Mae Llywodraeth y Cynulliad wedi ymrwymo i ddarparu tai o ansawdd da ar gyfer pobl na allant brynu neu rentu yn y sector preifat neu sy’n methu â fforddio gwneud hynny. Mae’n amlwg bod rôl allweddol yn hyn o beth i awdurdodau lleol. Yn eu rôl fel arweinydd, rhaid iddynt sicrhau bod digon o dai fforddiadwy yn lleol a rhaid iddynt reoli digartrefedd yn strategol yn eu hardaloedd gweithredu. Yn ogystal â hynny, yn eu rôl fel darparwr gwasanaethau, rhaid i awdurdodau lleol wella eu gwasanaethau gosod ar gyfer pobl y mae arnynt angen tai fforddiadwy a helpu’r rhai sy’n ddigartref.

Yr ydym yn cydnabod y pwysau mawr sydd ar stoc dai llawer o awdurdodau lleol, ond mae arnom angen gwybodaeth eglurach am anghenion lleol. Bydd Llywodraeth y Cynulliad yn adolygu’r angen am adnoddau ychwanegol wedi i’r awdurdodau lleol gwblhau eu hadolygiadau a’u strategaethau digartrefedd lleol.

Mae pobl sydd mewn angen o ran tai, na allant gael tai fforddiadwy, ymysg y rhai sydd wedi’u hallgáu fwyaf o gymdeithas. Gan hynny, yr ydym wedi ymrwymo i alluogi pobl sydd mewn angen o ran tai i sicrhau llety addas ac i roi cymaint o gymorth ag y bo modd ar gyfer hynny. Rhaid iddo hefyd fod yn llety o’u dewis. Ein targed tymor-byr yw dileu’r angen i neb gysgu allan. Ein targed tymor-hir yw sicrhau bod tai o ansawdd da ar gael i bawb.

Mae Aelodau’n gyfarwydd â’r argymhellion a wnaed gan y Comisiwn Digartrefedd, yr oedd cyfanswm o 91 ohonynt. O ganlyniad i argymhelliad gan y comisiwn, lluniodd Llywodraeth y Cynulliad strategaeth genedlaethol ddrafft ar ddigartrefedd, a ddosbarthwyd ar gyfer ymgynghori ym Mai 2002. Cawsom 29 o ymatebion i’r papur ymgynghori hwnnw, oddi wrth gyrff statudol a gwirfoddol. Noddodd Llywodraeth y Cynulliad gynhadledd bwysig yn Ionawr i ganolbwyntio’r drafodaeth ar flaenoriaethau ar gyfer y dyfodol ac i fanwl gyweirio ein strategaeth.

Rhoddwyd adroddiad ar y strategaeth ddrafft i’r Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai yn Ebrill 2002, cyn ei dosbarthu ar gyfer ymgynghori. Yn ogystal â hynny, mae’r strategaeth wedi’i drafftio drwy ymgynghori â’r gweithgor strategaethau digartrefedd, sy’n grŵp ymgynghorol cenedlaethol ac yn cynnwys cynrychiolwyr o Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru ac ymarferwyr eraill.

Fel y gŵyr Aelodau, mae polisi Llywodraeth y Cynulliad yn seiliedig ar dair prif thema—cynaliadwyedd, cydraddoldeb a mynd i’r afael ag anfantais gymdeithasol. Mae pob un o’r themâu hyn yn sail i’r gwaith o ddatblygu’r strategaeth—rhaid i dai fod yn gynaliadwy neu gallai pobl ddod yn ddigartref, bydd mynediad teg i dai a gwasanaethau cysylltiedig yn helpu i atal a lliniaru digartrefedd, ac mae’r gwaith o ymdrin â digartrefedd yn fodd i fynd i’r afael ag un o’r agweddau pennaf ar anfantais gymdeithasol.

Yn gwbl syml, mae’r strategaeth yn nodi amcanion Llywodraeth y Cynulliad ac yn dangos sut y gallem eu cyflawni. Mae’n bwysig gennyf sicrhau y caiff y strategaeth ei gweithredu mor effeithiol ag y bo modd, er y bydd llawer yn dibynnu ar ymdrechion cyrff lleol. Bydd y gweithgor strategaethau digartrefedd yn parhau i graffu’n fanwl ar y gwaith o ddatblygu a gweithredu’r strategaeth, a darperir adroddiadau gwaith rheolaidd ar gyfer y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai.

Byddwch yn sylwi bod fersiwn terfynol y strategaeth yn cynnwys cynllun gweithredu, sy’n rhestru ymrwymiadau Llywodraeth y Cynulliad ac yn nodi’r camau a gymerwn i’w cyflawni, ac erbyn pa bryd. Adolygir y cynllun gweithredu’n barhaus ac mae’n cynnwys cyfnod o hyd at 18 mis.

Ar y gwelliannau, gwrthodaf welliant 1. Mae Llywodraeth y Cynulliad yn ceisio cymeradwyaeth i’r strategaeth genedlaethol er mwyn dangos cefnogaeth drawsbleidiol. Gwrthodaf welliant 2, gan nad wyf yn gyfrifol am y rhan fwyaf o’r cyrff, ond bydd swyddogion yn gweithio gyda’r cyrff hynny er mwyn ategu’r gwaith o’i gweithredu. Gwrthodaf welliant 3 hefyd. Mae Llywodraeth y Cynulliad wedi ymgymryd â sawl mesur i fynd i’r afael â digartrefedd gwledig, fel cymorth ar gyfer perchnogaeth gost-isel ar dai, a chyllido mentrau gwledig. Mae’r strategaeth yn cydnabod y materion penodol sy’n ymwneud â digartrefedd gwledig ac yn rhwymo Llywodraeth y Cynulliad i gynorthwyo yn y gwaith o ddatblygu arferion da wrth ddarparu mynediad i wasanaethau yn yr ardaloedd hynny.

Ar welliant 4, trafododd y Comisiwn Digartrefedd dargedau digartrefedd. Ei gyngor i Lywodraeth y Cynulliad oedd na ddylid ond mabwysiadu’r targedau hynny ar ôl cael y wybodaeth angenrheidiol yn 2003-04. Mae’r dull hwnnw o weithredu wedi’i adlewyrchu’n amlwg yn y strategaeth.

Gwrthodaf welliant 5. Mae Llywodraeth y DU wedi cyhoeddi Papur Gwyn a Mesur sy’n cynnwys amryw o gamau gweithredu i fynd i’r afael ag ymddygiad gwrthgymdeithasol. Mae Llywodraeth y Cynulliad yn cefnogi’r cynigion hynny.

Gan hynny, cymeradwyaf y strategaeth i’r Aelodau a hyderaf y cawn drafodaeth dda ar y pwnc pwysig hwn.

Cynigiaf welliant 3: ychwanegu pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Cynigiaf welliant 4: ychwanegu pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Cynigiaf welliant 5: ychwanegu pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Gwnaf sylwadau ar faterion a godwyd gan y Gweinidog. Gwnaeth y Comisiwn Digartrefedd ryw 91 o argymhellion. Croesawn y ffaith bod y rhan helaethaf ohonynt wedi’u cynnwys yn y strategaeth. Bu llawer iawn o gefnogaeth ar draws y pleidiau ar y mater pwysig hwn. Cydnabyddwn fod Llywodraeth Cynulliad Cymru wedi cymryd camau bras o ran darparu arian i wrthweithio’r elfen bwysig hon o allgáu cymdeithasol.

Yr ydym yn ailddatgan ein sylwadau am y sector annibynnol, a chefnogaf sylwadau yn y ddadl flaenorol ynghylch landlordiaid nad ydynt yn cyrraedd y safon ofynnol. Yr ydym yn llwyr o blaid trwyddedu tai amlfeddiant. Mae’n ofid inni bod rhai awdurdodau lleol nad ydynt eto wedi dechrau arolygu tai o’r fath yn ddigonol ac yn drwyadl.

Cymeradwywn waith y Gweinidog ar y strategaeth cartrefi cost isel, ond mae’n ofid inni na wnaed rhagor yn gynt, gan gofio bod darpariaethau yn rhai o’r Deddfau llywodraeth leol blaenorol eisoes.

A wnaiff y Gweinidog fonitro canlyniadau’r targedau hynny a ddaw allan eleni a’r flwyddyn nesaf? Mae’n ofid inni bod hynny wedi’i ohirio eto byth. Rhaid cyfaddef bod hynny wedi’i drafod yn y Pwyllgor, ond buasai’n well o lawer gennyf fod wedi gweld y targedau hynny’n cael eu rhoi ar waith yn gynharach fel y gallem weld beth a oedd yn cael ei wneud.

Talaf deyrnged i’r Dirprwy Weinidog dros Lywodraeth Leol, a wnaeth lawer iawn o waith i hybu ymwybyddiaeth o’r mater hwn, a fu yn y cefndir am flynyddoedd lawer—

Diolch i’r Torïaid.

Yr oedd y sylw hwnnw i’w ddisgwyl. Darparwyd symiau anferth o arian ar gyfer tai awdurdodau lleol gan y naill Lywodraeth Geidwadol ar ôl y llall. Ni chododd yr un blaid arall gynifer o dai cyngor ledled y Deyrnas Unedig.

Mae arnaf ofn nad yw’r Gweinidog yn credu bod angen inni gydweithio’n agos ag eraill i gyflawni’r strategaeth hon. Byddai’r Cynulliad Cenedlaethol yn ei chael yn anodd ei chyflawni ar ei ben ei hun. Rhaid iddo weithio mewn partneriaeth ag awdurdodau lleol, cymdeithasau tai a chyda chyrff fel Shelter. Gall unrhywun ddod yn ddigartref. Ni all neb honni nad oes arnom angen strategaeth ddigartrefedd. Testun gofid, ar ddechrau’r unfed ganrif ar hugain, yw bod o leiaf 50,000 o bobl o hyd yng Nghymru sy’n profi digartrefedd. Ychydig a anghytunai nad oes arnom daer angen y strategaeth hon. Er hynny, rhaid gwireddu’r strategaeth sydd ar bapur. Ni all y corff hwn ei gwireddu ar ei ben ei hun. Dim ond drwy weithio gyda phartneriaid mewn llywodraeth leol, cymdeithasau tai a chyrff fel Shelter, y gallwn ei gwireddu.

Er bod y Gweinidog wedi dweud mai rhaglen dreigl fydd y cynllun gweithredu ac y bydd yn newid, a wnaiff ystyried cyflwyno dangosyddion perfformiad? Pan yw awdurdodau lleol yn llunio eu strategaethau digartrefedd, sut y byddwn yn gwybod a ydynt yn gweithio arnynt? Gall awdurdodau lunio’r strategaethau hyn, ond mae pryderon o ran pa mor effeithiol y byddant yn eu gweithredu. Ar ryw adeg, a wnaiff y Gweinidog ystyried adolygu’r strategaethau a mesur i ba raddau y maent wedi’u datblygu?

Ynghylch gwelliannau’r Torïaid 1, 3, 4, 5, yr wyf yn falch eu bod bellach yn cydnabod bodolaeth digartrefedd gwledig. Bûm mewn cyfarfodydd yn ddiweddar â rhai o’u hymgeiswyr yn yr etholiad sydd i ddod a wadai fod digartrefedd yn bod gan ddatgan na welsant neb erioed yn cysgu ar y stryd. Gobeithiaf y bydd y Torïaid sydd yma yn hysbysu eu hymgeiswyr bod digartrefedd yn bodoli mewn ardaloedd gwledig. Mae ar bobl ifanc mewn ardaloedd gwledig angen rhywle i gysgu i’r un graddau â phobl ifanc mewn ardaloedd trefol. Gan fynd yn ôl at yr hyn a ddywedasom yn y ddadl flaenorol, gan fod cynifer o unedau tai cymdeithasol wedi’u gwerthu a dim wedi’u codi yn eu lle, mae’n anodd i awdurdodau lleol gartrefu pobl ddigartref.

Ynghylch gwelliant 5, sy’n ymwneud â pholisïau i wrthweithio ymddygiad gwrthgymdeithasol, yr ydym oll am fynd i’r afael â hynny ar ein hystadau tai, ond a fydd y strategaeth ddigartrefedd hon yn tynhau rheoliadau tenantiaeth, sy’n aml yn arwain at ddigartrefedd? A fydd yn cynnal ac yn datblygu cynghori a gwasanaethau cyngor ar ddyled? A fydd yn datblygu undebau credyd a rhaglenni fel Cefnogaeth Gartref i gynorthwyo teuluoedd sydd ar ben eu tennyn pan ânt i drafferthion a’u hatal rhag mynd yn ddigartref?

Anodd yw canfod y nifer uchel o bobl ddigartref sydd yn bobl ddigartref cudd. Er enghraifft, y bobl ifanc hynny nad ydynt wedi eu hymgofrestru’n ddigartref ond sy’n aml yn cysgu ar lawr neu soffa eu ffrindiau. Un peth yw rhoi strategaeth ar waith sy’n delio â digartrefedd sy’n ei gyflwyno ei hun a pheth arall yw hyrwyddo adnabyddiaeth lawn o ddigartrefedd. Er hynny, ni allwn osgoi’r ffaith bod arnom daer angen strategaeth ddigartrefedd a bod yr her yn un anferth. Mae chwarter miliwn o bobl yng Nghymru’n byw mewn tai anaddas a rhai a allai fod yn beryglus. Mae gan filoedd o bobl ôl-ddyledion morgais ac mae 100,000 yn rhentu am chwe mis ar y tro. Mae hanner y plant yng Nghymru’n byw ar incymau isel ac mae traean ohonynt yn byw o dan y llinell dlodi. Y disgwyliad oes ar gyfer y rhai sy’n byw mewn cartrefi gweddus yw 79; yn achos y digartref, mae’n 47. Mae’r ystadegau hynny’n siarad drostynt eu hun. Nid oes neb yn amau nad oes arnom angen strategaeth ddigartrefedd dda, ond rhaid ei gwireddu. Yr wyf yn falch bod y Gweinidog wedi ymrwymo heddiw i ystyried yr anghenion, fel y mae awdurdodau lleol yn eu nodi, oherwydd rhaid inni ddechrau rhoi ein cyllidebau yn yr un man â’n strategaethau.

Mae’n ofid imi bod gwelliannau wedi’u cyflwyno i’r cynnig hwn. Mae hyn yn fater difrifol y dylem fod yn gytûn arno. Ni ddylem chwarae gwleidyddiaeth plaid â hyn. Dylem edrych yn ôl at yr adeg y cawsom ein hethol i lywodraeth yn 1999 ac, yn sicr, dylem edrych yn ôl at 1997 pan glywem yr adlais o ‘Pa ddigartrefedd?’ gan y Ceidwadwyr. Ni fyddent byth yn edrych y tu ôl i siop Marks and Spencer nac yn sylwi ar bobl yn cysgu allan ar ben drysau.

Pan sefydlwyd y Cynulliad, y gyllideb ar gyfer digartrefedd oedd £500,000. Mae’r Gweinidog wedi codi hynny i £4.7 miliwn mewn pedair blynedd, ac mae hynny’n adlewyrchu’n dda ar y modd y mae’r Llywodraeth yn gweithio i fynd i’r afael â’r math difrifol hwn o allgáu cymdeithasol. Dyma’r math gwaethaf o allgáu cymdeithasol. Mae’n ddigon hawdd inni ddoethinebu yn ei gylch, ond mae llawer ohonom heb ei brofi. Fodd bynnag, mae modd ichi ddysgu rhagor amdano, ac yr wyf yn argymell y dylech fynd i lawr yr heol i ganolfan Huggett, hostel Byddin yr Iachawdwriaeth, neu ymweld â rhai o’r llochesau nos yn eich ardaloedd, boed hwy yn Abertawe, Caerdydd, y Rhyl, neu Wrecsam. Yr wyf fi wedi ymweld â llochesau o’r fath ac mae’r bobl sy’n eu rhedeg yn gwneud gwaith ardderchog; yr ydym yn ddyledus iawn iddynt. Maent ar gael i’n pobl ddigartref pan fo arnynt angen cymorth. Mae’r strategaeth hon yn iawn oherwydd, hyd y gwn i, dyma’r un gyntaf sy’n ymdrin â’r pwnc pwysig hwn. Mae’n codi uwchlaw pob ffin. Dywed rhai nad yw’n ymdrin ag ardaloedd gwledig—gwnaiff hynny ar dudalen 23, felly ni wn o ble y daeth y syniad hwnnw. A oes gwahaniaeth ym mhle’r ydych yn byw? Digartrefedd yw digartrefedd. Dyna egwyddor sylfaenol y ddogfen hon. Os ydych yn ddigartref, mae arnoch angen cymorth, a dyna pam y cefnogaf y strategaeth, a chanmolaf y Gweinidog a’r Llywodraeth am ei dwyn gerbron.

Rhof ar gof a chadw fy niolch i bawb a weithiodd ar Gomisiwn y Digartref—gwnaethant waith gwych. Rhaid imi sôn am Peter Black, hyd yn oed. Rhaid imi gydnabod ei ymdrechion heddiw. Ni fydd cyfarfod y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai fore yfory yr un mor hawdd iddo. Fodd bynnag, y gwir amdani yw bod pawb ar y Pwyllgor hwnnw wedi gwneud gwaith da, gan eu bod wedi gweithio mewn partneriaeth. Un o gonglfeini’r ddogfen yw gweithio mewn partneriaeth er lles pobl y mae arnynt angen cymorth, a dyna’r ffordd ymlaen, yn sicr. Nid problem neu argyfwng i un person yn unig yw hwn—mae pawb dan ddyletswydd i helpu’r bobl hyn. Mae ar ein pobl ddigartref eisiau’r hyn y mae’r strategaeth hon yn ei chynnig, sef y cyfle i sicrhau’r ddarpariaeth fwyaf posibl o lety sy’n rhoi cynhesrwydd, diogelwch a gofal. Mae’n iawn cefnogi’r strategaeth hon ac nid oes angen ymrannu, gan fod y polisi hwn yn arloesol ac yn bwysig o ran rhoi cyfiawnder cymdeithasol i rai sy’n dioddef gan y math gwaethaf o allgáu cymdeithasol. Fe’i cymeradwyaf.

Mae gennyf sawl pryder ynghylch digartrefedd. Yn gyntaf, mae angen atal pobl rhag mynd yn ddigartref. Rhaid inni ddarparu cymorth priodol a digonol i denantiaid a rhai sy’n agored i niwed a’u helpu i ddysgu rheoli dyledion a sgiliau byw hollbwysig eraill. Mae enghraifft o arfer da yn fy etholaeth i. Mae cymdeithas dai y Rhondda, gyda chyllid gan y Cynulliad, yn cynnig 120 awr o gymorth proffesiynol i denantiaid bob wythnos i ddysgu sgiliau o’r fath iddynt, i’w helpu i osgoi dyled neu wynebu bygythiad dadfeddiannu neu atafaelu eiddo gan feilïaid.

Yn ail, a wnaiff y Gweinidog ein goleuo ynghylch y ddarpariaeth bresennol ar gyfer cyn-aelodau o’r lluoedd arfog? Deuthum ar draws enghraifft o gynllun gan y sector gwirfoddol i sefydlu canolfan ac ynddi wyth o welyau, yn benodol er mwyn diwallu anghenion cyn-filwyr digartref, ond mae’r awdurdod lleol wedi dweud nad oes angen amdani. Yng ngolwg y ffaith bod y Cynulliad wedi rhoi statws blaenoriaethol i gyn-filwyr, a wnaiff y Gweinidog ddweud wrthym a yw’n cytuno nad oes angen o’r fath?

Yn drydydd, ynghylch cyfleoedd ar gyfer addysg a hyfforddiant i bobl ddigartref, dywed y strategaeth

Bydd Llywodraeth y Cynulliad yn cynorthwyo ELWa i ymchwilio i fylchau yn y ddarpariaeth o hyfforddiant mewn sgiliau cyn-alwedigaethol a chyflogaeth sylfaenol, sy’n briodol i bobl ddigartref.

Croesawaf yr ymrwymiad hwn, ond hoffwn wybod mwy am y sefyllfa bresennol. A wnaiff y Gweinidog roi manylion am unrhyw ddarpariaeth addysg a hyfforddiant a geir ar hyn o bryd ar gyfer y digartref?

Yn olaf, mae gennyf bryderon ynghylch triniaeth carcharorion sy’n gadael y ddalfa. Cawsant hwythau statws anghenion blaenoriaethol gan y Cynulliad. A wnaiff y Gweinidog egluro gan bwy y mae’r cyfrifoldeb am ddarparu llety i garcharorion sydd newydd eu rhyddhau? Ai cyfrifoldeb awdurdod lleol yr unigolyn ydyw—y man preswyl cyn mynd i’r carchar—neu’r awdurdod lleol lle y mae’r carchar? Os mai’r olaf ydyw, a yw’r Gweinidog yn cydnabod y beichiau ariannol mwy sydd ar yr awdurdodau lleol hynny lle y mae carcharau? Pa gamau a gymerodd y Gweinidog o ran cyllido i sicrhau bod yr awdurdodau lleol hynny’n gallu cyflawni eu dyletswyddau’n ddigonol?

Ceir y gwir brawf ar ymrwymiad y Cynulliad i fynd i’r afael â digartrefedd yn yr hydref, pan fydd pob awdurdod lleol yn paratoi ei strategaeth ei hun ar ddigartrefedd. Dim ond bryd hynny y cawn wybod pa fylchau a geir yn y ddarpariaeth gwasanaethau, pa newidiadau sydd eu hangen ac, yn hollbwysig, pa gyllid sy’n ofynnol. Er mwyn ymdrin â digartrefedd, rhaid inni wrth ymrwymiad, gan ba bynnag lywodraeth sydd mewn grym, i gyllido’r strategaethau hynny’n llawn.

I speak for probably the last time in this Assembly, and this subject is close to my heart. It concerned me when I made my maiden speech in the House of Commons almost 30 years ago. Homelessness remains a problem in the industrial and urban areas, and in rural areas. The nature of the problem can vary from area to area, and the possible solutions also vary. However, the crisis for the individual is just as serious.

I will pay special attention to the situation in the rural areas, but I acknowledge the huge problem—and the greater problem in terms of numbers—which exists in the urban areas and in our Valleys. However, there are also great problems in rural areas, as the Minister acknowledged. In many areas, it is impossible for young people on an average income to buy houses. The houses are priced beyond their reach. Although the homebuy scheme, which the Government introduced, has helped in some areas, there are other areas where that scheme cannot make much of an impression because the cost of the houses is above the threshold.

We therefore need to provide houses to buy or to rent in those areas. It is possible that a change to planning regulations is needed to allow the development of a system already in place in the Peak District in England, namely a local housing market, with lower prices, which makes it possible for people to live in their locality.

I will refer to one other problem, following Geraint Davies’s excellent comments. The fate of another group of people concerns me, namely those unfortunate people who are involved with drugs. Often, they lose their home for understandable reasons. Sometimes, they sell everything in their homes, and become homeless as a result. The problem worsens and the downward spiral continues. There was an excellent programme on S4C a few months ago about homelessness in Caernarfon. It was acknowledged in a British forum because of the way it drew attention to homelessness among those who are involved in drugs, even in towns such as Caernarfon and Bangor. As a civilised society, we must address this problem. I hope that we will build upon this strategy, and provide the resources necessary if we are to solve these problems.

To conclude, I thank my colleagues, from all parties, for their kindness and co-operation over the past four years. It has been an honour to be part of the first elected national Welsh body for centuries. In saying farewell to the Assembly, I wish the new Assembly Members well next month. I very much hope that they will want, as I do, to see the Assembly become a real Parliament, with legislative powers and a voice for Wales within the European Union. Work begun is half done, and we can claim that we have, over the past four years, at least begun to face the huge challenge of establishing a Welsh democratic system, which will result in a better future for our nation.

Mae ymdrin â digartrefedd yn golygu mwy nag adeiladau’n unig. Mae un neu ddau o’r cyfranwyr wedi methu’r gwir hanfodol hwnnw. Mae’n ymwneud â graddau’r cymorth a roddir i’r rhai a ailgartrefwyd; mae’n ymwneud â thai rhent fforddiadwy, ynghyd â chymorth ar gyfer byw o ddydd i ddydd a chamddefnyddio sylweddau—fel yr amlinellwyd gan Dafydd Wigley—a phroblemau eraill. Gwerthodd y Llywodraeth Geidwadol dai rhad a methu â chydnabod bod digartrefedd yn bodoli yng Nghymru. Tanariannai wasanaethau a diddymodd y ddyletswydd a oedd ar gynghorau lleol i ailgartrefu rhai grwpiau o bobl. Mae’r strategaeth ddigartrefedd leol, a gwaith Llywodraeth Cynulliad Cymru dros y flwyddyn ddiwethaf, fwy neu lai, wedi dechrau cywiro hynny a dengys hynny mai strategaethau digartrefedd lleol yw’r modd gorau i fynd i’r afael â digartrefedd. Mae cynghorau lleol yn adnabod y problemau ac yn gwybod beth sy’n rhaid ei wneud i ymdrin â hwy. Hawdd yw gosod targedau, ond nid oes diben iddynt os na chyrhaeddir hwy. Rhaid cynnig y cymorth a’r llety priodol, a rhaid deall y problemau. Rhaid gwneud hynny’n lleol, ond ar ôl eu rhoi ar waith, gellir gosod targedau. Hyd nes y gallwn gynnig cymorth a llety—llety arbenigol mewn rhai achosion—ac adnoddau, yn ôl anghenion lleol, ymarfer diystyr fyddai gosod targedau. Mae gennym ddyletswydd i bobl ddigartref i beidio ag ymgymryd ag ymarferion diystyr, a dylem ymdrin â’r problemau mewn modd ystyrlon. Trafododd Plaid Cymru dargedau a’r angen i sicrhau y caent eu gweithredu’n llawn ac mae ei gwelliant yn cynnig, i bob pwrpas, y dylem ddweud wrth gynghorau bod rhaid iddynt ddelio â’r broblem. Yr wyf yn sicr bod cynghorau lleol ledled Cymru’n deall bod problem, ac maent yn delio â hi. Maent yn barod i weithio gyda Llywodraeth Cynulliad Cymru i’w chywiro. Nid cyfarwyddo mo’r ateb. Ni allwn, fel Llywodraeth Cynulliad Cymru, ddweud wrth gynghorwyr lleol beth y dylent ei wneud. Yr un hen gân ydyw: ni ddylem geisio pennu sut y dylai cynghorau fynd ynghylch eu gwaith, fel yr awgryma Plaid Cymru yn ei gwelliant.

Mae gan Lywodraeth Cynulliad Cymru record ragorol o ran delio â digartrefedd mewn ardaloedd trefol a gwledig. Yr ydym wedi cynyddu’r cyllid seithwaith ers 1999 ac wedi cyllido llawer o gynlluniau newydd, gan gynnwys un yn Abertawe yr ymwelais ag ef ychydig wythnosau’n ôl, o’r enw Drws Agored. Mae’r prosiect, a agorwyd yn ddiweddar gan y Gweinidog, yn ceisio symud pobl ifanc o lety gwely a brecwast. Yr ydym wedi cyflwyno’r strategaeth ddigartrefedd genedlaethol gyntaf. Yr ydym hefyd wedi cyflwyno cynlluniau addysg i addysgu pobl ifanc ynghylch peryglon digartrefedd ac wedi buddsoddi llawer o arian ac adnoddau ychwanegol er mwyn ymdrin â chamddefnyddio sylweddau yng Nghymru. Er gwaethaf y rhestr o wae a glywsom gan Janet Ryder, mae’r Llywodraeth wedi rhoi arian i gefnogi ei strategaeth ac mae’n cymryd y mater hwn o ddifrif. Mae Plaid Cymru yn cynnig gwae, a dim atebion: mae’r Llywodraeth yn cynnig gweithredu, adnoddau a chymorth. Pe bawn i’n ddigartref, gwn pa un a fyddai’n well gennyf.

I propose amendment 3. Delete all after ‘19 March 2003’ and replace with:

A month ago, I attended a seminar in Brussels on sustainable development organised by the Wales European Centre. I will start with the good news. The hall was packed, with representatives from many European regions present. It is clear that they had heard of our commitment to sustainable development. The same message has come from Johannesburg. It is important to acknowledge the number of people throughout the world who regard Wales as a leader in this field. A great responsibility rests on our shoulders. The question is: is Wales succeeding as a leader? The Government’s objectives are admirable, but is it achieving those objectives quickly enough? That is why this report is important.

The most important issue for me, of course, is global warming. How much of an improvement have we achieved since 1999? According to the report, carbon dioxide emissions continued to increase sharply after 1999, but, unfortunately, there are no figures after 2000. A month ago, I warmly welcomed the announcement that the Government supports a target of ensuring 4 TWh a year from alternative energy sources by 2010. That is excellent. However, according to the report the percentage of electricity from sustainable sources fell between 1999 and 2001. Wales is still waiting for technical advice note 8 to give guidance on developing alternative energy.

Information technology is another matter that is important to me. One session in Brussels concentrated on IT as an essential part of sustainable development, and, last week, the TeleRegions Network debated the same subject. Through IT, it is possible to reduce traffic and also to ensure the future of rural villages. That is environmental, social and economic sustainability.

Once again, Cymru Ar-lein’s objectives are excellent, but over the last four years, the gap between England and Wales in terms of access to broadband has widened. Technically, providing broadband access to 80 per cent of the people of Wales by 2004 is simple. There is enough money to do the work; £28 million is available in Objective 1 grants to develop information technology infrastructure. However, to date, not a penny of that money has been spent. That is the true measure of the Government’s priorities. There is no sense of urgency on vital sustainable development issues.

In summary, every Member is proud of the sustainable development principle in the Government of Wales Act 1998, and we all support the Government’s objectives, but its performance over the first four years of the Assembly has been disappointing. As the saint said, ‘God make me pure, but not yet.’

Therefore, I cannot warmly welcome this report. I hope that the new Government, after 1 May, will do better.

Ymostyngaf i ragoriaeth ddeallusol yr Athro Phil Williams. Ni wn yn awr a ddylwn ddweud fy mod yn credu bod Cymru’n datblygu rôl gryf a rhyngwladol mewn datblygu cynaliadwy. Bwriadaswn ddweud hynny, ac yr wyf wedi gwneud hynny’n awr, ond pwy a ŵyr. Credaf ein bod yn y rheng flaen, yn codi cwestiynau allweddol, a’n bod mewn sefyllfa gymharol gryf i allu cael yr arfer gorau byd-eang newydd y cyfeiriodd Phil ato, a thrwy hynny allu cadw Cymru ar y blaen o ran datblygu cynaliadwy.

Rhaid inni beidio â bod yn ddifater, a gobeithiaf fod y Gweinidog yn cytuno y dylem gefnogi datblygu cynaliadwy’n gydwybodol ac na ddylem fod yn grintachlyd yn ei gylch. Nid digwyddiad unigryw ydyw; mae’n newid mewn arferion sy’n datblygu. Datblygwyd cynllun datblygu cynaliadwy’r Cynulliad ddwy flynedd a hanner yn ôl ac mae rhai strategaethau a fframweithiau mewnol ac allanol priodol yn cael eu sefydlu’n awr. Yn fewnol, mae gennym is-bwyllgor y Cabinet, grŵp cydlynu datblygu cynaliadwy’r Cynulliad, sy’n cynnwys Cadeiryddion Pwyllgorau Pwnc a llefaryddion yr holl bleidiau. Fodd bynnag, rhaid inni gyflawni a rhoi cig am esgyrn yr hyn y buom yn ceisio’i wneud. Cymeradwyaf sefydlu fforwm datblygu cynaliadwy annibynnol i Gymru’n allanol, a fydd, gobeithio, yn helpu i fapio’r llwybr tuag at ddatblygu cynaliadwy ac yn gatalydd i newid ym mhob sector o gymdeithas yng Nghymru.

Yr wyf hefyd yn croesawu sefydlu Uned Partneriaid Cymdeithasol Cymru Cyf i fod o gymorth mewn ymgynghori, yr offeryn integreiddio, sy’n ddatblygiad arloesol i’w ddefnyddio wrth lunio polisïau, y cynllun gofodol a’r ôl troed ecolegol. Mae datblygiadau o’r fath yn ddechrau cadarn. Mae newid mewn arferion yn gofyn datblygu tymor-hir, a gobeithiaf y bydd y Cynulliad yn parhau, ar ôl dychwelyd ym mis Mai, i atgyfnerthu ei holl bolisïau datblygu cynaliadwy.

Diddorol yw sylwi bod gennym Siambr heb Dorïaid ar hyn o bryd—[AELODAU’R CYNULLIAD: ‘O.’] Efallai y bydd hynny’n parhau yn y dyfodol. Dengys y maint o ddiddordeb sydd gan y Ceidwadwyr mewn datblygu cynaliadwy; dylem oll gofio hynny.

Yr wythnos diwethaf, cyflwynais yr adroddiad a disgrifio’r dull gweithredu y buom yn ei ddilyn, gan roi enghreifftiau ymarferol o’r newidiadau yr ydym yn eu hachosi, ac eglurais pam nad oeddwn o blaid y gwelliannau. Fel y dywedodd Eleanor, mae hyn yn ymwneud â newid arferion. Yr wythnos diwethaf, dywedodd Rhodri Glyn Thomas ei fod am weld cynnydd cyflymach a mwy. Croesawodd rai cynlluniau ond cwynodd nad oedd datblygu cynaliadwy wedi’i roi yn ddigonol yn y brif ffrwd. Ymddangosai ei fod yn cwyno ein bod yn ceisio sicrhau twf. Nid yw datblygu cynaliadwy’n golygu sachliain a lludw, atal twf, neu ffarwelio â swyddi newydd. Yr wyf yn falch bod cyflogaeth yng Nghymru ar gynnydd. Mae hynny’n peri ein bod yn fwy cynaliadwy o ran cynnydd economaidd, cymdeithasol ac amgylcheddol, nid llai.

Am y feirniadaeth nad yw’r cynnydd yn ddigon cyflym, mae honno’n methu’r pwynt yn llwyr. Yr ydym yn dysgu gwneud rhywbeth newydd. Yr ydym yn ceisio rhoi datblygu cynaliadwy ar ganol Llywodraeth. Nid oes gennym fodelau neu batrymau o fannau eraill nad oes ond gofyn inni eu rhoi ar waith. Yr ydym yn symud ymlaen fesul cam, gan wneud beth bynnag a allwn, pryd bynnag y gallwn, o fewn ein pwerau a’n hadnoddau. Ni chawn bopeth yn gwbl gywir y tro cyntaf bob amser. Yr wyf yn egluro hynny bob tro.

Yr wyf yn derbyn yr hyn a ddywedwch, Weinidog. Dywedais yn fy araith yr wythnos diwethaf fy mod yn gwybod eich bod chi fel Gweinidog wedi ymrwymo i ddatblygu cynaliadwy a gwn beth yr ydych yn ceisio’i gyflawni. Er hynny, rhaid i ddatblygu cynaliadwy yng Nghymru fod yn gyfannol a thrawsbynciol er mwyn llwyddo. Y perygl ar hyn o bryd yw mai cynlluniau unigol sydd gennym, yn hytrach nag agwedd gyffredinol, gyfannol a thrawsbynciol at ddatblygu cynaliadwy.

Yr wyf yn deall hynny, ond mae’r sefyllfa wedi newid. Mae’r hyn a ddywedwch yn seiliedig ar hen wybodaeth. Ystyriwch yr hyn y soniodd Eleanor amdano: y teithiau gwerthuso, is-bwyllgor y Cabinet ac yn y blaen. Pa bryd cyn hyn y byddai Ystadau’r GIG, gyda Jane Hutt, wedi dod gerbron yr is-bwyllgor hwnnw i ystyried sut y gall ymateb i ddatblygu cynaliadwy? Pa bryd cyn hyn y caem adroddiad ar fusnes a’r amgylchedd fel yr un a luniodd Andrew Davies yn ddiweddar? Yr ydym yn cyrraedd y nod. Y peth gwaethaf y gallem ei wneud yng Nghymru yw gostwng ein pennau a dweud nad ydym yn symud yn ddigon cyflym nac yn gwneud digon. Rhaid inni fynd ymlaen fesul cam—credaf hynny’n angerddol. Ni allwn ddatrys pethau dros nos. Mae hyn yn gofyn newid mawr o ran meddwl ac arferion. Cwbl anghywir fyddai credu y gallem roi clec ar y bawd a gwneud y newidiadau pwysig hynny ar unwaith.

Gwnaethoch sôn am natur drawsbynciol datblygu cynaliadwy. A ydych hefyd yn croesawu’r ffaith bod pwyllgor monitro rhaglen Amcan 1 wedi gofyn am adroddiad gwaith ar ddatblygu cynaliadwy yn ei gyfarfod diwethaf? Cawsom drafodaeth ragorol yn y cyfarfod hwnnw—bydd Phil Williams yn ei chofio. Mae llawer i’w wneud, fel y dywedasoch. Mae datblygu cynaliadwy’n beth newydd yng Nghymru, ond cydnabyddwn y cynnydd a wnaed mewn cynlluniau Amcan 1. Mae llawer o enghreifftiau o arferion da yn y maes. Er hynny, ni allwn fod yn ddifater; nid yw’r pwyllgor monitro rhaglen yn ddifater, yn sicr, ac yr ydym am weld rhagor o gynnydd.

Mae hynny’n hollol gywir. Yr ydym yn gwneud cynnydd, gan fonitro’r hyn a wnawn a gwneud newidiadau lle y gallwn. Os gallwn wneud hynny drwy gyfrwng cynlluniau Amcan 1—sy’n ymwneud â datblygu cynaliadwy, yn y bôn—ac os oes dealltwriaeth ar y lefel penderfynu leol, teimlaf yn gadarnhaol ac yn obeithiol ynghylch y canlyniadau.

Ymddengys i mi mai lle’r Cynulliad yw rhoi anogaeth i awdurdodau lleol, fel yr un a gafodd sylw yn y cyfryngau ychydig wythnosau’n ôl—credaf mai Cyngor Gwynedd ydoedd—a benderfynodd ddefnyddio llechi o Sbaen ar doeau adeiladau y mae’n gyfrifol amdanynt. Siawns na ddylem ystyried datblygu chwareli llechi’r Gogledd mewn modd cynaliadwy?

Mae llywodraeth leol yn allweddol wrth fwrw ymlaen â’r rhaglen hon. Dyna pam y mae’r cytundeb â llywodraeth leol yn bwysig. Ni allaf wneud sylw am yr enghraifft a gynigiodd Eleanor; mae mater yn codi o ran cymhorthion gwladol wrth gaffael llechi. Fodd bynnag, yr ydym yn ystyried caffael lleol yn ofalus, gan fod cael defnyddiau’n lleol yn gwneud synnwyr o ran cludiant a’i effaith ar yr amgylchedd.

Beth bynnag a wnawn—a dywedaf hyn wrth Rhodri Glyn—rhaid inni fynd â’r bobl gyda ni. Nid yw hyn yn fater o orchymyn o’r pen uchaf. Mae’n ymwneud â dangos arweiniad, nid gorchymyn o’r pen uchaf. Mae datblygu cynaliadwy’n golygu cyfuno trosolwg strategol a phryderon pob dydd pobl. Fel Phil Williams, bûm mewn gwleidyddiaeth am gyfnod hir ac yr wyf wedi dysgu bod rhaid ichi fynd â phobl gyda chi. Nid ydym yn byw mewn oes pan allwn orfodi pethau ar bobl. Rhaid inni gael ganddynt ddeall y sefyllfa ac ymrwymo i’r penderfyniadau hynny yn eu calonnau a’u meddyliau. Rhaid inni fynd ymlaen fesul cam i newid arferion—rhaid inni dderbyn mai felly y bydd yng Nghymru. Dros y tair blynedd a hanner diwethaf—ymron i bedair blynedd—yr ydym wedi dod yn bell iawn.

Ildiaf i Brian. Gadewch imi ddyfalu; yr ydych am sôn am gamlesi, Brian.

Nac ydwyf. Mae’r hyn a ddywedwch yn bwysig. Er mwyn peri i ddatblygu cynaliadwy lwyddo, mae arnom angen economi gynaliadwy. Gwyddoch beth yw fy nheimladau am y stôl deircoes. Mae iddi goesau ar ffurf yr economi, addysg, a’r amgylchedd. Fodd bynnag, rhaid inni sicrhau bod busnes a’r amgylchedd yn gweithio gyda’i gilydd—[Torri ar draws.] A dweud y gwir, mae’r stôl deircoes yn sefyll yn eithaf sefydlog cyhyd â’ch bod yn ei dal wrth ei gilydd ac nid yn colli’ch pen fel y gwnaiff rhai—a’u seddau, yn ôl pob tebyg. Y pwynt pwysig yw bod rhaid i fusnes a’r amgylchedd weithio gyda’i gilydd. Rhaid inni hefyd, rywsut, ysgogi diwydiant i feddwl yng nghyd-destun datblygu cynaliadwy a’r modd y defnyddia ddefnyddiau yn y dyfodol. Dwy enghraifft o hynny yw papur a ailgylchwyd a—

Yr wyf wedi dyfynnu enghreifftiau hyd syrffed o achosion lle y daeth busnes ac anghenion yr amgylchedd at ei gilydd mewn modd trawiadol yng Nghymru. Mae enghreifftiau ar y lefel strategol, yn y gwaith a wnaeth Andrew Davies, ac a wnaiff Awdurdod Datblygu Cymru’n awr. Bu Rhwydwaith ARENA a gwobrau’r Ddraig Werdd yn llwyddiannus dros ben yng Nghymru. Sefydlir busnesau bach a chanolig eu maint o ganlyniad i hynny, yn enwedig yn y sector gwastraff. Mae’r her a gynigir gan wastraff yn cael ei defnyddio i ddarparu cyfleoedd gwaith. Yr ydym yn llwyddo yn hynny o beth. Mae’r hyn y soniwch amdano wedi’i roi ar waith, Brian. Dadleuaf dros hynny ar bob cyfle posibl. Mae hyn yn ymwneud â llywodraeth integredig. Mae Cabinet y Cynulliad yn cymryd datblygu cynaliadwy o ddifrif ac mae’n ei roi ar waith.

Nid yw’n ymwneud â chynlluniau mawr sy’n cipio’r penawdau a sathru ar bryderon dilys pobl. Os nad yw’r cyhoedd yn cydnabod bod angen cymryd dewisiadau anodd—bydd yn anodd ar brydiau, a rhaid parchu hawliau pobl—nid ydynt yn deall datblygu cynaliadwy. Mae hyn yn ymwneud â’r agwedd gymdeithasol, addysg, a gweithio gyda phobl yn y byd go-iawn. ‘Byddwch o ddifrif’ yw’r ymadrodd priodol, oherwydd nid oes unrhyw hudlathau y gellir eu chwifio. Mae’n fater o bennu cyfeiriad, gweithio’ch ffordd drwodd, cyfaddef eich camgymeriadau pan wnewch rai, ond hefyd ddathlu’ch llwyddiannau. Mae’n bwysig dathlu llwyddiannau.

Mae Phil Williams wedi ymrwymo i’r gwaith o ddatblygu ynni adnewyddadwy a lleihau gollyngiadau o nwyon tŷ gwydr. Rhannaf yr ymdeimlad o frys sydd ganddo. Serch hynny, mae cynaliadwyedd yn golygu meddwl yn y tymor hir. Mae’n ymwneud â gosod y seiliau priodol ar gyfer penderfyniadau a chreu’r capasiti’n awr. Nid ymddiheuraf o gwbl am y ffaith ei bod yn cymryd amser i lunio nodyn cyngor technegol 8. Mae’n waith arloesol. Dim ond un lle arall yn y byd sy’n gwneud y gwaith hwn fel yr ydym ni’n ei wneud yng Nghymru, yr wyf yn credu. Wedi inni osod y sylfaen bolisi honno, bydd penderfynu’n llawer haws. Bydd yn cyfleu negeseuon pendant i’r diwydiant am ynni adnewyddadwy. Dyna’r sylfaen y gall Cymru ehangu ohoni fel y dymunwn iddi wneud.

Mae llawer o enghreifftiau o gynnydd; ni chymeraf amser Aelodau drwy eu rhestru i gyd. Yn eu plith y mae cynllun Tir Gofal, y mae nifer fawr o bobl yn ymuno ag ef—mae’r rhestr yn agor heddiw—ac mae nifer fawr iawn yn cymryd rhan ynddo eisoes. Yr ydym hefyd yn ystyried sut y mae ymddiriedolaethau iechyd yn gweithio, a sut yr ydym yn datblygu tai cymdeithasol. Gwneir gwaith arloesol, rhagorol yn y Cynulliad. Yn ogystal â hynny, mae gennym fentrau trafnidiaeth gyhoeddus, fel yr un ar drafnidiaeth sy’n ymateb i’r galw a agorais yr wythnos cyn diwethaf gyda Tom Middlehurst yn Sir y Fflint, sy’n rhoi trafnidiaeth yng nghanol bywydau pobl. Mae gennym stori o lwyddiant i’w hadrodd.

Yn olaf, pwy a gredai ychydig flynyddoedd yn ôl, Phil, y byddech chi ym Mrwsel—nid oeddwn yno, ond buaswn wrth fy modd o gael bod—mewn ystafell orlawn yn dathlu’r hyn a wnaethom, a rhoi gwybod am y modd yr awn ymlaen? Pwy a gredai y byddai ein Prif Weinidog, Rhodri Morgan, yn San Sebastian ar ôl datganiad Gauteng, yn siarad â rhanbarthau o bob man yn y byd, o wledydd datblygedig ac annatblygedig, am ein profiadau o ddysgu gyda’n gilydd? Mae hyn yn ymwneud â dysgu i fyw’n wahanol ac i fyw gyda’n gilydd. Gallwn ddathlu hynny.