Diolch. Mae’n eithaf doniol, gan fod gennyf yr holl nodiadau ar gyfer fy araith ar y ddyfais hon—technoleg yw fy mhrif ddiddordeb; eilbeth oedd rhedeg. Os byddwch yn fy ngweld yn sgrolio, byddwch yn deall pam.

Yn gyntaf oll, diolch ichi am roi’r cyfle imi wneud hyn. Yr oedd yn anrhydedd mawr pan ffoniodd fy swyddfa a gofyn imi annerch y Cynulliad. Yr oeddwn ar ben fy nigon. Wedyn derbyniais y dyddiad, a meddyliais y byddwn wedi blino’n lân, gan mai ddoe y dychwelais o Efrog Newydd. Fodd bynnag, mae’r ffaith fy mod yn llawn cyffro i fod yma wedi golygu fy mod ychydig yn fwy bywiog ac effro. Os oes bagiau dan fy llygaid, fe ddeallwch pam—blinder ar ôl yr holl deithio ydyw.

Prif ddiben chwaraeon, i mi, bob amser, fu mwynhau, a dim ond yn ail y’u hystyriaf fel busnes. Mae pencampwyr chwaraeon yn yr oes sydd ohoni yn ennill symiau enfawr—nid wyf yn un ohonynt—a chyda hynny, rhaid ichi dderbyn llawer o gyfrifoldeb. Fel Cymro, teimlaf fod yn rhaid imi fod yn esiampl, nid yn unig i bobl Cymru yn gyffredinol ond i’r plant yn ein cymdeithas. Gwneuthum fy ngorau i fyw bywyd glân, ac i fod yn esiampl dda iddynt yn hynny o beth. Hefyd, ceisiais ddangos iddynt beth all ddigwydd. Mae yna freuddwyd, a chredaf y dylai pawb allu byw’r freuddwyd honno. Gobeithio, pan welant yr hyn a gyflawnais, mewn cyfnod cymharol fyr o amser, gallant weld y gall ddigwydd iddynt hwy.

Y tro cyntaf erioed imi roi anerchiad oedd yn 1986, ar ôl imi ennill medal arian yng Ngemau’r Gymanwlad. Yr oeddwn yn 19 mlwydd oed, a gofynnodd fy hen ysgol imi annerch disgyblion y chweched dosbarth. Yr oeddwn flwyddyn yn hŷn na hwy. Camais yn ôl o’r sefyllfa, a sylweddolais fod pobl yn cymryd sylw gwirioneddol o’r hyn yr oeddwn yn ei wneud. Yr oedd ymdeimlad o gyfrifoldeb gennyf, ac yr oedd gennyf ddau ddewis. Gallwn guddio, a chelu rhagddo, a bod yn ail, neu gallwn ysgwyddo’r cyfrifoldeb hwnnw, ymfalchïo, gan werthfawrogi fy mherfformiadau a’m cyflawniadau, a derbyn y cyfrifoldeb o fod yn rôl-fodel. Dewisais yr ail ffordd.

Bûm yn hyfforddi’n ddiwyd, gyda’r bobl gywir o’m hamgylch i’m rhoi ar y trywydd cywir. Mae hynny’n bwysig iawn—rhaid bod gennych y bobl gywir i ddangos i chi sut i siarad yn dda, i berfformio’n dda, ac, mewn gwirionedd, i wneud yr hyn y dywedir wrthych i’w wneud. Yr wyf wedi mwynhau pob agwedd ar hynny, rhaid cyfaddef. Bu’n gyfnod llawn hwyl, yn fywyd llawn hwyl. Dywedaf hefyd wrth bobl, os oes ganddynt blant, y dylent eu hannog i gymryd rhan mewn chwaraeon. Mae’n ffordd ardderchog o gael teithio am ddim, ennill ychydig o arian a chael llawer o gydnabyddiaeth. Yr oedd y ffaith imi gael fy ngeni yng Nghaerdydd a’r ffaith fy mod yn Gymro yn fantais enfawr imi, gan fod sawl dinas yn y Deyrnas Unedig yn cenfigennu o weld y cyfleusterau sydd gennym. Gwn y byddai athletwyr yn Llundain yn falch iawn o gael y cyfleuster dan do sydd gennym yn awr. Gwn y byddent wrth eu boddau i gael y seilwaith sydd gennym o ran athletau, heb y cecru—ni allant adeiladu Wembley hyd yn oed. Mae’r arian a’r cyfrifoldeb ganddynt ac ni allant adeiladu hwnnw hyd yn oed. Bu ymgyrch gadarn ar waith gennym, cawsom Stadiwm y Mileniwm ac yn awr ni sy’n ennill yr arian oddi wrthynt hwy, felly yr ydym yn fodlon ar hynny. Mae’r stadiwm hefyd wedi rhoi cydnabyddiaeth enfawr i’n dinas ac i’n gwlad ledled y byd. Bu hynny’n bwysig iawn inni fel cenedl o Gymry.

Mae’n fraint ac anrhydedd cael bod yn rhan o gymdeithas sy’n datblygu ac yn tyfu. Credaf y byddai pawb yn yr ystafell hon yn ymateb yn yr un ffordd: rhaid inni ddangos bod Cymru yn ffynnu. Rhaid inni ddangos bod gan Gymru le amlwg a rhaid inni ddangos i’n pobl ifanc mai dyma’r lle i fod, dyma’r lle i aros, a dyma’r lle iddynt fagu eu plant. Yr wyf yn falch iawn fy mod yn Gymro ac fy mod yn byw yng Nghymru o hyd ac yr wyf yn falch o fod yma heddiw i rannu’r sylwadau cryno hyn.

Unwaith eto, diolchaf i bawb am roi’r cyfle imi fod yma ac am ddod i wrando ar yr hyn sydd gennyf i’w ddweud—ac nid wyf yn codi tâl. Beth feddyliwch chi o hynny? [Cymeradwyaeth.]

Pa ffordd well sydd o ddathlu ein hymddeoliad fel Cynulliad ar ddiwrnod olaf blwyddyn olaf y Cynulliad cyntaf, ar ôl pedair blynedd, na chyda Colin Jackson, un o’r pencampwyr chwaraeon gorau a gynhyrchodd Cymru—ac, yn wir, Prydain Fawr—erioed, sydd yntau hefyd yn dathlu ei ymddeoliad? Mae’r byd chwaraeon yn fyd anghyson ac ni chofiaf amser lle y gellid dweud ‘Ni all Cymru chwarae rygbi, ond gall Lloegr; gall Cymru chwarae pêl-droed, ond ni all Lloegr’ a phan nad Colin Jackson oedd yr enw cyntaf ar y rhestr wrth ddewis tîm athletau Prydain. Bydd yn rhaid inni ymgyfarwyddo â hynny, Colin; ni fyddwch yno—oni newidiwch eich meddwl, wrth gwrs—pan gynhelir pencampwriaeth athletau’r byd yn ddiweddarach eleni ym Mharis, ac yna yn Athen y flwyddyn nesaf. Bydd yn anodd; bydd y detholwyr hynny yn parhau i nodi ‘C. Jackson ar gyfer ras 110m dros y clwydi’, gan eu bod wedi gwneud hynny ers cyhyd.

Yr hyn sy’n hynod am eich gyrfa fel athletwr, Colin, yw’r cyfuniad anarferol hwn o fod yno am gyfnod hir—soniasoch am eich medal cyntaf fel oedolyn yn 1986, 17 tymor yn ôl—hynny yw, hyd eich gyrfa, wedi’i gyfuno â chysondeb wrth ennill medalau. Yr oedd y medalau weithiau’n aur, weithiau’n arian ac, ar adegau prin, yn efydd—wedi’u hennill weithiau mewn ras gyfnewid, ond fel arfer yn y rasys unigol. Yr oedd yn yrfa eithriadol a ddaeth i ben fis diwethaf. Gwnaethoch gymhwyso egwyddor a ddylai fod yn berthnasol, fe gredaf, i bob gyrfa, fwy neu lai, ac y mae llawer o athletwyr eraill yn ei chymhwyso. Yr ydych mewn maes chwaraeon y gellir ei fesur. Mewn chwaraeon tîm gallwch weithiau guddio y tu ôl i berfformiad y tîm, ond bydd athletwr da ac athletwr gwych bob amser yn dweud, ‘rhaid i uchafbwynt eleni fod yn ddechreubwynt ar gyfer y flwyddyn nesaf; rhaid i uchafbwynt y flwyddyn nesaf fod yn ddechreubwynt ar gyfer y flwyddyn ganlynol’. Yr ydych bob amser yn gwella 5 y cant bob tro, felly yn 1986 pan oeddech yn 19 oed ac yng Ngemau’r Gymanwlad a daethoch yn ail i Mark McCoy, gwyddoch y byddai’n rhaid ichi ragori ar hynny yn 1987, 1988 ac ati.

Er gwaethaf anafiadau a’r siom achlysurol, yn y Gemau Olympaidd yn arbennig, llwyddasoch i gyrraedd yn uwch bob blwyddyn. Mae hynny’n deyrnged eithriadol i chi ac i’r ffordd yr ymdriniasoch â’ch corff, eich meddwl a’ch hyfforddiant. Mae’n deyrnged i Malcolm Arnold, eich hyfforddwr ac un o’r hyfforddwyr gorau a fu erioed ar gyfer rasys dros y clwydi. Credaf ichi wneud gwyrthiau dros Gymru. Fel y dywedasoch yn eich anerchiad, yr ydym yn anelu at yr un nod. Ni chredaf y llwyddwn cystal ag y gwnaethoch chi, ond fe’ch defnyddiwn fel targed. Os gallwn wneud cymaint i Gymru, fel llysgenhadon ar yr ochr wleidyddol, ag y gwnaethoch chi ar yr ochr chwaraeon, credaf y gallai pob un ohonom ymddeol yn fodlon, fel yr ydych chi’n ei wneud yn awr. [Cymeradwyaeth.]

Pan fo plentyn neu berson ifanc yn dechrau cyflawni troseddau, mae’n achos pryder inni oll ac yn fater pwysig i’r gymuned gyfan gan fod y drwg a wneir yn effeithio ar fywydau dioddefwyr troseddau ac mae bod ag ofn troseddau yn lledu i bawb o’u hamgylch. Ar y bobl ifanc a’u teuluoedd y ceir yr effaith fwyaf uniongyrchol. Unioni’r sefyllfa mor fuan â phosibl yw’r buddsoddiad mwyaf y gallwn ei wneud o ran diogelwch cymunedol yn yr hirdymor. Gwyddom fod pobl ifanc sy’n dod yn rhan o’r system cyfiawnder troseddol yn fwy tebygol o droseddu eto yn y dyfodol. Fodd bynnag, y rhai a gaiff eu carcharu sydd fwyaf tebygol o gyflawni troseddau mwy difrifol ar ôl cael eu rhyddhau. Dyna pam mae’r strategaeth sydd ger eich bron wedi rhoi cymaint o bwyslais ar atal pobl ifanc rhag mynd ar y trywydd hwn a’u darbwyllo i osgoi’r anawsterau adnabyddadwy lle bynnag y bo modd.

Gofynnaf i’r Aelodau gefnogi’r strategaeth newydd bwysig hon i Gymru, sy’n hollbwysig o ran cysylltu polisïau cyfiawnder troseddol ag ystod ehangach polisïau’r Cynulliad ar gynhwysiant cymdeithasol ac sydd â’r nod pendant o leihau nifer y troseddau a gyflawnir gan bobl ifanc a sicrhau bod Cymru yn lle mwy diogel. Gobeithiaf ymgynghori ag asiantaethau yng Nghymru yn ffurfiol ar ddechrau’r haf eleni a chyhoeddi’r ddogfen derfynol erbyn diwedd 2003.

Mae hon yn ddogfen bwysig i bobl ifanc. Yn anffodus, bydd angen bod yn eglur iawn i’w chyflwyno, gan fod y strategaeth yn dwyn ynghyd agweddau niferus ar wahanol asiantaethau ac agweddau gwahanol ar waith y Cynulliad Cenedlaethol. Ystyriwch y cyfrifoldeb dros gyflwyno’r strategaeth, a rennir rhwng yr awdurdodau lleol—ac o fewn yr awdurdodau lleol rhwng gwasanaethau cymdeithasol ac adrannau addysg—yr heddlu, y Gwasanaeth Prawf Cenedlaethol, ac awdurdodau iechyd lleol. Rhaid i hynny oll fynd rhagddo yn erbyn fframwaith polisi sy’n cael ei ddatblygu gan y Cynulliad Cenedlaethol. Hyd yn oed o fewn y Cynulliad, rhennir y fframwaith polisi hwnnw rhwng tri phortffolio gweinidogol: iechyd a gwasanaethau cymdeithasol, llywodraeth leol—gyda’i waith ar ddiogelwch cymunedol a chyffuriau ac alcohol—ac addysg a dysgu gydol oes. Mae tynnu y fframwaith polisi cyfan hwnnw ynghyd yn y Cynulliad Cenedlaethol yn dasg enfawr ynddi’i hun. Yr wyf yn siŵr eich bod yn ymwybodol bod y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai wedi gofyn i hynny gael ei dynnu ynghyd o dan un Gweinidog a’i gynnwys yn y gwaith ar ddiogelwch cymunedol a chyffuriau ac alcohol ers sawl blwyddyn. Yr ydym yn dal i aros i’r Prif Weinidog weithredu ar hynny. Fodd bynnag, bob tro y trafodwn y mater hwn yn y Pwyllgor, gofynnwn i hyn oll gael ei dynnu ynghyd o dan un portffolio.

Mae’r gwahaniaeth yn y fframwaith polisi a’r gwahaniaeth mewn datblygu polisi yng Nghymru yn dechrau creu problemau i’r timau troseddwyr ifanc. Pennir eu targedau a’u hamcanion gan Lywodraeth San Steffan, yn ôl ei strategaethau ei hun, a rhaid i’r timau gyflawni’r targedau hynny yn erbyn fframwaith polisi a osodir gan y Cynulliad. O gofio’r problemau a allai godi’n fwyfwy, mae gwir angen a chyfiawnhad dros ddatganoli gwaith cyfan y timau troseddwyr ifanc i’r Cynulliad Cenedlaethol er mwyn inni bennu eu targedau a’u hamcanion yn unol â’n polisïau.

Mae cyllid y timau troseddwyr ifanc hyn yn achos pryder arall. Er eu bod yn rhan o gorff statudol, nid oes ganddynt arian craidd. Daw eu harian o gyllidebau gwahanol. Daw’r swm mwyaf o’r awdurdodau lleol, ac nid yw hwnnw’n gyson, gan ei fod yn cael ei gwtogi o bryd i’w gilydd. O ganlyniad ni all timau troseddwyr ifanc gynllunio ar gyfer yr hirdymor. Mae angen i unrhyw gorff cyhoeddus o’r fath allu cynllunio ar gyfer yr hirdymor, yn enwedig pan fo raid iddynt gyflawni strategaeth mor allweddol.

Gwn eich bod chi, Weinidog, wedi gohebu â’r Gwasanaeth Prawf Cenedlaethol, sydd hefyd yn cyfrannu at gyllid y timau troseddwyr ifanc. Trafodwyd adroddiad ar yr ohebiaeth hon yn y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai y bore yma a chawsom ein siomi gan gyfraniad bach y Gwasanaeth Prawf Cenedlaethol i’r timau troseddwyr ifanc hyn. Mae’r gwasanaeth wedi derbyn rhagor o arian o dan yr adolygiad cynhwysfawr o wariant, ond teimla fod ganddo flaenoriaethau eraill ac, felly, nid yw am roi mwy o arian i’r timau troseddwyr ifanc. Yr wyf yn siŵr y byddwch yn esbonio iddynt pa mor bwysig ydyw iddynt ailystyried yr arian hwnnw. Yn bwysicach na hynny, a wnewch esbonio i’ch cyd-Weinidogion yn San Steffan fod angen cyllideb graidd, sefydlog ar y timau troseddwyr ifanc hyn er mwyn eu galluogi i gyflawni’r strategaethau hyn?

O ran y strategaeth sydd ger ein bron, a’r datblygiadau sydd eu hangen yng Nghymru, mae gennym brinder cyfleusterau iechyd meddwl diogel i blant a phobl ifanc fel cleifion mewnol. Nid oes gennym gyfleusterau dadwenwyno penodol i blant a phobl ifanc sydd â phroblemau o ran cyffuriau ac alcohol; cânt eu cyfeirio ar hyn o bryd at wasanaethau gofal iechyd oedolion. Mae digartrefedd wedi cynyddu ac mae’n cael effaith ar y sefyllfa hon. Caiff y rhan fwyaf o droseddwyr ifanc yng Nghymru a anfonwyd i’r ddalfa, neu a gaiff eu carcharu, eu cadw mewn cyfleusterau yn Lloegr. Gyda’n partneriaid, gallwn fynd i’r afael â’r prinder hwn a darparu cyfleusterau gwasanaeth o’r fath. Fodd bynnag, hyd nes y caiff y timau troseddwyr ifanc arian craidd wedi ei sicrhau, bydd yn anodd iddynt gynllunio ar gyfer yr hirdymor. A wnewch bopeth o fewn eich gallu i ddarparu arian craidd ar gyfer y timau troseddwyr ifanc?

Er y cefnogaf y cynnig hwn, hoffwn drafod pwynt 3. Nid yw’r strategaeth ddrafft yn ystyried y sefyllfa bresennol o ran datblygu uned hyfforddi ddiogel yn y De. Mae Aberpergwm yng Nglyn-nedd wedi’i ddynodi fel dewis safle ar gyfer uned hyfforddi ddiogel gan y Bwrdd Cyfiawnder Ieuenctid a deallaf ei fod ar fin cyflwyno cais cynllunio. Mae’r strategaeth ddrafft yn cyfeirio at y negodiadau sy’n mynd rhagddynt rhwng y Bwrdd Cyfiawnder Ieuenctid a’r Cynulliad. Beth yw diben y negodiadau hyn a phwy sy’n cymryd rhan ynddynt? Rhaid inni gofio efallai y bydd yn ofynnol i’r Cynulliad Cenedlaethol o dan y broses gynllunio wneud y penderfyniad terfynol ar unrhyw gais? Deallaf y bydd y cais ar gyfer y safle yng Nglyn-nedd yn wyriad mawr oddi wrth gynllun datblygu unedol Cyngor Bwrdeistref Sirol Castell-nedd Port Talbot.

Yn eu cyflwyniad i gyfarfod cyhoeddus gwrthwynebus yng Nglyn-nedd ym mis Ionawr, nid oedd swyddogion y Bwrdd Cyfiawnder Ieuenctid yn gallu cadarnhau mai ar gyfer troseddwyr o Gymru yn unig y byddai’r lleoedd yn yr uned hyfforddi ddiogel arfaethedig. Rhaid ystyried sut y bydd y penderfyniad i roi’r gorau yn raddol i ddefnyddio Carchar a Sefydliad Troseddwyr Ifanc Ashfield ym Mryste, a gaiff ei redeg gan gwmni preifat, yn effeithio ar nifer y lleoedd sydd ar gael.

Pryderaf hefyd ynglŷn â’r cyfeiriad at arian yn y strategaeth ddrafft hon. A oes ymrwymiad pendant gan y Swyddfa Gartref i ddarparu arian ar gyfer datblygu uned hyfforddi ddiogel yn y De? Dylai’r strategaeth hefyd ymdrin â’r goblygiadau o ran adnoddau i lywodraeth leol. Os datblygir yr uned ddiogel yn y De, a fydd Deddf Comisiynydd Plant Cymru 2001 yn gymwys? Os felly, pwy fydd yn gyfrifol? Derbyniaf fod angen cyfleusterau diogel yng Nghymru ond nid wyf yn argyhoeddedig mai codi uned fawr yng Nglyn-nedd yw’r ateb. Efallai y byddai nifer o unedau bach yn diwallu anghenion Cymru yn well—mae uned o’r fath eisoes yn fy etholaeth. Sut bynnag, dylid bod wedi cynnal dadl ehangach ar y cysyniad a’r ddarpariaeth o leoedd hyfforddi diogel. O gofio bod y cyfrifoldeb dros wasanaethau cymdeithasol wedi’i ddatganoli, byddai wedi bod yn fuddiol pe bai Aelodau’r Cynulliad wedi’u cynnwys yn y ddadl hon o’r dechrau.

Pan welais fod yr eitem hon ar yr agenda, cysylltais â’m tîm troseddwyr ifanc lleol. Er syndod mawr, mae’n ystyried ei hun yn llwyddiant mawr. Ceir goruchwyliaeth ddwys a rhaglen wyliadwraeth. Fodd bynnag, dim ond ar lefel leol y mae hynny—nid yw llwyddiant o’r fath wedi lledu ar draws yr etholaeth na’r fwrdeistref sirol, na ledled Cymru. Yr oedd fy nhîm troseddwyr ifanc lleol yn llwyddiannus am iddo wneud cais ar y dechrau, ac mai hon oedd un o’r rhaglenni cyntaf o’i bath. Yr oedd yn arf ddefnyddiol.

Mae pobl ifanc y gwneir y gorchmynion hyn yn eu cylch yn achos pryder ac maent wedi cyflawni troseddau difrifol. Dengys ymchwil a gwaith monitro, er i rai ohonynt droseddu eto, y cyflawnant lai o droseddau a throseddau llai difrifol o ganlyniad i’r gorchmynion hyn. Newidiwyd y pwyslais o ddiogelu troseddwyr ifanc gormod, y byddai rhai yn dadlau nad oedd hynny erioed yn digwydd mewn gwirionedd, i asesu’r risg i’r gymuned leol a rhoi rhaglen ar waith er mwyn lleihau’r risg honno. Dyna’r ochr ddifrifol. Pan fydd pobl ifanc yn ymddangos gerbron y llys am y tro cyntaf cânt eu cyfeirio at banel cyfeirio. Mae gwirfoddolwyr o’r gymuned leol, sydd wedi cael eu hyfforddi gan y timau troseddwyr ifanc, yn aelodau o’r panel hwnnw. Yn aml, mae’r troseddwr ifanc, ei deulu a’r dioddefwr yn cyfarfod, er mwyn i’r troseddwr gael clywed sut brofiad ydyw bod yn ddioddefwr trosedd. Mae’r panel yn penderfynu sut i unioni’r sefyllfa. Mae hynny’n gweithio’n dda ar lefel leol—mae’n cynnwys troseddwyr ifanc ac yn gwella bywydau mewn cymunedau. Mae hynny’n newyddion da. Fodd bynnag, rhaid inni ddarparu cyfleoedd ar gyfer adfywio o fewn cymunedau difreintiedig lle mae cyfraddau troseddu ar eu huchaf. Mae cyfran uchel o gyn-droseddwyr yn ddi-waith, ac mae pobl o’r fath yn fwyaf tebygol o droseddu eto pan fyddant yn ddi-waith. I ddyfynnu’r hen ddywediad Saesneg, ‘the devil finds work for idle hands’. Mae angen cydweithio â chynlluniau eraill megis Cymunedau yn Gyntaf, a mynd i’r afael ag allgáu cymdeithasol, a fydd yn sicrhau ei bod yn haws cael gafael ar wasanaethau cyflogaeth, addysg ac iechyd. Mae angen hefyd nodi risgiau i blant a chysylltu o’r newydd ag unigolion er mwyn eu hatal rhag troseddu ac aildroseddu. Dengys ymchwil a wnaed mewn perthynas â thystiolaeth a gasglwyd yn yr adroddiad ‘Cymunedau sy’n Malio’ fod mentrau sy’n targedu cymunedau cyfan, drwy nodi anghenion lleol ac ymateb i ymddygiad gwrth-gymdeithasol, yn cael effaith gadarnhaol ac yn lleihau’r risg y bydd plant a phobl ifanc yn troseddu.

Yn olaf, rhaid i ganolfannau dadwenwyno, lle y gall pobl ifanc a phobl hŷn fynd i drechu eu dibyniaeth, roi cymorth, anogaeth a gwasanaeth cwnsela i’w galluogi i wneud hynny. Os na wnânt hynny, bydd llawer o bobl yn parhau i droseddu, ac weithiau byddant yn cyflawni troseddau er mwyn mynd i’r carchar a hynny dim ond i gael cymorth. Pan gânt eu rhyddhau o’r carchar, mae angen gwasanaethau dilynol arnynt i sicrhau nad ydynt yn dechrau troseddu eto, megis cyflawni mân-ladrad ac ati.

Gwnaeth Gwenda Thomas rai pwyntiau pwysig ynglŷn â’r uned hyfforddi ddiogel arfaethedig yng Nglyn-nedd. Credaf, fel Aelodau lleol eraill, nad yw lleoliad yr uned yn briodol, a’i bod yn rhy fawr. Byddai’n dda gennyf pe bai ailfeddwl yn ei gylch.

Yr agwedd fwyaf trawiadol ar y strategaeth hon yw nifer y partneriaid sy’n rhan ohoni. Yn hynny o beth, ac o ran y cyfrifoldebau a rannwyd rhwng y Cynulliad, y Swyddfa Gartref ac adrannau eraill y Llywodraeth, bydd partneriaeth yn hollbwysig i lwyddiant y strategaeth hon. Gwnaed y pwynt bod strwythur a chyllid yn bwysig. Mae’n bwysig hefyd cynnwys pobl ifanc er mwyn inni leihau troseddu yn eu plith ac ymdrin â’r materion niferus sydd wedi codi o’r strategaeth hon.

Mae’n hawdd sôn am ymddygiad gwrth-gymdeithasol wrth drafod y strategaeth honno. Mae pob Aelod yn derbyn cwynion am hynny, a cheisiwn ymdrin ag ymddygiad o’r fath yn ein ffyrdd ein hunain. Lle mae’r heddlu a’r timau troseddwyr ifanc wedi mabwysiadu strategaeth sy’n cynnwys contractau ymddygiad gwrth-gymdeithasol—wedi’u dilyn gan orchmynion ymddygiad gwrth-gymdeithasol os oes angen—maent wedi cael rhywfaint o lwyddiant yn hyn o beth o ran targedu’r rhai sy’n troseddu fwyaf. Rhaid inni ystyried atebion eraill hefyd. Yn fy rôl fel cynghorydd ar Gyngor Dinas a Sir Abertawe, gwelais, ddydd Llun, adroddiad gan y cyfarwyddwr addysg ar fentrau i fynd i’r afael â thriwantiaeth ac absenoldeb o’r ysgol nas awdurdodwyd. Nododd fod cyfraddau troseddu wedi gostwng lle yr oedd absenoldeb nas awdurdodwyd wedi gostwng. Yn amlwg mae cysylltiad. Os gallwn fynd i’r afael â thriwantiaeth, mae’n ddigon posibl y gall hyn helpu i leihau troseddau. Mae’r ffaith bod sawl awdurdod addysg wedi datblygu cwricwlwm amgen hefyd yn helpu i gysylltu â phobl ifanc sydd wedi’u dieithrio oddi wrth gyfleusterau addysg a’r system addysgol.

Mae angen inni hefyd gael ymagwedd gadarnhaol. Bûm yn siarad â NACRO Cymru am y model y maent yn ei hyrwyddo, a elwir yn hafanau diogel. Mae hwn yn fodel Americanaidd lle y caiff pobl ifanc eu cynnwys a’u grymuso. Nid oes gennym yr union fodel hwnnw yng Nghymru, ond mae gennym lawer o enghreifftiau o arfer da ledled Cymru, lle sefydlwyd sefydliadau i gysylltu â phobl ifanc. Cefais y fraint o ymweld ag un yn fy rhanbarth fy hun yn y Pîl, sef Prosiect Ieuenctid KPC. Fe’i sefydlwyd gan drigolion lleol, heb fawr o gymorth gan sefydliadau statudol. Mae ar agor drwy’r dydd am bum, chwe neu saith diwrnod yr wythnos. Mae’n gweithio gyda phobl ifanc ac yn darparu gwybodaeth a chyrsiau cyfrifiadurol iddynt, ynghyd â lle iddynt ymgynnull a chael cwpanaid o goffi neu chwarae pŵl. Bu’n eithaf llwyddiannus yn y Pîl, ond, fel sefydliadau eraill, cafodd anhawster i ddod o hyd i arian craidd, er bod ganddo sicrwydd grant tair blynedd gan y loteri ar hyn o bryd. Bu’r grant hwn yn amhrisiadwy o ran sicrhau bod dyfodol, o leiaf yn y byrdymor, i’r cyfleuster hwn.

Mae’n bwysig ariannu’r cyfleusterau hyn. Pan fydd cynghorau lleol yn ceisio dod o hyd i ffyrdd o ddifyrru pobl ifanc, maent yn aml yn darparu cyfleuster addysgol, nad yw pobl ifanc bob amser am fynd iddo. Mae’n bwysig siarad â phobl ifanc, ennyn eu diddordeb, gwrando ar eu dymuniadau a sicrhau bod arian craidd ar gael ar gyfer yr hyn a ddymunant. Cyfarfûm â rhai pobl ifanc yn fy rhanbarth sy’n awyddus i gael cyfleuster sgrialu yn eu cymuned. Unwaith eto, cawsant anhawster i gael arian; mae hynny bob amser yn anodd. Mae angen i Lywodraeth Cynulliad Cymru siarad â Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a’r cynghorau lleol i geisio sicrhau bod arian craidd ar gyfer y math o gyfleuster sy’n cadw pobl ifanc oddi ar y strydoedd a’u difyrru.

Rhaid croesawu’r cynllun peilot sy’n rhoi mynediad am ddim i ganolfannau hamdden yn ystod yr haf. Efallai y bydd estyn y cynllun hwnnw ymhellach yn ffordd o gadw pobl ifanc oddi ar y strydoedd.

Mae hon yn strategaeth bwysig. Gobeithiaf y caiff ei hehangu i gynnwys camau gweithredu a chyllid penodol yn ystod yr ymgynghoriad.

Mae’n hanfodol atal pobl ifanc rhag troseddu er mwyn rheoli’r cynnydd graddol mewn troseddu yn ein cymdeithas. Gŵyr pob un ohonom fod y duedd honno yn un sy’n achosi pryder. Mae strategaeth sy’n seiliedig ar atal y drwg yn hytrach na’i wella eisoes ar y trywydd iawn i lwyddo. Rhaid i aildroseddu ddechrau rhywle. Dyma pam mae’r strategaeth hon yn hollbwysig i leihau troseddau yng Nghymru. Fel y gwyddoch, hyd at syrffed, yr wyf wedi dadlau’n gryf dros ddatganoli pwerau dros blismona yng Nghymru. Mae’n bwysig inni atgyfnerthu partneriaethau â’r heddlu. Mae hynny’n rhywbeth arall da i’w wneud. Gŵyr pob un ohonom fod y Cynulliad, er 1999, wedi rhoi £500 miliwn i’r heddlu ac eto nid oes gennym lais cryf. Bydd dod ynghyd mewn partneriaeth yn helpu’r fenter hon.

Un gŵyn a glywyd yn rheolaidd yn yr oes sydd ohoni yw bod pobl ifanc yn cerddetan ar ein strydoedd, ond ymddengys erbyn hyn eu bod hyd yn oed yn fwy treisgar. Yr wyf yn siŵr nad oedd neb yn ceisio fy lladd, ond daeth peled drwy ffenestr fy swyddfa y diwrnod o’r blaen. Cymeraf mai plentyn drwg ydoedd, ac nid rhywun a oedd yn ceisio fy lladd, gobeithio.

Eglurodd Deddf Troseddau ac Anrhefn 1998 Llafur ei bod yn hanfodol atal pobl ifanc rhag troseddu er mwyn lleihau troseddu cynyddol ymhlith ein troseddwyr ifanc. Yr wyf yn falch o nodi bod y strategaeth yn ystyried hawliau cyffredinol. Bydd y rhaglen hon yn sicrhau y bydd gan bawb yng Nghymru ystod eang o elfennau a hawliau sylfaenol. Mae cymorth personol, lle bynnag y bo’i angen, yn hanfodol, yn ogystal â’r angen i gynnig ffyrdd i’r plant drwg hyn ddysgu i ddefnyddio’u hegni yn fwy cynhyrchiol.

Diolch ichi am fy ngalw i siarad, Ddirprwy Lywydd. Yr ydych bob amser wedi bod yn garedig imi. Gan mai hwn fydd fy Nghyfarfod Llawn olaf, hoffwn ddymuno’n dda i bob un ohonoch ar gyfer y dyfodol.

Croesawaf y drafft hwn o’r strategaeth troseddwyr ifanc ar gyfer Gymru gyfan. Ei chryfder yw ei bod yn canolbwyntio ar blant, yn hytrach na throseddu. Mae hynny’n bwysig. Pwysleisia’r ffaith bod ymddygiad plant, yn amlach na pheidio, yn adlewyrchu eu hamgylchiadau a phwysleisia bwysigrwydd ymyrryd yn gynnar. Pan ddechreuais weithio i’r gwasanaeth ieuenctid yng nghanol y 1970au, fy nhasg oedd gweithio gyda phobl ifanc mewn perygl, a gweithiodd hynny. Nodwyd y bobl ifanc yr oedd angen cymorth dwys arnynt, a rhoddwyd y cymorth hwnnw iddynt. Dyna’r math o wasanaeth arbenigol na all ond clwb ieuenctid llawn amser ei gynnig. Dros flynyddoedd o doriadau, daeth y gwaith hwn yn llai a llai posibl. Ystyriwyd ei bod yn haws gwahardd plant mewn perygl yn hytrach na buddsoddi ynddynt, a thrwy wthio’r plant hyn i ymylon cymdeithas atgyfnerthwyd eu hymdeimlad o ddieithrio a dicter.

Rhaid inni fynd i’r afael â’r rhesymau pam fod mwy o bobl yn y carchar yn awr. Rhaid inni werthuso’r hyn y gallwn ei wneud i atal pobl ifanc rhag dechrau gadael prif ffrwd cymdeithas a chychwyn ar ffordd o fyw amgen wedi’i dieithrio. Mae’r strategaeth hon yn cynnwys canllawiau pendant ar weithio mewn partneriaeth a goblygiadau datblygol, gan gwmpasu plant sydd mewn perygl o droseddu, i oblygiadau ailsefydlu ar gyfer y rhai sydd wedi eu rhyddhau. Mae hynny yn bwysig. Mae’n hanfodol y caiff pob lefel o’r strategaeth eu hariannu’n briodol. Mae hynny’n cynnwys lefel 1, gyda’r nod o ddarparu gwasanaeth cyffredinol i bawb. Byddai gwasanaeth cyffredinol wedi’i ariannu’n dda yn sicrhau na fydd angen i gynifer o bobl ifanc fynd y tu hwnt i’r lefel honno ac y bydd llai o alw am ymyrraeth fwy arbenigol.

Deuthum ar draws sefyllfaoedd yn fy etholaeth yn ddiweddar lle yr oedd prinder gwasanaethau i bobl ifanc wedi arwain at gryn wrthdaro cymdeithasol rhwng pobl iau a phobl hŷn. Yr unig ymyrraeth a oedd ar gael ar fyr rybudd oedd drwy’r tîm troseddwyr ifanc ardderchog yn Wrecsam. Fodd bynnag, mae rhygnu ymlaen heb fuddsoddi yn seilwaith sylfaenol y gwasanaeth ieuenctid, ac yna dibynnu ar y tîm troseddwyr ifanc i ddatrys y broblem, nid yn unig yn ddefnydd aneffeithlon o adnoddau a sgiliau, ond mae’n ffordd hawdd o esgeuluso’r gwasanaeth cyfannol. Nid yw’n talu’r ffordd mai ymyrraeth mewn argyfwng yw’r opsiwn cyntaf. Mae angen buddsoddi cynnar mewn pobl ifanc, ac mae’r strategaeth hon yn cydnabod hynny. Mae’n cydnabod bod buddsoddi yn ein plant a’u hanghenion, boed y rheiny yn syml neu’n gymhleth, yn rhoi gwerth am arian ac yn talu ar ei ganfed mewn sawl ffordd.

Gobeithiaf y gall y Gweinidog roi sicrwydd imi yn ei haraith i gloi y byddwn yn sicrhau mynediad i ddarpariaeth lefel 1 i bawb ledled Cymru. Ar hyn o bryd mae’r ddarpariaeth o wasanaethau ieuenctid yn anwastad. Gofynnaf am sicrwydd gan y Gweinidog y bydd sefydliadau gwirfoddol ac awdurdodau lleol yn gallu cydweithio’n agos, gan feithrin cysylltiadau da gyda’r timau troseddwyr ifanc, er mwyn sicrhau y caiff problemau posibl pobl ifanc eu nodi’n gynt.

Gŵyr pob Aelod o’r Cynulliad fod pobl ledled Cymru, ym mhob cymuned, yn pryderu am droseddau ac anhrefn. Felly, mae hon yn strategaeth bwysig. Yn aml mae ymagwedd gwleidyddion tuag at droseddau ac anrhefn braidd yn sinigaidd, ac, yn rhy aml, mae gwleidyddion yn ceisio mantais wleidyddol yn hytrach na cheisio ymdrin â’r materion dan sylw. Mae ymagwedd bendant yn cyd-daro â’r hyn a gredaf i y dylid ei wneud. Mae’n llawer mwy effeithiol ceisio sicrhau na ddaw pobl ifanc yn rhan o’r system cyfiawnder troseddol, ac na chânt eu dedfrydu i unrhyw fath o garchariad. Prifysgolion troseddu yw carchardai ac felly maent yn wrth-gynhyrchiol. Maent yn arwain at ragor o droseddu; mae’r cyfraddau aildroseddu ymhlith cyn-garcharorion yn arswydus. Felly, mae’n briodol bod y strategaeth hon yn mabwysiadu ymagwedd drawsbynciol, bellgyrhaeddol tuag at y problemau hyn. Mae angen yr ymagwedd oleuedig a realistig honno arnom er mwyn gwella ansawdd bywyd ein cymunedau ac, fel y dywedodd Jane, ansawdd bywyd y rhai yr effeithir arnynt yn fwyaf uniongyrchol, sef pobl ifanc a allai gyflawni, neu sydd wedi cyflawni, troseddau, eu teuluoedd a dioddefwyr y troseddau hynny.

Cytunaf â’r hyn a ddywedodd yr adroddiad am ddiffyg llety cadarn yng Nghymru. Mae hynny’n creu llawer o broblemau. Cyfeiria’r adroddiad at rai problemau ymarferol, megis problemau o ran y gwasanaeth hebrwng, a’r bwlio pan gaiff troseddwyr ifanc o Gymru eu carcharu mewn unedau yn Lloegr. Yn amlwg mae’n llawer mwy anodd i asiantaethau gynorthwyo yn y broses ailsefydlu os oes pellter mawr rhyngddynt hwy a’r bobl ifanc yn yr unedau cadarn. Mae hynny hefyd yn ei gwneud yn llawer anoddach i gynnal cysylltiadau teuluol, sydd â sgîl-effeithiau o ran darparu cartrefi a swyddi i bobl ifanc pan gânt eu rhyddhau yn y pen draw. Felly, mae i’r strategaeth ymagwedd foesol, yn ogystal â’r agweddau cywir ar ymagwedd bendant o ran lleihau aildroseddu. Mae’r strategaeth yn mynd i’r afael â’r sefyllfa honno yn effeithiol. Gobeithiaf y gallwn ei datblygu’n effeithiol a llongyfarchaf bawb a oedd yn ymwneud â hi ar gynhyrchu dogfen werthfawr.

Cyfeiriodd Janet at her llywodraeth gydgysylltiedig, sy’n briodol. Fel y dywedodd John, mae’n bwysig cydnabod bod ymagwedd drawsbynciol yn hollbwysig er mwyn inni ddatblygu strategaeth troseddwyr ifanc ar gyfer Gymru gyfan. Y pwynt allweddol yn y strategaeth yw mai ein swyddogion a Gweinidogion Llywodraeth Cynulliad Cymru, sydd â’r cyfrifoldebau allweddol, sy’n berchen arni. Felly, mae safbwyntiau ac ymagwedd plant a phobl ifanc yn hollbwysig.

Mae diogelwch cymunedol hefyd yn bwysig, yn ogystal ag ‘Ymestyn Hawliau’ a datblygu ein partneriaethau pobl ifanc. O ran cyllid, a grybwyllwyd gan sawl Aelod, mae fformiwla Barnett yn dyrannu £2.4 miliwn inni drwy’r bwrdd cyfiawnder ieuenctid ar gyfer y 17 o ganolfannau troseddwyr ifanc yng Nghymru. O ran cyllid ar gyfer partneriaethau lleol, er mwyn inni gael cefnogaeth partneriaethau, mae angen i bartneriaethau gael cyllid ac ymdeimlad o berchenogaeth. Mae fy nhrafodaethau â’r gwasanaeth prawf yn parhau. Fel y dywedodd Peter Black, mae partneriaeth yn allweddol i ddatblygu’r strategaeth ac, fel y dywedodd Karen, rhaid i’r strategaeth ganolbwyntio ar blant—mae’n siarad o brofiad, a hithau wedi gweithio yn y sector hwn.

Fel y dywedodd Alison, mae atal troseddu yn allweddol a chanolbwyntiwn arno. Yr ydym wedi sôn am bedair lefel o atal troseddu ac wedi nodi sut y gall pob asiantaeth a phartner chwarae rhan. Prif egwyddor y strategaeth, fel y dywedais yn fy sylwadau agoriadol, yw atal pobl ifanc rhag troseddu. Y ffordd fwyaf effeithiol o wneud hynny yw atal troseddwyr ifanc rhag mynd i mewn i’r system cyfiawnder ieuenctid a thrin pobl ifanc fel plant yn gyntaf ac fel troseddwyr yn ail. Dyna pam mae’n bwysig bod y strategaeth yn canolbwyntio ar bobl ifanc, ac yn cynnwys eu safbwynt hwy. Mae lles, addysg ac iechyd cyffredinol oll yn effeithio ar yr ymagwedd ataliol allweddol honno.

Yr wyf yn falch bod Gwenda, Janet, John ac eraill wedi sôn am ddarparu hyfforddiant diogel yng Nghymru. Ar hyn o bryd, er cymaint yr hoffem atal pobl ifanc a’u gwyro rhag troseddu, mae gennym 182 o droseddwyr ifanc o Gymru mewn llety cadarn ieuenctid. Dim ond 42 sydd yng Nghymru, gyda’r gweddill y tu allan i Gymru. Mae hynny’n annerbyniol. Bydd cau sefydliad troseddwyr ifanc Ashfield yn cael effaith fawr o ran dod o hyd i leoliadau ar gyfer troseddwyr ifanc yng Nghymru, gan ei fod yn agosach at ein ffiniau na sefydliadau eraill. Bellach mae gennym gysylltiadau fideo rhwng ein timau troseddwyr ifanc a’n pobl ifanc sydd mewn llety cadarn. Efallai y gŵyr rhai ohonoch am y datblygiad pwysig hwnnw. O’r 42 o leoedd yng Nghymru, mae 14 yng Nghanolfan Gadarn Hillside yng Nghastell-nedd, ac mae 28 ar gyfer bechgyn ar remand yn unig mewn cyfleuster ar wahân i ieuenctid o fewn Carchar Parc. Rhaid inni fynd i’r afael â sut y dylid gwneud trefniadau ar gyfer troseddwyr ifanc mewn llety cadarn. Gwenda, yr wyf wedi bod mewn trafodaethau ar gynigion gan Fwrdd Cyfiawnder Ieuenctid Cymru a Lloegr, sydd â diddordeb mewn safle yn eich etholaeth, ond nid yw wedi gwneud cais cynllunio i’r awdurdod lleol eto. Gofynnais i’r Bwrdd Cyfiawnder Ieuenctid fy hysbysu o’r datblygiadau diweddaraf.

Yr allwedd yw sut yr ydym yn ystyried cynhwysiant ieuenctid a sicrhau ein bod yn symud tuag at gyfnod pan y bydd dedfrydu amgen o bosibl, fel na fydd yn rhaid inni ddefnyddio cyfleusterau hyfforddi cadarn yn y modd yr ydym wedi eu defnyddio hyd yn hyn. Gwenda, bu ichi sôn am ein menter dda ar gyfer ledled draws Cymru. Fe’i hariennir gan y Bwrdd Cyfiawnder Ieuenctid ac mae ar waith yn ardaloedd Wrecsam, Caerdydd, Castell-nedd Port Talbot a Merthyr Tudful. Y nod yw targedu’r 50 o bobl ifanc yn yr ardaloedd hynny sydd fwyaf tebygol o droseddu. Cynhelir llawer o’r mentrau hyn gan dimau troseddwyr ifanc mewn partneriaeth ag asiantaethau eraill, oherwydd, fel y dywedodd Carwyn, mae’n hollbwysig bod cyswllt â hawl gyffredinol, sef ein nod drwy’r agenda ymestyn hawliau. Rhaid inni gysylltu hyn â’n ffrydiau ariannu eraill, megis Cymorth, sy’n cynnwys Cychwyn Cadarn, y bartneriaeth plant a phobl ifanc, chwarae a gofal plant, a fydd yn cael £40.7 miliwn yn ystod y flwyddyn ariannol nesaf, gan gynyddu i £52.4 miliwn erbyn 2005-06.

Cyfeirir tua 35 y cant o arian partneriaeth Cymorth tuag at anghenion penodol plant a phobl ifanc 11 i 25 mlwydd oed, er bod yn rhaid inni ystyried plant iau hefyd. Mae’r rhaglen Plant yn Gyntaf yn ymdrin â’r plant mwyaf diamddiffyn yn ein cymunedau. Yr wyf yn falch bod aelod o staff wedi’i secondio o addysg i weithio yn ein tîm polisi ieuenctid, er mwyn ystyried troseddu ymhlith ieuenctid. Bydd llawer wedi nodi cyhoeddiad y gronfa cyfleoedd newydd heddiw y bydd £950,000 o arian ychwanegol i gynlluniau atal troseddu ymhlith ieuenctid ledled Cymru. Bydd yn dda gennych glywed y dyrennir £200,000 i’r 17 o dimau troseddwyr ifanc ledled Cymru, a fydd yn sefydlu cynlluniau ataliol ar gyfer pobl ifanc rhwng 15 a 17 mlwydd oed, sydd wedi troseddu neu yr ystyrir eu bod yn debygol o droseddu. Ar hyn o bryd mae pedair rhaglen cynhwysiant ieuenctid yng Nghymru; y mae £450,000 i sefydlu tair rhaglen ychwanegol. Mae’r rhaglenni presennol yn perfformio’n dda, a’r cyfraddau arestio wedi gostwng 63 y cant yn yr ardaloedd lle maent yn weithredol. Dyrennir y £300,000 sy’n weddill i Splash Cymru. Gŵyr yr Aelodau sy’n ymwybodol o Splash Cymru fod y cynllun pwysig hwn yn cynnwys plant a phobl ifanc risg uchel rhwng naw a 17 mlwydd oed mewn gweithgareddau adeiladol—cyfranogodd 3,000 o bobl ifanc o’r cynllun hwnnw y llynedd. Mae hynny’n newyddion da o’r gronfa cyfleoedd newydd.

Rhaid sicrhau ymagwedd gydgysylltiedig ar draws sawl portffolio gweinidogol. Rhaid i’r ymagwedd ganolbwyntio ar blant a phobl ifanc. Pan roddais dystiolaeth i’r Pwyllgor Dethol ar Faterion Cymreig yn gynharach yr wythnos hon, siaradais am ein dyheadau i roi pŵer i blant a phobl ifanc yng Nghymru. Rhan o’r broses grymuso honno yw sicrhau ein bod yn cyrraedd y bobl ifanc fwyaf diamddiffyn sydd mewn perygl ac y bydd y strategaeth, a fydd yn ein llywio, yn darparu pedair lefel o atal. Prif egwyddor y strategaeth hon yw mai’r ffordd fwyaf effeithiol o atal pobl ifanc rhag troseddu a sicrhau lles plant yng Nghymru yw eu hatal rhag myned i’r system cyfiawnder ieuenctid yn y lle cyntaf. Dylid trin troseddwyr ifanc fel plant yn gyntaf ac fel troseddwyr yn ail. Fel y dywedodd Karen, dylai fod hawl gan bob person ifanc i ystod o wasanaethau ar eu cyfer.