleidleisio heb wybodaeth. Ddoe, dywedodd Peter Hain fod cefnogwyr Llafur yn gwrthwynebu’r rhyfel yn erbyn Irac am eu bod eisoes wedi siomi yn y Llywodraeth, am nad oedd wedi ymrwymo’n ddigonol i ailddosbarthu cyfoeth. Yr oedd Peter Hain yn llygad ei le. Beth, felly, yw’r dewis arall? Mae ar Gymru angen plaid a ddaw â hygrededd i’r Cynulliad, a’i drin fel sefydliad cenedlaethol ac nid fel rhyw gyngor sir mawreddog. Mae arni angen plaid a fydd yn sicrhau bod y Cynulliad yn gweithio dros Gymru gyfan, yn cefnogi ein gwasanaethau cyhoeddus, ac yn sicrhau bod arian yn mynd at staff y rheng flaen yn y gwasanaeth iechyd, ac na chaiff ei wario ar fiwrocratiaid. Mae arni angen plaid a fydd yn gadael i’n hathrawon fod yn rhydd i ddysgu ac nid bod at eu clustiau mewn gwaith papur diddiwedd. Mae arni angen plaid a fydd yn dileu profion yng nghyfnodau allweddol 2 a 3; a fydd yn creu targedau swyddi rhanbarthol ac yn gwasgaru ffyniant yn fwy gwastad ledled Cymru. Mae ar Gymru angen Llywodraeth sy’n rhoi buddiannau Cymru’n gyntaf er mwyn gweithio dros Gymru gyfan. Ar ôl pedair blynedd o fethiant o dan y glymblaid Lafur a Democratiaid Rhyddfrydol hon, mae arnom angen dechreuad newydd. Plaid Cymru—The Party of Wales a fydd yn rhoi hynny ar ôl 1 Mai.

gan roi’r geiriau a ganlyn yn eu lle:

wedi dod â manteision datganoli i bobl ledled Cymru drwy lywodraeth sefydlog ac arloesol, a thrwy weithredu’r polisïau a nodir yn ei rhaglen lywodraethu. Gyda’i gilydd, maent wedi gosod y seiliau ar gyfer dyfodol mwy teg a ffyniannus.

Yn ôl ei harfer, mae Plaid Cymru yn gofyn llawer iawn gennym heddiw. Drwy oblygiad, mae’n gofyn inni atal ein hanghrediniaeth ac ystyried a dychmygu ei bod yn addas i fod yn Llywodraeth. Sut y gall Plaid Cymru—plaid nad yw hyd yn oed yn gallu dweud y gwir wrthi’i hun—ddychmygu ei bod yn addas i lywodraethu Cymru a gofalu am £12 biliwn o arian cyhoeddus? Yr wyf wedi beirniadu’r weinyddiaeth Lafur hon yn y Cynulliad pan fu angen hynny, ond yr wyf hefyd yn gwybod ac yn cydnabod bod y weinyddiaeth hon wedi mynd â’r maen i’r wal dros fy etholaeth i, er enghraifft. Er y gallwn fod yn ddiamynedd o hyd ynghylch materion allweddol sy’n ymwneud â chyfiawnder cymdeithasol a mynd i’r afael â thlodi, yn y pedair blynedd diwethaf, yr ydym wedi gwneud llawer o gynnydd yn fy etholaeth i. Gwelsom ailddatblygu’r GIG drwy raglen ailddatblygu ysbytai a dyrannwyd arian ar gyfer ysbyty newydd. Mae’r Cynulliad wedi darparu 320 o swyddi’n uniongyrchol, mae ffordd Blaenau’r Cymoedd wedi’i deuoli ac yr wyf yn gobeithio, yn y dyfodol agos, y bydd presenoldeb gan brifysgol, a wnaiff Ferthyr Tudful yn dref brifysgol am y tro cyntaf. Mae’r datblygiadau hyn wedi digwydd oherwydd y weinyddiaeth Lafur ac ni fyddent erioed wedi digwydd o dan Blaid Cymru.

Ni all Plaid Cymru ddweud y gwir wrthi’i hun am ei pholisi cyfansoddiadol ei hun. Mae arni ofn defnyddio’r gair annibyniaeth, er mai yn hynny y mae’n credu. Mae’n blaid sy’n cuddio ei gwir fwriadau y tu ôl i ffiloreg a thwyllresymu. Mae ei rhaglen bolisi yn seiliedig ar ragrith plaen. Yr wyf yn gofyn y cwestiwn hwn i Blaid Cymru ers pedair blynedd, ac yr wyf wedi disgwyl pedair blynedd am ateb. Fe’i gofynnaf eto oherwydd bydd pobl Cymru’n ei ofyn dro ar ôl tro. Sut y gwnaiff Plaid Cymru dalu am ei rhaglen bolisi? Sut y gall ar yr un llaw alw am fwy gan y trethdalwr Prydeinig, ac ar y llaw arall, mynnu ein bod yn tynnu allan o’r wladwriaeth Brydeinig? Beth fyddai’r costau i’r trethdalwr yng Nghymru pe byddai Cymru’n ymwahanu o’r Deyrnas Unedig? Rhagrith ar ei rhan yw osgoi a ffugio’r atebion i’r cwestiynau hynny. Mae’n syfrdanol, ar ôl 75 mlynedd o ymgyrchu a galw am roi terfyn ar y wladwriaeth Brydeinig, nad yw’n gallu dweud wrth bobl beth yw goblygiadau ariannol y polisïau hyn. Os na all ddweud y gwir ar gwestiynau o bwysigrwydd sylfaenol fel hyn, ni all ddisgwyl o ddifrif i bobl ymddiried ynddi i redeg Cymru, a disgwyl iddynt wrando ar ei beirniadaethau o’r Llywodraeth Cynulliad hon.

Dyna batrwm gwleidyddiaeth Plaid Cymru. Dywed beth bynnag y bo’i angen i ennill pleidleisiau’r sawl y mae’n digwydd siarad â hwy ar y pryd. Os na wnaiff gyfaddef a bod yn onest, bydd yn dal i fod yn anaddas i fod mewn grym. Bydd yn anaddas i redeg ein hysgolion, ein hysbytai, a’n heconomi. Ni wnaiff byth wynebu etholwyr Cymru’n onest, a chaiff ei barnu’n unol â hynny. Dyna pam y mae ei beirniadaeth ar y Llywodraeth hon yn ddiwerth ac nid oes sail iddi mewn anrhydedd neu onestrwydd.

I will limit my comments to health. Everyone is aware by now of Labour’s pledges on waiting lists in 1999. I will repeat them, since Huw Lewis has forgotten. No-one was to wait over six months to see a specialist by May 2003, and no-one would wait over 18 months for surgery by May 2003. The reality is that over 82,000 people in Wales are waiting over six months to see a specialist, while only 700 people are waiting in England. Over 5,000 people in Wales are waiting for surgery for over 18 months, while no-one is waiting as long in England. That is the measure of Labour’s failure, of the suffering in Wales and of the challenge to turn these dire statistics around.

Waiting lists exist because we do not have the capacity to treat everyone who needs treatment immediately. There are not enough beds, nurses, or doctors. The answer is to increase the health service’s capacity to treat more people by having more beds and staff, and not by reorganising the service for the sixth time in 13 years. The reorganisation is expensive and complex, and deflects focus and capacity from the core business of the health service, namely treating people. The service is paralysed by the unnecessary reorganisation.

The failures of the Labour-Liberal Democrat Government are not limited to one part of the health service. The ambulance service is under severe pressure. It cannot respond to emergency calls as it should as it is still waiting for funds to implement the vision of responding to patients’ needs noted in the ‘Operational Research in Health’ report over two years ago. I frequently receive letters and calls on dentistry, about the shortage, or total absence of NHS dentists in Ceredigion, Crymych and Tenby. We must act quickly so that dentistry again becomes a core service in our health service. It is a failure throughout Wales.

Time constraints do now allow me to list more of the Labour-Liberal Democrat Government’s failures on health. However, on 1 May, a simple choice will face the people of Wales, people like those in Merthyr Tydfil: more of the same failures or Plaid Cymru’s clear and radical change. Support the motion.

Fel siaradwyr blaenorol, mae’n ofid imi nad oes mwy o Weinidogion yn bresennol i’n clywed yn lladd ar eu record. Mae’n amlwg beth yw eu barn am y ddadl hon a pham nad ydynt yma. Ynghylch datblygu economaidd, mae’r rhan fwyaf o’r swyddi newydd a grewyd yn y sector cyhoeddus; mae arian Amcan 1 wedi’i afradu, ac mae’r Pwyllgor Datblygu Economaidd, y mae arno fwyafrif o Aelodau Llafur a Rhyddfrydol, wedi lladd ar ‘Cymru’n Ennill’. Mae rhestr hir o broblemau sy’n ymwneud â datblygu gwledig, y rhan fwyaf ohonynt yn gysylltiedig â’r Gweinidog, rhaid cyfaddef, ond mae taliadau hwyr ar ben y rhestr, wedyn llanastr y cnydau a addaswyd yn enetig, y rheol i gyfyngu ar symud anifeiliaid, gwaredu anifeiliaid marw a thagio dwbl. Ai dyma’r llwyddiannau gan y Llywodraeth y gofynnir inni gredu ynddynt?

Pan ddaeth nifer o bobl at ei gilydd i roi’r Prif Weinidog yn ei swydd ychydig dros dair blynedd yn ôl, bu cyfnod o obaith mawr, ond yr ydym wedi mynd yn ein hôl ers hynny—a hynny’n anad dim mewn iechyd. Clywsom y gymhariaeth â Lloegr eisoes, ac mae’n gwbl gywir. Yn Lloegr, sydd â phoblogaeth o tua 50 miliwn, mae 676 o bobl yn disgwyl yn hwy na chwe mis am driniaeth fel claf allanol. Mae 82,460 yng Nghymru, ac mae hynny’n warth arnom fel cenedl. Mae honiad y Prif Weinidog ei bod yn symud i’r cyfeiriad iawn yn sarhad ar bawb ar y rhestr aros honno gan mai dim ond 21,000 a oedd yn aros bedair blynedd yn ôl. Yn y sector gofal—hefyd o dan iechyd a gwasanaethau cymdeithasol—mae 2,000 yn llai o leoedd mewn cartrefi gofal nag yr oedd bedair blynedd yn ôl. Un o’r rhesymau am hynny yw bod y weinyddiaeth yn mynnu gwario arian fel pe na bai yfory’n bod, ar bethau nad ydynt o bwys i bobl, fel adeilad newydd y Cynulliad—y mae’n rhaid i Blaid Cymru rannu’r bai amdano—a llysgenadaethau bach; y cynnydd mawr yn y niferoedd yn y gwasanaeth sifil; a’r arian a wariwyd ar drên heb yrrwr, arian sydd bellach yn cael ei atal. Mae’n gwbl syfrdanol. Rhaid imi ddweud mai dim ond un Gweinidog sydd ar ôl yn y Siambr yn awr.

Ar y dechrau yr oedd gennym Brif Weinidog a Llywodraeth Lafur, ac yna clymblaid cyn i un o bartneriaid y glymblaid droi yn erbyn y llall gan ddweud ei fod yn byw mewn byd ffantasi a’i fod yn anaddas i lywodraethu. Efallai fod hynny’n wir, ond mae’r dywediad Saesneg am y sosban a’r tegell yn dod i’r meddwl. Gan y Llywodraeth hon—ac mae hefyd yn wir am y Llywodraeth yn San Steffan—cawsom drethi uwch a gwasanaethau gwaeth; rhagor o gyfreithiau a llai o drefn; mwy o addewidion a llai o obaith. Â ninnau’n tybio na allai fynd yn waeth arnom—pob clod i’r Prif Weinidog—gwnaeth bethau’n waeth drwy ffurfio clymblaid â’r Democratiaid Rhyddfrydol. Rhoddodd ddau o Aelodau’r Democratiaid Rhyddfrydol yn ei Gabinet a chwech yn ei boced ac aeth pethau o ddrwg i waeth ers hynny. Yr ydym mewn sefyllfa lle y mae’r etholwyr ar fin gwneud penderfyniad. Mae’n bryd i’r Llywodraeth fynd, a dyna a wnaiff cyn hir.

Dyma ddadl plaid leiafrifol arall o eiddo Plaid Cymru, a chyfle arall wedi’i golli. Ailadroddodd Ieuan Wyn Jones yr haeriad a wnaeth yn Ionawr i’r perwyl bod y Cynulliad yn cael ei ddefnyddio fel cyngor sir mawr, yn hytrach na chorff cenedlaethol sy’n mynegi dyheadau cenedl. Mae hynny’n sicr o fod yn wir pan ystyriwch record Plaid Cymru o ran cyflwyno cynigion yn yr amser a ddyrannwyd iddi. Mae wedi methu â chyflwyno syniadau polisi adeiladol o’i heiddo’i hun ar yr amseroedd hyn. Methodd â defnyddio’r amser i roi ei deddfwriaeth ei hun gerbron fel y gwnaeth grwpiau eraill; methodd yn ei dyletswyddau fel gwrthblaid i gyfrannu at lwyddiant y Cynulliad. Ar sail y ddadl sydd o’n blaen yn awr, mae’n well ganddi ddefnyddio’r Cynulliad fel cymdeithas ddadlau chweched dosbarth, yn hytrach nag fel corff cenedlaethol sydd wedi aeddfedu o dan y Llywodraeth bartneriaeth hon.

A wnewch ildio?

Nid oes gennyf amser i’w roi; dim ond dau funud sydd gennyf.

Yr wyf wedi colli cyfrif ar y nifer o strategaethau a chamau gweithredu sydd wedi rhoi lle i’r Cynulliad allu haeru ei fod yn cynnig arweiniad i’r genedl, ac sydd wedi araf greu agenda neilltuol a llesol yng Nghymru. Mae’r Llywodraeth bartneriaeth wedi gwrando ar bobl a chyrff yng Nghymru ac wedi creu llais a Llywodraeth sy’n destun cenfigen ymhlith Aelodau Seneddol a rhanbarthau Lloegr.

Mae’r rhestr o gyflawniadau yn faith. Mae’n cynnwys cyflwyno presgripsiynau rhad ac am ddim i rai dan 25 oed, rhewi taliadau presgripsiwn, a chyflwyno archwiliadau deintyddol rhad ac am ddim i rai dros 60 oed a rhai dan 25 oed. Bu buddsoddiad enfawr yn y gwasanaeth iechyd, a anelwyd yn benodol at ehangu capasiti. Yr ydym wedi cyflwyno gofal personol am ddim ar gyfer y chwe wythnos gyntaf wedi i glaf gael ei ryddhau o’r ysbyty. Mae mwy na 150 o leoedd hyfforddi ychwanegol ar gyfer nyrsys a meddygon, ac mae 500 yn rhagor o feddygon a nyrsys wedi’u cyflogi yng ngwasanaeth iechyd Cymru erbyn hyn.

Mewn cyferbyniad â hynny, pan oedd y Ceidwadwyr mewn grym, bu iddynt ddileu 7,000 o welyau yng Nghymru. Caewyd 70 o ysbytai ganddynt, cyflwynwyd taliadau am ofal llygaid a gofal deintyddol a chynyddwyd taliadau presgripsiwn o 20c yn 1979 i £5.65. Ni fyddai hynny wedi digwydd pe bai gennym Gynulliad ar y pryd, hyd yn oed un a chanddo’r pwerau cyfyngedig sydd gennym ni’n awr.

Diolch i Lywodraeth bartneriaeth y Cynulliad Cenedlaethol, mae 700 yn rhagor o athrawon wedi’u cyflogi yng Nghymru, ceir mynediad am ddim i amgueddfeydd, tocynnau bws am ddim i’r henoed, a mwy o arian ar gyfer adeiladau ysgol. Nid record cyngor sir yw honno, ac nid yw’n record o fethiant ychwaith. Record ydyw o Lywodraeth bartneriaeth sy’n buddsoddi yn nyfodol ein cenedl. Record ydyw sydd wedi ymateb i anghenion Cymru drwy ddarparu polisïau a wnaed yng Nghymru. Os bu methiant, methiant yr wrthblaid yw hwnnw. Mae’n sicr y bydd etholwyr Cymru’n rhoi eu barn ar hynny ar 1 Mai.

Yr oeddwn bron â chysgu. Mae rhestrau’n ofnadwy o ddiflas a chan nad oedd Peter yn fodlon derbyn unrhyw ymyriadau, yr oeddwn wedi colli’r trywydd braidd.

Mae’n amlwg bod y Llywodraeth hon wedi methu. Nid yw’r Blaid Lafur yng Nghymru, â’i diffyg gweledigaeth a’i hanallu i ddatblygu polisi go-iawn, yn fawr mwy na pheiriant ennill pleidleisiau. Ni lwyddodd i ddilyn yr ychydig bolisïau a greodd i’r pen: benthyciwyd y rhan fwyaf o’r rhai da oddi wrth Blaid Cymru—The Party of Wales, wrth gwrs.

Gallwn dynnu sylw at restr hir iawn o fethiannau mewn addysg ond, gan y byddai perygl imi swnio fel Peter Black, ymataliaf rhag gwneud hynny. Serch hynny, rhaid imi sôn am y fagloriaeth, nad yw’n ddim o’r fath beth; yr argyfwng a wynebwn o hyd mewn addysg anghenion arbennig—yn enwedig addysg anghenion arbennig drwy gyfrwng y Gymraeg, gan ein bod wedi cael addewid y câi hynny ei ddatrys; a’r methiant llwyr i ddelio â’r baich biwrocrataidd.

Mae gennyf dair enghraifft arbennig o drawiadol. Mae Ieuan Wyn Jones wedi sôn eisoes am gyllido prifysgolion. Wedi pedair blynedd o Lywodraeth Lafur, mae’r rhan fwyaf o bobl yn cydnabod yn agored fod y sefyllfa’n llanastr llwyr. Y consensws gwleidyddol yn y Cynulliad, sy’n cynnwys y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes, yr wyf yn credu, yw ein bod yn gwrthwynebu ffioedd ychwanegol, ond mae pryder ynghylch lle y ceir yr arian os na wnawn eu cyflwyno. Dywedwyd wrthym dro ar ôl tro fod negodiadau’n mynd rhagddynt, a’r wythnos diwethaf cawsom gyhoeddiad—fel y gwyddom, mae’n adeg gyffrous bob tro y gwnaiff Jane Davidson gyhoeddiad gan ysgogi banllefau o gymeradwyaeth—fod yr Adran Addysg a Sgiliau wedi derbyn, i bob golwg, fod cyllid myfyrwyr i’w ddatganoli i Gymru, ac y byddai Cymru’n cymryd agwedd wahanol at ffioedd ychwanegol. Wedyn cyhoeddodd yr Adran Addysg a Sgiliau fod y mater yn cael ei ystyried o hyd a’i bod yn ‘rhy gynnar’ i awgrymu y byddai pethau’n wahanol yma. Gan y dywedwyd wrthym fod cydweithredu clòs rhwng Llafur yn Llundain a Llafur yng Nghymru, mae hynny’n awgrymu i mi na wyddant o gwbl sut i reoli’r setliad datganoli y maent wedi’i adael i ni. Am ffars. Mae’r cyhoeddiad gan Jane Davidson yn dangos Gweinidog sydd wedi cynhyrfu yn brysio i ryddhau newyddion da cyn iddi sicrhau canlyniad hyd yn oed. Mae hynny’n gadael darpar fyfyrwyr, eu teuluoedd a’r prifysgolion mewn sefyllfa ddifrifol.

Diolch ichi am ddod i’r adwy. Fel cyn-athrawes, yr wyf wedi arfer â siarad yn synhwyrol tra bo bechgyn bach yn gwneud synau gwirion. Mae’r Gweinidog wedi rhoi pwys mawr ar y berthynas â’r proffesiwn ond mae wedi cyflwyno cytundeb ar lwyth gwaith nad yw’n gytundeb o gwbl, mewn gwirionedd, am nad yw dau o brif undebau’r athrawon wedi rhoi sêl eu bendith iddo, ac mae’n gwrthod gwneud dim i’w cynnwys a’u hannog i’w gymeradwyo. Carwn ddweud rhagor am hynny ac am y toriad o 1.1 y cant yn eu cyflog y mae athrawon yn ei wynebu, ond nid oes digon o amser i wneud hynny.

Gorffennaf drwy sôn am ELWa: ni chredaf fod angen imi ddweud dim rhagor. Yr oedd hwn yn syniad da a ddifethwyd yn llwyr. Mae’r Llywodraeth hon wedi gwneud cam ag athrawon a gweithwyr addysg eraill, dysgwyr a chymunedau, a methodd â throi’r setliad datganoli a adawyd inni gan Lafur yn llwyddiant. Mae dwy wers bwysig i’w dysgu oddi wrth hynny: nid yw’r setliad datganoli’n gweithio ac mae arnom angen senedd iawn, ac nid yw Llafur yn gweithio dros Gymru. Mae ein cymunedau a’n cenedl yn galw am ddechreuad newydd, a chânt hynny ar 1 Mai.

Yn groes i gynnig Plaid Cymru, ymfalchïaf yn yr hyn a gyflawnodd Llafur yn y Cynulliad mewn cyfnod byr. Mae llawer i’w wneud eto ac mae’r rhai ohonom sy’n gwasanaethu cymunedau yn y Cymoedd yn sylweddoli bod tasg enfawr o’n blaen. Yr oedd blynyddoedd o esgeulustod gan y Torïaid wedi gadael economi wael i bobl Cymru, a diffyg hunan-barch ac ymdeimlad o ddiymadferthedd hefyd, y mae angen amser i’w gwella. O dan y weinyddiaeth hon sy’n cael ei harwain gan Lafur, mae fy etholwyr yng Nghwm Cynon—mae gwaith i’w wneud o hyd, wrth gwrs—yn dweud wrthyf am y gwelliannau a welant bob dydd. Mae cyflogaeth ar gynnydd, ac yn cynyddu’n gynt yn yr ardal Amcan 1, ac mae busnesau cynhenid yr wyf wedi siarad â hwy’n ehangu. Yr wyf wedi cwrdd â mwy o feddygon teulu yng Nghwm Cynon, a chyhoeddodd Jane Hutt gyllid cyhoeddus yn ddiweddar ar gyfer ein hysbyty newydd. Ni ddigwyddodd hyn o dan y weinyddiaeth flaenorol. Mae gan ein pobl hŷn fwy o annibyniaeth a gallu i symud o gwmpas. Mae’r Llywodraeth bartneriaeth wedi mynd â’r maen i’r wal dros Gymru yn y tymor cyntaf hanesyddol hwn. Diddorol oedd darllen dadansoddiad Sefydliad Bevan o effaith polisïau Llafur ar y Cymoedd yn benodol. Dywed fod ymdeimlad newydd o egni, gobaith a hyder wedi codi ymysg llawer o gymunedau ac unigolion ac na ellid dychmygu’r datblygiadau hyn ddegawd yn ôl.

Ynghylch yr economi, mae amrediad o fentrau’n gwneud Cymru’n genedl fwy hyderus. Mae Amcan 1 yn rhan o hynny, ac, yn groes i’r hyn a ddywedir gan yr wrthblaid, nad yw ond yn ymddiddori mewn codi bwganod, mae’n gweithio i helpu i adfywio ein hardaloedd tlotaf. Peidiwch â dibynnu ar y ffigurau’n unig: siaradwch â’r rhai y mae eu bywyd yn wahanol o ganlyniad i fentrau o’r fath. Er enghraifft, mae perchnogion gwestai ledled Cymru’n cael llawer mwy o ymwelwyr bellach gan fod twristiaid yn cael eu denu i’r llety gwell sydd ganddynt, ac mae pobl ifanc yn mynd yn fwy aeddfed a hunanddibynnol ac mae eu hagwedd yn wahanol am fod Amcan 1 wedi rhoi cyfle iddynt ddatblygu eu sgiliau. Bellach mae rhaglenni gofal plant yn cynnig cymorth i rieni sydd am achub ar gyfleoedd gwaith newydd. Mae cwmni ym Mhen-y-bont ar Ogwr, yr ymwelais ag ef, yn gallu cyflogi rhagor o weithwyr yn awr am fod yr offer newydd sydd ganddo’n peri ei fod yn fwy cystadleuol. Ymwelais hefyd â chwmni yn Llanelwy a fyddai wedi symud i ganolbarth Lloegr oni bai am yr adeilad newydd a gafodd o ganlyniad i Amcan 1. Oni bai am y cymorth a roddwyd drwy Amcan 1 i’w helpu i sefydlu ei fusnes, byddai rheolwr gyfarwyddwr ifanc ar gwmni newydd yng Nghwm Cynon wedi mynd â’i radd a’i fenter o Gymru gan gredu bod rhaid gadael Cymru er mwyn dod ymlaen yn y byd. Mae hyn yn newid o ganlyniad i Amcan 1. Ni fyddai Plaid Cymru erioed wedi sicrhau cyllid Amcan 1. Gan hynny, yr wyf yn falch o’r hyn a wnaiff Llafur Cymru yn y Cynulliad; mae’n mynd ymlaen â’r gwaith o adfer balchder pobl Cymru.

Mae’r cynnig sydd ger ein bron yn un ffeithiol: mae’n gofyn inni benderfynu a yw Llywodraeth Cynulliad Cymru wedi siomi pobl Cymru. Bydd unrhyw un sy’n darllen maniffesto diwethaf y Blaid Lafur—llwyddais i gael un yn gynharach—yn gweld bod y ffuglen hon yn dangos graddau ei methiant ym mhob maes polisi. Dywedodd wrthym y byddai’n achub y GIG o fewn 24 awr, a beth yw’r gwirionedd? Gwelsom gynnydd aruthrol mewn rhestrau aros. Yr unig bolisi sydd ganddi yw gwario £15 miliwn i gyflogi mwy o fiwrocratiaid eto i’w ad-drefnu. ‘Addysg, addysg, addysg’ oedd un arall o hoff arwyddeiriau’r Blaid Lafur pan ysgrifennwyd y maniffesto hwn, ond y gwir yw, yn fy etholaeth i a ledled cefn gwlad Cymru, fod ysgolion bach yn cael eu cau. Addawodd achub yr amgylchedd, ac eto mae’r Cynulliad yn mynnu bod awdurdodau lleol yn neilltuo tir er mwyn caniatáu cloddio yn y dyfodol.

Dywedodd y byddai’n llesol i amaethyddiaeth hyd yn oed: nid oes rhaid imi sôn am glwy’r traed a’r genau a thaliadau hwyr. Fe’m ffoniwyd gan wraig yn y Fenni a ddywedodd ei bod wedi gwneud cais am drwydded symud ar gyfer tarw, a bod swyddog o’r Cynulliad wedi dweud bod rhaid iddo gael gwybod beth oedd rhyw’r tarw. [Chwerthin.] Dyna’r Blaid Lafur i chi; stori wir yw honno. Mae hyd yn oed wedi addo cadw ei haddewidion. Dywed ei maniffesto yn 1997 fod y Blaid Lafur yn addo peidio ag

addo’r hyn na allwn ei gyflawni, a chyflawni’r hyn yr ydym yn ei addo.

Gwelsom y cwbl bellach. Yr ydym wedi cael digon o hen esgusion Llafur: ‘nid ein bai ni ydyw, bai’r Gweinidog blaenorol ydyw’; ‘am fod ein targedau’n rhy uchelgeisiol y mae hyn’; ‘y swyddogion sydd ar fai’; ‘y cyfrifiaduron sydd ar fai’. Clywsom y ffefryn eto heddiw: ‘mae’r holl fai ar y Llywodraeth Geidwadol flaenorol’. Nid yw Llafur byth yn sôn am y Llywodraeth Lafur flaenorol yn y 1970au, fel y nododd fy nghyd-Aelod Alun Cairns. Nid yw byth yn sôn am lwyddiannau mawr Callaghan a Wilson—yr oedd hynny’n rhy bell yn ôl. Eto, rhaid inni gael clywed o hyd am y Ceidwadwyr yn y 1980au. Beth am y 1980au? Mae Llafur yn cwyno am y 1980au ond ar y pryd yr oedd y Blaid Lafur am dynnu allan o’r Undeb Ewropeaidd ac ymuno â rhyw fath o drefniant masnachu rhydd gydag economïau sosialaidd diffygiol dwyrain Ewrop. Yr oedd Llafur wedi camgymryd ar hynny, ac mae’n cydnabod hynny’n awr. Yr oedd am wladoli pob math o fusnesau a diwydiannau—byddai hynny wedi peri methiant llwyr yn yr economi yn y 1980au. Mae’n derbyn bellach y bu’n anghywir. Yr oedd am gael gwared ar ein harfau niwclear. A ninnau’n sefyll ar drothwy rhyfel heddiw, gwyddom gymaint yr oedd Llafur yn camgymryd. Peidiwch â sôn am Blaid Geidwadol y 1980au. Mae’r Blaid Lafur heddiw’n agosach at Lywodraeth Geidwadol y 1980au nag at y Blaid Lafur yn y cyfnod hwnnw. Fodd bynnag, mae un gwahaniaeth mawr rhwng y Blaid Geidwadol heddiw a’r Blaid Lafur. Mae gennym gredo syml. Rhoddwn—

Heb os, methiant mwyaf Llywodraeth Cynulliad Cymru yw’r economi. Methodd â chefnogi busnesau Cymreig ac, yn enwedig, busnesau bach—conglfeini ein heconomi. Fodd bynnag, nid yw hynny’n syndod a ninnau wedi cael tri gwahanol Weinidog dros Ddatblygu Economaidd ers 1999. Ni fu gan y Llywodraeth unrhyw gyfeiriad na strategaeth. Mae’r glymblaid wedi methu â chefnogi busnesau Cymreig, cyrraedd ei thargedau a defnyddio cyllid Amcan 1 yn effeithiol. Oherwydd hyn, mae’r bwlch yn y cynnyrch mewnwladol crynswth y pen, cyflogau a chynhyrchiant rhwng Cymru a’r DU yn fwy nag yr oedd yn 1999 hyd yn oed.

Mae mwy na dwy ran o dair o’r gyllideb cymorth rhanbarthol dewisol yn dal i fynd i fusnesau o’r tu allan i Gymru, sy’n golygu bod dwy ran o dair o’r elw’n gadael Cymru. Nid oes ryfedd bod nifer y cwmnïau sy’n allforio o Gymru wedi gostwng yn y ddwy flynedd diwethaf, tra cafwyd cynnydd o 12 y cant yn yr Alban a 17 y cant yng Ngogledd Iwerddon.

Busnesau bach sydd wedi dioddef fwyaf o dan y Llywodraeth hon. Aiff llai na thraean o gyllid cymorth rhanbarthol dewisol i fusnesau bach er bod 99.3 y cant o’r holl fusnesau yng Nghymru’n fusnesau bach a chanolig eu maint, a chanddynt lai na 50 o weithwyr. Nid yw busnesau bach yn cael y cymorth y mae arnynt ei angen gyda’r broses ymgeisio. O ganlyniad i hynny, mae’r rhwystr biwrocrataidd a greodd y Llywodraeth hon wedi dadrithio busnesau bach.

Ar Amcan 1, mae record y Llywodraeth yn waeth byth: llai na thraean o’r swyddi a addawyd ar gyfer y Gorllewin a’r Cymoedd sydd wedi’u creu. Y targed oedd 34,000 o swyddi, ond dim ond 10,000 a sicrhawyd. Yn Islwyn, mae cyfle gwych i adfywio hen safle glofa’r Navigation yng Nghrymlyn. Mae ar yr A467 rhwng Casnewydd a Glynebwy, mae arno 100 medr o drac rheilffordd a lle ar gyfer gorsaf parcio a theithio. Mae ar y prif lwybr opteg ffeibr, ac ar y llinell sy’n rhedeg tua’r gogledd. Ac eto, nid oes dim yn yr arfaeth: dim gorsaf, dim fferm wasanaethu, dim unedau economaidd, dim unedau meithrin, dim canolfan dysgu sgiliau newydd—dim ond 15 o swyddi mewn modurdy sy’n trwsio ceir. Mae arnom angen arweiniad, menter er mwyn cronni, a swyddi cynaliadwy.

Mae’n nodweddiadol o’r Llywodraeth hon ei bod yn dewis penawdau yn hytrach na ffeithiau yn ei hymgais anobeithiol i wella ffigurau. Nid yw 10 y cant o’r holl swyddi y mae’r Llywodraeth yn honni ei bod wedi’u creu o dan Amcan 1 yn bodoli. Yn waeth byth, mae’r Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd wedi ceisio rhoi’r bai ar swyddogion yn Swyddfa Cyllid Ewropeaidd Cymru. Ai arweiniad yw hynny? Gellid darparu’r band eang ar gyfer technoleg gwybodaeth a chyfathrebu, pe byddai prosiect sengl o dan Amcan 1 i hyrwyddo busnes, gwella sgiliau a hyfforddi. Faint a gaiff ei wario ar hynny o dan Amcan 1? Ychydig iawn, os unrhywbeth o gwbl.

Er ei fod yn amser etholiad, mae hon yn ymgais anargyhoeddiadol i dynnu llun afrealistig o Lywodraeth Cynulliad Cymru a’i chyflawniadau ers datganoli. Os câi safbwynt o’r math hwn ei dderbyn yn gyffredinol, byddai’n bwrw amheuaeth ar ddatganoli ei hun. Mae’n siomedig mai gan Blaid Cymru y ceir hyn, gan ei bod yn cymryd arni gefnogi datganoli, o leiaf. Mae Cymru wedi gweld cyflawniadau oherwydd sefydlogrwydd. Mae Aelodau eisoes wedi sôn am rai o’r prif gyflawniadau. Gallwn i wneud yr un peth, ond nid wyf am ailadrodd yr hyn a ddywedodd Aelodau. Gwyddom beth yw’r prif gyflawniadau; teithio ar fysiau am ddim; mynediad am ddim i amgueddfeydd ac orielau; diddymu profion ar gyfer rhai saith mlwydd oed a thablau cynghrair; lleihau maint dosbarthiadau; llaeth am ddim yn yr ysgol; presgripsiynau am ddim i ran dan 25 oed; taliadau presgripsiwn is; grantiau buddsoddi’r Cynulliad; ac Amcan 1. Mae’n rhestr hir, a dim ond y penawdau yw’r rheini.

Mae’n ddrwg gennyf, Brian, nid oes gennyf ddigon o amser i dderbyn ymyriad. Mae llu o gyflawniadau’n gefn i’r penawdau hynny. Mae’r cynnig hwn yn tynnu darlun camarweiniol ac anghywir o gyflawniadau Llywodraeth y Cynulliad. Bu partneriaeth effeithiol rhwng Llafur yn San Steffan a’r weinyddiaeth sy’n cael ei harwain gan Lafur yn y Cynulliad. Mae’r cynnydd yn y gyllideb o’r naill flwyddyn i’r llall yn adlewyrchu hynny, ac mae wedi ein galluogi i gyflawni ein huchelgeisiau ar gyfer Cymru.

Bu datganoli’n gam enfawr ymlaen i Gymru. Mae’r newid o ddatanoli gweinyddol i ddatganoli democrataidd wedi galluogi pobl Cymru. Mae Llywodraeth y Cynulliad wedi gallu defnyddio’r cyfle a geir drwy ddatganoli i gyflawni dros bobl Cymru. Mae cyflawni o’r fath ar gynnydd, ac yn gwneud mwy o argraff, ac mae’r Cynulliad fel sefydliad yn tyfu o ran ei statws. Croesawaf hynny ac edrychaf ymlaen at ei weld yn parhau. Fodd bynnag, mae perygl y bydd y negyddoldeb afrealistig a gawsom gan Blaid Cymru heddiw’n niweidio datganoli. Mae’n amser etholiad, ond mynd dros ben llestri yw portreadu Llywodraeth Cynulliad Cymru fel pe bai’n fethiant. Mae hynny’n anghytbwys ac yn afrealistig. Yn Nwyrain Casnewydd yn unig, gwelsom y cwmni adfywio trefol, gwerth sawl miliwn o bunnoedd o fuddsoddiad yn y GIG, ac ardaloedd Cymunedau yn Gyntaf. Mae honno’n rhestr drawiadol. Gadewch inni fod yn realistig a chydnabod cyflawniadau datganoli a Llywodraeth Cynulliad Cymru.

Gan fy mod yn teithio bob wythnos i Gaerdydd o’r Gogledd pell, yr wyf yn aml yn teimlo fel y byddai un o’r trigolion o gyrion pellaf yr ymerodraeth Rufeinig yn Asia Leiaf yn sicr o deimlo wrth ymweld â Rhufain. Rhag ofn i rywun feddwl mai rhyw fath o baranoia cychwynnol yw hyn ar fy rhan, efallai y bydd Aelodau’n ei chael yn fuddiol nodi bod arolwg barn cyhoeddus a wnaed yr wythnos diwethaf gan y North Wales Weekly News wedi darganfod mai dim ond un o bob pump a holwyd a deimlai fod y Cynulliad wedi bod yn llwyddiannus yn ei dymor cyntaf. Yr hyn sy’n peri mwy o ofid i rywun sy’n pryderu ynghylch democratiaeth yng Nghymru yw mai dim ond un o bob tri o’r rhai a holwyd sy’n bwriadu pleidleisio yn etholiadau’r Cynulliad ym Mai. Y rheswm am hynny yw bod y Cynulliad, yng ngolwg pobl y Gogledd, yn ymddangos ei fod yn bell a heb gysylltiad, a’i fod yn cael ei dra-arglwyddiaethu—fel y mae—gan fuddiannau’r rhan boblog o Gymru yn y de-ddwyrain. Bu hyn yn ffactor annatod erioed yn y demograffig—

Gwn nad ydych ond yn Aelod o’r Cynulliad ers cyfnod byr, David, ond a ydych wedi sylwi bod gennym Lywodraeth yma? Nid trafod diffygion Cynulliad Cenedlaethol Cymru yr ydym, ond diffygion y Llywodraeth glymblaid.

Yr ydych wedi mynd â’r geiriau o’m ceg. Yr oeddwn ar fin dweud y bu hyn yn berygl sy’n rhan annatod erioed o’r ffactorau demograffig sydd ar waith yng Nghymru, ac y dylai Llywodraeth y Cynulliad fod wedi rhoi sylw iddo. Fodd bynnag, nid yw’r Llywodraeth wedi rhoi sylw i’r ffactorau hyn, ac mae’r ymddieithrio a deimlir gan lawer o bobl y Gogledd yn parhau. Er enghraifft, ar ben yr ergyd drom a gafodd y gymuned ffermio yn y Gogledd o ganlyniad i glwy’r traed a’r genau, cafwyd y methiant dybryd a di-glem gan Lywodraeth y Cynulliad i sicrhau y câi’r cymorthdaliadau a oedd yn ddyledus i ffermwyr eu talu yn ôl yr angen.

Gwnaethoch sôn am fethiannau’r Llywodraeth, David. A gytunwch fod y ffermwyr wedi gwneud yn arbennig o dda oherwydd y taliadau a roddodd Llywodraethau San Steffan a’r Cynulliad yn ystod argyfwng clwy’r traed a’r genau, a arweiniodd at dalu £54.5 miliwn o iawndal i 800 o hawlwyr yng Nghymru? Ni chredaf fod Llywodraeth San Steffan neu Lywodraeth y Cynulliad wedi gwneud cam â ffermwyr y tro hwnnw.

Prin y gallai’r Llywodraeth wneud yn llai o dan yr amgylchiadau hynny. Fodd bynnag, gwrthwynebaf y ffaith bod gennym Weinidog dros Ddatblygu Gwledig difater, y mae’n amlwg nad yw’n malio dim am ffermwyr pan ddaw’n fater o roi cymorthdaliadau.

Rhaid ymdrin â’r broblem honno a rhaid i’r Cynulliad nesaf ei chymryd o ddifrif. Os na wnaiff, bydd pobl y Gogledd, yn gyfan gwbl oherwydd dull y Llywodraeth hon o reoli’r Cynulliad, yn barnu bod datganoli’n fethiant llwyr.

Mae’r Llywodraeth Cynulliad Cymru dan arweiniad Llafur yn dod i ddiwedd ei thymor agoriadol ac yn edrych ymlaen at dymor arall ar ôl yr etholiad ar 1 Mai. Cyn hir bydd yn cyflwyno neges hyderus i bobl Cymru i’r perwyl eu bod hwy a’u Llywodraeth ddatganoledig yn llwyddo. Rôl hanesyddol Plaid Cymru yw cyhoeddi methiant a chyfyngu ar hyder a dyheadau pobl Cymru. Mae’r bobl hynny wedi blino ar y neges honno a dyna pam y maent yn troi’n benderfynol oddi wrth Blaid Cymru ac yn dewis cefnogi’r rhai yn Llywodraeth Cynulliad Cymru a’i rhaglen lwyddiannus ar gyfer ffyniant a chyfiawnder cymdeithasol.

Dechreuaf drwy sôn am yr economi, sydd ar ganol gweddnewidiad er gwell. Mae 61,000 yn rhagor o swyddi yng Nghymru nag yr oedd flwyddyn yn ôl. Mae diweithdra ar 3.5 y cant, yr un lefel ag yr oedd yn 1975, pan oedd y Llywodraeth Lafur ddiwethaf mewn grym. Dyna un rhan o dair o’r lefel yn 1986 a llai na hanner y lefel yn 1997. Lleihawyd diweithdra ymysg pobl ifanc o 75 y cant ers 1997. Unwaith eto mae pobl ifanc yn gallu disgwyl y byddant yn gweithio ac yn llwyddo. Edrychwch o’ch cwmpas. Gallwch weld y gobaith mewn wynebau ifanc na welech ddegawd yn ôl ym mlynyddoedd llwm a dinistriol y Torïaid.

Yn y flwyddyn a aeth heibio, gwelsom gynnydd yn lefel y gweithgarwch economaidd—y gyfran o bobl o oedran gweithio mewn gwaith. Am flynyddoedd lawer, yr oedd bwlch a ymddangosai’n un parhaol o tua 5 y cant rhwng y gyfradd weithgarwch yng Nghymru a’r un mewn rhannau eraill o’r DU. Mae wedi disgyn bellach i 2.5 y cant. Y bwlch hwnnw oedd un o’r rhesymau pennaf am dlodi cymharol Cymru yn ôl safonau’r DU. Mae’r bwlch hwnnw’n cau’n gyflym. Mae’r genhedlaeth a gredai nad oedd yn debygol o weithio byth eto—pobl Merthyr Tudful a Blaenau Gwent—a’r cymunedau hynny a deimlai eu bod wedi’u hallgáu’n barhaol yn dechrau cymryd rhan yn yr economi eto o ganlyniad i’r camau a gymerodd y Llywodraeth Lafur yn San Steffan ac yn y Cynulliad.

Ni all Llywodraeth y Cynulliad hawlio’r holl glod am hynny, ond gwnaiff hawlio clod am greu disgwyliad o ddysgu gydol oes, buddsoddi mewn technoleg band eang—gan neilltuo £115 miliwn fel y caiff Cymru fantais gystadleuol wirioneddol dros rannau eraill o’r DU—a datblygu’r economi wybodaeth drwy godi pontydd rhwng prifysgolion a busnes a thrwy fodel effeithiol y Technium a’r gronfa defnyddio gwybodaeth. Yr ydym wedi hyrwyddo arloesi, menter ac amrywiaeth, ac wedi gwneud y defnydd mwyaf o gymorth rhanbarthol dewisol er mwyn hybu buddsoddi o’r ansawdd gorau yng Nghymru. Dyna record o lwyddiant economaidd y bydd Llywodraeth y Cynulliad yn ei datblygu yn yr ail Gynulliad.

Mae cyrhaeddiad addysgol yng Nghymru wedi gwella’n sylweddol yn y pedair blynedd diwethaf. Y lefelau cyrhaeddiad mewn ysgolion cynradd ac uwchradd yw’r rhai uchaf erioed. Mae perfformiad a chymhelliant disgyblion, athrawon a theuluoedd yn well am ein bod wedi lleihau maint dosbarthiadau ysgol gynradd, diddymu profion diangen ac wedi bod yn barod i ddatblygu rôl barn broffesiynol, ac yr ydym wedi rhoi’r gorau i gyhoeddi tablau cynghrair a oedd yn bychanu ac yn digalonni’r rhai sy’n gweithio yn yr amgylcheddau ysgol anoddaf.

Gwnaethoch sôn am dablau cynghrair: a wyddoch fy mod wedi dweud wrth y Gweinidog fy mod, wrth ystyried is-ddeddfwriaeth, wedi ceisio darganfod modd i ddiddymu tablau cynghrair a bod gan y Gweinidog bŵer i gyflawni hynny? Addysg gyrfaoedd a gefais yn y diwedd. Felly, gallesid gwneud hynny’n gynt, ond bu’n rhaid tynnu’ch sylw ato.

Mae’r pwynt a wnaethoch wedi’i nodi, Brian, ond Llywodraeth y Cynulliad a sicrhaodd ddiddymu tablau cynghrair. Yr ydym wedi sefydlu cyfundrefn cynllunio a chyllido integredig ar gyfer addysg ôl-16. Mae wedi arwain eisoes at gyfranogi ehangach, mwy o amrywiaeth a mwy o gydraddoldeb rhwng gwahanol fathau o ddysgu. Yr ydym yn gwneud dysgu gydol oes yn ffaith.

A ydych yn ceisio dweud wrth y Cynulliad bod ELWa yn llwyddiant? Os credwch hynny, rhaid mai chi yw’r unig un yng Nghymru. Nid yw’r Gweinidog wedi’i hargyhoeddi o hynny hyd yn oed erbyn hyn.

Mae’n ddrwg gennyf glywed Plaid Cymru yn bychanu’r syniad o ddysgu gydol oes, ymestyn addysg ôl-16, a mwy o amrywiaeth mewn addysg. Mae gennym strategaeth addysg uwch sy’n darparu’r fframwaith cydweithredol ar gyfer dull neilltuol o ymdrin ag addysg uwch yng Nghymru. Mae grantiau dysgu’r Cynulliad gennym hefyd, sydd wedi dangos bod dysgu ar ôl 18 oed yn gyfle i bawb, gan gynnwys y rhai tlotaf mewn cymdeithas.

Gwnaf droi at iechyd. Ceir llawer o sôn am iechyd; ailadroddir yr un ffigurau droeon. Mae’r ddarpariaeth iechyd a gofal cymdeithasol yng Nghymru’n gwella. Caiff Plaid Cymru fychanu ymdrechion pawb yn GIG Cymru yn feunyddiol ond, ochr yn ochr â’r galw sydd heb ei ateb, mae gwelliant gwirioneddol wrth gyflenwi gwasanaethau. Yr ydym wedi gostwng y nifer sy’n disgwyl yn hwy na 18 mis am lawdriniaeth orthopedig o 95 y cant. Yr oedd hynny’n gofyn llawer o arian a llawer o ymdrech gan lawer o bobl, ond gwnaethom lwyddo.

Os ystyriwch dargedau eraill—mewn gofal canser a thriniaeth y galon—cewch yr un record o lwyddiant. O ganlyniad i’r cynnydd mewn buddsoddi, cafwyd 150 yn rhagor o feddygon, 990 yn rhagor o nyrsys ac wyth ysbyty newydd. Fodd bynnag, yr un mor bwysig â hynny yw ein buddsoddiad mewn capasiti ar gyfer y tymor hir, sy’n cynnwys cyfleusterau hyfforddi newydd yng Nghaerdydd, y Gogledd ac Abertawe—a Gwent sydd nesaf. Esgeuluswyd yr holl faterion hynny gan y Llywodraeth Dorïaidd flaenorol am 18 mlynedd hir.

Yr ydym yn cynnig mwy o gymorth i bobl oedrannus yn eu cartrefi, fel rhan o strategaeth sy’n ymateb i newid demograffig ac i’n hamcan o roi cyfle i bobl barhau i fod mor annibynnol ag y dewisant. Un rhan o’r strategaeth honno i hyrwyddo a chynnal y gallu i fyw’n annibynnol yw chwe wythnos o ofal personol am ddim i bobl sy’n gadael yr ysbyty.

A wnaiff y Gweinidog ailystyried ei sylw am y nifer o bobl ar restrau aros a’r ffaith ei fod wedi’i wfftio fel ystadegyn yn unig? Mae 82,460 o bobl sydd â phob rheswm i fod yn ddig wrth eich Llywodraeth Lafur chi. Bedair blynedd yn ôl, gwnaethoch addo na fyddent ar restr aros, ond maent. Pan ddaethoch i Lywodraeth, dim ond 21,000 a oedd ar y rhestr aros honno, felly a wnewch ailystyried y sylw a wnaethoch ac ymddiheuro i’r bobl hynny sydd ar restr aros Llafur yn awr?

Ceir yr ymddiheuriad hwnnw pan wnaiff y Ceidwadwyr ymddiheuro am y 18 mlynedd o danfuddsoddi yn y gwasanaeth iechyd, o ostwng nifer y gwelyau, y meddygon a’r gwasanaethau sydd ar gael. Hwy a roddodd gychwyn i’r broblem a geir o ran deintyddion yn y GIG, drwy dorri ffioedd.

Mae’r Gweinidog yn sôn am ostwng nifer y gwelyau, ond oni ŵyr mai mewn wardiau seiciatryddol yr oedd y rhan fwyaf ohonynt? Aethom â phobl o sefydliadau Fictoraidd a’u rhoi yn y gymuned i fyw bywydau cyflawn.

Mae hynny’n fy syfrdanu, oherwydd profiad pawb a fu’n gysylltiedig â gofal yn y gymuned o’r dechrau yw bod pobl wedi’u taflu i’r stryd o’r sefydliadau hynny, a bod y sefydliadau wedi’u gwerthu wedyn am elw mawr gan y rhai a oedd yn rhedeg y gwasanaeth iechyd ar y pryd—gyda chymeradwyaeth y Blaid Geidwadol.

Ystyriwch docynnau bws am ddim i bobl oedrannus a phobl anabl. Bu hynny’n fodd eithriadol o gost-effeithiol o wella ansawdd bywyd pobl, hyrwyddo ffyrdd o fyw annibynnol a chefnogi trafnidiaeth gyhoeddus. Polisi syml ag iddo effeithiau lluosog; Llywodraeth gydgysylltiedig yng ngwir ystyr y gair. Yr un fu canlyniadau ein polisi o gynnig mynediad am ddim i orielau ac amgueddfeydd.

Ystyriwch Cymunedau yn Gyntaf—sosialaeth ar waith. Nod y strategaeth honno yw rhoi’r grym, y gallu a’r uchelgais i bobl yn ein 100 cymuned dlotaf fel y gallant hawlio eu lle yn economi Cymru a’u cyfran o gyfleoedd dysgu, iechyd a gofal cymdeithasol. Methiant y mae Plaid Cymru yn galw hynny; llwyddiant yr ydym ni’n ei alw. Plaid Cymru sydd wedi methu am nad yw’n cydnabod hynny.

Dywedodd Plaid Cymru y byddem yn rhedeg oddi wrth yr etholwyr. Dim o gwbl. Rhoddwn ein polisïau a’n rhaglen gerbron etholwyr Cymru yn hyderus ar 1 Mai gan ymddiried yn llwyr yn eu barn. Dylid rhoi rhybudd i’r gwrthbleidiau: mae dydd y farn gerllaw.

Braf yw gweld bod y Gweinidogion wedi dod yn ôl i’r Siambr. Yn ôl eu harfer, maent yn rhy hwyr i amddiffyn eu record. Gwnaeth y glymblaid yr hyn a wnaiff bob amser: os yw mewn trafferthion, mae’n rhoi Carwyn Jones ymlaen. Gwnaeth yn well nag erioed heddiw. Cymerodd y clod am leihau maint dosbarthiadau ysgol gynradd. Mae’r gyfradd genedigaethau wedi gostwng, Carwyn—cymeraf eich bod yn derbyn y cyfrifoldeb am hynny, hefyd. Dyna pam y mae maint dosbarthiadau ysgol gynradd yn llai. Efallai yr hoffech amddiffyn y record ar ysgolion uwchradd a dweud pam yr ydych wedi methu’n druenus â lleihau maint dosbarthiadau ysgol uwchradd. Aeth Carwyn yn ôl i’w ymgnawdoliad blaenorol fel bargyfreithiwr, gan geisio dadlau’n ddewr dros achos nad yw’n credu ynddo. Ni roddodd yr argraff ei fod yn credu ynddo hyd yn oed.

Mae’r Gweinidogion wedi dychwelyd. Gwaetha’r modd, yr ydych wedi colli rhestr o’ch methiannau. Mae hynny’n duedd gan y Llywodraeth hon: mae Gweinidogion yn dod i’r golwg i gael tynnu eu llun a chymryd y clod, ond pan fo’n rhaid iddynt gymryd cyfrifoldeb, maent yn ffoi rhag unrhyw benderfyniad. Ystyriwch ELWa a’r £4 miliwn a ganfu ei ffordd yn ddireidus i gyfrif banc cwmni annibynnol. Dywedodd y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes wrthym ei bod wedi gwneud penderfyniad polisi cyffredinol ar hynny. Sut yr ydych yn gwneud penderfyniad polisi cyffredinol, Weinidog? A ydych yn edrych ar y ffigurau a’r manylion, neu a ydych yn cytuno’n gyffredinol i’w wneud? Pan fo’n rhaid ichi gymryd cyfrifoldeb, nid ydych ar gael. Nid ydych am wybod. Buoch yn y Pop Factory bob yn ail wythnos pan oedd lluniau i’w tynnu a chlod i’w gymryd. Pan oedd yn rhaid ichi gymryd cyfrifoldeb, gwnaethoch ei osgoi.

Trof at y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Gwnaeth y Llywodraeth Lafur ddwy addewid ar iechyd. Yr oedd y gyntaf ar amseroedd aros cleifion allanol; mae 82,000 o fethiannau ar hynny. Yr oedd yr ail ar amseroedd aros cleifion mewnol, lle y mae 5,000 o fethiannau. Nid yw’r Gweinidog hyd yn oed wedi trafferthu ymddiheuro i’r cyhoedd yng Nghymru ac i’r rhai sy’n dioddef ar y rhestrau aros hynny. Er gwaethaf hynny oll, yr ydych yn dweud ichi lwyddo.

Beth am y Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog dros Ddatblygu Gwledig a Chymru Dramor? Os nad cyfrifiadur sydd ar fai, rhoddir y bai ar swyddog—unrhyw un heblaw Michael German, na wnaiff gymryd cyfrifoldeb. Nid yw’n syndod nad oedd y Gweinidogion yma i amddiffyn eu record.

Dywed y Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd wrthym ei fod yn deall materion economaidd. Ni wnaiff dderbyn ymyriadau, ac ni wnaiff ateb cwestiynau oni bai ei fod yn darllen yr ateb a roddwyd iddo gan swyddogion. Yn y pedair blynedd y bu Llafur mewn llywodraeth yn y Cynulliad, collwyd 17,000 o swyddi net mewn gweithgynhyrchu. Sut yr eglurwch hynny? Dywedwch wrthym eich bod wedi creu swyddi drwy Amcan 1. A ydych wedi darllen asesiad yr Athro Dylan Jones-Evans o’r swyddi hynny? Bydd hanner y swyddi hynny’n diflannu. A ydych wedi darllen sylwadau Dr Phillip Boland o Brifysgol Cymru, Caerdydd? Nid yw ef yn credu bod hyn yn gynaliadwy. Nid yw Russell Lawson o Ffederasiwn y Busnesau Bach yn eich credu pan wnewch yr honiadau hyn.

Mae’r record yn amlwg. Dywed Carwyn yr aiff Llafur at yr etholwyr gyda’i bolisïau a’i raglenni. Nid aiff â’i record at yr etholwyr ar 1 Mai, gan y gŵyr beth fydd yn digwydd. Gwyddom beth fydd yn digwydd ar 1 Mai.

Mae gennym Brif Weinidog sydd i fod i arwain y Llywodraeth glymblaid hon. A gawn weledigaeth neu arweiniad ganddo byth? Cymerwch adeilad y Cynulliad, er enghraifft. Prin ei fod yn syndod bod ffens o amgylch safle adeilad y Cynulliad—bu’r Prif Weinidog yn eistedd arni am y tair blynedd diwethaf. Ni chawsom ddatganiad ganddo erioed am adeilad y Cynulliad. Nid oes ganddo farn am y negodiadau tâl ag Undeb y Brigadau Tân. Nid oes ganddo farn am Irac. Am ba beth y mae gennych farn, Brif Weinidog? Beth yw’ch rhinweddau fel arweinydd? Beth yr ydych yn ceisio’i ddweud wrth y cyhoedd yng Nghymru? Mae pobl yn disgwyl—Huw Lewis a gododd—

Peidiwch â thrafferthu, Huw. Bydd yn boenus i chi ac yn codi cywilydd ar eich plaid. Cymerwch fy ngair i, nid yw’n syniad da.

Mae pobl Cymru’n gwybod beth yw record y Llywodraeth. Ar 1 Mai bydd yn talu’r pris a chawn Lywodraeth Plaid Cymru yn y Cynulliad.