in Welsh This is likely to be the final debate before war begins in Iraq, therefore, we have assembled in a particularly solemn atmosphere. The deadline of 48 hours, which was set in the early hours of Tuesday morning, is fast approaching. Perhaps by this time tomorrow the firing may have started—perhaps not—but it will start before long and, certainly, before the weekend. Therefore, naturally, our thoughts turn to the young men and women from Wales who are currently serving in the armed forces in the Gulf, and to their families who are fearful that their sons and daughters may be injured.

yn Saesneg Heddiw cynhaliwn ddadl ar effaith y sefyllfa sy’n datblygu yn y dwyrain canol yn Irac. Trafodwn y mater ddiwrnod ar ôl i Dŷ’r Cyffredin drafod y prif gynnig ac i Dŷr Arglwyddi drafod cynnig i dynnu sylw ddoe. Nid oes unrhyw amheuaeth ynglŷn â chanlyniad y bleidlais yn y Senedd: cafodd y Prif Weinidog awdurdod y Senedd i gyhoeddi rhyfel. Felly nid oes modd troi’n ôl. Ni all neb ddweud na fu ymgynghori priodol â’r Senedd. Cyhoeddwyd barn gyfreithiol yr Arglwydd Goldsmith er mwyn i’r Aelodau Seneddol ac eraill allu cytuno neu anghytuno â hi; nid yw hynny yn digwydd fel arfer, ond digwyddodd ddoe.

yn Saesneg Mae’n werth nodi i egwyddor gyfansoddiadol newydd gael ei sefydlu ddoe. Tan ddoe, os oedd Prif Weinidog Prydain a etholwyd yn briodol, am gyhoeddi rhyfel, yr oedd ganddo yr hawl i wneud hynny o fewn hawliau’r Weithrediaeth. Dyna hawl ddiamod Prif Weinidog. Nid yw hynny yn wir mwyach. Derbyniwyd yr egwyddor ddoe—neu fe’i hildiwyd yn hytrach—na all Prif Weinidog gyhoeddi rhyfel heb awdurdod y Senedd mewn democratiaeth fodern. Yn ei araith i gloi neithiwr, eglurodd Jack Straw nad yw hynny yn briodol mewn democratiaeth fodern. Gosodwyd cynsail ddoe; nid oes modd troi’n ôl. Ildiwyd yr egwyddor o uchelfraint y goron a roddwyd i’r Prif Weinidog i gyhoeddi rhyfel.

yn Saesneg Mae’r ffaith nad oes ail benderfyniad gan y Cenhedloedd Unedig—neu’r deunawfed penderfyniad yn erbyn llywodraeth Irac—yn taflu cysgod hir. Byddai llawer o bobl mewn bywyd cyhoeddus, a llawer o ddinasyddion cyffredin yn y wlad hon, wedi bod yn hapusach pe bai ail benderfyniad wedi bod gan y Cenhedloedd Unedig i awdurdodi defnyddio grym. Y Twrnai Cyffredinol sy’n cynghori’r Prif Weinidog ar y mater hwnnw. Fodd bynnag, mae’n bwysig bod y Prif Weinidog wedi ildio awdurdod i Dŷ’r Cyffredin i gymeradwyo’r ymgyrch filwrol, sy’n debygol o ddechrau yn fuan. Un peth yw ildio awdurdod i Dŷ’r Cyffredin, ond peth cwbl wahanol yw ildio awdurdod i’r Cynulliad er mwyn iddo gael rhagweld gweithrediadau Tŷ’r Cyffredin—byddai hynny yn hurt. Nid rhyw fath o senedd amgen ydym. Cafodd Aelodau Seneddol o Gymru y cyfle i siarad ddoe, neu os na chawsant y cyfle i siarad, y cyfle i ymyrryd ac, wrth gwrs, i bleidleisio. O ganlyniad, ni ellir troi’n ôl.

yn Saesneg Ni wn a drafodwyd y mater hwn ar lefel ddatganoledig yn unrhyw le arall yn y byd: yng Nghyngres Texas, yn New South Wales neu yng Nghatalonia. Mewn un Cynulliad datganoledig bydd y mater wedi cael ei drafod hyd at syrffed yn fwy na thebyg: sef Cynulliad Cwrdistand yn Irac. Sefydlwyd y diriogaeth hon o fewn Irac yn 1991, bron ar hap. Yn sicr ni fydd Cynulliad Cenedlaethol Cwrdistan yn Irac wedi bod yn ystyried dim byd arall bron heblaw’r mater hwn. Mae hynny yn berthnasol i’n dadl. Yr unig lygedyn o olau ym mywyd anodd pobl Irac yn ystod y 12 mlynedd diwethaf yw bod y Cwrdiaid wedi cael hawliau newydd—syniad gwych a ddaeth i fod ar hap. Cyfaddefaf mai John Major yn bennaf a ystyriodd beth fyddai ffawd y Cwrdiaid pan ddychwelsant o’r mynyddoedd i Gwrdistan. Yn sgîl diogelwch y parth dim hedfan, mae’r Cwrdiaid wedi gallu sicrhau rheolaeth dros eu materion eu hunain dros y 12 mlynedd diwethaf. Mae’n fath rhyfedd ac anffurfiol o ddatganoli.

Does the First Minister accept that no such concessions have been made to the Kurds in Turkey who suffer constant persecution? Their existence is denied. Is he aware that members of the Kurdistan National Congress were in the Assembly a fortnight ago and that they stated their opposition to an attack by America and Britain?

in Welsh If you were to ask the Kurds for their response, opinion would be split in the same way as it is in this country.

yn Saesneg Bu cyfanrwydd tiriogaethol Irac yn bryder mawr i’r gwledydd Gorllewinol ar ddiwedd rhyfel y Gwlff, ond ymdriniwyd â’r sefyllfa yn wael. Llwyddodd y Cwrdiaid i gael rhai hawliau, ond collwyd Kirkuk, y rhan ddeheuol o ogledd Irac Gwrdistanaidd, lle mae ffynhonnau olew enfawr. Fodd bynnag, cafodd ei diogelu ac mae bywyd yn well yn nhiriogaeth ogleddol y Cwrdiaid nag mewn unrhyw ran arall o Irac, ac felly y bu dros y 12 mlynedd diwethaf. Gadawyd y Moslemiaid Shïaidd yn ne Irac yn ddiymgeledd, gwaetha’r modd. Fe’u hanogwyd i wrthryfela—fel y Cwrdiaid—ac yna fe’u gadawyd yn ddiymgeledd. Talaf deyrnged i John Major am ei rôl o greu datganoli ar hap. Daeth cyfanrwydd tiriogaethol Irac unedol i ben yn 1991. Ni all neb ei adfer. Bydd rhyw fath o ddatganoli yn datblygu yn Irac, a all hefyd roi hawliau i Foslemiaid Shïaidd yn y de, gan fod eu diwylliant hwy yn gwbl wahanol—ond gan na chawsant eu diogelu, dinistriwyd llawer o’u ffordd o fyw dros y 12 mlynedd diwethaf. Bu methiant i ymdrin â mater a oedd heb ei ddatrys sef y drefn yn Irac yn y dyfodol. Ai un wladwriaeth unedol ddylai fod neu a ddylid datganoli hawliau i’r Cwrdiaid a’r Arabiaid Shïaidd? Ni ddatryswyd y mater hwnnw, ac ni roddwyd y cyfle am fywyd gwell a ddaeth i ran y Cwrdiaid i bobl eraill mewn rhannau eraill o Irac.

yn Saesneg Yn ystod ymweliadau mynych ag ardal ogleddol y Cwrdiaid, mae Ann Clwyd dro ar ôl tro wedi tynnu sylw at y cysylltiadau cryf sydd rhwng y Cwrdiaid a Chymru. Cafodd llawer ohonynt eu magu yng Nghymru a chafodd llawer o’u harweinwyr eu haddysgu yng Nghymru. Yr wyf yn siwr y byddant yn gofyn inni am gymorth ar ôl i reolaeth Saddam Hussein ddod i ben yn Irac. Byddai’n rhaid ichi fod yn ddidostur fel Aelod o’r Cynulliad hwn i beidio â bod yn barod i roi cymorth er mwyn iddynt feithrin perthynas briodol â sefydliadau canolog yr Irac newydd, ac i ffurfioli’r hawliau datganoledig a gawsant yn 1991, ac a ddiogelwyd gan y parth dim hedfan yn ystod y 12 mlynedd diwethaf.

yn Saesneg Nid oes modd dychwelyd at un wladwriaeth unedol yn Irac. Fodd bynnag, mae’r Cwrdiaid—a chredaf mai dyma bwynt Cynog yn gynharach—yn naturiol ar y naill law yn ofni Twrci ac ar y llaw arall yn ofni Saddam Hussein ac unrhyw unben arall a all geisio eu rheoli o Baghdad, heb roi iddynt yr hawliau y maent wedi bod yn brwydo drostynt ers degawdau, os nad canrifoedd.

yn Saesneg Mae gan Lywodraeth y Cynulliad gyfrifoldeb uniongyrchol dros sicrhau bod ein gwasanaethau cyhoeddus yn barod i ymateb i amgylchiadau rhyfel neu unrhyw ymosodiadau terfysgol posibl fel dial. Fel Prif Weinidog, bûm yn aelod o Bwyllgor Paratoadau Sifil y DU, o dan gadeiryddiaeth yr Ysgrifennydd Cartref. Ar draws y DU, gan gynnwys Cymru, mae cynlluniau wrth gefn profedig ar gyfer ymateb i ystod o fygythiadau, gan gynnwys ymosodiadau cemegol a biolegol. Mae’r cynlluniau yn cynnwys y gwasanaeth iechyd cyhoeddus, y gwasanaeth iechyd gwladol ac awdurdodau lleol. Mae’r GIG yng Nghymru yn rhan o’r cynlluniau ar gyfer ymdrin â’r rhai sydd wedi’u hanafu yn y rhyfel a bydd yn chwarae rhan yn y gwaith o ailadeiladu Irac. Bwriedir ymdrin â’r rhai sydd wedi’u hanafu yn y rhyfel ar sail rota. Caiff meysydd awyr ac ysbytai ger y meysydd awyr hynny eu defnyddio os bydd angen i filwyr ddychwelyd er mwyn cael triniaeth mewn ysbytai yn y wlad hon.

Brif Weinidog, yr oeddech yn gwneud pwyntiau pwysig. Fodd bynnag, a ydych yn bwriadu dweud wrthym p’un a gredwch y dylem fynd i ryfel heno?

Mae’r diddordeb di-baid hwn yn fy safbwynt yn hurt. Yn amlwg, nid ydych wedi bod yn gwrando. Nid oes modd troi’n ôl, gan fod y Senedd, sef y lle priodol i drafod y mater hwn, wedi rhoi cymeradwyaeth i’r Prif Weinidog. Nid yw ein barn ni yn berthnasol. Ni allwn ailgynnal dadl ddoe yn Nhŷ’r Cyffredin. Ni phleidleisiodd Tŷ’r Arglwyddi ar hyn ddoe. Cawn drafodaeth ar yr un sail yn union â Thŷ’r Arglwyddi. Er ei fod yn rhan o Senedd Prydain, nid oes ganddo bleidlais. Felly, mae’r diddordeb di-baid yn fy safbwynt i yn amherthnasol. Cewch fynegi’ch barn. Yr wyf innau’n mynegi fy marn i heddiw. [AELODAU’R CYNULLIAD: ‘Nac ydych’] Os byddwch yn amyneddgar ac yn gwrando, byddwch yn deall fy mod yn mynegi fy marn.

Mae rhyfel yn rhoi prawf ar gydberthnasau o fewn cymunedau, a rhaid inni oll weithio i atal y tensiynau hiliol ac ethnig a grëir gan ryfel. Nid ymosodiad ar Foslemiaid yw’r ymyriad milwrol yn Irac. Yr ymosodiad mwyaf systematig ar Foslemiaid yn y dwyrain canol oedd ymosodiad llywodraeth Saddam Hussein arnynt. Mae wedi gormesu Moslemiaid Cwrdaidd a Moslemiaid Shïaidd, ac wedi trechu uchelgeisiau democrataidd pawb yn Irac yn ystod y 20 mlynedd diwethaf ers iddo fod mewn grym.

Y tro diwethaf i luoedd arfog Prydain gymryd rhan mewn ymgyrch filwrol debyg oedd yr ymgyrch yn Kosovo, a hynny heb benderfyniad gan y Cenhedloedd Unedig, i amddiffyn Moslemiaid rhag y polisïau o lanhad ethnig a ddilynwyd gan y Llywodraeth Serbaidd ar y pryd a’i chynghreiriaid terfysgol yr honwyd eu bod yn Gristnogion. Felly rhaid inni yn awr wneud pob ymdrech i barhau i bontio â’r grwpiau ethnig niferus yng Nghymru, y mae rhai ohonynt yn Foslemiaid, a rhai nad ydynt yn Foslemiaid. Cwrdiaid, pobl Yemeni, Somaliaid, Pacistaniaid a phobl Bangladesh: mae pob un ohonynt wedi gweini arnom mewn bwyty, mae pob un ohonom wedi cwrdd â hwy ac mae gan bob un ohonom ffrindiau yn eu plith, a byddant yn parhau i fod yn ffrindiau i ni. Mae’n bwysig bod cyfarfod arall o Gyngor Rhyng-grefyddol Cymru ar 27 Mawrth, a sefydlwyd yn sgîl 11 Medi 2001.

Wynebwn gyfnod anodd. Mae’r ddadl hon yn gyfle i fyfyrio’n ddwys; dylem oll barchu’r amrywiaeth o safbwyntiau o fewn ein pleidiau gwleidyddol a rhwng ein pleidiau gwleidyddol mewn ysbryd o ddemocratiaeth. Mewn unrhyw ryfel rhwng gwledydd democrataidd ac unbennaeth, rhaid i ogoniant democratiaeth ysbrydoli pawb yn y pen draw i gefnogi’r ymgyrch filwrol a’r rhai sy’n cymryd rhan ynddi, yn y gobaith y bydd pawb yn dychwelyd adref yn ddiogel. Yn ogystal, os oes gennym weledigaeth ar gyfer heddwch yn y dwyrain canol, rhaid cael ateb i’r argyfwng ym Mhalesteina. Rhaid cefnogi ymdrechion y Prif Weinidog, yr ymrwymodd iddynt ddoe, i greu llwybr tuag at heddwch o ran sefyllfa pobl Palesteina ar ôl i Israel feddiannu eu tiriogaeth.

in Welsh We welcome this opportunity to discuss an issue that has caused so much anxiety to the people of Wales over the past few days. We accept that we have the opportunity to discuss this matter, but regret that there will not be a vote on it. Our wish would be to record unequivocally our opposition to the United States and Britain’s intention of waging war against Iraq.

yn Saesneg Ymhen ychydig oriau, byddwn mewn rhyfel gydag Irac. Mae hwn yn achlysur hanesyddol a thra phwysig, a gofiwn am weddill ein hoes. Dyma ffordd newydd ymlaen o ran cysylltiadau’r gymuned ryngwladol. Yr ydym yn esgor ar gyfnod newydd mewn cysylltiadau cymunedol, a gorfordir athrawiaeth newydd sef rhagymosod. Ceir gwahaniaeth barn ynglŷn â’r gwrthdaro hwn, ac mae’n hollol briodol bod pobl wedi mynegi eu barn yn angerddol. Mae hynny yn anochel. Beth sy’n bwysicach i ddynolryw ei wynebu na rhyfel neu heddwch, bywyd neu farwolaeth? Nid oes penderfyniad mwy anodd i brif weinidog nac anfon milwyr i ryfel. Heddiw, fodd bynnag, nodaf pam y cred fy mhlaid a minnau nad oes cyfiawnhad dros ryfel. Parchaf hawl pobl eraill i arddel barn wahanol, ond mae’n bwysig, ar y mater mwyaf difrifol hwn, dweud wrth bobl beth yw fy safbwynt i a pham. Y gwir amdani yw bod yr Unol Daleithiau a Phrydain wedi methu argyhoeddi gweddill y gymuned ryngwladol pam y dylid mynd i ryfel ar hyn o bryd; mae’r methiant diplomyddol enbyd yn berygl i’n byd.

yn Saesneg Nodaf y rhesymau pam y gwrthwynebwn y rhyfel. Yn gyntaf, o ran y ddadl foesol, sut y gall rhagymosod ar Irac fod yn iawn? Nid oes unrhyw dystiolaeth ar hyn o bryd bod Irac yn fygythiad i’r Unol Daleithiau nac i Brydain. Ni wyddom a oes gan Irac arfau a fyddai’n achosi dinistr eang. Galwyd yr arolygwyr i mewn ar gais y Cenhedloedd Unedig, ond George Bush a ddywedodd wrthynt am adael. Yn ail, o ran y ddadl gyfreithiol, dywedir wrthym erbyn hyn bod penderfyniad 1441 y cyngor diogelwch, ynghyd â’r penderfyniadau blaenorol, yn awdurdodi’r rhyfel. Fodd bynnag, nid dyna beth a ddywedwyd ar y pryd. Ceisiwyd darbwyllo aelodau’r cyngor diogelwch i gefnogi penderfyniad 1441 drwy ddweud nad oedd yn sbardun awtomatig i ryfel. Dyna pam y pleidleisiodd 15 aelod y cyngor diogelwch o’i blaid. Os oedd yn sbardun awtomatig i ryfel, pam ymlafniodd Tony Blair i sicrhau ail benderfyniad? Nid oedd hyd yn oed yn gallu cael mwyafrif ymhlith 15 aelod y cyngor diogelwch. Tynnwyd yr ail benderfyniad yn ôl cyn y bleidlais, er i George Bush fynnu y dylai gwledydd ddatgan eu safbwynt. Dyma’r methiant diplomyddol mwyaf ac enbytaf a welwyd ers amser maith. Pris y methiant hwnnw yw rhyfel. Os mai’r gwirionedd a leddir gyntaf mewn rhyfel, mae’r rhyfela eisoes wedi dechrau. Ni fydd ymgais Llywodraeth Prydain ac eraill i gythreulio Ffrainc yn llwyddo.

in Welsh It is important to highlight the fact that the majority of the world’s population oppose the war in Iraq. Yesterday, in Parliament, the Prime Minister emphasised France’s opposition. However, what about Russia and Germany? There was no majority in favour of war in the United Nations security council and neither the European Union nor NATO have given their support.

yn Saesneg Yr oedd geiriau Kofi Annan yn ddigamsyniol: mae mynd i ryfel heb benderfyniad i’w awdurdodi yn torri siarter y Cenhedloedd Unedig. Bydd cyfreithwyr bob amser yn dadlau rhinweddau’r achos. Mae’r Twrnai Cyffredinol, cyfreithiwr y Llywodraeth, wedi llunio ei farn ef. Fodd bynnag, mae 16 o gyfreithwyr academaidd blaenllaw wedi ysgrifennu at Tony Blair yn mynegi barn wahanol. Beth bynnag fo’n barn am gyfreithwyr—a siaradaf fel cyfreithiwr fy hun—rhaid inni barchu barn Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig.

yn Saesneg O ran y ddadl strategol dros ryfel, teimlai pob un ohonom yn ein calonnau fod digwyddiadau 11 Medi wedi newid y ffordd yr ydym yn ystyried ac yn ymateb i wrthdaro yn y byd. Fodd bynnag, gobeithiai rhai ohonom y byddai’n esgor ar ymagwedd newydd drwy ddefnyddio sefydliadau rhyngwladol, ac y gallai gwledydd, gan weithio gyda’i gilydd, ddod i gytundeb ynglŷn â sut y dylid ymdrin â therfysgaeth a gwrthdaro rhyngwladol. Fodd bynnag, chwalwyd y dyheadau hynny gan benderfyniad unochrog George Bush i fynd i ryfel yn erbyn Irac. Mae’r gymuned ryngwladol yn fwy rhanedig yn awr nag a fu ar unrhyw adeg ers yr ail ryfel byd. Tanseiliwyd awdurdod y Cenhedloedd Unedig yn enbyd, mae’r Undeb Ewropeaidd yn rhanedig iawn, ac mae hyd yn oed NATO wedi’i ddiystyru.

yn Saesneg Pa obaith sydd bellach o fyd mwy diogel ar ôl rhyfel yn Irac? Mae’r gymuned ryngwladol yn rhanedig iawn a wynebwn gyfnod o gryn ansicrwydd. Mae ofn gwirioneddol y bydd y rhyfel yn esgor ar ragor o derfysgaeth ryngwladol, ac y gallai canlyniadau hynny fod yn echrydus. Bydd y rhyfel hwn yn ennyn casineb yn erbyn y gorllewin. O Cairo i Karachi ac o Morocco i Malaysia, y teimlad fydd mai ymosodwyr imperialaidd yw Unol Daleithiau America a’i chynghreiriaid.

yn Saesneg Nid oes dadl foesol, strategol na chyfreithiol dros fynd i ryfel. Pwy fydd yn talu’r pris am hyn? Dynion a merched yn y lluoedd arfog, sy’n peryglu eu bywydau, a dynion, merched a phlant diniwed Irac fydd yn talu’r pris. Yr ydym yn meddwl am y dynion a’r merched ifanc yn y lluoedd arfog sydd ar fin mynd i ryfel, gan gynnwys dynion a merched ifanc o Gymru, ac yn gweddïo drostynt. Ein gobaith yw na fydd yr ymladd yn parhau’n hir er mwyn iddynt ddychwelyd adref yn fuan.

yn Saesneg Nid ydym am wneud dim â Saddam Hussein. Mae wedi llofruddio ei bobl ei hun. Mae’n euog o hil-laddiad yn erbyn y Cwrdiaid ac mae gwaed pobl ddiniwed ar ei ddwylo. Fodd bynnag, mae pobl Irac wedi dioddef; mae un o bob tri phlentyn yn Irac heb gael digon o faeth a llygrwyd y cyflenwadau dŵr yn ystod gwrthdaro blaenorol. Rhaid bod pobl Irac wedi dioddef digon.

yn Saesneg Mae rhyfel a heddwch, bywyd a marwolaeth uwchlaw gwleidyddiaeth plaid. Nid teyrngarwch i blaid ddylai ein harwain ar hyn o bryd: mater o gydwybod ydyw. Rhaid inni wneud yr hyn sy’n gyfiawn a rhaid inni barchu barn ein gilydd hyd yn oed os deuwn i gasgliadau gwahanol. Ar adegau fel hyn, mae gan bobl Cymru yr hawl i wybod beth yw ein barn. Pleidleisiodd mwyafrif o’r Aelodau Seneddol o Gymru—22 ohonynt—yn erbyn y rhyfel neithiwr. Gwyddom beth yw eu barn hwy. Gwahoddaf bob Aelod Cynulliad i fynegi ei farn neu ei barn ar y mater hwn i bobl Cymru.

in Welsh Today, therefore, is an opportunity for us to declare clearly and unequivocally our opposition to the war and to declare our concern and anxiety over what might come in its wake. I ask that it be recorded that I oppose this war.

Efallai mai heddiw fydd y diwrnod olaf cyn i luoedd Prydain gael y gorchymyn o’r diwedd i fynd i ryfel yn erbyn Saddam Hussein, a rhaid i’r Cynulliad roi ei gefnogaeth lwyr i luoedd arfog Prydain, y bydd gofyn iddynt ymgymryd â thasg ddifrifol a pheryglus yn y man. Mae gennym luoedd arfog hyfedr, hyderus a llynges ac awyrlu o’r radd flaenaf, a fydd yn cyflawni eu dyletswyddau gyda dewrder ac ymrwymiad. Y deyrnged orau y gallwn ei thalu iddynt yw sicrhau eu bod yn dychwelyd adref yn fuan. Saddam Hussein yn y pen draw fydd yn gorfod ysgwyddo’r cyfrifoldeb dros y trychineb hwn. Bu’n gyfrifol am lawer o weithredoedd creulon yn erbyn ei bobl, gan gynnwys llofruddio a throseddau yn erbyn y ddynoliaeth. Bydd gwaed ar ddwylo Saddam ar ôl y rhyfel hwn, hefyd. Gobeithiaf y caiff yr ymgyrch ei harwain yn fedrus ac y daw i ben yn gyflym.

Pam nad ymdrechwyd yn galed—nid i gael ail benderfyniad i gyfreithloni’r rhyfel, ond ail benderfyniad i sicrhau ac atgyfnerthu heddwch? Beth ddigwyddodd i’r ymdrechion diplomyddol a allai atal hyn rhag digwydd o hyd? Ymddengys bron i George Bush benderfynu, ar ôl iddo gael ei ethol ychydig flynyddoedd yn ôl, mai rhyfel—ac nid gwneud penderfyniadau rhyngwladol ar y cyd—oedd y ffordd orau o ymdrin ag Irac. Canolbwyntiodd yr 17 o benderfyniadau’r Cenhedloedd Unedig ynglŷn ag Irac ar alwadau am ddiarfogi cynhwysfawr, ond mae nodau Bush yn datgan ei awydd i newid llywodraeth Irac, rhywbeth na fu cytundeb yn ei gylch. Bydd newid llywodraeth yn sicr yn rhyddhad i bobl Irac a fu’n dan warchae, ond a yw’n nod rhyngwladol gyfreithiol a chyfreithlon?

Yr oedd penderfyniad 1441 yn werthfawr am iddo gael cefnogaeth unfrydol y Cenhedloedd Unedig; dyma pam yr oedd mwy o amser ac arolygwyr, ac ewyllys da pwysau rhyngwladol mor bwysig. Ni fyddwn byth yn gwybod a fyddai ychydig fwy o fisoedd o hynny wedi arwain at leihau arfau Saddam yn sylweddol neu a ellid bod wedi cael gwared ohono gyda chymorth y Cenhedloedd Unedig yn Irac. Oni fyddai wedi bod yn llawer gwell newid llywodraeth Irac yn heddychlon, o dan arweiniad pobl Irac mewn ymgais naturiol i adfer eu hawliau democrataidd? Oni fyddai wedi bod yn llawer gwell gweld ewyllys hunanbenderfyniad pobl yn hytrach na grym $350 biliwn? Yr ydym wedi colli’r cyfle hwnnw erbyn hyn ac, wrth i Brydain ac America ystyried gweithredu’n unochrog, ni all neb ddadlau, er bod yr achos yn un cyfiawn efallai, fod y dulliau yn ddadleuol iawn.

Gorymdeithiodd dros 1 filiwn o bobl y mis diwethaf i brotestio yn erbyn cefnogaeth Prydain i bolisi UDA. Bu’n ffordd rymus o atgoffa Mr Blair ac eraill fod y mwyafrif mud weithiau am brotestio’n gyhoeddus. Bydd bron 2 filiwn o bobl fwy na thebyg yn colli eu cartrefi mewn ardaloedd lle bydd bomio a gwrthdaro yn Irac.

Mae cyfrifoldeb arnom i gefnogi’r gwaith o ailadeiladu’r wlad lwm hon ar ôl i’r rhyfel ddod i ben; ein profiad yn Afghanistan oedd na fu i’r Unol Daleithiau adael y lluoedd yr oedd eu hangen i ailadeiladu’r wlad honno. A allwn obeithio y bydd pethau’n well y tro hwn? A gaiff y Cenhedloedd Unedig y brif rôl a’r adnoddau gan Unol Daleithiau America ac eraill i ailadeiladu’r wlad druenus hon?

Bydd angen hefyd inni adfer ac ailadeiladu ein perthynas â’n cyfeillion Ewropeaidd a rhyngwladol. Mae economi Cymru yn dibynnu ar gysylltiadau masnachu da gydag Ewrop a masnach gref a chyfeillgar ym maes twristiaeth. Nid ydym am gasáu ein partneriaid Ewropeaidd, na dechrau rhoi’r bai a chreu perygl o annog casineb ffiaidd tuag at estroniaid. Bydd yn rhaid inni fynd i’r afael â’r Ewrop ranedig yr ydym wedi helpu i’w chreu. Beth fydd yn digwydd i’r Cenhedloedd Unedig, NATO, yr Undeb Ewropeaidd a barn ryngwladol yng ngweddill y byd? Rhaid inni sicrhau na fydd y Cenhedloedd Unedig yn parhau’n rhanedig, a’i ddiplomyddiaeth ar chwâl a’i gydberthnasau wedi’u dryllio, fel ag y mae yn awr. Os na sicrhawn hynny, mae ein dyfodol hirdymor yn fwy bregus nag y mae o gofio ein hofn ar hyn o bryd ynglŷn â’n diogelwch yn y byrdymor tra bod Saddam yn parhau mewn grym.

Rhaid inni bob amser ddadlau dros heddwch fel yr unig opsiwn hirdymor, er cymaint yr wyf fi, ac eraill, yn amau a yw’n ddilys inni fynd i ryfel. Rhaid inni sicrhau mai’r Cenhedloedd Unedig fydd yng nghanol y gwaith o gydlynu’r ymdrechion hynny, ac y caiff yr ansefydlogrwydd diweddar ymhlith y cynghreiriau trawsiwerydd ei ddatrys ac y cânt eu hadfer yn gyflym.

Dim ond dwy eiliad sy’n weddill gennyf, mae’n ddrwg gennyf.

Bu pryder mawr ledled ein gwlad ynglŷn â’r ffordd yr ydym wedi mynd i mewn i’r gwrthdaro hwn, ond rhaid inni fod yn unfrydol yn ein penderfyniad ynglŷn â’r ffordd y gallwn ei ddatrys.

Gresynaf at y ffaith na chawsom gyfle i gynnal y ddadl hon yn gynharach. Bydd unrhyw neges gan y Cynulliad ychydig yn hwyr i ddylanwadu ar unrhyw beth a all ddigwydd yn San Steffan. O dan Ddeddf Llywodraeth Cymru 1998, mae gennym y cyfle i fynegi barn ar unrhyw fater sy’n effeithio ar Gymru, ac mae hwn yn sicr yn un o’r materion hynny.

Mae’n amlwg o adroddiad Dr Blix fod llawer o arfau cemegol a biolegol yn cael eu casglu yn Irac. Nid oes amheuaeth ynglŷn â hynny. Credaf fod pawb yn derbyn bod angen gweithredu rhyngwladol—

Gadewch imi ddechrau dod iddi yn gyntaf. Byddaf yn fwy na pharod i ildio, ond nid ar ôl 10 eiliad o’m haraith.

Mae’n ymwneud â’r pwynt hwn.

Arhoswch funud. Ildiaf pan gyrhaeddaf fan cyfleus yn fy araith.

Mae’r angen am weithredu rhyngwladol yn amlwg. Yn fy marn i, mae’n drueni mawr nad ydym wedi dilyn y llwybr diplomyddol ymhellach. Yr oedd yr opsiwn hwnnw gennym. Mae Llywodraeth y DU wedi bod yn rhy agos at yr Unol Daleithiau, fel y dywedais eisoes. Credaf hefyd mai llywodraeth Gabinet yw un o’r pethau cyntaf sydd wedi dioddef yn sgîl y sefyllfa echrydus a wynebwn yn awr. Mae’n rhyfeddol bod Clare Short, o ystyried y farn a fynegwyd ganddi, yn parhau’n aelod o’r Llywodraeth.

Mae gennyf gopi o erthygl o wefan canolfan newyddion y Cenhedloedd Unedig, sy’n dyfynnu Dr Hans Blix yn dweud

ni wnaeth yr arolygwyr erioed haeru bod gan Irac unrhyw arfau a fyddai’n achosi dinistr eang o hyd, dim ond bod llawer o bethau nad ydynt wedi rhoi cyfrif amdanynt.

Mae hwnnw yn safbwynt gwahanol iawn.

Yr wyf yn ddiolchgar ichi am y pwynt hwnnw. Mae’n weddol bendant nad oes tystiolaeth eglur bod arfau niwclear yn cael eu casglu, ond mae tystiolaeth eglur o fewn y wlad ac o adroddiadau’r arolygwyr bod arfau cemegol a biolegol yn cael eu casglu.

Gellir dadlau hefyd bod awdurdod cyfreithiol i weithredu heb benderfyniad arall yn rhinwedd penderfyniad 1441 y Cenhedloedd Unedig, ynghyd â phenderfyniadau 678 a 687. Derbyniaf fod gwahaniaeth barn ar y mater hwn ymhlith cyfreithwyr. Nid y Twrnai Cyffredinol yn unig sy’n dweud hyn; mae cyfreithwyr academaidd eraill wedi dweud bod y penderfyniadau hynny yn awdurdodi’r rhyfel. Mae’r penderfyniad yn annelwig—mae’n sôn am ganlyniadau difrifol, ond nid oes diffiniad eglur o’r hyn y mae’n ei olygu yn ôl cyfraith ryngwladol.

Yr wyf yn siwr y bydd pob Aelod—ond nid y Prif Weinidog, yn ôl pob golwg—yn mynegi barn heddiw. Mae’n rhyfeddol ein bod yn gwybod beth yw barn gwraig y Prif Weinidog a barn bron pob Aelod Seneddol arall—ac erbyn diwedd y prynhawn byddwn yn gwybod barn bron pob Aelod Cynulliad—ond ni wyddom o hyd beth yw barn ein harweinydd ar y sefyllfa ryngwladol. Ef yw ein harweinydd, ac mae gennym yr hawl i wybod beth yw ei farn. Bydd cyfle ganddo i ddweud wrthym beth yw ei farn pan fydd yn crynhoi’r ddadl. Dywedaf eto, o dan y Ddeddf, ei bod yn bwysig ein bod yn mynegi barn eglur o Gymru, ac y dylai’r Prif Weinidog ddweud wrthym beth yw ei farn ar y sefyllfa ryngwladol. Yn ei araith agoriadol o 12 munud ni fynegodd farn—mynegodd ei farn ar lawer o faterion ymylol ond nid ar y mater canolog.

Mae perygl, wrth inni fynd i ryfel, ein bod yn siarad fel petai’r ddadl hon yn digwydd beth amser yn ôl. Rhaid inni gydnabod y ffaith bod brwydr ryngwladol yn anochel bellach. Mae’n bwysig ein bod yn cefnogi’r milwyr o Gymru a Phrydain yn Irac. Mae hynny yn hollbwysig; ni allwn wneud dim byd llai na hynny.

A gytunwch na wnaiff areithiau arweinydd yr wrthblaid ac arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol y prynhawn yma godi ysbryd dynion a merched dewr y lluoedd arfog sydd wedi’u lleoli yn y diffeithwch, o ystyried y gefnogaeth amodol a roddwyd ganddynt yn eu hareithiau? A gytunwch hefyd ei bod braidd yn eironig gwneud areithiau o’r fath, a ninnau’n eistedd mewn siambr wedi’i thymheru, pan fo aelodau o’r lluoedd arfog yn wynebu gwres llethol ac yn gwisgo dillad gwrth-gemegau? Yr unig beth a fynnant yw cefnogaeth pobl y DU, y maent yn ymladd drostynt.

Nid ydym bob amser yn cytuno ar faterion gwleidyddol, ond cytunaf yn llwyr â hynny—

A ildiwch?

Yn y man, Gareth. Mae’n bwysig ein bod yn uno fel corff i roi’r gefnogaeth lwyr honno i’n milwyr gan ein bod bellach yn wynebu brwydr. Dim sôn am frwydr bosibl yr ydym; yr ydym yn sôn am frwydr bendant. Unwaith eto, byddwn yn croesawu ymrwymiad eglur i gefnogi ein milwyr, nid yn unig gan arweinwyr y Democratiaid Rhyddfrydol a Phlaid Cymru, ond hefyd gan arweinydd y Cynulliad—ein harweinydd, yn ogystal ag arweinydd y Blaid Lafur yng Nghymru. Mae hynny yn holl bwysig.

A bod yn deg, dywedodd Ieuan Wyn Jones mai ei obaith oedd y byddai’r rhyfel hwn yn un clir ac yn un sy’n troi’r fantol. Fodd bynnag, nid yw sylwadau Simon Thomas yn yr Iraq Daily, un o arfau propaganda Saddam Hussein, o unrhyw gysur i filwyr o Gymru a Phrydain nac i bobl Cymru, a ninnau ar fin mynd i ryfel gydag unben atgas. Erfyniaf arno i ymbellhau oddi wrth unrhyw sylwadau yn y papur hwnnw, y gwyddys ei fod yn lledu propaganda ar ran unben Irac—dyn y gobeithiaf y byddai pob person gwaraidd yng Nghymru, gan gynnwys arweinydd Plaid Cymru, am ymbellhau oddi wrtho.

Hoffwn hefyd ddweud wrth Ieuan Wyn Jones fod Bob Crow—y dyn yr oedd yn gobeithio y byddai’n siarad yng nghynhadledd Plaid Cymru, ond na ddaeth; efallai ei fod yn gwybod y byddai toriad trydan—wedi gwneud sylwadau i’r perwyl y dylai fod anufudd-dod sifil ar draffyrdd ac mewn ffatrïoedd yn erbyn y frwydr hon. Gobeithiaf y byddai Ieuan am ddatgysylltu ei hun a’i blaid oddi wrth sylwadau o’r fath. Yr ydym bellach yn wynebu cyfnod lle mae’n bwysig ein bod yn cefnogi ein milwyr; nid oes unrhyw amheuaeth am hynny. Mae hon bellach yn frwydr rhwng cyfiawnder ac anghyfiawnder, a dylem gefnogi ein milwyr.

A gytunwch mai’r gefnogaeth orau y gallem ei rhoi i’n lluoedd arfog, o ystyried sail anghyfreithlon ac anfoesol y rhyfel hwn, fyddai erfyn ar Tony Blair i roi gorchymyn ar unwaith iddynt ddychwelyd adref?

Yn gyntaf, fel y dywedais, nid oes awdurdod pendant dros ddweud bod y rhyfel yn anghyfreithlon. Yn ail, nid yw’n anfoesol. Mae pawb yn derbyn bod angen gweithredu rhyngwladol. Gallwn anghytuno ar natur y camau gweithredu hynny, ond gobeithiaf fod yr Aelod yn dewis ei eiriau’n ofalus pan fydd yn awgrymu bod rhywbeth anfoesol ynglŷn â’r hyn a wnawn, ac felly awgrymu bod rhywbeth moesol ynglŷn â’r hyn a wna Saddam Hussein—[Torri ar draws.] Yr awgrym oedd bod rhywbeth moesol ynglŷn â’r hyn sy’n digwydd yn Irac.

Rhag eich cywilydd. Tynnwch y sylw hwnnw yn ôl.

Yr awgrym oedd bod y safiad yn Irac yn foesol. Ni ddywedais fod Gareth Jones wedi dweud hynny’n uniongyrchol, ond yr oedd awgrym ei bod yn anfoesol inni weithredu yn erbyn dyn sydd wedi gwenwyno Cwrdiaid â nwy, wedi lladd ei bobl ei hun ac sydd wedi alltudio pobl. Byddwn yn ddiolchgar pe baech yn datgysylltu eich hun oddi wrth sylwadau a wnaed gan eich plaid sy’n rhoi cysur i Saddam Hussein yn ôl pob golwg.

Oni chytunwch ein bod ar fin ymosod ar wlad? Nid rhyfel mohono fel y cyfryw; yr ydym yn ymosod ar ac yn meddiannu tiriogaeth. Ym mha fodd y mae hynny yn gyson â chyfreithlondeb a moesoldeb?

Fel y gwyddoch—fel un sy’n gwybod rhywfaint am y materion hyn—mae dadl o blaid ymosodiad milwrol o dan Siarter y Cenhedloedd Unedig a phenderfyniadau 1441, 678 a 687. Efallai na dderbyniwch hynny, ond mae eraill wedi lleisio’r ddadl dros hynny. Mae eich arweinydd eich hun wedi nodi bod eraill wedi lleisio’r ddadl honno. Efallai na chytunwn ar hyn, ond yn sicr gellir dadlau ynglŷn â’r pwynt hwnnw.

Yr wyf yn ddiolchgar am hynny. Mae sawl cwestiwn yr hoffwn i’r Prif Weinidog eu hateb yn ei ymateb. Gan ein bod bellach ar fin mynd i ryfel, mae angen inni ofyn cwestiynau penodol am y sefyllfa yng Nghymru, rhai ohonynt yr ymdriniodd â hwy yn anuniongyrchol a rhai ohonynt y mae heb ymdrin â hwy.

Yn gyntaf, o ran cynllunio iechyd, a wnaed unrhyw drefniadau ar gyfer trin y rhai a gaiff eu clwyfo yn ysbyty Treforys, Llandochau ac ati? A yw’r broses honno ar waith? Derbyniaf na all roi manylion ynglŷn â pha mor barod yr ydym ar gyfer ymosodiad terfysgol, ond gwyddom fod ymarferion amddiffyn sifil wedi’u cynnal yn Llundain, lle y caiff trefniadau ar gyfer Lloegr eu cydlynu. Ni fu ymarferion amddiffyn sifil yng Nghymru, a byddwn yn ddiolchgar pe bai’n gwneud sylwadau ar y mater hwnnw.

Cyfeiriaf yn gyflym at un pwynt ychwanegol, sef goblygiadau cyllidebol. Crybwyllodd y Prif Weinidog y mater hwn ddoe, ond a wnaiff sylwadau pellach ar hynny, o gofio y gallai’r rhyfel fod yn dreth sylweddol ar arian ar gyfer ein gwasanaethau cyhoeddus?

Yr ydym ar fin mynd i ryfel yn enw cymuned y byd y mae’r mwyafrif ohoni yn ei wrthwynebu. Mae fy marn i ar y trychineb hwn yn hysbys. Fodd bynnag, yr ydym yn byw mewn democratiaeth, yn wahanol i Irac, ac yn wahanol i ddemocratiaeth dybiedig America lle mae gan y bobl arlywydd na wnaethant ei ethol. Ydym, yr ydym yn byw mewn democratiaeth, ond un lle mae’n hawdd o leiaf gydymdeimlo â’r rhwystredigaeth a deimla’r bobl ifanc a amharodd ar y trafodion ddoe. Rhaid iddynt ymgodymu â chynnig heriol—y cysyniad o gynnal awdurdod y Cenhedloedd Unedig sydd yn ôl pob golwg yn deddfu nad y Cenhedloedd Unedig fel corff ar y cyd sy’n dehongli ac yn gweithredu penderfyniadau’r Cenhedloedd Unedig ond bod gan aelodau unigol megis UDA a’r DU yr hawl i wneud hynny. A oes ganddynt farn foesol ragorach na’r rhelyw, y gwledydd hyn a roddodd nawdd ac arfau i Saddam, ac a ataliodd benderfyniadau gan y Cenhedloedd Unedig i gollfarnu hil-laddiad y Cwrdiaid gan Saddam drwy gyfryngau cemegol a gyflenwyd gan bobl fel Donald Rumsfeld? Ni chredaf hynny. Yn sicr mae ganddynt rym rhagorach. ‘Trechaf treisied’ yw’r neges a gyhoeddir ar draws y byd yn enw diarfogi gan ddau allforwr arfau mwyaf blaenllaw y byd. Mae’n neges a ymgorfforir yn yr athrawiaeth o ragymosod. Ymladdwch er mwyn cadw’r heddwch, achubwch fywydau drwy ladd pobl, lledaenwch werthoedd y gwledydd gorllewinol drwy gadw rhannau helaeth o’r byd yn gaeth i ofynion y cwmnïau olew amlwladol trachwantus a’r consortia arfau, sy’n masnachu mewn marwolaeth

Cynhaliwch ryddid drwy gefnogi gormeswyr ac ymosodwch arnynt, nid ar ôl iddynt beidio â gormesu, ond ar ôl iddynt beidio â bod yn ufudd ichi mewn meysydd strategol pwysig. A yw hyn yn gyfiawn? Ond eto, yr ydym yn byw mewn byd sydd mor anghyfiawn fel bod llai na 4 y cant o’r boblogaeth yn berchen ar fwy na chwarter y cyfoeth, a lle mae’r bwlch rhwng y cyfoethog a’r tlawd yn cynyddu’n fwyfwy nag erioed. Ond rhaid bod y gyfatebiaeth yn un syml. Mae anghyfiawnder, ymelwa a thrallod yn cyfateb â cham, casineb ac arswyd. Gyda hynny dychwelaf at y Cenhedloedd Unedig. Pe bai’r sefydliad yn gweithredu’n gywir, ac nid yn cael ei fwrw oddi ar y trywydd iawn o hyd gan fuddiannau pleidiol dosbarth llywodraethol ei aelod mwyaf nerthol, byddai’r Cenhedloedd Unedig yn deall ac yn mynd i’r afael â’r hyn sy’n achosi anghyfiawnder, ac yn ymgyrchu dros degwch i holl bobloedd y byd. Mae cywilydd arnaf ddweud yr ymddengys, yn ystod fy oes i, na fu erioed cyn lleied o obaith o fyd gwell a mwy diogel i’w holl bobloedd.

Yn olaf, moesoldeb eithaf gwan yw ceisio celu penderfyniadau gwleidyddol amheus drwy ddefnyddio’r lluoedd arfog, y mae eu diogelwch bellach yn cael ei fygwth gan y penderfyniadau hynny.

I welcome the debate, although, as someone else said, it is a little late in the day. It is difficult to believe that the USA and Britain are about to attack and conquer another country without the United Nations’ support or agreement. I accept, like many others, that that is an illegal act. In all the discussions, the conduct of Britain and the USA to date has created difficulties and resentment with regard to international relations, and it also destabilises and undermines the status of the UN. That does not bode well for the future.

As a consequence of all this, Britain’s credibility as a country which would campaign for human rights, for the rights of individual countries and for international justice, has been shattered and damaged for years to come. After all the difficulties that the people of Iraq have faced over the last 12 years, some 40 per cent of the population is now made up of people aged 16 or under. Given that this war is about to start, with all the destruction that will follow, and as we know exactly who will suffer, we appear hypocritical when we, in the Assembly, discuss the future of young people, the value that we place on them and our respect for them. Aside from that, acting in this way will either make Saddam Hussein a hero or a martyr, increasing international tensions and exacerbating terrorism rather than reducing it.

I appeal to Members of the National Assembly to declare unequivocally today that we are opposed to that kind of action. I am reluctant to call it a war, as it will be so one-sided. What we have here is a few countries—with Britain leading alongside the United States—about to conquer another country. It is illegal and immoral. As someone said, George Bush knows that there are weapons there because he has kept the receipts from 10 or 15 years ago. I beg you to oppose this war and to declare unequivocally to the rest of the world that we, as a National Assembly, oppose this act.

Fe’m ganed yn ystod yr ail ryfel byd ac, yn ystod fy oes, yr wyf wedi byw drwy lawer o ryfeloedd ac erchyllterau gan gynnwys Hiroshima a Vietnam. Ymddengys nad ydym byth yn rhydd o ryfel. Yr oedd y storm dân yn Dresden yn wirioneddol erchyll, pan doddodd cyrff llosgedig i mewn i’r tarmac. Mae’r ddelwedd o blentyn noeth yn Vietnam yn ffoi rhag ymosodiad napalm dan sgrechian yn un clir. Nid oes ryfedd bod ein Prif Weinidog wedi gwneud popeth o fewn ei allu i osgoi rhyfel. Os daw daioni o ddrygioni, gellir cyfiawnhau rhyfel os daw â chysur i fywydau sathredig. Mae synnwyr trannoeth yn wyddor gysáct, ond nid nyni sy’n gorfod gwneud y penderfyniad. Waeth beth fo methiannau canfyddedig ein Prif Weinidog, mae’n arweinydd nad yw wedi troi oddi wrth yr hyn sy’n gyfiawn yn ei farn ef. Mae arweinyddiaeth ddi-syfl o’r fath yn brin mewn gwleidyddiaeth. Sut y gallai Tony fod wedi gwybod y byddai Ffrainc yn defnyddio’i feto yn erbyn heddwch? Ai rhyfelgi yw Bush o gofio bod yr atgof o’r ddau dŵr wedi’i wreiddio mor ddwfn yn enaid pobl America? Rhaid herio terfysgaeth a rhaid canmol Bush am hynny. Oes, mae gan UDA safonau dwbl gan ei bod dro ar ôl tro wedi anwybyddu’r erchyllterau a gyflawnwyd gan Israel yn erbyn Palesteina. Pe gwneid mwy o ymdrech i ddatrys y broblem honno, efallai y gellid bod wedi osgoi’r rhyfel hwn.

Diolch i’r drefn, mae prosesau rhyfel wedi dod yn fwy soffistigedig. Gŵyr ein harweinwyr pa mor bwysig ydyw sicrhau bod cyn lleied o bobl â phosibl yn cael eu hanafu neu eu lladd. America yw ein cynghreiriad naturiol a byddai’n ddewr—neu’n ffôl—i Brif Weinidog gefnu ar ddiogelwch archbŵer yr Unol Daleithiau i ymuno â’r Ewropeaidd anwadal. Bydd pobl yn ysgrifennu llyfrau am y rhesymau pam na barhaodd y cynghrair rhwng America, Prydain ac Ewrop yn erbyn terfysgaeth.

Yr wyf wedi siarad yn erbyn rhyfel yn y gorffennol, ond erbyn hyn yr wyf yn argyhoeddedig bod y rhyfel hwn yn anochel. Disgwyliaf yr adeg pan fyddwn, ar ôl rhyfel byr, yn fuddugoliaethus, a phan fo heddwch a gobaith yn ffynnu wedi i Saddam fynd. Rhoddaf fy nghefnogaeth i arweinydd fy mhlaid—plaid a ymddiriedodd ynof i’w chynrychioli tua phedair blynedd yn ôl. Mae’n hanfodol nad y Prif Weinidog sy’n dioddef oherwydd y rhyfel hwn, tra bod Jacques Chirac, yn llawn dichell, yn ymwrthod â phob cyfrifoldeb. Cefnogaf yr Aelod Seneddol dros fy etholaeth, Delyn, sy’n dal y swydd anodd o fod yn ysgrifennydd seneddol personol i Blair. Cefnogaf hefyd ein milwyr proffesiynol sydd ar fin wynebu adfyd rhyfel.

Yr oedd herio doethineb yr holl arweinwyr eglwysig a grym y gorymdeithiau hynny yn gofyn am ddewrder enfawr. Cymaint yw argyhoeddiad a ffydd ddi-sigl Tony yn ei farn ei hun, yr oedd yn barod, fe gredaf, hyd yn oed i ymddiswyddo fel Prif Weinidog. Diolch byth, ymwrolodd y Senedd a chefnogodd ei alwad i fynd i ryfel. Yr oedd yr araith ddoe yn wefreiddiol ac, er gwaethaf y straen a’r pryder a oedd yn amlwg yn ei wyneb, trodd y Prif Weinidog fethiant yn fuddugoliaeth—gyda chymorth chwipiaid llym, fe dderbyniaf.

Yn olaf, nid oes modd i Weinidogion ragweld y dyfodol. Gwyddai Tony Blair fod erchylltra’r ddau dŵr wedi newid hanes y byd a bod angen gweithredu bellach mewn ffordd na ellir mo’i dychmygu bron.

Rhaid inni ddod ynghyd i gefnogi ein lluoedd arfog. Yr oedd Gladstone yn llygad ei le pan ddywedodd nad llywodraethu yw gwaith y Senedd ond dwyn i gyfrif y rhai sy’n llywodraethu. Mae’n dda gennyf nodi bod y Senedd wedi ymwroli o’r diwedd ac wedi cefnogi ei arweinydd etholedig. Gobeithiaf y byddwn yn gwneud yr un peth.

It is unacceptable that some suggest that those who oppose a military attack on Iraq are somehow disloyal to the armed forces. That is not true and it is not a worthy argument. Of course, there will be differing opinions on the appropriateness of military action, but I am concerned about the manner in which Saddam Hussein is used as an excuse to justify what should not be justified. We know the opinion of Members on Saddam Hussein. On behalf of Plaid Cymru, Ieuan Wyn Jones has clearly expressed what our opinion is. However, let no-one argue that everything on the American and British side is moral, correct and acceptable. In response to a question from Harry Cohen at Westminster, the Foreign Secretary said that it was the intention of the British Government to rearm Iraq after the war. We are going there to disarm Iraq, and then we intend to rearm it. That was the statement made by Jack Straw on behalf of the British Government. America has already awarded contracts to American companies to rebuild Iraq after the war. What kind of morality is that? Do we want to justify the human rights records of Turkey, Saudi Arabia and a number of our other allies in this battle against Saddam Hussein? All is not white, all is not perfect on the side of those seeking to attack Iraq. Let us be clear about who will suffer—a country with 42 per cent of its population under 16 years of age. Innocent children will be the victims of this attack.

As far as I can see, no case was made for this war. Nick Bourne is fundamentally wrong about Hans Blix’s report. I do not believe that he has read the report. It is not a matter of interpretation. Hans Blix states clearly that there is no evidence that there are a great many weapons in Iraq. Therefore, whatever our opinion, let no-one say that we are whiter than white just because Saddam Hussein is a dangerous dictator who has endangered his own people. This attack has great implications in terms of stability in the middle east, and there are great implications for us in Wales and for our multi-racial community.

yn Saesneg Bob bore dydd Llun ers wyth wythnos, yr wyf wedi cyhoeddi datganiad i’r wasg yn cefnogi safiad Prif Weinidog Prydain. Ni chredaf fod hynny wedi cael dylanwad mawr ar y Prif Weinidog, ond yr oedd yn bwysig i mi er mwyn sicrhau bod pobl yn gwybod beth oedd fy marn i. Dyna pam mae’r ddadl hon yn bwysig. Byddwn yn anghytuno; mae gwahaniaeth barn. Gobeithiaf ein bod yn parchu barn ein gilydd. Fodd bynnag, mae’n bwysig ein bod yn dweud wrth bobl Cymru beth yw ein barn fel unigolion. Cyhoeddais fy natganiadau i’r wasg am fod momentwm yn cynyddu ymhlith y rhai sy’n gwrthwynebu safiad y Prif Weinidog, yn enwedig o fewn ei blaid ei hun. Anghytunais â hynny a theimlais fod cyfrifoldeb ar y rhai a gytunodd ag ef i ddangos eu hochr.

yn Saesneg Heddiw, yr wyf yn falch o’m gwlad. Nid yw’n gweithredu oherwydd ei hunan-les ei hun, fel yr ymddengys i rai; mae’n barod i frwydro dros gyfiawnder mewn byd mwy diogel. Yr wyf yn falch o’m plaid ac Iain Duncan Smith am iddynt beidio â manteisio ar yr anawsterau a wynebai’r Prif Weinidog er y byddai wedi bod yn ddigon hawdd iddynt wneud hynny. Yr wyf yn falch o’n lluoedd arfog, a fydd yn ymladd ar ein rhan. Yr wyf yn falch hefyd o Brif Weinidog Prydain, sydd wedi sefyll dros ei egwyddorion. Yr hyn y mae pobl am ei weld yw bod eu Prif Weinidog neu eu harweinydd yn barod i sefyll dros ei egwyddorion. Dim ond drwy wneud hynny y gall ennill parch, ac, os nad yw’n barod i wneud hynny, yna nid yw’n haeddu cael ei barchu.

in Welsh Today, I am proud of my country, my party and my party leader. I am proud of the Prime Minister because he is right. I am also proud of the men and women going to Iraq on this military campaign. Today there is no choice. It is time to stop talking; it is time to act.

yn Saesneg Cyn 11 Medi, nid oedd gennyf barch tuag at Tony Blair; yr oeddwn yn meddwl ei fod yn ddyn diegwyddor, theatraidd a oedd yn gweld ei gyfle, ond newidiodd fy marn. Yn ein dadl ar y pryd, dywedais ei fod wedi edrych i lawr baril gwn ac wedi sefyll yn gadarn. Mae wedi edrych i lawr baril gwn droeon ers hynny ac mae wedi sefyll yn gadarn. Mae wedi ymddwyn, yn fy marn i, fel y dylai Prif Weinidog Prydain ymddwyn.

yn Saesneg Mae rhyfel yn beth ciaidd ac erchyll—wrth gwrs ei fod—ac mae pobl ddiniwed yn cael eu lladd. Dim ond pan fydd popeth arall yn methu y dylid mynd i ryfel, ond rhaid iddo fod yn opsiwn. Ers sawl wythnos, credais nad oedd gan Saddam Hussein unrhyw fwriad i ddiarfogi ond y byddai’n llusgo materion yn eu blaen. Yr oedd yn anochel y byddai’r amser yn dod inni roi’r gorau i siarad a dechrau gweithredu. Gwaetha’r modd, mae’r amser hwnnw wedi dod.

Mae atgofion cynnar fy mhlentyndod yn ymwneud â chanlyniadau’r ail ryfel byd yn 1939, pan oeddwn yn rhy ifanc i ddeall pa mor ddifrifol oedd yr hyn a oedd yn digwydd. Yn ystod y chwe blynedd nesaf, profais y cyni, yr ofn a’r gofid a ddaw yn sgîl rhyfel, a phrofais effaith ymgyrch fomio fy hun. Nid wyf am fynd i ryfel a chredaf fod llawer yn erbyn hynny, ond mae rhyfel a gwrthdaro yn parhau, i ryw raddau, mewn llawer o rannau eraill y byd, hyd yn oed wrth inni drafod heddiw.

O ran y sail ar gyfer cynnal y ddadl hon heddiw, gallem gynnal un ddadl yr wythnos ar faterion allanol, a allai fod yn addysgol, yn ddiddorol ac yn ddifyr i’r wasg, ond ni fyddent yn newid dim. Yr ydym wedi dewis cynnal dadl ar fater heddiw am ei fod ar fin digwydd ac yn anochel bydd diddordeb mawr yn yr hyn a ddywedwn ac a wnawn. Mae bygythiad rhyfel yn bryder mawr i bobl Cymru, yn yr un ffordd ag y mae i bobl ledled y DU. Ddoe, yn y Senedd trafodwyd argyfwng Irac a dangosodd y ddadl y rhaniadau dwfn a geir yn y Senedd sy’n adlewyrchu rhaniadau mewn cymunedau ledled y Deyrnas Unedig. Beth ddylem ni fel Cynulliad ei wneud a’i ddweud heddiw? Nid oes gennym gyfrifoldeb uniongyrchol dros faterion tramor, ac, fel y cyfryw, mae’r ddadl hon yn boddio mympwy i raddau. Ni chlywais braidd dim heddiw sy’n peri imi newid fy meddwl. Yng Nghymru, yr ydym yn ethol 40 Aelod Seneddol i gynrychioli ein pobl ar bob mater nas datganolir i’r Cynulliad Cenedlaethol. Yn eu plith mae materion tramor, amddiffyn, a swyddogaethau’r swyddfa gartref. Rhaid bod pobl yn amau gwerth dadl yn y Cynulliad nad oes fawr o arwyddocâd iddi, os o gwbl. Byddai dadl yng Nghyngor Tref Bwcle, neu unrhyw gyngor tref arall o ran hynny yr un mor berthnasol ond yr un mor ddibwys, ac nid yw hynny yn difrïo gwaith cyngor tref rhagorol Bwcle.

Fodd bynnag—ac er gwaethaf fy amheuon ynglŷn â gwerth y ddadl hon—rhaid inni ystyried canlyniadau penderfyniadau a wneir gan Lywodraeth San Steffan, gan eu bod o bosibl yn effeithio ar y Cynulliad. Pan ddaw rhyfel, rhaid inni gefnogi i’r carn y dynion a’r menywod a fydd yn cymryd rhan ynddo, o dan amgylchiadau anodd. Mae dyletswydd arnom hefyd i ystyried y canlyniadau a all ddeillio o’r gwrthdaro, a’r gofynion a allai fod ar wasanaethau cyhoeddus a gwasanaethau brys yng Nghymru—nododd y Prif Weinidog y camau a gymerwyd. Mae cyfrifoldeb arnom yn unigol ac ar y cyd i gynnal cydlyniant cymdeithasol yn ein cymunedau, a pheidio â gwneud bwch dihangol o bobl oherwydd y camau a gymerwyd yn ein henw gan Lywodraeth y DU.

Fodd bynnag, rhaid inni beidio â gadael i’r ddadl hon gael ei defnyddio er mantais plaid. Ni fyddai ymgais o’r fath yn twyllo’r cyhoedd: ymgais ddirmygus a gresynus i gael mantais fel plaid. Mae’r rhyfel ar fin dechrau ac mae etholiadau’r Cynulliad hefyd ar y gorwel, ac, fel y nododd The Western Mail ddoe, ni ddylid defnyddio etholiadau’r Cynulliad fel refferendwm i fesur a oes cefnogaeth i’r rhyfel yn Irac ai peidio.

Yn y ddadl yn Nhŷ’r Cyffredin ddoe, gwnaeth yr Aelodau Seneddol gyfiawnder â hwy eu hunain. Ni ddylem dresmasu ar hawliau’r ASau yn Nhŷ’r Cyffredin.

First, I say to Nick Bourne that I am a member of a party that condemned Saddam Hussein when he fought a war against Iran with the support of Western countries, and when Britain was selling weapons of mass destruction to him. Margaret Thatcher’s Government was responsible for that.

It is widely said that truth is one of the first casualties of war. The level of untruth in the British Government’s apologia for the dreadful mess into which it has led us, is breathtaking. I was reminded of George Orwell’s ‘newspeak’ in 1984. Orwell describes the word ‘blackwhite’ as the willingness to state that black is white, and the ability to believe that black is white, to know that black is white, and to forget that anyone has ever believed otherwise. A perfect example of this is the allegation that France is to blame for this crisis. It has even been suggested that war could have been averted had it not been for France’s treachery, and that it was France’s threat to use its veto that prevented the supposed supporters of peace, Britain, Spain and the United States, from pursuing a vote in the security council. That is totally Orwellian. The truth is that the United States was intent on war against Iraq soon after 11 September 2001 and that Britain supported that. France has led the opposition, with the support of Germany, Russia, China, and most of the countries of the world. The reason for not pursuing a second resolution in the security council was that the sponsors would not even have managed to secure a simple majority in favour of war, let alone wider support.

The second Orwellian lie is that we must go to war to impose the will of the United Nations, which would be meaningless unless a war took place on the basis of resolution 1441. The truth is that, in going to war, Britain and the United States are violating the will of the United Nations, and that, through this war, the rule of law is usurped by the imperial power of the United States.

Thirdly, there is the argument that Tony Blair has been a steadying influence on the White House. The truth is that Blair has declared his unerring support for Bush from the outset. That confirmed Bush’s intention, and enabled him, crucially, to sell that intention to the reluctant US public. Blair helped push Bush into war.

I could list many more examples: the laughable comparisons to Germany in the 1930s and the talk about linking this war with resolving the Palestinian issue. However, what about the huge, all-encompassing lie that Tony Blair and Britain are on a moral crusade for human rights and international security? The truth is that Tony Blair is doing an utterly dreadful thing: he is participating in an illegal, violent act, he is undermining the UN, dividing the European Union, and inviting fierce reaction from the Islamic world. Not in my name.

Can the damage be repaired? The only way for that to happen would be for those who have led us to the brink of this dreadful war—Bush, Blair, and their poodle, Aznar—to be replaced by the ordinary people of their countries. May that day come soon.

Mae’n drist, ond mae rhyfel yn Irac yn awr yn agos, gyda’r marwolaethau trychinebus, yr anafiadau, y lladdfa a’r distryw a ddaw yn ei sgîl. Mae pobl Irac, ein lluoedd arfog, a phersonél milwrol eraill sydd yn ymwneud â hi mewn perygl enbyd. Ni ddylai’r byd fod yn y sefyllfa hon. Cam olaf ddylai rhyfel fod; ni ddylid byth rhagymosod onid oes unrhyw ddewis arall a bod cytundeb rhyngwladol clir. Mae timau archwilio arfau y Cenhedloedd Unedig wedi bod yn diarfogi Irac a gofynnodd Hans Blix, y prif arolygydd arfau, yn ddiweddar am fis ychwanegol i ymdrin â materion oedd heb eu datrys. Nid oes ail benderfyniad gan y Cenhedloedd Unedig, na sancsiwn gan y cyngor diogelwch a dywed Kofi Annan, Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig na fydd y gwrthdaro yn unol â siarter y Cenhedloedd Unedig. Nid oes cyfiawnhad dros ryfel. Ni ddangoswyd bod Irac yn fygythiad agos, gydag arfau a fyddai’n achosi dinistr eang, ac nid oes fawr o dystiolaeth o gysylltiad ag Al Qaeda. Ni fydd y gweithredu milwrol hwn yn helpu’r frwydr yn erbyn terfysgaeth. Bydd yn fethiant enfawr yn y frwydr am feddyliau a chalonnau yn y byd Mwslemaidd, gan wneud terfysgaeth yn y dyfodol yn fwy tebygol ac, o bosibl, yn ansefydlogi’r dwyrain canol.

Bydd yr argyfwng yn effeithio ar Gymru mewn sawl ffordd. Dilynwyd yr erchyllterau ar 11 Medi 2001 yn Unol Daleithiau’r America gan dyndra cynyddol, gwrthwynebiad ac ymosodiadau geiriol a chorfforol yn erbyn cymunedau Asiaidd a chymunedau lleiafrifol eraill yng Nghymru. Bydd angen dealltwriaeth a chefnogaeth ar y cymunedau hyn ar yr adeg hon. Croesawaf y cyfarfod sydd i’w gynnal ar 27 Mawrth yng Nghyngor Rhyng-grefyddol Cymru, a fydd yn galluogi Gweinidogion, swyddogion ac arweinwyr crefyddol i ddod i ddealltwriaeth gyffredin ar y materion a’r problemau a sut i fynd i’r afael â hwy. Rhaid inni sicrhau y caiff y sefyllfa ei monitro’n ofalus er mwyn delio’n effeithiol â phroblemau wrth iddynt godi.

I gloi, yr ydym ar ymyl gwrthdaro erchyll na ddylai ddigwydd. Mae NATO, y Cenhedloedd Unedig a’r Undeb Ewropeaidd yn rhanedig ac wedi eu gwanhau. Yn y mileniwm newydd, mae angen trefn fyd-eang newydd arnom wedi ei seilio, nid ar ryfel ond ar gyfiawnder rhyngwladol, masnach deg, rhyddhad o ddyled, ymdrin ag argyfwng AIDS, datblygu rhyngwladol ac ymdrin ag achosion o ansefydlogrwydd, terfysgaeth a rhyfel. Mae angen inni greu byd tecach, mwy cyfiawn, heddychlon a sefydlog ar gyfer holl bobl y byd.

Cefnogaf y Prif Weinidog yn ei safiad heddiw. Nid wyf yn credu bod y Prif Weinidog dan unrhyw orfodaeth i ddatgan ei farn bersonol ar pa un a yw’r rhyfel hwn yn iawn ai peidio. Mae’r Senedd, senedd sofran y Deyrnas Unedig, wedi datgan. Ddoe penderfynodd fynd i’r afael â diarfogi arfau Irac, a fyddai’n achosi dinistr eang, mewn unrhyw fodd angenrheidiol. Dyna’r unig beth sy’n cyfrif o ran y Cynulliad hwn.

Rhaid inni gofio y bydd y lluoedd hynny o Gymru, sy’n eistedd yn yr anialwch yn aros i fynd i ymladd, yn clywed ein geiriau heddiw. Mae’n bwysig ein bod yn cyfleu iddynt ein bod yn eu cefnogi’n llwyr yn eu hymgyrch dros yr ychydig ddyddiau nesaf. Mae’r hyn a wnânt, yn cael ei wneud yn ein henw ni, yn enw y Deyrnas Unedig.

Felly cynigiaf fy nghefnogaeth i’r Prif Weinidog a chynigiaf hi hefyd i Brif Weinidog y DU, oherwydd ef yw arweinydd ein gwlad ac mae wedi gwneud safiad dewr ac egwyddorol. Yn y cynulliad hwn mae gennym ddyletswydd i gofio ein bod yn rhan o’r Deyrnas Unedig, bod y Deyrnas Unedig mewn rhyfel ac mai dyletswydd gyntaf unrhyw gynrychiolydd etholedig yn y Deyrnas Unedig yw cefnogi—

Credaf fod y sylwadau a wnaethoch am Senedd y Deyrnas Unedig yn berthnasol. Fe’n cynrychiolir yn y Senedd gan 40 o Aelodau Seneddol a wnaeth y penderfyniad ddoe. Gan nad yw materion tramor ac amddiffyn yn faterion datganoledig, ymddengys nad yw ein barn ar y mater hwn yn bwysig. A gytunwch fod y rhai sy’n dilyn y mater yn barhaus yn y Cynulliad, pan nad oes pwerau o’r fath gennym, fel petaent yn meddu ar rithfawredd?

Cytunaf fod peth hunanfoddhad yma heddiw. Rhaid inni gofio bod gennym gynrychiolwyr etholedig yn Senedd y Deyrnas Unedig a gafodd ddigon o gyfle i siarad ddoe mewn dadl o’r radd flaenaf. Cynigiaf fy nghefnogaeth i Brif Weinidog y DU, i Iain Duncan Smith ac i safiad ein Prif Weinidog heddiw.

Fe’m synnir bod rhai Aelodau yma heddiw yn dweud na ddylem fynegi ein barn ar y mater hwn. Gofynnwyd i mi sawl gwaith gan bobl yn y Gogledd i fynegi fy ngwrthwynebiad i’r rhyfel hwn, ac wrth wneud hynny, leisio eu teimladau. Teimlant fod eu llais yn cael ei anwybyddu’n llwyr. Ni allaf weld unrhyw gyfiawnhad dros y rhyfel hwn. Nid yw’n bodloni meini prawf rhyfel cyfiawn, mewn unrhyw ffordd. Mae gennyf bob cydymdeimlad â’r teuluoedd sydd ag aelodau yn y lluoedd arfog yn disgwyl mynd i ymladd, ac â’r dynion a’r menywod sy’n gorfod wynebu yr hyn sydd yn eu disgwyl yn ystod yr oriau nesaf. Cydymdeimlaf â hwy a’u teuluoedd ond ni welaf gyfiawnhad i’r rhyfel hwn. Dywedodd Alison Halford ei bod yn argyhoeddedig bod rhyfel yn awr yn anochel—bu’r rhyfel hwn yn anochel am beth amser.

Wrth imi wrando ar fy radio yn y car yn hwyr neithiwr, adroddodd newyddion America fod ei Llywodraeth wedi datgan, hyd yn oed pe bai Saddam Hussein yn gadael Irac yn awr, y byddent yn parhau i ymosod. Mae hynny’n cyfleu’r teimlad sydd wedi bodoli ers dechrau’r argyfwng. Ni wyddom ym mha gyflwr y bydd y Cenhedloedd Unedig ar ôl y gwrthdaro hwn. Yr ydym yn sicr—

Yr ydych yn hael i ildio, o gofio mai dim ond tair munud a roddwyd i siaradwyr. Onid yw’n wir fod eich plaid chi wedi cynnig cymorth i Milosevic, wedi gwrthwynebu rhyfel yn y Balcanau a chynnig cymorth i’r Taliban, wedi gwrthwynebu rhyfel yn Afghanistan, ac ichi fod yn anghywir?— [Torri ar draws.]

Yr ydych yn awr yn cynnig cymorth i Saddam Hussein, ac unwaith eto yr ydych yn anghywir. Onid yw eich plaid yn gwneud arfer gwael o—[Torri ar draws.]

Huw, y mae’n well i chi gywiro’r gwall hwnnw drwy ofyn i Cynog Dafis beth oedd ei safiad ef ar y rhyfel hwnnw. Fe welwch ei fod yn wahanol i’r hyn a ddywedwyd gennych heddiw.

Mae unig uwchbŵer y byd yn credu y gall farnu pa Lywodraethau yn y byd sy’n gyfreithlon. Ni wna Llywodraeth yr uwch-bŵer hwnnw dderbyn y tribiwnlys troseddau rhyfel rhyngwladol na chytundeb Kyoto ac mae wedi ennill yr holl gontractau i ailadeiladu Irac ar ôl y gwrthdaro hwn. Fel y dywedodd Richard Edwards mae amheuaeth ynglŷn â chyfreithlondeb democrataidd ei Harlywydd ei hun. Bydd y wlad honno’n barnu yn awr pa Lywodraethau sydd â chyfiawnhad dros lywodraethu. Fy unig gwestiwn arall yw, os yw rhyfel yn anochel, ble nesaf?

in Welsh I will begin by clarifying my own opinion.

yn Saesneg Fy marn i yw y byddai diarfogi Saddam Hussein wedi cael ei gyflawni’n well gyda chefnogaeth y Cenhedloedd Unedig. Fodd bynnag, pwy sy’n gyfrifol am y methiant i ddod i gytundeb? Ni all unrhyw un amau didwylledd a difrifoldeb ein Prif Weinidog a rhaid canmol ei ymdrechion diflino i ddod i gytundeb o fewn y Cenhedloedd Unedig. Ar lwyfan y byd, y diafol yn y darlun yw, nid ein Prif Weinidog ond Saddam, sydd, hyd yn oed yn awr, yn gwrthod ystyried lles, budd a diogelwch ei bobl. Ein cyfrifoldeb ni yn awr yw gweddio dros bobl Irac a meddwl amdanynt hwy yn ogystal â’n lluoedd arfog a’u teuluoedd a’u hanwyliaid, rhai ohonynt, efallai, yn aelodau o’n teuluoedd ninnau. Boed i’r gwrthdaro fod yn fyr; gyda’r nifer lleiaf o bobl yn cael eu lladd.

yn Saesneg Yr wyf yn sicr bod gennym hyder llwyr yn y gwasanaethau brys yng Nghymru a’r rhai hynny sy’n darparu’r gwasanaethau iechyd a gwasanaethau cyhoeddus eraill. Canmolaf benderfyniad y Prif Weinidog i alw cyfarfod brys o Gyngor Rhyng-grefyddol Cymru. Cofiwn hefyd am ein cyrff gwirfoddol rhyngwladol fydd â’r gwaith o gefnogi’r ymdrech ddyngarol, yn ystod, ac ar ôl y gwrthdaro hwn. Gobeithiwn a gweddïwn y daw’r rhyfel hwn i ben gyda rhyddhau Irac a lleihau’r bygythiad i’r byd.

Gadewch inni barchu ein holl safbwyntiau ar y mater hwn. Ar hyd y broses hon, fe’m hysgogwyd gan awydd dyngarol i weld byd heddychlon a theg. Nid yw hynny o reidrwydd yn golygu fy mod yn gwadu nad wyf yn derbyn bod rhyfel, yn lle heddwch, pan fetha popeth arall. Fodd bynnag, yn ystod yr ychydig amser sydd gennym i drafod y mater hwn, gadewch inni gofio mai’r nod oedd diarfogi Irac, drwy benderfyniadau’r Cenhedloedd Unedig a phroses ryngwladol diplomyddiaeth. Mynnwyd dadl heddiw gan Gymru a chan Aelodau’r Cynulliad. Na foed inni amau’r defnydd o’n hamser i drafod y mater o bwys rhyngwladol hwn, a fydd yn effeithio ar fywydau llawer o bobl yn y fan hon. Mae hynny’n diraddio’r mater a’r Cynulliad.

Dywedasom fod angen tystiolaeth arnom, ac y dylai’r arolygiaeth arfau ddiarfogi Irac. Dyna oedd proses y penderfyniadau a lywiwyd drwy’r Cenhedloedd Unedig. Yr wyf yn falch bod arweinydd fy mhlaid wedi cadw at y safbwynt hwnnw, ac wedi datgan y byddai’r broses heddwch yn cael ei chynnal gan broses yr arolygiaeth arfau. Pam y cawsom yr holl benderfyniadau hyn, er bod ein Prif Weinidog, a barchaf, yn galw am ailbenderfyniad? Pan sylweddolodd ef fod y cyngor diogelwch yn fodlon ar broses yr arolygiaeth arfau, ni fu sôn pellach am y mater, gan ei fod yn cael ei reoli gan fwli o’r enw Bush. Peidied neb ag anghofio hynny. Mae’r broses heddwch yn un rhyngwladol, ac ni ddylai gael ei llywio gan ragymosodiad gan un wlad yn ymosod ar un arall. Nid oes ateb cyfreithiol pendant i ragymosod. Dyna yw’r ddadl y mae’n rhaid inni ei datblygu i brofi nad oes sail gyfreithiol dros weithredu unochrog gan naill ai’r Unol Daleithiau neu’r Deyrnas Unedig i ymosod ar Irac.

Rhaid inni ddilyn y broses heddwch. Yr oedd defnyddio’r Cenhedloedd Unedig yn beth da, hyd nes i bobl droi eu cefnau arno, a dweud y byddent yn gweithredu’n unochrog. Safwn yn awr ar drothwy rhyfel nad oes cefnogaeth iddi yn fy etholaeth. Bydd pobl, yn cynnwys ni ein hunain, sydd, unwaith y dechreua’r rhyfel, yn datgan ein bod yn cynnig cefnogaeth unedig i’n lluoedd ac i’n pobl. Mae hynny’n amlwg. Fodd bynnag, ymlafniwn gyda’n cydwybod, gan fod llawer ohonom—

How many of us this evening, as we sit down to supper, or as we turn out the light before going to bed, will be thinking of the people of Iraq as they prepare for bed, not knowing whether they will be besieged by American and British bombs by dawn? I wonder whether Tony Blair, Jack Straw, Iain Duncan Smith, and Clare Short will be thinking tonight of parents putting their children to bed in Baghdad not knowing what could happen during the night? It is difficult to imagine the terror in the hearts of the people of Iraq and in the hearts of British soldiers this evening.

Last night the British Parliament voted in favour of a military assault that will bomb a population where almost one in two are children—why? Do the people of Iraq understand why the Governments of the Unites States, Britain and Spain want to attack them? Do we understand why this attack is so necessary? The case for war has not been made, and there is no evidence that Saddam Hussein is about to invade any nation. The attack will be unilateral, in total contravention of international law and rights. It has become evident over the past weeks and months that Tony Blair has been desperate to persuade us that this is a just war and that Saddam is a real threat to the world. Propaganda and spin have gone into overdrive in 10 Downing Street, and spin has developed into lies.

Take, for example, the piece in the British Government’s dossier on weapons of mass destruction in Iraq, which notes that Iraq has tried to acquire uranium from Niger to develop nuclear weapons. Mohamed El-Baradei has said that that is untrue and is based on fake documents, and has asked for that declaration to be withdrawn. Despite this, this dossier of lies is still on the Downing Street website. I should no doubt feel angry about this. Remarkably, however, I feel nothing but sadness that international law is being broken, that lies are being spread and truth being destroyed, that history is being rewritten by Bush and Blair, and that innocent people are about to be bombed.

Tony Blair, the British Labour Prime Minister, is standing shoulder to shoulder with the right-wing leaders of America and Spain and believes that it is right to go to war. It is not right: this war is unjust and it will not be fought in my name, Elin Jones, Assembly Member for Ceredigion.

Gwnaf sylwadau byr ar faterion sydd yn nes adref a materion o fewn cylch gwaith y Cynulliad. Yng Nghymru, gallwn fod yn falch o’n record a’n hanes o integreiddio a chymhathu unigolion o sawl ffydd a diwylliant gwahanol. Efallai fod rhai Aelodau wedi cael profiad o’r cyfryw integreiddio. Mae gan Abertawe, fel porthladd, hanes o gael ystod integredig o grwpiau ethnig sydd wedi cynyddu o ran amrywiaeth dros y blynyddoedd. Nid yw’r integreiddio hynny’n digwydd ohono’i hun, mae’n rhaid ei chwennych yn gadarnhaol, a rhaid i newydd-ddyfodiaid a thrigolion sydd wedi hen sefydlu, gymryd camau cadarnhaol. Mae integreiddiad yn dechrau o ganlyniad i weithgaredd cymunedol mewn ysgolion, canolfannau cymunedol a chyfleusterau eraill a chan bobl sy’n dysgu mwy am draddodiadau, diwylliannau a ffordd o fyw bresennol ei gilydd. Mae hefyd yn golygu cydnabod a derbyn y gwahaniaethau hynny. Ceir llawer o grwpiau ethnig ledled Cymru. Mewn rhai ardaloedd, bydd y niferoedd yn fach, ond mewn rhai eraill megis fy etholaeth i, ac ar draws Abertawe, ceir cymunedau ethnig mawr. Waeth pa mor fawr, a waeth beth yw ethnigrwydd y grwpiau hynny, rhaid inni sicrhau, yn ystod yr wythnosau nesaf hyn na holltir gwahanol rannau o’r gymuned. Rhaid inni hefyd sicrhau na wneir safbwyntiau a allai arwain at ddatganiadau a gweithredodd byrbwyll. Efallai na fydd y safbwyntiau hynny wedi’u seilio ar ffeithiau ond ar dybiaethau ac argraffiadau, a gallent greu’r holltau hynny. Rhaid i’r gymuned gyfan eu gwrthsefyll.

Rhaid i safbwyntiau gwahanol gael eu parchu, a sensitifrwydd a theimladau y rhai hynny sydd â chysylltiadau personol, neu sydd ag aelodau o’u teuluoedd yn rhan ohono. Gall arweinwyr cymunedol arwain y blaen a dod at ei gilydd gydag un diben sef i gyfyngu’r posibilrwydd o densiynau a thrais rhyng-ethnig. Rhaid i’r Cynulliad arwain y blaen gan roi cefnogaeth gymunedol i’n personél sy’n rhan o’r ymgyrch filwrol, eu teuluoedd ac aelodau o’n cymunedau ethnig.

Mae gan weithwyr y GIG yng Nghymru yr holl sgiliau angenrheidiol a byddant yn barod i roi o’u hamser a’u harbenigedd yn hael i ddiwallu’r angen cynyddol. Yr wyf hefyd yn sicr y cânt yr adnoddau ychwanegol sydd eu hangen arnynt i gefnogi unrhyw filwyr a anefir a fydd yn dychwelyd, ac, os bydd angen, bobl o Irac.

Siaradaf heddiw, nid fel cyn swyddog yn lluoedd wrth gefn Ei Mawrhydi, ond fel rhiant pryderus—mae dau o’m plant yn gymwys i gael eu galw i’r fyddin, fel y mae plant Aelodau eraill. Dim ond mwy o broblemau y bydd oedi pellach yn ei achosi. Mae’n ein sobri i feddwl y gall cyflafan ofnadwy ddeillio o ymosodiad ar Saddam. Fodd bynnag, ni all bywydau a gollir gymharu â’r diflastod a’r lladd y mae ef wedi ei achosi i bobl Irac. Bymtheg mlynedd yn ôl i’r mis hwn, gwenwynodd Saddam Gwrdiaid, yn ddynion, gwragedd a phlant, â nwy. Mae’n gyfrifol am lanhad ethnig yr Asyriaid a’r Tyrcomaniaid, am lofruddio degau o filoedd o Shïaid, am orfodi Arabiaid y Corsydd, i adael eu cartrefi ac am ddefnyddio arfau cemegol ar gyfer rhyfela allanol a gormesu domestig. A all unrhyw un sy’n dymuno’n dda i’n gwlad a’n lluoedd arfog gredu y dylem eu galw yn ôl, a dod â hwy adref, a gadael i’r Dr Hans Blix chwilota o amgylch yn yr anialwch am rai misoedd eto hyd nes y bydd sylw’r wasg yn anochel yn cael ei ddargyfeirio?

Mae’r mwyafrif o bobl Cymru mewn penbleth ynghylch y rhyfel angenrheidiol hwn, yn hytrach nag yn wrthwynebus iddo, rhyfel nad yw yn erbyn yr unben Saddam yn unig, ond hefyd yn erbyn terfysgaeth Islamaidd. Mae clerigwyr a lleygwyr Mwslemaidd heddychlon, ar draws y byd, yn gywir yn condemnio hynny. Mae’r bygythiadau yn enfawr ac mae perygl gwirioneddol o ymosodiad terfysgol mawr yn ein trefi a’n dinasoedd. Erys perygl sydd ar fin digwydd i’r gorllewin o weithgareddau terfysgol ac arfau a fyddai’n achosi dinistr eang, a’r ideoleg wrthwynebus y mae terfysgwyr yn ei harddel. Mae ein lluoedd yn cael eu harwain yn dda, gwirfoddolwyr a milwyr proffesiynol ydynt gydag offer gwell, ac maent wedi eu hyfforddi’n wych. Fodd bynnag, mae angen y penderfyniad i lwyddo arnynt: gallwn eu helpu gyda hynny heddiw. Mae HMS Cardiff yn un o’r llongau rhyfel sydd yn y Gwlff yn barod. Heddiw, rhaid inni ddangos cefnogaeth ddigamsyniol i’n dynion a’n merched sy’n ymladd mewn rhyfel rhyddhau cyfiawn ac angenrheidiol.

Yr wyf yn falch o fod yn aelod o genedl nad yw’n dymuno rhyfel—fel y dywed y ymadrodd enwog, ‘ofnwn dân fel y bydd plentyn a losgwyd yn ofni fflam’. Rhaid inni annog ein lluoedd arfog, a rhai ein cynghreiriaid, i ymosod ar Baghdad, i agor y carchardai a’r gwersylloedd cosb, i ddiorseddu Saddam Hussein a Phlaid y Ba’th ac i osod pobl Irac yn ddiogel ar ffordd gadarn i ryddid a democratiaeth.

Ni chyflwynais fy enw i siarad ar y mater hwn, ond gwerthfawrogaf y cyfle i wneud hynny.

Wel, yr ydych wedi galw arnaf siarad, ac yr wyf wedi derbyn eich galwad..

Nid wyf wedi tynnu fy enw yn ôl.

Mae hyn yn warthus, rhaid ei bod yn groes i’r Rheolau Sefydlog.

Fel llawer ohonom yma heddiw, yr wyf yn bryderus iawn ynglŷn â rhyfel tebygol. Dymunaf ystyried ailadeiladu Irac yn dilyn y rhyfel, a dylanwad Cymru ar adeiladu democratiaeth. Os yw George Bush a Tony Blair yn credu mewn adeiladu democratiaeth—a chredaf fod ein Prif Weinidog ni yn ddidwyll ynglŷn â hynny—rhaid iddynt sicrhau bod merched yn cael eu cynnwys mewn niferoedd cyfartal yn y gwaith o ailadeiladu Irac, nid fel ychwanegiad, ond o’r dechrau.

Bydd dechrau newydd yn helpu i roi darlun gwahanol a gwneud heddwch parhaol yn fwy posibl. Yn 2000, dywedodd Kofi Annan fod dwy ran o dair o blant y byd sydd heb gael addysg sylfaenol, yn ferched, ac felly nid opsiwn yw addysgu merched ond anghenraid. Ymhellach, hwn yw’r gwariant amddiffyn mwyaf cost effeithlon, gan fod merched a addysgwyd yn gyfryngau ar gyfer atal gwrthdaro byd-eang.

A dderbyniwch ymyriad?

Mae’n ddrwg gennyf, nid oes amser gennyf.

Ni allwn anwybyddu’r ffordd y mae cymdeithas yn dioddef o ganlyniad i brosesau democrataidd gwael. Os ystyriwch y sefyllfa yn Irac, bu’r ddwy ochr ar fai. Ar ôl 1991, gwaethygodd amgylchiadau byw yn Irac o ganlyniad i sancsiynau. Collodd llawer o ferched eu swyddi yn sgïl yr economi a fu o dan wasgfa ac ynghyd â hynny, y cyfle i benderfynu drostynt hwy eu hunain a chael rhyddid. Yn lle hynny, bu’n rhaid iddynt ganolbwyntio’u hymdrechion i gyd ar gael bwyd er mwyn i’w teuluoedd fyw. Bu’r deddfwriaeth, sy’n wrth-fenywod, a orfodwyd gan Saddam Hussein ers canol y 1990au, yn drychinebus. Torrwyd hawliau dynol a oedd yn gysylltiedig â rhyw, megis adfer lladd anrhydeddus yn erbyn merched a’r defnydd o drais rhywiol fel ffurf ar boenydio.

Mae trais a gwrthdaro yn rhwystrau difrifol i gyfranogiad gwlad yn yr economi fyd-eang, ac, yn ystod gwrthdaro o’r fath, merched sy’n cadw cymunedau gyda’i gilydd, ac eto, anaml y cânt eu hystyried. Mewn llawer o wledydd, mae merched eisoes wedi gweithredu i ailgreu’r heddwch—nid oes ond rhaid inni edrych ar Ogledd Iwerddon i weld y rhan bwysig a chwaraewyd gan Gynghrair Merched Gogledd Iwerddon ac eraill yn sicrhau cytundeb Gwener y Groglith. Bu gennym obeithion mawr am Afghanistan. Cawsom rai llwyddiannau yno ond, yr oeddent yn gyfyngedig: dwy ferch yn unig â gynhwyswyd yng nghabinet ei Llywodraeth. Peidied neb â gwneud yr un camgymeriad eto. Os yw’r rhyfel hwn i olygu unrhyw beth, rhaid i ddemocratiaeth gael ei hailadeiladu yn Irac.

Gall Cymru gynnig model na chewch mo’i debyg yn unman, ac yr wyf yn falch ei bod yn cael ei hystyried felly ar y llwyfan rhyngwladol. Yr wythnos diwethaf yr oeddwn yn Azerbaijan gyda Kate Bennett o Gomisiwn Cyfle Cyfartal Cymru a chawsom gyfarfod â gwleidyddion blaenllaw. Yn rhyngwladol, mae pobl wedi’u cyffroi ynglŷn â’r hyn sy’n digwydd yng Nghymru, oherwydd mae gennym gydbwysedd o ran rhyw yn ein proses wleidyddol. Peidiwch â thanbrisio yr hyn a all Cymru ei wneud. Gall ddangos y ffordd i’r democratiaethau sy’n datblygu. Gobeithio mai hwnnw fydd y llwybr a ddilynir yn Irac.

in Welsh At the outset, I declare my total opposition to the impending war.

in Welsh Others have outlined the case against war; I will refer to the effect that war is already having on our communities. In declaring my opposition, I am convinced that I speak for the majority of my constituents, including the families of young men and women already in the Gulf, and soldiers.

in Welsh Like people from all poor communities in Wales, many of Llanelli’s sons and daughters are in the Gulf at the moment. Their families ask me to continue my opposition to a war that they believe to be unjust. As one mother told me:

in Welsh Do not tell me that I do not support these young people because I oppose the war. I am speaking on behalf of their families in Llanelli; I know that for sure.

yn Saesneg Mae’r rhyfel eisoes yn cael effaith uniongyrchol ar ein cymunedau. Mae plant yn ofnus. Gofynnodd fy merch i mi neithiwr a fyddai hi’n cael ei hanfon i ffwrdd pan fydd y rhyfel yn dechrau. Yr oedd yn credu, efallai, y byddai’n rhaid iddi gael ei hanfon i ffwrdd. Mae plant yn ofnus ac mae risg y bydd yr ofn hwnnw yn cael ei adlewyrchu mewn mwy o drais rhyng-gymunedol, fel yr ydym eisoes wedi clywed.

yn Saesneg Yr wyf am i Lywodraeth Cymru weithio gydag eraill i gefnogi ysgolion i ddelio ag effeithiau’r rhyfel. Bydd angen cefnogaeth arnynt i ddelio gydag ofn a thŵf hiliaeth. Yr oedd yn ddiddorol clywed y bore yma bod undeb athrawon eisoes wedi cyhoeddi canllawiau ar hynny. Gwn fod gan Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Tâf linell gymorth ar gyfer athrawon ac ysgolion. Ni ddylent fod yn gwneud hynny ar eu pen eu hunain; dylai Llywodraeth Cymru chwarae ei rhan.

yn Saesneg Mae ein cymunedau lleiafrifol yn parhau i deimlo’r pwysau yn dilyn 11 Medi. Nid yw’r pwysau hynny wedi lleihau. Cyfeiriodd y Prif Weinidog yn gywir at ddeialog. Fodd bynnag, rhaid i ddeialog arwain at weithredu. Rhaid i Lywodraeth Cymru siarad â’r heddlu ac awdurdodau lleol i sicrhau y gwneir popeth posibl i amddiffyn a thawelu meddyliau ein cyd-ddinasyddion o leiafrifoedd ethnig, a fydd efallai yn dwyn baich y problemau sy’n deillio o’r rhyfel hwn.

yn Saesneg Byddwn yn byw gyda chanlyniadau’r ymgyrch anghyfrithlon hwn am flynyddoedd i ddod fel y bydd pobl Irac. Rhaid inni feddwl am y canlyniadau heddiw, er bod hynny’n anodd.

A wnewch chi ildio?

Na, mae’n ddrwg gennyf, ni wnaf. Rhaid inni feddwl am y canlyniadau. Bydd argyfwng dyngarol anferth, ac anogaf Lywodraeth Cymru i weithio gyda chyrff anlywodraethol yng Nghymru i ystyried sut y gallwn helpu i ymdopi â’r argyfwng honno. Cefnogaf lawer o’r hyn a ddywedodd Christine Chapman am ailadeiladu Irac, ond nid yw Afghanistan yn enghraifft dda. Mae merched yn ddiogel efallai yn Kabul, ond nid ydynt yn ddiogel yn y mynyddoedd.

Yn fy araith agoriadol rhoddais her i’r siaradwyr heddiw i esbonio perthnasedd eu safbwyntiau, o gofio’r Cynulliad a Llywodraeth ddatganoledig yng Nghymru, i argyfwng Irac, ac i’r gwrthwyneb. Wedi’r cyfan, nid cymdeithas ddadlau i fyfyrwyr ydym. Yr ydym wedi clywed llawer gormod o areithiau esgus Tŷ’r Cyffredin heddiw. Hoffai’r Aelodau hynny fod mewn lle arall efallai a chanddynt yr hawl i bleidleisio yno, neu i ymyrryd yn ystod areithiau’r Prif Weinidog neu’r Ysgrifennydd Tramor. Mae’n iawn iddynt fynegi safbwynt ond nid yw’n berthnasol i’n trafodaethau ni. Yr oedd David Ian Jones yn iawn i ddweud bod ein swyddogaeth yn eithaf cyfyngedig. Mae gan Aelodau Seneddol rôl, ac mae gennym ninnau rôl, ond mae’n rôl wahanol.

Mae fy safbwynt yn hollol eglur, cefnogais y Prif Weinidog wrth iddo dderbyn am y tro cyntaf yn hanes cyfansoddiadol Prydain y dylai pleidlais gael ei chynnal yn y Senedd cyn bod Prydain yn mynd i ryfel. Canmolaf ef am hynny. Mae’n fenter gyfansoddiadol fawr, a chanmolaf a chefnogaf y Prif Weinidog am hynny. Fodd bynnag, ar yr un pryd ag y caniatâ’r Prif Weinidog yr hawl honno i’r Senedd, nid wyf o’r farn y dylai ganiatau’r hawl honno i’r Cynulliad. Gwnaeth y Prif Weinidog yr hyn a oedd yn iawn ddoe. Sicrhaodd gefnogaeth, ac o ganlyniad i hynny nid oes troi yn ôl yn awr. Nid oes yn rhaid iddo aros am ein barn ni.. dim ond mewn perthynas a’r effaith y gall y rhyfel hwnnw ei chael ar Gymru a’i gwasanaethau cyhoeddus y mae ein barn yn berthnasol.

Gofynnodd Nick Bourne sut y bydd ysbytai yng Nghymru’n gweithredu ac am effeithiau eraill o ran paratoi. Rhaid inni baratoi nid yn unig i ddod ag aelodau’r lluoedd, a fydd efallai wedi eu clwyfo yn y dwyrain canol, yn ôl, ond hefyd bod yn barod ar gyfer ymosodiadau posibl, o gofio ein bod yn byw mewn byd o ryfela anghymesur. Ni fydd yr ochr arall o reidrwydd yn rhyfela mewn ffosydd, lle y byddai ffosydd gennym ni a ffosydd ganddynt hwy; peiriannau saethu gennym ni a pheririannau saethu ganddynt hwy. Nid felly y mae bellach, fel y dywed unrhyw un wrthych. Rhaid inni fod yn barod am y frech wen, anthracs, sarin, VX, ricin ac arfau eraill a fyddai’n achosi dinistr eang y mae Irac wedi, neu heb eu paratoi efallai ac a allai gael eu cyflenwi i grwpiau cwsg yn y wlad hon. Hefyd gofynnodd Nick—mae’n gwestiwn perthnasol—pam y bu ymarfer argyfwng mawr yn Llundain ond ddim yng Nghymru. Gwnaethpwyd hynny ar gyngor y gwarchodluoedd, gan fod Llundain yn cael ei hystyried fel y targed a ffafrir fwyaf. Y cyngor felly, yw nad oes angen i ni gael ymarfer o’r fath. Fodd bynnag, byddaf yn ysgrifennu ato ac yn gosod copi o’r llythyr yn y Llyfrgell. Mae gan y paratoadau ar gyfer unrhyw ymosodiadau ar Lundain, a ganfyddir fel y prif darged, flaenoriaeth lawer uwch na thargedau tebyg yng Nghymru, mor bell ag y mae hynny’n beth doeth.

Soniasom am yr effaith ar y GIG yng Nghymru, os bydd yn rhaid dod â nifer o aelodau’r lluoedd arfog yn ôl i gael triniaeth. Cânt eu blaenoriaethu yn y maes awyr i benderfynu a ddylent gael eu hanfon i Dreforys, os ydynt yn dioddef o losgiadau, neu i Landochau i drin mathau eraill o anafiadau. Ni fydd y baich hwn yn syrthio ar Gymru yn unig. Yr holl egwyddor yw dosbarthu’r baich gwaith ar draws y DU ar sail rota. Gadewch inni obeithio na ddigwydd hynny, ond os y gwnaiff, bydd y baich yn cael ei rannu a chaiff y Weinyddiaeth Amddiffyn ei chynnwys i helpu i ad-dalu’r gost i’r GIG. Mae’r paratoadau hynny’n digwydd yn awr ar y cyd â’r GIG yn yr Alban a Gogledd Iwerddon a’r Adran Iechyd yn Llundain. Ysgrifennaf atoch i egluro hynny yn fanylach.

Mae canlyniadau rhyfel mwy hirdymor i’w hystyried hefyd, pan fydd pobl yn dychwelyd adref heb anaf uniongyrchol ond yn dioddef o afiechydon gydag effeithiau hirdymor megis anhwylder straen ôl-drawmatig a syndrom rhyfel y Gwlff. Hefyd cânt broblemau wrth addasu i fywyd sifil. Caiff pobl sy’n dychwelyd o ryfel eu hesgeuluso yn aml. Rhaid inni fod yn rhagweithiol o ran nodi’r anghenion hirdymor hyn.

Cytunaf. Gadewch i ni beidio â chwarae gwleidyddiaeth plaid â hyn. Efallai fod newyddiadurwyr a garai adrodd stori fod rhwyg yn rhengoedd Llafur heddiw, ni chânt un gennyf fi. Cefnogaf filwyr Cymru a’u teuluoedd pryderus. Fel y dywedais yn gynharach yn y rhan o’m haraith a gyflwynwyd yn Gymraeg, na chlywodd Nick mohoni mae’n amlwg, cefnogaf ein milwyr yn gryf, a chydymdeimlaf yn fawr â’u teuluoedd wrth iddynt aros yn bryderus am y gorchymyn i fynd i ymladd. Bydd yr adrenalin yn llifo ymhlith y milwyr hynny. Bydd eu teuluoedd a’u cymunedau yn ofnus. Mae’n brawf ofnadwy arnynt, a gadewch inni obeithio mai ychydig a gaiff eu hanafu—er bod hyn yn rhan o’u swydd—ac na chaiff gormod o bobl Irac eu hanafu ychwaith. Yn yr oriau sy’n weddill mae un cyfle arall y bydd cyfundrefn Saddam Hussein yn penderfynu bod ei hamser wedi dod i ben ac yn dymchwel, gan achub y byd o ddioddefaint enbyd.