in Welsh It is a pleasure to propose this motion. However, if the Assembly is to realise a commitment to children and young people we, as Members, must embrace the principles contained in the United Nations’ Convention on the Rights of the Child. I will spend a few minutes looking at some of these principles.

yn Saesneg Mae’r confensiwn yn nodi’r hawliau y dylai’r holl blant a phobl ifanc hyd at 18 mlwydd oed eu cael. Mae’n nodi bod gan bawb hawliau dynol, gan gynnwys plant. Fodd bynnag, oherwydd eu bod yn ifanc mae’n fwy tebygol yr anghofir neu yr anwybyddir hawliau plant na hawliau oedolion. Mae Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn yn nodi bod gan blant dri phrif hawl, y mae’n rhaid eu hystyried pryd bynnag y gwneir penderfyniad yn eu cylch neu y gwneir unrhyw beth sydd yn effeithio arnynt. Y cyntaf o’r rhain yw peidio â gwahaniaethu ar gam. Mae holl hawliau’r confensiwn yn berthnasol i bob plentyn yn gydradd, beth bynnag fo’u hil, eu rhyw, eu crefydd, eu hiaith, eu hanabledd, eu barn neu eu cefndir teuluol. Yr ail yw lles gorau’r plentyn. Pan fo oedolion neu sefydliadau yn gwneud penderfyniadau sydd yn effeithio ar blant, rhaid iddynt feddwl yn gyntaf bob tro beth fyddai’r gorau i’r plentyn. Y trydydd yw barn y plentyn. Mae gan blant hefyd yr hawl i roi eu barn ar yr hyn sydd yn effeithio arnynt. Mae ganddynt hawliau sifil a gwleidyddol hefyd. Mae gan bob plentyn yr hawl i gael enw a chenedl pan gaiff ei eni. Mae gan blant yr hawl i ryddid i leisio’u barn, rhyddid i feddwl a rhyddid i gael cydwybod a chrefydd. Mae ganddynt hefyd yr hawl i breifatrwydd, mynediad i wybodaeth a chael eu hamddiffyn rhag trais a thriniaeth niweidiol.

yn Saesneg Rhaid trin plant sydd mewn helynt gyda’r heddlu mewn modd sydd yn briodol i’w hoed. Mae gan bob plentyn yr hawl i fywyd, i’r cyfle gorau posibl i ddatblygu’n llawn ac i ofal beunyddiol. Mae’r confensiwn yn nodi y dylid gofalu am blant yn briodol o ddydd i ddydd. Dyletswydd y rhieni yw gwneud hyn yn bennaf oll, ond disgwylir i’r Llywodraeth gynorthwyo’r rhieni’n briodol. Os na all plant fyw gyda’u teulu, rhaid i deulu arall ofalu amdanynt neu bydd yn rhaid iddynt aros mewn cartref plant. Rhaid i unrhyw blentyn sydd mewn gofal oddi cartref dderbyn gofal priodol hefyd.

yn Saesneg Edrychwn ar iechyd a gofal iechyd. Mae gan blant yr hawl i fod mor iach ag y bo modd. Rhaid cynorthwyo plant anabl i fod mor annibynnol ag y bo modd a’u cynorthwyo i allu cymryd rhan lawn a gweithredol mewn bywyd beunyddiol. Mae’r hawl i amgylchedd iach yn bwysig.

yn Saesneg Mae gan bob plentyn yr hawl i addysg rad ac am ddim hyd at lefel ysgol gynradd o leiaf; yr hawl i hamdden—mae gan bob plentyn yr hawl i orffwys a chwarae ac i gael y cyfle i ymuno ag ystod eang o weithgareddau; i gael eu hamddiffyn rhag ymelwa—rhaid i’r Llywodraeth amddiffyn plant rhag gwneud gwaith a allai fod yn beryglus neu a allai niweidio eu hiechyd neu amharu ar eu haddysg; eu hamddiffyn rhag cyffuriau peryglus a’u hamddiffyn rhag cam-drin rhywiol. Mae’r Llywodraeth wedi ymroi i gefnogi’r confensiwn a sicrhau bod y cyhoedd yn ymwybodol ohono.

yn Saesneg Yr oedd ail adroddiad Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig yn 1999 yn nodi bod adroddiad tribiwnlys cam-drin plant gogledd Cymru ar y gweill. Bellach, cyhoeddwyd adroddiad Waterhouse ac i geisio sicrhau, cyn belled ag y bo modd, y caiff plant a phobl ifanc eu trin gydag urddas a pharch, rhaid adlewyrchu egwyddorion Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn yn holl bolisïau perthnasol y Cynulliad.

yn Saesneg Mae ymrwymiad maniffesto’r Blaid Lafur i sefydlu comisiynydd annibynnol i blant, a chefnogaeth holl bleidiau’r Cynulliad i hyn, yn gam mawr ymlaen. Rhaid amddiffyn hawliau plant a phobl ifanc.

in Welsh On St David’s Day, it is an honour for me to have the opportunity to speak on issues appertaining to children and young people because, simply, they are the future of our country.

I welcome the fact that the Labour Party has chosen this topic for discussion. On our national day, as Gwenda said, it is important that we give worthy attention to our children and young people and recognise their rights, their potential, their needs and their voice and that we, as an Assembly, commit ourselves to the principles of the United Nations convention, principles which Gwenda Thomas has outlined so clearly to us in her presentation.

I wish to extend the discussion somewhat to issues of young people and this Assembly. As we are all aware, the Assembly’s powers are restricted and the Assembly’s budget is even more limited. Therefore, within such limitations of powers and resources, how can we achieve for the future benefit of Wales? One way of doing that in our view is by seriously investing in the young generation, turning public policy around and giving priority to young people in every policy area. Not only in the field of education and possibly training, but also in the field of economic development. The Welsh Development Agency and others should be creating business and economic plans that target young people and create employment and self-employment opportunities for young people. At the beginning of this week, I attended a meeting where the WDA and the Mid Wales Training and Enterprise Council seriously considered doing this. It was good to see that.

Also in the field of health, we should invest in health promotion and healthy living plans aimed at young people. This would pay handsomely in years to come, with less demand on our public health service.

In arts and cultural policy we should give priority to schemes that attract young people to become involved with the arts. Should we give greater priority to film over opera, as it is a more popular art form with young people? Or should we give more encouragement to the opera company to reach out to the young community? The Post-16 Education and Training Committee will be certain to consider these questions in its arts review. We should also give priority to encouraging young people to learn and take an interest in the two languages of Wales.

I recommend that priority be given to young people across all Assembly policy areas and dispose of the old habit of placing young people’s issues in a box and placing that box, more often than not, within the education policy box.

To be fair, there has been some movement in this direction. The former First Secretary made an announcement on supporting young people in this Chamber a few months ago. In that statement there was a reference to the need for young people’s issues to touch upon every policy area.

However, at the same time, the ‘Betterwales.com’ document is published, where hardly any attention is paid to young people. At the moment there are three main themes to ‘Betterwales.com’, namely sustainable development, social inclusion and equal opportunities. I would like to see young people included as a fourth theme. Including that theme could clash somewhat with the equal opportunities theme. By giving priority to young people, others in society would have to be given less priority and opportunity. But this could rectify the inequity that it could be argued exists at present. It is the middle-aged and elderly generations that benefit the most from the health service, from business development grants and from attending the opera.

I would like to take the opportunity to urge the Government to seriously consider giving priority to young people through the medium of ‘Betterwales.com’. I asked the First Secretary a question on this issue a fortnight ago. His response was that any growth in the economy or improvement in the health service would ultimately be of benefit to young people. That is true to some extent, but I do not think it is sufficient. We must be more proactive. A direct investment in our young people would be a direct investment in our future.

We must remember that the young generation was the most enthusiastic for devolution. They placed their faith in Wales and in us, and now it is our turn to place our faith in them.

Fel brodor o Gastell-nedd, yr oeddwn yn falch o weld Gwenda Thomas, Aelod y Cynulliad dros Gastell-nedd, yn cyflwyno’r cynnig hwn ar ran y Blaid Lafur. Cymeradwyaf ei sylwadau. Mae hi’n iawn i bwysleisio pwysigrwydd Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn a gadarnhawyd yn 1989. Credaf iddo gael ei gadarnhau’n gyflymach nag unrhyw gytundeb rhyngwladol arall, sydd yn tystio i’w bwysigrwydd. Fodd bynnag, o ganlyniad i adroddiad Waterhouse ac archwilio ymarferion a pholisïau beunyddiol, yr ydym yn ymwybodol iawn nad ydym bob tro yn bodloni meini prawf confensiwn y Cenhedloedd Unedig, sef y safon yr ydym am ei chyflawni. Rhaid i’r safonau a gyflawnwn fod ar flaenau ein meddyliau. Mae confensiwn y Cenhedloedd Unedig yn arf pwysig o ran hawliau dynol, a saif fel un o bileri pennaf yr offerynnau rhyngwladol sydd yn amddiffyn hawliau dynol. Daeth y rhan fwyaf o’r rhain i fodolaeth o ganlyniad i’r Ail Ryfel Byd a’r gyfres olynol o achosion o gam-drin a welwyd yn ystod y cenedlaethau dilynol. Yr oedd y nifer enfawr o farwolaethau oherwydd clefydau sylfaenol, a allai fod wedi eu hatal drwy imwneiddio, a’r clefydau oherwydd newyn, a ysgubodd y byd datblygol yn ystod y 1950au, y 1960au a’r 1970au, i gyd y tu cefn i’r ysgogiad i lunio Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn.

Pan fyddwn yn ystyried y confensiwn hwnnw rhaid inni feddwl yn rhyngwladol bob amser. Mae’n bwysig ein bod yn canolbwyntio ar faterion fel amddiffyn yn ein gwlad oherwydd bod y cam-drin sydd yn digwydd yn codi cywilydd mawr arnom. Mewn nifer o rannau yn y byd, amddiffyniad sylfaenol plentyn yw stumog lawn, ac yn aml ni all gael hynny. Mae nifer o blant ar ben coed ym Mozambique ar hyn o bryd ac mae hynny’n ein pryderu’n arw.

Mae’r comisiynydd plant yn llwyddiant pwysig i’r Cynulliad. Caiff y swydd ei sefydlu’n fuan, ar sail statudol mae’n debyg. Mae wedi derbyn cefnogaeth pob plaid dros y blynyddoedd ac yr wyf yn falch fod fy mhlaid yn ei chefnogi. Efallai ein bod ychydig ar ei hôl hi, ond yr wyf yn siŵr y bydd pawb yma yn croesawu pechaduriaid edifeiriol, os nad yw hynny’n ffordd rhy gas o bortreadu ein diddordeb yn y mater hwn. Yr oeddwn i, fel y rhan fwyaf o’m cydweithwyr yr wyf yn siŵr yn gweithio yr wythnos diwethaf, er gwaethaf yr hyn a ddywedodd y wasg—

Nid wyf yn meddwl bod Val Feld yn gweithio.

Nid wyf eisiau ei chyhuddo o hynny. Yr oeddwn yn y Cynulliad y rhan fwyaf o’r diwrnodau ac mewn digwyddiadau yn yr etholaeth yn ystod y gweddill. Trefnodd yr NSPCC daith i bobl ifanc a phlant ysgol ymweld â’r Cynulliad. Yr oedd nifer ohonoch yn bresennol yno. Cawsom gyfle i siarad â’r bobl ifanc hyn ynghylch hawliau plant a swydd y comisiynydd plant. Bu Kirsty Williams, Peter Black a minnau’n siarad â rhai pobl ifanc o Ysgol Uwchradd Llanedeyrn ac ysgolion eraill. Yr oedd yn ddiddorol clywed pa fath o gomisiynydd yr oeddent ei eisiau. Yr oeddent yn pwysleisio’r angen am gomisiynydd plant a oedd yn ddigon ifanc i gofio sut beth yw bod yn blentyn. Yr oeddwn yn credu bod hyn yn ddirnadaeth bwysig. Dyma’r peth cyntaf a ddywedasant wrthym a byddaf yn atgoffa cydweithwyr o hyn pan fyddwn yn ystyried llenwi’r swydd hon yn ystod y misoedd i ddod.

Crybwyllasant hefyd y pryder a achosir gan fwlio, nid yn unig i’r rheini a gaiff eu bwlio, ond o ran yr awyrgylch a ddaw yn ei sgîl. Yr oeddwn wedi fy siomi ar yr ochr orau hefyd fod y bobl ifanc hynny yn deall cymaint am y bwlis—eu hamgylchedd a’u cefndir a’r pryderon, y methiannau a’r anawsterau sydd yn gwneud iddynt fwlio. Yr oedd yn ddarlun crwn ac yr oedd siarad gyda’r bobl ifanc hyn yn gwneud imi deimlo’n ostyngedig oherwydd bod eu pryderon mor uniongyrchol ac ymarferol. Yr wyf yn ymwybodol mai dim ond cyfnod byr sydd gennyf i siarad. Petawn i’n cael mwy o amser byddwn yn mynd ymlaen i amlinellu’r polisïau a’r blaenoriaethau a fyddai’n dod i’r wyneb yn sgîl y materion hyn.

Cefais gyfarfod gyda rhai pobl gydag anawsterau dysgu a danlinellodd y broblem o fwlio. Mae’n echrydus meddwl eu bod yn cael eu bwlio y tu fewn yn ogystal ag y tu allan i’r ysgol. Mae eich pwynt yn bwysig.

Yr wyf yn diolch i Geraint Davies ac yn cytuno â’i sylwadau. Yr wyf am gloi drwy grybwyll un maes polisi y dylem ei ystyried: lefel damweiniau. Mae marwolaethau ar y ffyrdd wedi gostwng yn arw, yn enwedig gyda golwg ar y cynnydd yn nhraffig y wlad hon. Fodd bynnag, yr ydym ar ôl y rhan fwyaf o Ewrop o ran faint o blant sydd yn marw ar ein ffyrdd neu’r nifer o gerddwyr sydd yn blant ac sydd yn cael eu lladd. Rhaid rhoi sylw i’r mater pwysig hwn, yn enwedig yn y ffordd y mae’n berthnasol i allgáu cymdeithasol. Mae llawer o’r marwolaethau hyn yn digwydd ger priffyrdd, sydd yn tueddu i fod ger y tai rhatach lle mae teuluoedd tlotach yn byw. Y mwyaf dosbarth canol, cyfoethog a maestrefol yw’r gymdogaeth, yna, fel arfer y mwyaf ymarferol yw cyflwyno mesurau lleddfu traffig a dulliau eraill o arafu traffig, gan wneud ardal sydd eisoes yn ddiogel yn fwy diogel byth. Mae’r rhain yn faterion go iawn. Mae damweiniau a nifer y plant sydd yn marw yn faterion y mae angen sylw arnynt yn ogystal â meysydd eraill.

Ar y diwrnod pwysig hwn, yr wyf yn ddiolchgar am y cyfle i rannu cynnig diddorol gyda chi am gwrs cynllun sgiliau i bobl ifanc sydd yn byw mewn hostel i’r digartref yn fy etholaeth. Hostel cymdeithas dai Clwyd Alyn ydyw a redir gan gydlynydd prosiect ymroddedig. Mae ei fryd ar annog ei bobl ifanc i astudio cwrs ar sgiliau a dinasyddiaeth. Yr wyf finnau, yn fy nhro, am annog y Cynulliad i roi hwb ariannol i’r prosiect gwerth chweil hwn fel y gall y cynllun ddechrau ar ei waith. Os bydd yn gweithio fel y dylai, gellir ei gyflwyno ledled Cymru.

Mae’r gweithiwr prosiect ymroddedig hwn sydd yn gweithio gydag ieuenctid digartref Sir y Fflint wedi lansio’r syniad hwn i gynorthwyo’r bobl ifanc sydd dan ei ofal. Y syniad yw darparu modiwlau i gynorthwyo pobl ddifreintiedig rhwng 16 a 25 oed i ddysgu nifer o’r sgiliau sydd eu hangen arnynt yng nghymdeithas gymhleth yr oes sydd ohoni, ac felly ganiatáu iddynt symud ymlaen tuag at annibyniaeth. Gobeithir y caiff y cwrs hwn ei achredu fel y gallant ennill tystysgrif, a fydd yn rhoi’r hyder iddynt i ddatblygu eu hunain ymhellach oherwydd eu bod wedi ennill cymhwyster o’r diwedd.

Y nod yw gwella hyfforddiant hanfodol ac arweiniad, i’w grymuso ar gyfer bywyd annibynnol a hybu eu hyder a’u hunan barch. Yn fyr, y syniad yw creu dinasyddion sydd yn barod ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain a chwalu rhai o’r rhwystrau sydd yn wynebu rhai o’r bobl ifanc hyn sydd yn ddifreintiedig iawn. Mae nifer o’r bobl ifanc hyn sydd yn yr hostel hon i’r digartref rhwng dwy stôl: gallant un ai gael hwb i fyny os gweithredwn yn awr, neu os na wnawn byddant yn llithro’n ôl hyd yn oed ymhellach. Mae dibenion y pecyn hwn yn ymarferol, yn bellgyrhaeddol ac yn gymeradwy. Y syniad yw y bydd yna 32 modiwl sgiliau craidd—nid wyf yn bwriadu eu darllen i gyd yn llawn. Ymhlith y pynciau mae trin arian, y Fargen Newydd, sgiliau lythrennedd: darllen ac ysgrifennu, sgiliau cyfweliad, paratoi CV; a chymdogion da; parchu cymdogion, unigrwydd, symud i’ch eiddo eich hun a hawliau a chyfrifoldebau tenantiaid.

Mae’r rhain i gyd yn amcanion ymarferol gwerth chweil sydd yn hollol ddieithr i nifer o bobl ifanc. Dylem wario arian yn awr i helpu rhai o’r bobl ifanc hyn sydd ar gyrion cymdeithas i ddod o hyd i’r llwybr yn ôl at fywyd defnyddiol a boddhaol. Gall y Cynulliad gynorthwyo yn hynny o beth. Gallwn wario ychydig yn awr i arbed llawer iawn o arian yn hwyrach ymlaen a chynorthwyo nifer o bobl ifanc i osgoi maglau ymddygiad anghymdeithasol, tramgwyddaeth, troseddu a chamddefnyddio cyffuriau.

Mae adroddiad Waterhouse fel y crybwyllasom i gyd, yn ein hatgoffa o’r hyn a all ddigwydd os esgeulusir plant. Os bydd dogfen byth yn ein hatgoffa o ffolineb agweddau laissez-faire tuag at ddatblygiad plant, y drychineb hon a gostiodd sawl miliwn o bunnoedd yw honno. Y bobl yn y system hosteli ar hyn o bryd yw’r math o bobl a daflwyd o’r neilltu o gartrefi digariad a diofal. Ni allwn fyth eto ymwrthod â’n cyfrifoldebau dros ofalu am ieuenctid difreintiedig sydd ar gyrion ein cymdeithas. Os byddwn yn gwneud hynny, arnom ni y bydd y bai yn disgyn ac mae cost atgyweirio’r difrod a chosbi ac adleoli troseddwyr, gyda chost ychwanegol hynny, yn rhywbeth na allwn ei fforddio.

Cynllunnir y cwrs hwn mewn modd arloesol a fydd yn rhoi sgiliau sylfaenol i bobl ifanc anfodlon sydd ar hyn o bryd mewn hostel sydd yn rhoi nodded a gofal iddynt. Mae’n debyg mai hwn fydd y cyfle olaf i sicrhau bod y bobl hyn yn gwneud rhywbeth cadarnhaol gyda’u bywydau ac nad ydynt yn suddo i oes o droseddu a thlodi parhaol.

Awgrymaf ar y Dydd Gŵyl Dewi Sant pwysig hwn fod y Cynulliad yn ymrwymo i wneud rhywbeth sylweddol i’n plant yn awr. Byddai’r pecyn hyfforddi sgiliau hwn yn ddechrau arbennig o ddefnyddiol.

Yr wyf yn diolch i Gwenda am gyflwyno’r ddadl bwysig hon. Hawliau ac anghenion plant yw’r pwysicaf oll o ran materion trawsbynciol. Nid oes yna bwyllgor na phortffolio yn y cabinet nad yw’n cyffwrdd â bywydau holl blant Cymru. Mae pob mater yn fater plant a phobl ifanc. Fel y dywedodd Elin, ni allwch eu rhoi mewn bocs—buasai gwneud hynny’n golygu disgyn i fagl ymddwyn yn nawddoglyd—rhywbeth y mae pobl ifanc wedi gorfod ei ddioddef gan wleidyddion am genedlaethau.

Fel y dywedodd David, dangoswyd hynny gan y plant a’r bobl ifanc a ddaeth i’r Cynulliad ac a lobïodd Aelodau’r Cynulliad yr wythnos diwethaf mewn digwyddiad a drefnwyd gan yr NSPCC. Yr oedd ganddynt i gyd rywbeth i’w ddweud ynghylch beth oedd yn achosi problemau iddynt a beth oedd yn eu hatal rhag cael eu trin gyda’r urddas a’r parch y mae’r cynnig hwn yn galw amdano.

Yr oedd rhai yn poeni am fwlio a cham-drin mwy difrifol. Yr oedd rhai yn poeni am gyflwr eu hysgolion a’r dewisiadau a oedd ar gael iddynt. Yr oedd eraill yn poeni am eu hamgylchedd—diffyg lleoedd i chwarae, a phoeni am eu rhagolygon swyddi yn y dyfodol ac i ble y byddai bywyd yn eu harwain. Yn bennaf oll, beth bynnag fo’u pryderon, yr oeddent i gyd yn poeni nad oedd eu teimladau yn cyfrif, nad oedd neb yn gwrando ar eu sylwadau, er cyn uched yr oeddent yn eu gweiddi—ac yr oedd rhai ohonynt yn gweiddi’n uchel—ac nad oeddent yn cael eu clywed.

Fel Cynulliad, rhaid inni weithio gyda’n cydweithwyr seneddol i gyd beth bynnag fo’r fforwm y maent yn eistedd arno a chyda phob corff statudol a phob corff o’r sector gwirfoddol yng Nghymru, i sicrhau ein bod yn gwneud gwahaniaeth i blant a phobl ifanc Cymru. Mae hynny’n dechrau, efallai, cyn iddynt ddod i’r byd hyd yn oed. Mae gan bob plentyn a pherson ifanc yng Nghymru’r hawl i gael ei eni i gartref teilwng a diogel ac i gael rhieni neu gynhalwyr sydd wedi eu harfogi i ddarparu ar eu cyfer, yn ariannol, yn faterol ac yn emosiynol. Wrth iddynt dyfu mae ganddynt hawl i addysg deilwng, hawl i addysg feithrin rad ac am ddim pan fônt yn dair a phedair oed a hawl i dderbyn addysg mewn dosbarth o faint a fydd yn caniatáu i’w anghenion unigol gael eu bodloni—mewn adeiladau nad ydynt yn debyg o ddisgyn i lawr ar eu pennau.

Yr wythnos diwethaf, bûm yn ymweld ag ysgol yn fy etholaeth yng nghymuned Coelbren ym mhen uchaf Cwm Tawe. Dyma ysgol fechan mewn cymuned ddifreintiedig a thlawd, ond er gwaethaf yr her sydd yn ei hwynebu cafodd adroddiadau gwych gan yr arolygwyr ar lefelau ei haddysg. Yr un bwlch yn ei darpariaeth addysg yw technoleg gwybodaeth. Mae gan yr ysgol un cyfrifiadur sydd yn gorfod cyflwyno pob gwers TG i’r holl blant ac fe’i defnyddir hefyd gan ysgrifenyddes a phrifathro’r ysgol ar gyfer dyletswyddau gweinyddol. Oherwydd diffyg £1,500 i gyfateb i arian a neilltuwyd gan y cynghorau addysg a hyfforddiant, mae’r plant hynny’n cael eu hamddifadu o’r sgiliau angenrheidiol a danlinellwyd heddiw yn y cwestiynau i’r Ysgrifennydd Addysg a Hyfforddiant Ôl-16. Oherwydd £1,500 mae cyfleoedd y plant hynny’n cael eu difetha. Mae hynny’n annerbyniol.

Mae gan bobl ifanc y cyfle i gael hyfforddiant a swyddi teilwng. Mae yna brosiect ardderchog yn ardal Penlan Abertawe lle magwyd fy rhieni. Gap yw ei enw. Mae’n cymryd plant, merched ifanc, o ysgol Mynyddbach sydd mewn perygl o gael eu hallgáu, allan o amgylchedd yr ysgol ac yn darparu hyfforddiant sgiliau bywyd. Mae ganddo enw da iawn o ran sicrhau cyfleoedd gwaith a gwell presenoldeb yn yr ysgol. Yr wyf yn cymeradwyo prosiectau o’r fath sydd, yr wyf yn siŵr, yn mynd ymlaen ledled Cymru, a dylid eu hefelychu a’u rhoi ar waith mewn ardaloedd lle nad oes yna rai ar hyn o bryd.

Yn y pen draw, fel cymdeithas, mae’n rhaid inni roi sylw i sut yr ydym yn gweld ac yn trin plant. Yr oedd rhai wedi eu syfrdanu ac wedi synnu bod y bobl ifanc a ddaeth yma yr wythnos diwethaf wedi gallu dangos eu safbwynt. Nid oeddwn i wedi fy syfrdanu na’m synnu. Fel cymdeithas, mae’n rhaid inni sylweddoli ein bod wedi coleddu’r agwedd honno tuag at bobl ifanc a phlant lawer yn rhy hir. Bydd comisiynydd plant gyda dannedd, a chyda phwerau statudol yn dangos bod y Cynulliad hwn yn mabwysiadu’r ethos sydd y tu cefn i’r cynnig hwn a’i fod yn sicrhau y diwallir hawliau ac anghenion plant yn y Gymru newydd.

Mae hyn yn swnio fel ystrydeb ond plant yw ein dyfodol. Mewn modd na welwyd mohono o’r blaen ac am resymau y dylem ni i gyd fod â chywilydd ohonynt, mae plant a phobl ifanc ar frig ein hagenda. Ni ddylem fyth glywed pobl yn dweud pethau fel yr hen ddihareb Saesneg ‘dylid gweld plant nid eu clywed’ neu ‘arbed y wialen fedw a difetha’r plentyn’. Mae’n codi gwallt fy mhen, fel yr wyf yn siŵr y mae’n ei wneud i chi i gyd. Dylai eu lleisiau gael eu clywed bob amser ac ni ddylid ddefnyddio gwialen fyth eto.

Mae eraill wedi sôn am gomisiynydd plant y prynhawn yma a byddwn yn trafod hyn ymhellach. Ni ddylai penodi comisiynydd ein hudo i feddwl ein bod yn ddiogel a rhoi sicrwydd camarweiniol inni. Unwaith y byddwn wedi penodi’r comisiynydd, ni allwn eistedd yn ôl, gan gredu y bydd pob plentyn yn ddiogel ac yn saff. Yn ddiau nid dyma fydd y sefyllfa. Mae’n ddyletswydd arnom i gyd mewn cymdeithas: y Cynulliad, San Steffan, awdurdodau lleol gan gynnwys athrawon, arweinwyr ieuenctid a gweithwyr cymdeithasol; rhieni neu berthnasau plant; ac yn enwedig y rheini sydd yn gweithio yn y sector gwirfoddol lle mae nifer o bobl ifanc fregus wedi eu lleoli, i wneud pob dim sydd o fewn ein gallu i ofalu amdanynt, i’w meithrin a’u hamddiffyn, ac yn bwysicaf oll i gredu ynddynt ac i gredu ein plant a’n pobl ifanc pan ddônt atom gyda’u problemau a’u hanawsterau.

Nid oeddwn wedi bwriadu siarad yn y ddadl hon ond fe’m hysgogwyd i wneud hynny oherwydd yr ymrwymiad trawsbleidiol i flaenoriaethu anghenion plant a phobl ifanc a sicrhau bod eu lleisiau i’w clywed yma yn y Cynulliad. Gyda golwg ar blant ifanc iawn, mae un ffordd ymarferol y gallem sicrhau bod eu lleisiau’n cael eu clywed yn yr adeilad hwn yn feunyddiol. Pan adeiladwn ein hadeilad newydd, dylem sicrhau bod yna gyfleuster gofal plant yno. Nid yn gymaint er lles yr Aelodau gan fod y rhan fwyaf ohonom eisiau cadw ein plant a’n teulu yn ein hetholaeth ac mae’r rhan fwyaf o’n plant yn rhy hen i fod ag angen y cyfleuster hwnnw. Fodd bynnag, dylai fod ar gael ar gyfer ein staff a’r gymuned ehangach. Hoffwn roi hynny yn ôl ar agenda’r Cynulliad heddiw gan ein bod wedi colli golwg ohono yn y trafodaethau ynghylch yr adeilad newydd. Rhaid i’r lleisiau hynny gael eu clywed. Yr ydym i gyd wrth ein bodd pan ddaw plant i ymweld â ni, fel a ddigwyddodd cyn y Cyfarfod Llawn heddiw. Byddai o fudd i ni i gyd eu cael yma bob dydd.

in Welsh I heard Elin Jones’s comments about the budget and priorities.

yn Saesneg Siaradodd David Melding am y safonau y mae angen eu bodloni, am y comisiynydd plant ac am fwlio. Hoffwn nodi’r ymdrechion sydd eisoes ar waith gan y sector gwirfoddol i atal bwlio. Byddai o fudd inni glywed rhagor am hyn. Mae’r mater o esgeuluso hefyd yn bwysig, David. Argymhelliad cyntaf adroddiad Waterhouse oedd y dylid cael comisiynydd plant i Gymru. Yr oeddem ni yn y Cynulliad wedi rhagweld hyn. Mae pob plaid wedi ymroi i greu comisiynydd a dechreuodd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ystyried swyddogaeth y swydd y llynedd. Yr ydym ar fin derbyn tystiolaeth ychwanegol yr wythnos nesaf ar swyddogaeth a dyletswyddau’r swydd hon. Mae Llywodraeth Lafur Cymru wedi ymroi i sefydlu swydd comisiynydd gyda sail statudol ac ar hyn o bryd mae’n trafod gyda Llywodraeth y DU i gyflawni hyn.

yn Saesneg Siaradodd Alison Halford am yr hostel a phwysigrwydd prosiectau sydd yn datblygu sgiliau sylfaenol a dinasyddiaeth, sydd yn bwysig. Rhaid inni gydnabod y gwaith yn y sector gwirfoddol. Siaradodd Kirsty am berygl edrych i lawr ar blant a phobl ifanc. Yr wyf yn cytuno â hi’n llwyr. Rhaid inni wrando arnynt a chydnabod yr angen i sicrhau bod hyfforddiant technoleg gwybodaeth ar gael i bawb a’r angen i fod yn bresennol yn yr ysgol yn gyson, fel y dywedodd Kirsty.

yn Saesneg Siaradodd Lorraine Barrett am yr angen i glywed a gwrando ar leisiau plant. Mae’n bwysig ein bod yn sicrhau bod clywed yn golygu gwrando. Rhaid inni werthfawrogi cyfraniad y sector gwirfoddol. Siaradodd Helen Mary Jones hefyd am glywed lleisiau plant ac ynghylch gofal plant. Cytunaf â hi fod angen datblygu gofal plant, nid yn y Cynulliad yn unig, ond mewn nifer o gyrff cyhoeddus eraill. Rhaid i ni newid agwedd i sicrhau y caiff hyn ei gyflawni.

in Welsh Thank you for every contribution to this important debate. I recognise the sincerity and the commitment towards the welfare of children and young people. I am sure that everyone agrees that the debate has been appropriate for the first St David’s Day in the Assembly’s history and the first of the new millennium. We praise our forefathers and mothers and take pride in current efforts. It is important that we respect and take pride in our children and young people in order to offer hope for the future of Wales.

yn Saesneg Mae bwlch o 1,400 o flynyddoedd rhwng bywyd Dewi Sant a Chynulliad Cenedlaethol Cymru ac eto maent yn llunio continwwm. Continwwm hanes Cymru yw hwnnw a ddechreuodd dros 2,000 o flynyddoedd yn ôl. Mae Dydd Gŵyl Dewi Sant yn fwy na dathliad. Hwn yw ein diwrnod cenedlaethol a’r diwrnod pan yr ydym ni, pobl Cymru, gartref ac ar draws y byd yn gallu dathlu ein gorffennol a’n presennol a chael hwb ar gyfer ein hymdrechion yn y dyfodol.

in Welsh As we consider making 1 March a public holiday, let us look back on the history of our country since the days of St David, so that we have a better awareness of the purpose of our celebrations.

in Welsh ‘Warriors went to Catraeth, their host was swift, Fresh mead was their feast and it was bitter. Three hundred fighting under command, And after the cry of jubilation there was silence. Though they went to churches to do penance, The certain meeting with death came to them.’

in Welsh Those words come from the poem ‘Y Gododdin’, written in the sixth century by Aneirin. The poem is the first and the oldest entry in The Oxford Book of Welsh Verse. There is a corresponding English poem by Chaucer in The Oxford Book of English Verse. That poem comes from the thirteenth century and is half the age of the first Welsh poem.

yn Saesneg Gwnaf y pwynt hwn bron i 1,500 o flynyddoedd ar ôl cyfnod Aneirin, nid yn unig i ganmol tras ddihafal ein traddodiad llenyddol, ond yn hytrach, i danlinellu hirhoedledd y diwylliant sydd yn neilltuol i’r gornel fach hon o’r byd, a hynny ar y diwrnod arbennig hwn.

yn Saesneg Mae cerdd Aneirin yn cofnodi cyflafan waedlyd y Cymry yng Nghatraeth yn sgîl goresgyniad y Sacsoniaid. Mae’r gerdd hefyd yn ein hatgoffa pa mor rhad oedd bywyd ar yr adeg honno. Fodd bynnag, gallwn ymfalchïo yn y ffaith y gwelodd y cyfnod barbaraidd hwn ffigyrau llenyddol Cymreig megis Aneirin a Thaliesin a seintiau Cristnogol megis Dewi. Mae hanes y Cymry dros gyfnod o 2,000 o flynyddoedd yn frith o gofnodion am gampau dewr a theilwng. Yn ystod y blynyddoedd cynharach yr oeddent yn tueddu i fod o natur filwrol, ond yn ystod y canrifoedd mwy diweddar gwleddoedd heddychlon oedd y rhan fwyaf ohonynt.

yn Saesneg Gallwn ymfalchïo yn y ffaith bod Rhodri Mawr wedi trechu’r Llychlynwyr yn ystod y nawfed ganrif gan olygu mai Cymru oedd yr unig genedl yng ngogledd Ewrop na oresgynnwyd mohoni gan y Llychlynwyr. Nid yw’n syndod felly bod pobl a fendithiwyd gyda’r enw Rhodri yn teimlo bod rhaid iddynt wynebu’r her i arwain sydd yn gysylltiedig â’r enw, hyd yn oed pan fo’r enw wedi ei Seisnigeiddio ymysg Torïaid annibynnol eu meddwl. Cafodd ŵyr Rhodri, Hywel Dda, y teitl ‘da’ sydd yn anrhydedd anghyffredin i frenin. Daeth ag arweinwyr holl gymunedau Cymru ynghyd i gyfundrefnu cyfreithiau’r wlad. Cytunwyd ar y set hon o gyfreithiau. Yr oedd llawer ohonynt flynyddoedd cyn eu hamser, megis rhyddfreinio merched gyda golwg ar hawliau perchnogaeth. Cafodd cyfreithiau Hywel Dda oes o dros 600 mlynedd cyn i gyfreithiau Lloegr eu disodli dan Ddeddfau Uno 1536 a 1542.

yn Saesneg Gŵyr plant ysgol Cymru i gyd mai 1066 oedd dyddiad y goncwest Normanaidd. Fodd bynnag, ychydig ohonynt sydd yn gwybod, er i’r goncwest gymryd llai na blwyddyn, i ymdrech y Normaniaid yng Nghymru barhau am 350 o flynyddoedd. Yr un oedd amcan cyntaf, neu amcan 1, y Cymry, yr adeg honno ag yw heddiw, sef osgoi bod yn wlad ddibynnol lle byddai buddiannau Cymru ar y cyrion drwy’r adeg. Dyma yw ein hanfod.

in Welsh Friends, these men were not only fighting for control of land. By the time of Owain Glyndŵr at the beginning of the fifteenth century, we were already a people with a Christian and literary tradition that spanned a thousand years. Glyndŵr made agreements with other European countries, and planned to establish an independent Welsh church and universities in the north and south of Wales. Bishop William Morgan’s translation of the Bible into Welsh in 1588 ensured that the language would survive in classical and common forms. He managed to reverse one of the main aims of the Acts of Union passed almost half a century earlier, which was to erradicate everything that was unique to Wales, especially the language.

yn Saesneg Fel y gwelwch Rosemary—

yn Saesneg Nid ydych yn gweld Rosemary, yr oedd bryd San Steffan ar unffurfiaeth hyd yn oed yn y dyddiau hynny. Byddent yn dweud, ac yn aml maent yn dal i ddweud, ‘Peidiwch â gadael inni fod yn wahanol; newidiwch chi, i fod fel fi’.

in Welsh Think about it, Tom.

yn Saesneg Drwy gydol yr unfed ganrif ar bymtheg a’r ail ganrif ar bymtheg, daeth mwy o fasnachu gyda’r byd newydd â chyfoeth newydd ac arferion newydd i fonedd Cymru. Yr oedd eu bryd ar rannu’r bywyd cymdeithasol a ffordd o fyw Llundain, ac yn raddol gadawsant yr iaith Gymraeg yn y broses. Fodd bynnag, arhosodd y mwyafrif helaeth o’r boblogaeth yn Gymraeg, hyd yn oed ym Mynwy.

in Welsh I will give way when I am ready. Sit down, please. I will come back to you. Give me a minute.

yn Saesneg Arweiniodd y newidiadau cymdeithasol ac ieithyddol hyn at lunio’r ffiniau ar gyfer cynghreiriau gwleidyddol a fyddai’n datblygu dros y blynyddoedd a ddilynodd.

Does the Member agree that the last Government did much for the Welsh language in Wales and in Monmouthshire?

in Welsh I would not distinguish between Wales and Monmouthshire. It is one country. Monmouthshire is only a corner of Gwent. I agree that the previous Government did a little more than was expected.

yn Saesneg Yn ystod y ddeunawfed ganrif, golygodd ysgolion cylchynol Madam Bevan a Griffith Jones mai Cymru oedd un o’r cenhedloedd mwyaf llythrennog yn y byd ar y pryd a magodd hynny dwf anghydffurfiaeth a meddylwyr radical megis Richard Price o Ben-y-bont ar Ogwr. Ysgrifennodd bamffled a roddodd sail resymegol i’r Americanwyr i gefnogi eu rhyfel am annibyniaeth. Pan enillwyd eu hannibyniaeth, anrhydeddodd Prifysgol Yale y ddau yr oeddent yn meddwl a gyfrannodd y mwyaf tuag at eu rhyddid: George Washington a Richard Price. Er mai poblogaeth fechan o Gymry a ymsefydlodd yn America yr adeg honno, yr oedd traean o lofnodwyr datganiad annibyniaeth America wedi eu geni yng Nghymru, neu o dras Gymreig.

yn Saesneg Yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg, treblodd poblogaeth Cymru wrth i’r galw am ein cyfoeth mwynol fynd drwy’r to. Yr oedd pwysau aruthrol ar y bobl gyffredin ac ar y diwylliant a’r iaith hynafol. Mae hanes y cyfnod yn frith o fudiadau radical megis Merched Rebecca, y Teirw Scotch, y Siartwyr, yr Iforiaid, yr undebau llafur a Chymru Fydd.

yn Saesneg Yn 1906, 10 mlynedd ar ôl i Gymru Fydd fethu ag ennill hunanlywodraeth, siaradodd Lloyd George, ei harweinydd, mewn cynulliad ar Ddydd Gŵyl Dewi Sant—

When St David preached in Llanddewibrefi 1,500 years ago, there was no electricity supply there. In the twenty-first century, there is a community in Llanddewibrefi that does not have an electricity supply. What, I wonder, would St David have thought of his dear Llanddewibrefi being neglected and deprived of one of the most elemental services in modern life?

in Welsh This is an important issue for the people of Llanddewibrefi. It is appalling in this day and age that no electricity supply exists in Llanddewibrefi. This reminds me of John Hywel, a friend of mine who lived in Llanfabon, Nelson in the 1950s. He tried to secure an electricity supply for the area but the Government in London did not want to know. Kruschev was coming to London on a visit. John wrote to the Government in London and said that, if it did not ensure that electricity was supplied to Nelson, he would write to Kruschev and invite him to Nelson to see how the workers of Wales lived. They got their electricity rather quickly. St David would have swiftly set about preparing a scheme to secure Objective 1 money in order to give the people of Llanddewibrefi an electricity supply. I will go back a step.

yn Saesneg Fel y dywedais, yn 1906, 10 mlynedd ar ôl methiant Cymru Fydd, siaradodd Lloyd George mewn cynulliad ar Ddydd Gŵyl Dewi Sant yng Ngwesty’r Parc yng Nghaerdydd. Mae ei araith yn cydio yn hanes a dyheadau llawer o bobl Cymru. Dywedodd

yn Saesneg ‘Sefydlwyd Caernarfon 2000 o flynyddoedd yn ôl yn un o gadarnleoedd pellaf Ymerodraeth enfawr—’

in Welsh No, not mid-speech. Not even an Irishman would interrupt Lloyd George.

yn Saesneg ‘Sefydlwyd Caernarfon ddwy fil o flynyddoedd yn ôl yn un o gadarnleoedd pellaf Ymerodraeth enfawr—yr Ymerodraeth fwyaf a welodd y byd erioed. Hon oedd Buluwayo yr Ymerodraeth Rufeinig, barbariaeth a chreulondeb ar eu gwaethaf, yn ddim ond gwersyll caerog. Mae’r adfeilion yno hyd heddiw, ac mae plant bach yn mynychu ysgol gerllaw. Maent yn dysgu iaith yn yr ysgol honno, iaith farw; iaith yr Ymerodraeth enfawr honno ydyw. Maent yn mynd allan ac yn chwarae ymysg yr adfeilion, ac maent yn siarad iaith, un fyw; iaith y rhai a orchfygwyd ac iaith yr anwar ydyw. Peidied yr un dyn â chasáu Cymru, ei hiaith na’i diwylliant. Goroesodd hon lawer o ystormydd; goroesodd hon sawl Ymerodraeth. Daw ei hamser. Pan fydd y llwyth olaf o lo yn cyrraedd Caerdydd, pan gloddir y diemwnt du olaf o dir Morgannwg, bydd dynion yna yn cloddio gemweithiau o ddiemyntau disglair pur o byllau diflino diwylliant a iaith Cymru.’

yn Saesneg Dair blynedd yn ddiweddarach, yn nannedd gwrthwynebiad cadarn, gan gynnwys Cymdeithas Feddygol Prydain—talwch sylw y meddygon Dai a Brian—llwyddodd Lloyd George gyda’r cyntaf o nifer o’i fesurau i wella ansawdd bywyd y bobl. Mae ei gynllun yswiriant gwladol gyda ni hyd heddiw, o’r braidd. Mae un o brif benseiri’r gwasanaeth iechyd—Aneurin Bevan—yn creu cyswllt sydd yn mynd â ni yn ôl i’r chweched ganrif a’r bardd yr enwyd ef ar ei ôl.

yn Saesneg O Gymru y daeth yr ysbrydoliaeth ar gyfer y gwasanaeth iechyd. Fe’i seiliwyd ar gynllun Cymdeithas Cymorth Meddygol Gweithwyr Tredegar. Mae hyn yn cysylltu’n taith yn daclus rhwng Aneirin—y bardd o’r chweched ganrif—ag Aneurin Bevan o’r ugeinfed ganrif. Yn ystod y 150 o flynyddoedd diwethaf, gwelodd Cymru newidiadau demograffaidd a diwylliannol anferth, ond ‘ry’n ni yma o hyd’, ac mae Brian Gibbons yn dal i sefyll—

What do you want, Brian?

Yr oedd eich cyfraniad yn ddifyr iawn. Fel un sydd â’i wreiddiau’n mynd yn ôl cyn belled â 1169—

Nid ydych yn edrych mor hen â hynny.

Yr wyf yn gwybod. Fel un sydd â’i wreiddiau’n mynd yn ôl cyn belled â 1169, pan oresgynnwyd Iwerddon gyntaf o Benfro—mae ein teulu wedi olrhain ein rhagflaeniaid yn ôl i’r goresgyniad hwnnw—yr wyf yn pryderu braidd ynghylch yr agwedd yr ydych yn ei chymryd. Mae elfen neu arlliw o burdeb hiliol ynddi. [AELODAU O’R CYNULLIAD: ‘O.’] Gadewch imi orffen. Yn ystod eich cyfraniad ni wnaethoch chi, ar unrhyw adeg, gydnabod yr amrywiaeth o bobl sydd wedi dod i fyw yng Nghymru.

Rhowch gyfle imi Brian.

Iawn, ond yr oeddwn eisiau gwneud y pwynt hwn. Hyd yn oed cyn belled yn ôl â chyfnod Dewi Sant, ni welwyd unrhywiaeth sengl yng Nghymru. Yr oedd Rhufeiniaid a phobl a oedd wedi meddiannu Sir Benfro, Ynys Môn ac yn y blaen. Felly, gobeithiaf y byddwch yn cydnabod yr unrhywiaeth yn ogystal â’r agwedd o burdeb hiliol yr ydych i’w weld yn ei hyrwyddo.

I am sad, Brian—

I will respond to Brian first. I am sad that you, as someone who comes from a nation of people who celebrate St Patrick’s Day in all parts of the world, can say something like that. I have not referred to anybody’s race. I am talking about the survival of this small nation and the number of people who have contributed to its fame and the fact that we are here today celebrating St David’s Day.

I am disappointed that you have not referred to Maelgwn Gwynedd. I understood that Maelgwn Gwynedd had routed the Irish from north Wales, but obviously they are coming back into the south, so I apologise for reminding you about that.

in Welsh You may realise that I have not mentioned Ifor Bach either. I was trying to be fair and quick—I am recounting a short history, not a very long one.

yn Saesneg Ry’n ni yma o hyd. Nodai canlyniad ymyl y dibyn y refferendwm yn oriau mân 19 Medi 1997 naid cwantwm ymlaen i’r genedl Gymreig. Mae ein presenoldeb yma heddiw nid yn unig yn ganlyniad i’r digwyddiad hwnnw ond mae, fel yr honnodd Ron Davies, yn rhan o broses. Mae’r broses honno, gellid dadlau, yn rhagddyddio Dewi Sant ac Aneirin a bydd yn sicr yn parhau i ddatblygu.

yn Saesneg Wrth inni o’r diwedd ddal ein pennau’n uchel a hawlio ein lle yn y byd, gadewch inni edrych dramor a sylwi sut mae gwledydd eraill yn dathlu eu gŵyl genedlaethol. Nid oes angen inni edrych ymhellach na Diwrnod y Bastille yn Ffrainc neu 4 Gorffennaf yn yr Unol Daleithiau. Pa reswm sydd dros beidio â rhoi’r un statws i’n diwrnod cenedlaethol?

yn Saesneg Mae angen inni godi ein proffil fel cenedl. Bu ein hunaniaeth yn gyfrinach yn rhy hir. Rhaid hyrwyddo’r argraff a wnawn yn Ewrop a thrwy’r byd bob cyfle a gawn. Byddai gŵyl genedlaethol ar Ddydd Gŵyl Dewi yn gyfle, drwy ddigwyddiadau cenedlaethol a chymunedol, i roi amlygrwydd inni ar lwyfan y byd. Unwaith y rhoddwn ni gydnabyddiaeth o’r fath i’n nawddsant, bydd yn annog alltudion ym mhob cwr o’r byd i ymdrechu fwy fyth i ddathlu eu gwreiddiau.

yn Saesneg Mae llwyddiant y Gwyddelod gyda Dydd Gŵyl Sant Padrig yna i’w efelychu. Gall Cynulliad Cenedlaethol Cymru fod yn gyfrwng i fynegi a ffurfio ein dyheadau cenedlaethol, a rhaid iddo wneud hynny. Gadewch inni roi taw ar yr ymateb a glywir yn rhy aml o lawer dramor, ‘Cymru—ble mae’r fan honno?’

yn Saesneg Carwn orffen drwy ailadrodd neges olaf Dewi Sant:

in Welsh ‘Brothers and sisters, rejoice and keep your faith and your belief, and do the little things.’

yn Saesneg Sylwch ar y geiriau ‘byddwch lawen’, sydd yn golygu dathlu, mwynhau a, phwy a ŵyr, cael diwrnod o wyliau efallai? Pwy ydym ni i anwybyddu dymuniadau’r gŵr mawr?

Yr wyf yn ei chael hi’n anodd iawn ceisio dilyn y siwrnai hynod yna drwy hanes Cymru. Yr wyf hefyd yn siomedig nad yw Alun Cairns yma. Mae’n bwysig dangos bod yna, o fewn y grŵp Llafur, gefnogaeth enfawr i’r syniad y dylai Dydd Gŵyl Dewi fod yn ŵyl boblogaidd. Nid ydym yn siŵr ynglŷn â logisteg gwireddu hynny, ond yr ydym yn eiddgar. Felly, pan awgrymodd rhai Aelodau Llafur y dylwn i siarad, teimlwn y byddai’n gyfle unigryw—ar ôl yr hyn y bûm drwyddo yng nghyfarfod y Pwyllgor y bore yma—i geisio ennill ychydig o boblogrwydd imi fy hun a phlesio pawb. Tybiwn y byddai Alun Cairns, yn enwedig, yn falch fy mod o blaid gŵyl i fancwyr, ond nid yw yma. Gobeithiaf, felly, y caiff hyn ei gofnodi ac y byddwch yn mynd â’r neges iddo.

A ydych am ddweud rhywbeth cefnogol, Nick?

Mae’n gefnogol. Byddai Alun Cairns yn dymuno bod yma, ond mae wedi gorfod mynd â’i wraig i’r ysbyty—nid yw’n ddim byd difrifol.

Gwn pam fod ei wraig druan yn mynd i’r ysbyty: y rheswm yw iddynt fynd i ffwrdd ar drip sgïo. Yr ydych yn ei weithio mor galed, fel eich cynrychiolydd ar yr holl Bwyllgorau, fel y bu’n rhaid i’r creadur fynd i sgïo i geisio ymlacio. Cafodd ei wraig druan ddamwain ofnadwy ac yn awr mae’n rhaid iddo fynd â hi i’r ysbyty. Mae bywyd yn galed yn y grŵp Torïaidd. Dychwelaf at y grŵp Torïaidd mewn munud.

Na, ond mae’n fodel rôl gwych. Yn ôl fy nodiadau i, yr oedd Dewi Sant yn olygus ac yn eithriadol o gryf, er ei fod yn byw ar ddeiet o fara, llysiau a dŵr. Mae ein Dewi arall—sef David Davies—hefyd yn rhywun â hanes arbennig.

Ni wn a wnaeth Owen John Thomas gyfeirio at un o’n harwyr mawr Cymreig, Hywel Dda, a oedd ar flaen y gad yn datblygu deddfau da i Gymru. Erbyn hyn yr ydym yn ailsefydlu’r deddfau hynny. Mae David Davies yn or, or, or, or, or, or, or-ŵyr i Hywel Dda, ac mae’n fraint inni gael eistedd mewn sefydliad gwleidyddol gyda disgynnydd Hywel Dda.

Mae Dewi Sant yn fodel rôl i lawer ohonom. Tra’n pregethu yn yr awyr agored, sylweddolodd Dewi nad oedd ei lais i’w glywed uwchlaw’r dorf felly rhoddodd liain ar y ddaear, a gododd o dan ei draed, a daeth colomen wen, symbol yr ysbryd glân, i orffwys ar ei ysgwydd. Tybed, Lywydd, a fyddech chi’n gweld hwn fel cyfle rhagorol i godi uwchlaw’r gweddill ohonom a rhoi gorchmynion inni. Yr oedd gan Ddewi Sant neges i Rhodri Morgan. Dywedir bod Dewi Sant wedi codi’r meirw, wedi troi dŵr yn win ac ef sydd yn cael y clod am greu pwerau iachaol dyfroedd Caerfaddon. Efallai mai canfod ffyrdd o droi’r holl ddŵr yng Nghymru a’i chyffiniau yn win a’i allforio i gynyddu ein cynnyrch mewnwladol crynswth yn y fan a’r lle fyddai’r ateb i broblem arian cyfatebol Amcan 1.

Gallwn ddathlu llawer o Gymry mawr. Mae’n briodol inni gael diwrnod i ddathlu ein hanes a’n diwylliant, yr hyn yr ydym wedi’i gyflawni a’n hunaniaeth. Heddiw, ar draws y byd, drwy ymdrechion Bwrdd Croeso Cymru ac Awdurdod Datblygu Cymru, mae digwyddiadau a gweithgareddau’n cael eu cynnal. Ceir gwybodaeth am Gymru fel man y byddai pobl am ymweld ag ef, am bobl sydd yn gyfeillgar a chroesawgar, am bobl sydd â sgiliau gwirioneddol a mwy o gyfle i fuddsoddi. Yn ogystal, bydd neges yn mynd allan i Gymry talentog a galluog fod ar eu Cynulliad eu hangen a’n bod am ddod â phobl sydd ag ysbryd mentro yn ôl i Gymru.

Yr wyf yn falch ein bod yn ceisio canfod ffyrdd o wneud Dydd Gŵyl Dewi yn ŵyl gyhoeddus fel y gallwn ddathlu’r gorffennol, amrywiaeth Cymru a chyfraniad y Cymry ledled y byd mewn cynifer o feysydd gwahanol mewn cynifer o wledydd. Mae gennyf ffantasi am ddiwrnod pan fyddwn yn cau’r banciau fel y bydd Alun Cairns yn hapus ac y bydd yma gyda ni, diwrnod o ddathlu yma a diwrnod o hiraeth mawr i Gymry ym mhob cwr o’r byd fel y gallant feddwl amdanom. Gobeithiaf y byddwn yn canfod ffordd o wireddu’r nod hwnnw.

Gyfeillion, Gymry a chydwladwyr. Heddiw yr ydym yn anrhydeddu Dewi Sant, o Frynsiencyn i Risca, o Hwlffordd i Fodelwyddan, yr ydym yn dathlu bod yn Gymry. Mae’n fraint cael gwahoddiad i gyfrannu at y ddadl hon. Mae’n fraint, nid yn unig i fod yn y Cynulliad, ond i drafod gŵyl ein nawddsant. Dechreuodd y diwrnod gyda bore braf. Daeth y gwarchodwyr Cymreig â chennin pedr i swyddfa pob Aelod. Cafwyd diod amser cinio gyda’r Prif Ysgrifennydd. Os oes gwin ar ôl, bydd ein dathliadau’n parhau heno gyda’r Llywydd.

Dydd Gŵyl Dewi yw ein cyfle i ystyried ein traddodiadau, ein dyheadau a’n llwyddiannau. Mae Dydd Gŵyl Dewi yn gyfle i bobl Cymru fwynhau ein hanes ac ymfalchïo yn ein treftadaeth. Mae gennym un o’r diwylliannau cyfoethocaf, ac efallai y diwylliant cyfoethocaf, yn y byd. Fodd bynnag, yr ydym wedi ein tristáu gan benderfyniad CADW: Henebion Cymru i ganslo mynediad rhad ac am ddim i’w safleoedd ar Ddydd Gŵyl Dewi.

Hoffwn gywiro’r hyn sydd mi gredaf yn adroddiad gwallus arall yn anffodus yn The Western Mail. Nid yw CADW wedi canslo mynediad rhad ac am ddim. Nid yw wedi cynnig mynediad rhad ac am ddim ar Ddydd Gŵyl Dewi am y pum mlynedd ddiwethaf. Cyfeiriodd adroddiad gwallus arall yn The Western Mail at benderfyniadau i beidio â chaniatáu tripiau ysgol rhad ac am ddim. Mae CADW yn cynnig tripiau ysgol rhad ac am ddim 365 diwrnod y flwyddyn—366 diwrnod eleni.

Gwn am y tripiau ysgol. Heddiw, yr ydym yn dal ein pennau’n uchel ac yn gwahodd pawb i ymuno â ni ar ein diwrnod cenedlaethol o ddathlu. Yr ydym oll yn ymfalchïo yn ein Cymreictod ac am i bawb ddathlu gyda ni. I weddill y byd, mae Dydd Gŵyl Dewi yn gyfle i ddarganfod neu ailddarganfod rhyfeddodau Cymru. Yr ydym yn bobl gryf, gyfeillgar gyda gorffennol balch a dyfodol llachar. Ni all Dydd Gŵyl Dewi ond codi ein proffil ledled y byd. Ceir dathlu tu hwnt i’r glannau heno wrth i gymunedau ar draws y byd ymuno â ni ar y diwrnod arbennig hwn. I alltudion, cyfeillion alltudion a’r rhai sydd yn hoff o Gymru, mae hwn yn gyfle i gael hwyl mewn achos da. Oherwydd dathliadau cynhwysol fel hyn, caiff ein teithwyr groeso pa le bynnag yr ânt ac mae ein hymwelwyr yn ffyddiog y cânt groeso cynnes a haeddiannol yng Nghymru. Drwy Ddewi Sant, mae’r byd yn ein hadnabod yn well.

Cafwyd cynnig am i Ddydd Gŵyl Dewi ddod yn ŵyl gyhoeddus newydd. Ar amodau y byddem yn cefnogi’r cynnig hwn. Nid ydym yn erbyn i bobl Cymru fod yn rhydd i ddathlu’r achlysur llawen hwn. Fodd bynnag, yr ydym yn poeni y bydd gŵyl gyhoeddus arall yn rhoi straen ychwanegol ar y gymuned fusnes, yn enwedig fusnesau bach a chanolig eu maint. Gofynnwn am ystyried cyflwyno’r ŵyl banc fodern, ddeinamig a phoblogaidd hon yn lle gŵyl gyhoeddus arall sydd yn ennyn llai o ddathlu, Calan Mai efallai.

Caf y fraint o fyw ar Ynys Môn. Mae ei chyngor yn dathlu Dydd Gŵyl Dewi drwy roi diwrnod o wyliau i’w holl weithwyr. Mae’r grŵp Ceidwadol Cymreig yn cefnogi cyfle i hyrwyddo Cymru egnïol a hyderus ac i anrhydeddu Dydd Gŵyl Dewi gyda gŵyl genedlaethol.

It is a pleasure to speak in this debate on such an important day. It is also a pleasure to have the opportunity to support Plaid Cymru’s motion and, most of all, the campaign to recognise 1 March as a national public holiday. The Liberal Democrat Members support this motion because our policies call for this.

It is a pity that the Conservatives want St David’s Day to take the place of another bank holiday. Evidence shows that the countries that have the most bank holidays are the wealthiest countries. It does not impair a country’s industry.

There has been a light spirit during this debate, but this is one of the Assembly’s most important discussions—the principle of recognising the day of our patron saint as an important day for us as a country. People look to us to lead the campaign to secure that recognition. There is a feeling outside the Assembly that this is an opportunity for us to do something.

The motion asks us to recognise that St David’s Day is an opportunity for us to promote a confident and energetic Wales. In the past, perhaps we, as Welsh people—especially Welsh speakers—have suffered from a lack of confidence. However, Wales is a much more confident country than it was.

We should take pride in the fact that we have had the Assembly. The element of self-government that came with it is leading towards an increase in our self-respect, but although we have had the Assembly, we complain about it. However, perhaps that is a sign of pride. That is typical of Welsh people; if we complain about something we are quite happy.

There is a feeling in Great Britain that Wales is more confident than it was. We have heard about ‘cool’ Cymru as a result of the famous people of the pop world, film, the media and our rugby team on a good day. We must talk about that today.

This is not only obvious on the national public stage; it is obvious in every town and village. People are more aware and proud of their Welshness. Yesterday, I had the honour of being in the Chamber listening to the young people of Ysgol y Moelwyn, Blaenau Ffestiniog. They had travelled here to bring their campaign before us—to get recognition for St David’s Day as a national holiday. Year 10 pupils of Ysgol y Moelwyn have taken the challenge of this campaign on their shoulders. The campaign was started in 1995 by pupils of that school studying history in year 10 at that time.

The contribution of Blaenau Ffestiniog’s young people to the debate that we continue today was valuable. Every speaker was an excellent example of how young people are eager to contribute to national decisions. The standard of their arguments was high. They, like other people outside the Assembly, look to us to to take the challenge from their shoulders and lead the campaign.

If the Assembly decides to support this motion, we must ensure that we do something with the decision and call on Westminster to accept the voice of the Assembly and the people of Wales.

Ychwanegaf fy llais at y rheini sydd wedi galw am i Ddydd Gŵyl Dewi fod yn ŵyl banc, am lawer o’r rhesymau a grybwyllwyd. Cafwyd cynnydd yn hunaniaeth ddiwylliannol Cymru ers y refferendwm. Daeth awr y syniad hwn. Byddai’n arwydd cadarnhaol ac adeiladol o’r twf mewn ymwybyddiaeth ddiwylliannol.

Nid wyf yn cytuno y byddai yna effaith economaidd pe bai Dydd Gŵyl Dewi yn dod yn ŵyl banc ychwanegol. Mae Iwerddon, er enghraifft, wedi creu llawer o fanteision economaidd drwy wau strategaeth twristiaeth o amgylch gŵyl banc Sant Padrig mewn modd mor greadigol. Mae hynny wedi dod ag arian mawr i economi Iwerddon. Yr wyf yn siŵr y gallai Cymru a Bwrdd Croeso Cymru weithredu mewn modd tebyg. Byddai Dydd Gŵyl Dewi, fel gŵyl banc ychwanegol, yn dod â llawer o fudd economaidd i Gymru.

Gallem hefyd ddefnyddio’r syniad hwn yn effeithiol yng Nghanolfan Ewropeaidd Cymru ym Mrwsel ac yn rhyngwladol i helpu i roi Cymru ar y map. Fel y dywedodd Owen John, mae pobl dramor yn tueddu i ofyn ble mae Cymru neu gymryd yn ganiataol mai un o siroedd Lloegr yw. Mae hynny’n gwylltio llawer ohonom pan fyddwn dramor. Mae unrhyw beth sydd yn ychwanegu at ddelwedd a phroffil rhyngwladol Cymru o fudd i oresgyn diffyg gwybodaeth fel hyn. Mae gan hynny hefyd fuddiannau economaidd i Gymru. Mae gennym lawer i’w ennill a dylem sefydlu ymgyrch yn y modd mwyaf effeithiol posibl i annog Llywodraeth San Steffan i gael gŵyl banc ychwanegol ar Ddydd Gŵyl Dewi. Gallwn wneud llawer i’r perwyl hwnnw drwy Paul Murphy, fel Ysgrifennydd Gwladol Cymru, a chyfryngau eraill. Dylem wneud hynny.

Yn olaf, byddai llawer ohonom yn y mudiad Llafur yng Nghymru a thu hwnt yn anfodlon iawn i ŵyl banc Calan Mai gael ei diddymu yng Nghymru. Yn groes i’r hyn a dybia Peter efallai, mae llawer ohonom yn ei dathlu’n frwdfrydig. Fe’i dynodir â nifer o ddigwyddiadau ar draws y wlad a cheir llawer o ddathlu o fewn y mudiad Llafur yng Nghymru, Prydain ac yn rhyngwladol. Byddwn i a llawer o bobl eraill yn anfodlon iawn colli gŵyl banc Calan Mai yng Nghymru.

A yw John yn cytuno, gan mai Prydain sydd â’r nifer isaf o wyliau cyhoeddus yn Ewrop o hyd, mai prin fod angen inni sôn am gael gwared ag un er mwyn ychwanegu un?

Cytunaf. Gwnaethpwyd y pwynt hwnnw yn dda.

Yr wyf fi’n bryderus, fel un a fu’n gyflogwr ers tro byd. I fusnesau bach, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig sydd dan bwysau mawr, byddai gŵyl arall gyda thâl yn achosi problemau.

Yr wyf yn ei chael hi’n anodd credu fod unrhyw fusnes mewn cyflwr mor enbyd fel y byddai un diwrnod o wyliau gyda thâl i’w weithwyr yn bygwth ei barhad.

Yn y ddadl Dydd Gŵyl Dewi hon yn y senedd Gymreig gyntaf am 600 mlynedd, mae’n briodol ein bod yn trafod sut y mae Cymru am ddathlu. Cawsom ddadl fywiog. Nid oes llawer o bwyntiau y mae angen eu codi yn yr araith gau hon ond cyfeiriaf at bethau yr oeddwn yn mynd i’w dweud beth bynnag. Mae heddiw yn ddiwrnod i rai ddathlu bywyd dyn a oedd, yn ôl haneswyr a chrewyr mythau, yn uchel ei barch a chyda chariad mawr tuag ato ac a oedd, yng ngolwg yr eglwys Gristnogol gynnar, yn sant. I lawer o bobl eraill, mae’n ddiwrnod i ddathlu bod yn Gymry neu fyw yng Nghymru, beth bynnag fo’n lliw, credo neu darddiad. Dyma yn sicr hanfod y cynnig hwn—ein pleser ein bod yn byw mewn gwlad mor hardd a gwâr a’n bod yn ddigon ffodus i allu datrys ein problemau yn wleidyddol a thrwy drafodaeth. Mae’n ddiwrnod o barch i’n hyder newydd i fynd i’r afael â’r problemau sydd yn bodoli yng Nghymru. Gŵyr pawb ohonom fod digon o broblemau o hyd.

Fodd bynnag, daeth i’r amlwg yn ystod y ddadl y gallai rhai pobl wrthwynebu’r syniad o ŵyl banc. Felly, mae’n rhaid sefydlu achos o blaid cael gŵyl banc ychwanegol yn hytrach na’i gyfnewid â diwrnod gŵyl arall. Mae’r DU yn cael bargen ddigon sâl o ran nifer y gwyliau banc. O ddydd Calan tan y Pasg, dros rai o fisoedd gwaethaf y flwyddyn, nid oes unrhyw wyliau banc. Erbyn inni gyrraedd 1 Mawrth gan weld y dydd yn dechrau ymestyn ac arwyddion y gwanwyn yn ymddangos, mae’r rhan fwyaf o bobl yn fwy na pharod i gael diwrnod ychwanegol o wyliau.

Pan oeddwn yn arweinydd Cyngor Bwrdeistref Taf Elái, cyflwynwyd diwrnod o wyliau i’r cyngor, er i rai cynghorwyr crintachlyd gwyno am gostau’r diwrnod hwnnw o wyliau. Yr hyn na châi ei gymryd i ystyriaeth ganddynt oedd yr hwrdd ychwanegol o weithgarwch a’r cymhelliant i weithio’n galetach ar ôl dychwelyd i’r gwaith y diwrnod wedyn. Wedi’r cwbl, sylweddolai hyd yn oed ddyngarwyr oes Fictoria fod gwyliau achlysurol yn rhoi hwb i gynhyrchiant ac elw. Gŵyr pawb ohonom fod rhai pobl o blaid hynny’n arw.

Efallai ei bod yn ymddangos yn rhyfedd i rai ein bod, ar ein diwrnod cenedlaethol, am ddathlu bywyd dyn a fu fyw fileniwm a hanner yn ôl ac y trosglwyddwyd ei enwogrwydd i lawr inni fel sant Cristnogol. Wedi’r cwbl, gwladwriaeth secwlar yw Cymru.

Ychydig iawn a wyddom am Ddewi Sant, a myth yw llawer ohono. Dywedir wrthym nad yfai ddim ond dŵr ffynnon ac mai berwr y dŵr a fwytâi yn bennaf. Ni chredaf y byddai fawr o groeso iddo fel ysgrifennydd amaeth yng Nghymru, a go brin y byddai’r parti Dydd Gŵyl Dewi nodweddiadol yn llawer o beth ar y deiet hwn ychwaith.

Fodd bynnag, gymaint oedd yr argraff a wnaeth ar bobl nes iddo gael ei gofio o genhedlaeth i genhedlaeth. Mawrygai’r gerdd Armes Prydein, a ysgrifennwyd yn 930, ef fel nawddsant cenedlaethol. Dyna’r darn cyntaf o lenyddiaeth i wneud hynny. Fodd bynnag, nid af ar ôl yr hanes. Cawsom hwnnw’n drylwyr gan Owen John Thomas, ac yr wyf yn siŵr y bydd pawb ohonoch yn ei gofio. Dros y canrifoedd, newidiodd Cymru a’i phobl dro ar ôl tro. Fel gwlad fach gyda chymydog llawer mwy grymus a ffin hir agored, dim ond drwy ymaddasu deallus y llwyddom i oroesi. Wrth inni feddwl am y newidiadau hynny a sylweddoli y bu yna gannoedd mwy a allai fod wedi gweld colli Dewi Sant mewn hanes, mae’n wyrth i’r llinyn cyson hwn a dilyniant y stori barhau.

Yn fwy diweddar, mae’r ffaith i Gymru oroesi ymosodiad blynyddoedd Thatcher yn wyrth ynddi’i hun efallai. Efallai y gallem ddathlu hynny’n flynyddol, er nad wyf yn awgrymu gŵyl banc arall.

Mae elfen o hunanaberth yn yr hyn a ddywedasom am roi’r gorau i Galan Mai. Fe rannaf gyfrinach â chi. Mae Ceidwadwyr yn dathlu Calan Mai fel dydd Thatcher, oherwydd daeth yr arweinyddes odidog honno i rym ym Mai 1979.

Beth am Fai godidog 1997?

Mae Calan Mai hefyd yn ddiwrnod beltane. Uwchlaw popeth, mae’n ddiwrnod inni arfer dathlu ein ffordd o fyw. Pa un a ydych yn siarad Cymraeg fel mamiaith, yn rhywun fel fi sydd wedi treulio’r rhan fwyaf o’i hoes yng Nghymru ond ddim yn siarad Cymraeg neu’n rhywun na fu yng Nghymru gyhyd â hynny, mae’r rhan fwyaf o bobl am gymryd rhan mewn gweithgareddau Dydd Gŵyl Dewi. Mae’n ddiwrnod sydd yn eiddo i bawb ohonom, beth bynnag ein lliw, ein credo neu’n tarddiad, mae’n ddiwrnod i uno gyda’n gilydd a bod yn rhan o gymuned. Dyna’r math o beth yr ydym yn ei ddathlu yng Nghymru—ymdeimlad o degwch a bod yn rhan o gymuned.

Mae’n bwysig ein bod yn cadw Calan Mai fel diwrnod rhyngwladol. Mae Dydd Gŵyl Dewi Sant yn gymar i Galan Mai. Ânt gyda’i gilydd fel pâr. Ar yr un llaw, sut medrwn ni fod yn bobl ryngwladol onid ydym ni’n rhan o genedl? Ar y llaw arall, gall diwrnod cenedlaethol droi’n fewnblyg onid ydym yn ei dafoli’n fwriadol gydag ymdeimlad o fod yn rhan o rywbeth ehangach ac yn rhan o ddynoliaeth fyd-eang. Dyna hanfod bod yn Gymry. Cefnogaf y ddau ddiwrnod yma felly fel gwyliau banc. Yr ydym yn dweud heddiw fod gennym yr hunan hyder a’r agosrwydd i ddathlu mewn cytgord a heddwch.

The Welsh Conservative Group.

yn Saesneg Mae’r swyddfa bost leol mewn trefi a phentrefi yn cynrychioli gwasanaeth cymdeithasol a masnachol i bawb yn y gymuned ond yn arbennig i’r henoed, yr anabl a’r rheini ar incwm isel. I rai menywod, budd-dâl plentyn yw’r unig incwm y maent yn sicr o’i dderbyn. Mae’n hanfodol bwysig iddynt hwy a’r rheini sydd yn dibynnu arnynt. Os telir ef i gyfrif banc ar y cyd, gallai gael ei wario gan y cymar ar bethau eraill yn hytrach nag er budd y plentyn. Nid oes gan 15 y cant o’r rhai sydd yn hawlio budd-dâl gyfrif banc. Mae miliwn o bobl sydd yn hawlio budd-dâl yn rhy hen neu fregus i ddefnyddio system rhif adnabod personol. Mae 30 y cant o bensiynwyr heb gyfrif banc, eto mae’r Llywodraeth Lafur yn San Steffan, Llywodraeth Blair, wedi methu cymryd i ystyriaeth yr effaith dra niweidiol a gaiff ei chynigion ar gyfer system trosglwyddo credyd awtomatig ar y bobl hyn.

yn Saesneg Mae postfeistri a phostfeistresi wedi buddsoddi yn eu swyddfeydd post. Mae llawer wedi buddsoddi cynilion oes ac yn dibynnu ar swyddfa’r post i greu incwm ar gyfer eu hymddeoliad. Mewn llawer o achosion, mae teuluoedd cyfan yn ennill eu bywoliaeth o is-swyddfa bost. Caiff hyn oll ei beryglu. Daw swm enfawr o incwm is-swyddfeydd post o daliadau budd-dâl. Mewn rhai achosion yng Nghymru, daw cymaint â 70 y cant o’r taliadau hyn. Yn fwyaf difrifol, efallai, mae cynifer â 30,000 o swyddi mewn perygl yn y wlad. Caiff swyddfeydd post yng Nghymru eu gorfodi i gau. Caeodd 29 y llynedd yng Nghymru. Mae gennyf restr ohonynt yma, a gyflenwyd gan y Llyfrgell. Mae’n duedd sydd yn cyflymu, yn enwedig yng nghefn gwlad Cymru. Maent ym mhob rhan o Gymru, yr ardaloedd trefol yn ogystal â gwledig—y Trallwng, Tredegar, Crai ger Aberhonddu, Penfro, y Fenni, Dinbych, Llanybydder, Talyllychau, Cas-gwent, Wrecsam a Chaerdydd. Fel y gwelwch, mae’n rhestr hir.

in Welsh Post offices are an integral part of community life in Wales. The Labour Party in Westminster is placing their survival under threat.

yn Saesneg Mae’r Llywodraeth yn sôn bod pobl am symud tuag at system o drosglwyddo credyd yn awtomataidd. Mae’r Pwyllgor Masnach a Diwydiant yn San Steffan wedi chwalu’r myth hwn. Dywedasant hwy fod y darlun a gyflwynwyd o lif o ymgeiswyr newydd yn dewis TCA wedi ei orliwio. Nid yw’r rhan fwyaf o bensiynwyr yn dewis TCA. Mae llai nag un o bob 10 sydd yn derbyn cymhorthdal incwm yn dewis TCA. Mae llai nag un o bob tri newydd sydd yn dod i dderbyn budd-dâl yn dewis TCA. Am amryw o resymau, mae’r rhan fwyaf o’r rhai newydd sydd yn dod i dderbyn budd-dâl yn dal i ddewis arian parod yn eu llaw o swyddfa bost. Rhaid parchu’r dewis hwn mewn gweithred yn ogystal ag ar bapur. Dyna eiriau’r Pwyllgor Masnach a Diwydiant yn San Steffan sydd â chynrychiolaeth o bob plaid arno.

yn Saesneg Rheswm ariannol sydd wrth wraidd y newidiadau arfaethedig hyn. Nid oes unrhyw amheuaeth o hynny. Mae’r Llywodraeth yn gobeithio arbed £400 miliwn y flwyddyn i’r trethdalwr neu, yn fwy tebygol, i’r Trysorlys. Ni chaiff ei ddychwelyd i’r trethdalwr.

yn Saesneg Yr oedd cynnig blaenorol y Llywodraeth Geidwadol ddiwethaf o blaid taliadau budd-dâl awtomatig yn dal wedi’u seilio ar dalu mewn arian parod o swyddfa’r post, gan ddefnyddio cerdyn talu budd-dâl i gael gwared ar dwyll. Cadwai elfennau hanfodol talu drwy arian parod. Yr oedd hynny’n diogelu’r swyddfa bost ac incwm y bobl sydd yn ei chynnal. Yr oedd yn gwarchod y rhai sydd yn derbyn budd-daliadau a’r gymuned. Yn fwyaf pwysig, yr oedd yn amddiffyn y rhwydwaith is-swyddfeydd post a’i barhad. Byddai’n anfon neges rymus o’r Cynulliad heddiw pe baem nid yn unig yn cymeradwyo’r cynnig hwn yn unfrydol, gan ddangos bod y rhwydwaith is-swyddfeydd post yn werth ymladd drosto, ond hefyd yn gorfodi’r Llywodraeth Lafur yn San Steffan i feddwl eto ar y mater holl bwysig hwn a gwrth-droi ei pholisi TCA trychinebus. Byddai hynny er lles y rhai sydd yn derbyn budd-daliadau, y rheini sydd yn cynnal is-swyddfeydd post a’r gymuned gyfan, gan ddynodi Dydd Gŵyl Dewi cyntaf y Cynulliad drwy hynny.

Mae unrhyw drafodaeth ar ddyfodol swyddfa’r post ac unrhyw beth sydd yn bygwth ei dyfodol yn sicr o gynhyrfu teimladau cryf, fel y gŵyr Nick. Fel Aelodau eraill o’r Cynulliad, sylweddolaf fod swyddfa’r post yn llawer mwy na gwasanaeth sydd yn gwneud dim ond dosbarthu’r post. Mae’n sefydliad holl bwysig mewn llawer cymuned yng Nghymru. Mae hynny’n arbennig o wir mewn ardaloedd gwledig ac, yn fy achos i, mewn ardaloedd trefol difreintiedig, lle mae is-swyddfeydd post yn grymuso’r economi lleol ac yn ffocws i fywyd cymunedol. O ganlyniad, mae pawb ohonom am sicrhau yn arbennig fod y rhwydwaith swyddfeydd post yn parhau’n hyfyw ac mewn bodolaeth.

Gwyddom fod y gwasanaeth post yn fater wedi’i gadw. Whitehall a San Steffan sydd yn dal yn gyfrifol am bolisi yn ymwneud â swyddfa’r post. Yn ogystal, Cownteri Swyddfa’r Post Cyfyngedig, sef corfforaeth gyhoeddus, sydd yn ymgymryd â gweithgarwch beunyddiol gwasanaethau cownter y swyddfeydd post. Mae llawer o bryder ar draws Cymru o bob sector ac ar bob lefel, gan gynnwys Aelodau’r Cynulliad, ond yn fwyaf pwysig efallai ymhlith y cyhoedd, ynghylch cynlluniau’r Asiantaeth Budd-daliadau i dalu budd-daliadau yn uniongyrchol i gyfrif banc. Sylweddolaf fod llawer o bobl yn credu y bydd y cynigion TCA yn arwain at gau is-swyddfeydd post, yn enwedig mewn ardaloedd lle mae’r gwasanaethau a ddarperir gan swyddfa bost leol yn hanfodol.

Y prif gymhelliad wrth wraidd y newid i TCA yw’r angen i wneud Llywodraeth mor effeithiol â phosibl. Disgwylir y bydd talu budd-daliadau drwy’r system hon yn creu arbedion enfawr y gellid eu defnyddio i gynnal rhaglenni hanfodol eraill. Ni all unrhyw un yma ddadlau’n wahanol. Mae disgwyl hefyd i TCA ostwng lefel yr achosion o dwyll a dwyn sydd yn gysylltiedig weithiau â llyfrau talu.

Cefais sicrwydd na fydd symud i TCA yn golygu bod y rheini nad oes ganddynt gyfrifon banc, neu nad ydynt am gael cyfrif, yn cael eu gorfodi i’w hagor. Yn y lle cyntaf, bydd y dulliau presennol o dalu budd-daliadau yn parhau nes y bydd y rhaglen yn dechrau yn 2003. Wedi hynny, bydd pob un sydd yn derbyn budd-dâl ac sydd am wneud hynny yn dal i allu cael eu budd-daliadau mewn arian parod o swyddfeydd post.

Yn ogystal, er mwyn cynyddu’r defnydd a wna cwsmeriaid o swyddfeydd post, cyhoeddodd y Prif Weinidog gynllun fis Chwefror sydd yn golygu bod swyddfa’r post yn trafod gyda’r banciau er mwyn gosod 3000 o beiriannau arian parod awtomatig mewn swyddfeydd post. Mae mawr angen y cyfleuster hwnnw yma yn y Cynulliad.

Ffocws arall i’r gymuned fyddai rhoi masnachfraint i swyddfeydd post i redeg y Loteri Genedlaethol. Efallai y byddai rhai’n dweud bod hynny’n syniad gwamal. Fodd bynnag, mae pawb ohonom yn adnabod pobl sydd yn mynd i’r swyddfa bost am ryw reswm ac a allai brynu eu tocyn Loteri yno. Profodd ymchwil fod llawer o swyddfeydd post a oedd â chyfleuster loteri yn methu cyrraedd y targedau a osodwyd gan Camelot a’u bod wedi colli’r peiriannau felly. Mae’r fasnachfraint yn cael ei thrafod o’r newydd erbyn hyn, felly gellid ymchwilio i hyn.

Er bod rhwydwaith y swyddfeydd post, gan gynnwys cyflwyno TCA, yn fater wedi’i gadw, mae gan y Cynulliad ddiddordeb dilys ynddo a rôl yn cynrychioli buddiannau pobl Cymru. Dylem gydnabod bod yn rhaid i swyddfa’r post foderneiddio a chadw ar y blaen i’r tueddiadau mewn technoleg ac anghenion cwsmeriaid er mwyn parhau i fod yn hyfyw. Gydag 1 y cant o’r swyddfeydd post yn cau bob blwyddyn, nid yw’r status quo yn opsiwn, Lywydd. Dyletswydd y Cynulliad yw sicrhau, wrth i’r broses foderneiddio fynd rhagddi, fod pryderon dilys am ddyfodol rhwydwaith y swyddfeydd post, sydd wedi ymwreiddio’n ddwfn yng Nghymru, yn cael eu clywed.

Fel mae ein Prif Chwip wedi datgan eisoes, nid yw’r Blaid Lafur yn teimlo bod cyflwyno’r cynnig hwn yn gydnaws ag ysbryd dadl Dydd Gŵyl Dewi. Ar sail hynny, bydd y grŵp Llafur yn ymatal.

yn Saesneg Yn gyntaf, mae gennyf gyfaddefiad. Mae ein technoleg gwybodaeth newydd ddileu fy araith. Bûm yn brysur yn ceisio rhoi’r cyfan yn ôl at ei gilydd, felly bydd yn ddiddorol.

in Welsh On St David’s Day, I want to talk about this important point: save our post offices.

yn Saesneg Yr wyf wedi siarad ar y mater hwn droeon ac mae’n bleser mawr gennyf gyfrannu at y ddadl hon. Mae’n drueni bod yn rhaid inni ddilyn gwleidyddiaeth plaid ar y mater hwn, gan ei fod yn fater pwysig i’n cymunedau. Rhaid inni feddwl am ein cymunedau. Siaradodd fy nghyd-aelod, AS newydd etholedig Ceredigion, Simon Thomas, yn ei araith gyntaf am effeithiau system trosglwyddo credyd awtomatig. Yr oedd yn poeni am y mater ac mae wedi cyflwyno’i achos. Rhagwelir y bydd 44 o’r 75 swyddfa bost yng Ngheredigion yn cau. Mae hynny’n golygu effaith enfawr ar y gymuned.

yn Saesneg Nid yw 18 mlynedd neu fwy o bolisïau economaidd y farchnad rydd wedi gwneud fawr dros wasanaethau yn ein cymunedau gwledig—mae siopau, meddygfeydd, bysiau, tafarndai, deintyddion a banciau wedi mynd. Mae’n anffodus nad yw’r polisïau hyn wedi newid yn sylweddol. Yn fy etholaeth i, mae 31 o swyddfeydd post, y gellir eu disgrifio fel rhai lled-drefol. Nid ydynt yn wledig, ar wahân i un neu ddwy, nac ychwaith yn drefol. Swyddfeydd post nodweddiadol ydynt wedi’u lleoli, er enghraifft, ar stadau tai lle maent yn gwasanaethu’r bobl leol. Mae rhai wedi’u lleoli mewn siopau, fel y gall pobl gasglu eu budd-daliadau wrth fynd i’r siopau hynny a gwario eu harian ynddynt, gan helpu’r economi. Daw tua 40 y cant o drosiant y swyddfeydd post hyn o dalu a dosbarthu lwfansau, budd-daliadau a phensiynau.

Nid yn unig y bydd y cynigion hyn yn achosi caledi i drigolion mewn cymunedau yng nghefn gwlad a’r cymoedd; maent yn achosi caledi gwirioneddol yn awr i berchenogion is-swyddfeydd post. Ni all y perchenogion hyn werthu eu busnesau os ydynt am ymddeol. Mae rhyw gleddyf Damocles yn hongian drostynt, o ran beth fydd yn digwydd ymhen tair blynedd. Ni wyddant beth fydd yn digwydd, felly ni allant werthu eu busnesau. Nid oes ewyllys da yn eu busnesau.

Mae hynny yn bwynt diddorol, a wnaethpwyd hefyd gan Ffederasiwn Cenedlaethol y Postfeistri—y bûm mewn cysylltiad ag ef. Drwy newid o daliadau wythnosol i daliad misol, caiff y trafodion eu cwtogi o chwarter. Telir is-swyddfeydd post ar sail nifer y trafodion y maent yn ymgymryd â hwy ar ran Asiantaethau Budd-daliadau, felly mae’r effaith ar ein cymunedau yn cynyddu.

Holaf fy hun ai cwestiwn gwledig neu led-drefol yw hwn. Na, nid dyna ydyw. Rhoddaf ychydig o wybodaeth ichi. Mae Ffederasiwn Cenedlaethol y Postfeistri wedi cynnal arolygon, gan weithio ar y 40 y cant hwn o gyfraniad i’r trosiant. Yng Ngogledd Caerdydd, byddai nifer y swyddfeydd post yn gostwng o 22 i 11, yn Ne Caerdydd a Phenarth byddai’n gostwng o 21 i 15 ac yng Ngorllewin Caerdydd o 20 i 12. Felly, ym mhle mae’r gwasanaethau i’r bobl sydd yn byw yn ein cymunedau lleol?

Mae cangen Ffederasiwn Cenedlaethol y Postfeistri yng Ngwent wedi cynnal ymgyrch ‘Achubwch Ein Swyddfeydd Post’. Mae gennyf tua 32,000 o lofnodion pobl sydd yn cefnogi’r ymgyrch. Mae’r bobl hyn yn defnyddio’r swyddfeydd post i gasglu eu budd-daliadau. Mae’r ymgyrch hon wedi ymledu i Went ehangach, i Feirionnydd, i gymuned Bronllais a Cheredigion. Derbyniaf bost o bob mathau o lefydd. Mae hyd yn oed Mynwy, David, wedi anfon rhai miloedd o lofnodion ataf. Tybiwn y byddai gennych ddiddordeb. Bydd Ffederasiwn Cenedlaethol y Postfeistri yn cynnal rali fawr yn San Steffan y mis nesaf.

Gadewch inni ddod yn ôl at TCA. Seiniaf nodyn o rybudd i rieni, yn enwedig mamau. Pan gyrhaeddant ddiwedd eu llyfr budd-dâl plentyn neu lwfans plentyn byddant yn derbyn dwy ffurflen; mae un ar gyfer eu manylion banc a’r llall yn gyfarwyddyd. Os llenwant y ddwy ffurflen, caiff eu budd-daliadau eu talu’n uniongyrchol i’w cyfrif banc. Nid oes rhaid iddynt wneud dim. Telir eu budd-daliadau yn fisol yn hytrach nag wythnosol. Dywedwyd wrth bobl na allant newid pethau unwaith y bydd hyn wedi’i wneud. Nid yw hyn yn wir. Drwy wneud cais i Newcastle, gellir newid y sefyllfa. Dylai pawb nodi hyn er mwyn trosglwyddo’r wybodaeth ymlaen.

Os yw swydd y post feistr mewn perygl, beth am y bobl sydd yn gweithio yn y swyddfa bost? Mewn swyddfa bost led-drefol arferol ar ystad dai ceir postfeistr neu bostfeistres, gweithiwr amser-llawn a gweithiwr rhan-amser. O fewn mis neu ddau i gyflwyno TCA, bydd y gweithiwr rhan-amser wedi mynd. O fewn yr un cyfnod o amser bron, bydd y gweithiwr amser-llawn yn gweithio’n rhan-amser. O fewn chwe mis, bydd y postfeistr wedi cau’r busnes.

Mae cynllun y Gorwel yn dod ymlaen. Cynllun cyfrifiadurol yw hwn i helpu postfeistri i weithio’n gyflymach a gallu rheoli twyll. Bydd hyn yn neilltuol o fuddiol oherwydd bydd yn galluogi postfeistri i ddefnyddio mwy o gyfleusterau. Nid yw pob swyddfa bost yn gallu prosesu ffurflenni treth car. Rheolir hyn gan yr Asiantaeth Trwyddedu Gyrwyr a Cherbydau. Ni all pob sefydliad ddarparu tocynnau, trwyddedau, stampiau ac ati. Hoffwn weld swyddfeydd post yn defnyddio cyfrifiaduron i ddatblygu ei wasanaethau ymhellach. Mae hyd yn oed awdurdodau masnachfraint y rheilffyrdd yn credu y gallent ddefnyddio system y Gorwel i werthu tocynnau mewn systemau trafnidiaeth integredig. Pam na ellir cofrestru genedigaethau, marwolaethau a phriodasau mewn swyddfeydd post? Gallai’r swyddfa bost wedyn fod yn fan galw cyntaf ar ran swyddfa’r Llywodraeth.

Mi wnaf ddirwyn i ben. Yr oeddwn am ddangos ichi bost Dydd Gŵyl Dewi a dderbyniais. Dywedai, ‘arbedwch ein swyddfeydd post’. Mae deiseb yn cael ei dosbarthu. Os nad oes deiseb yn eich swyddfa bost chi, ewch i nôl un a llofnodwch hi. Mae yna ddatganiad barn y mae’n rhaid ichi ei lofnodi. Cysylltwch â’ch cydweithwyr yn San Steffan a’u cael hwy i ddwyn pwysau. Os na wnawn ni hyn, byddwn yn colli’r cyfleusterau yn ein cymunedau.

Tua 12 mis yn ôl rhoddais deyrnged yn angladd Mrs Nancy Rogers. Is-bostfeistres, wedi ymddeol, swyddfa bost a siop Castell Caereinion oedd hi. Yr oeddwn wedi’i hadnabod gydol fy oes. Yn fy nheyrnged, dywedais mai’r cof cyntaf oedd gennyf am Mrs Rogers oedd y diwrnod cyntaf imi fynychu ysgol gynradd Castell Caereinion. Cofiaf hi’n sefyll tu ôl i’r cownter yn y siop—ddwywaith fy maint i—yn fy nwrdio am rywbeth, efallai, am beidio â glanhau fy esgidiau neu beidio â sythu fy nhei. Cofiaf hi yn ysgwyd ei bys arnaf fel y byddai Miss Jean Brodie’n gwneud. Y cof olaf sydd gennyf am Mrs Rogers oedd ei gweld yn dal i sefyll tu ôl i’r cownter yna yn fenyw oedrannus, tua hanner fy maint i, yn fy nwrdio am rywbeth arall, am fod yn gas i Mr Mick Bates mae’n bur debyg—

Yr ydych wedi cosi fy chwilfrydedd. Wnaeth hi bleidleisio ichi erioed?

Yr oedd gennyf lawer gormod o barch i Mrs Rogers i fod wedi gofyn iddi.

Mab Mrs Rogers, Michael, sydd yn rhedeg swyddfa bost a siop Castell Caereinion heddiw. Dywedaf y stori hon i ddangos fel y mae swyddfeydd post a siopau yn rhan annatod o gymuned Castell Caereinion. Bydd y rheini ohonoch sydd yn byw mewn cymunedau bach gwledig—yn enwedig os ydych wedi byw ynddynt am flynyddoedd lawer—yn gwybod yn union beth a olygaf wrth ddweud bod swyddfa bost a siop y pentref wrth galon cymuned Castell Caereinion. Maent yr un mor allweddol â’r eglwys neu’r ysgol. Ni ellir dychmygu’r swyddfa bost yn cau, ond gallai hynny ddigwydd pe sefydlir talu budd-daliadau a phensiynau yn uniongyrchol i gyfrifon banc fel y drefn arferol.

Rai wythnosau’n ôl, treuliais y diwrnod yn teithio ar fws post gwledig yng ngogledd Ceredigion. Yn ogystal â gwerthfawrogi’r wlad hyfryd sydd yn gwneud y rhan odidog honno o Gymru mor ddeniadol, dysgais fod hyd at 70 y cant o fusnes is-swyddfeydd post a siopau gwledig mewn pentrefi fel Ponterwyd a Chwmystwyth yn dibynnu ar ddosbarthu taliadau budd-dâl a phensiwn. Ni fyddai’r is-swyddfeydd post a’r siopau hyn yn parhau heb y busnes hwnnw.

Nid wyf am wneud pwynt gwleidyddol pleidiol ar hyn. Yr wyf am ddweud wrth y Llywodraeth yn y Cynulliad ar Ddydd Gŵyl Dewi Sant—ein diwrnod cenedlaethol, i ystyried yn hir a gofalus cyn caniatáu i unrhyw gynigion fynd yn eu blaenau a chyn iddi gefnogi unrhyw gynigion a fydd yn niweidio hyfywedd ein is-swyddfeydd post gwledig, gan ddwyn calon ac enaid ein cymunedau gwledig.

Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn croesawu’r cyfle i siarad yn y ddadl hon. Fel y gwyddoch, efallai, cyflwynasom welliant llwyddiannus i’r cynnig yn rhaglen ddeddfau’r Llywodraeth yn amlinellu ein gwrthwynebiad i’r newidiadau hyn. Yr ydym hefyd wedi mynd ar drywydd y mater hwn yn ystod un o’n diwrnodau dadl yn Nhŷ’r Cyffredin.

Mae’r bygythiad hwn i swyddfeydd post yn hen broblem sydd yn amlygu ei hun ar newydd wedd. Er enghraifft, dros y blynyddoedd diwethaf mae tua 240 o swyddfeydd post wedi cau ledled y DU bob blwyddyn. Bydd unrhyw fesurau pellach yn tanseilio swyddfeydd post gan achosi i fwy gau ynghynt. Dylem gefnogi is-swyddfeydd post a pheidio â’u cicio yn eu dannedd, sef yr hyn a wna TCA. Bydd y newid gorfodol i TCA yn digwydd rhwng 2003 a 2005. Rhaid inni beidio ag oedi cyn rhoi sylw i’r mater hwn. Bydd TCA yn arwain at ostyngiad yn incwm swyddfeydd post: bydd unrhyw swyddfa bost lle daw mwy na 40 y cant o’r busnes o fudd-daliadau mewn perygl. Caiff swyddfeydd post eu didoli yn sgîl hyn yn enwedig mewn ardaloedd tlawd yng nghanol dinasoedd ac yng nghefn gwlad am fod pobl yn y cymunedau hynny yn fwy dibynnol ar fudd-daliadau. Maent yn ddibynnol hefyd ar swyddfeydd post fel gwasanaeth cymunedol. I bobl hŷn mewn llawer o ardaloedd gwledig a threfol, y daith i’r swyddfa bost bob wythnos yw’r unig dro y maent yn mynd allan yn aml. Mae’n rhan holl bwysig o’r gymuned oherwydd os nad yw person mewn oed yn dod i mewn, bydd y post feistr neu feistres yn ymweld â hwy i wneud yn siŵr eu bod yn iawn. A wnaiff y rheolwyr banc hynny? Go brin, gan fod fy un i bellach ar ben draw rhif adnabod personol.

Yn fy etholaeth i yng Nghanol Caerdydd, ceir 15 o swyddfeydd post, llawer llai nag yn y rhan fwyaf o etholaethau eraill. Mae nifer mewn perygl gan fod dros 40 y cant o’u busnes yn dod o fudd-daliadau. Amcangyfrifir y bydd hanner y swyddfeydd post yng nghanolbarth Cymru yn cau o ganlyniad i’r mesurau hyn, dros 30 ohonynt yn Sir Drefaldwyn yn unig. Y bobl dlotaf mewn cymdeithas fydd dan anfantais yn sgîl y newidiadau hyn—yr 20 y cant o bobl sydd yn defnyddio swyddfeydd post am nad oes ganddynt gyfrifon banc.

Beth am bobl y gwrthodir cyfrifon banc iddynt? Dywedir wrthym fod hyd yn oed gyfrif banc sylfaenol yn costio £35 i’w agor. Beth am y bobl fwyaf bregus mewn cymdeithas na allant ymdopi â dulliau gwerthu caled y banciau—yr wybodaeth a’r hysbysebu di-baid drwy’r blwch llythyrau? Mae bancio yn rhad ac am ddim os ydych yn gyfoethog ac yn gallu cadw llawer o arian yn eich cyfrif. Nid yw pensiynwyr a’r rhai ar fudd-daliadau yn debygol o fod ag arian yn eu cyfrifon. Dim ond y bore yma, darllenais am gynigion gan lawer o’r banciau i gyflwyno taliadau am ddefnyddio eu peiriannau arian parod.

Mae hwn yn gynnig blêr a dylem barhau i’w wrthwynebu. Mae rhwydwaith y swyddfeydd post yn bwysig iawn, nid yn unig i’r unigolion mwyaf bregus mewn cymdeithas ond i economi cymdeithas. Mae swyddfeydd post wrth galon cymunedau mewn ardaloedd gwledig a threfol. Felly, rhaid inni barhau i ymladd y cynnig hwn yn yr wybodaeth ein bod yng nghwmni da Age Concern a’r Townswomen’s Guild.

Mae eironi dybryd yn y ffaith ein bod ni, ar y diwrnod y mae’r papurau newydd yn datgan bod llawer o fanciau’r stryd fawr yn ystyried cynyddu eu helw enfawr drwy godi ar gwsmeriaid sydd yn defnyddio banciau gwahanol i dynnu arian allan, yn trafod cynlluniau a allai fod yn ergyd drom i swyddfeydd post ac yn atgyfnerthu’r banciau hynny ymhellach. Tynnodd fy nghyd-aelod, Nick Bourne, sylw at y syniad trychinebus o TCA a’i ganlyniadau i swyddfeydd post gwledig. Byddai’n achosi i swyddfeydd gau ar hyd a lled y wlad. Atgoffodd Glyn Davies ni fod yna bobl yn eistedd y tu ôl i gownter pob swyddfa bost, sydd yn gweithio’n galed ac yn chwarae rôl hanfodol mewn cymunedau gwledig. Byddent yn gweld gostyngiad dramatig yn eu hincwm ac yng ngwerth eu busnesau.

Byddai cau swyddfeydd post yn cael effaith ehangach ar y gymuned gyfan. Ar hyn o bryd, ar ôl i bensiynwyr casglu eu harian maent yn ei wario mewn siopau pentref lleol. Mae’r siopau hyn yn dibynnu’n drwm ar yr incwm hwnnw. Os tynnwch chi’r arian o’r swyddfa bost byddwch yn ei dynnu o’r siopau hefyd. Y canlyniad fyddai swyddfeydd post yn cau ym mhobman. Byddai’n rhaid i’r henoed deithio wedyn.

Mae’n ddiddorol imi ein bod yn treulio llawer o amser yn siarad am dechnoleg, symudiadau tuag at sgiliau cyfrifiadur a pha mor bwysig yw technoleg i’n dyfodol economaidd. Mae trefniadau cyfrifiadurol awtomatig mewn swyddfeydd post yn rhan o ddatblygiad technoleg yn hytrach na rhywbeth inni ei ofni. Teimlaf fod—

Deallaf eich pwynt ond tua thair munud sydd gennyf ar ôl.

Gobeithio y bydd yn gwella gwasanaethau ac yn dod â bancio i ardaloedd gwledig.

Byddwn yn dadlau’n gryf nad yw cau swyddfeydd post, sef canlyniad TCA, yn gwella gwasanaethau i bobl leol. Un canlyniad fyddai’r orfodaeth ar yr henoed i deithio ymhell. Mae’r weinyddiaeth hon yn cyflwyno polisi trafnidiaeth integredig. Fodd bynnag, pa werth sydd yna i drafnidiaeth integredig os ydych yn anfon pobl ar siwrneiau hir i gasglu’r pensiynau y maent wedi treulio’u hoes yn gweithio amdanynt? Byddai TCA yn costio 9,000 o swyddi mewn ardaloedd gwledig—

Mi wnaf ildio os oes gennych bwynt byr i’w wneud fel ymyriad byrfyfyr, ond os ydych yn mynd i ddarllen araith ar goedd—

Cefais wybod heddiw fod swydd is-bostfeistr yn dod yn wag yn Swyddfa Bost Gellifor yn fy etholaeth i. Gan eich bod wastad yn fy etholaeth i a byth yma yn ôl a honnir, a fyddai gennych ddiddordeb mewn swydd a allai wella eich Cymraeg mewn adeilad nad oes arno faner Ewropeaidd? [Chwerthin.]

A gaf i awgrymu eich bod chi’n dod o hyd i swydd y medrwch ei gwneud, lle gallwch wneud rhywbeth adeiladol.

Mae’n ddrwg gennyf, Lywydd, ond nid mater chwerthin mo hwn i mi, nac un i wneud pwyntiau coeglyd amdano. Mae’n fater o bwys mawr, i’r fath raddau nes imi drefnu fy amser fel a gallwn fynd am daith o amgylch swyddfeydd post ledled fy etholaeth. Mae’n fy rhyfeddu i fod yr un Aelod ag a wnaeth bwynt ynglŷn â phrydlondeb yn gynharach i’w gweld ddim ond 10 munud yn ôl yn lolian yn y lle cymdeithasu, yn drachtio coffi. Yr Aelod dan sylw yw Cadeirydd y Pwyllgor Datblygu Economaidd. [AELODAU’R CYNULLIAD: ‘O.’] Wel, fe’i gwelais â’m llygaid fy hun.

Nid wyf yn ildio.

Nid wyf yn gwarafun i David orffen, cyhyd â’i fod yn cadw at y pwynt.

Byddaf yn cadw at y pwynt. Yr wyf yn siŵr y bydd y rheini sydd yn cadw swyddfeydd post yn siomedig nad oedd rhywun a fu’n westai iddynt yn un o gemau rygbi Cwpan y Byd yn gallu trafferthu eistedd drwy’r ddadl hon.

Drwy godi’r mater hwn heddiw, gobeithiaf ein bod wedi tynnu sylw at yr hyn y bydd TCA yn ei wneud i swyddfeydd post. Mae’n ddrwg gennyf fod y grŵp Llafur yn mynd i eistedd ar y ffens a chuddio tu ôl i fwlch yn y rheolau a ysgrifennwyd ganddynt hwy drwy beidio â thrafferthu pleidleisio ar y cynnig hwn. Anogaf hwy i newid eu meddyliau, i gefnogi’r cynnig hwn, i gefnogi swyddfeydd post pentref ac i bleidleisio yn erbyn TCA, a fydd yn arwain at gau swyddfeydd ledled Cymru.

yn Saesneg Gobeithio na fydd hyn yn ddadleuol. Nid mater o fod yn groes yw hyn, ond yn yr achos hwn, mae’r cynnig yn un dadleuol oherwydd ni ddylem osgoi’r pynciau sydd yn bynciau o bwys neu sydd yn berthnasol y tu hwnt i ffiniau Cymru.

yn Saesneg Mae mudiad Jiwbilî 2000 yn tueddu i ennyn teimladau cynnes elusengar yn y rhan fwyaf ohonom, ond mewn gwirionedd, mae’n bwnc dadleuol, oherwydd nid mater o elusen yw gostwng dyledion. Yn ei hanfod, mae’n ymwneud â chyfiawnder. Mae’n ymwneud â hawliau dynol ac, yn anad dim ag urddas pobl. A dweud y gwir yn blaen, mae dyled yn lladd.

yn Saesneg Gwn eich bod i gyd yn gyfarwydd â’r ffeithiau. Mae rhai mor gyfarwydd â’r ffeithiau fel eu bod wedi teimlo awydd i wagio’u pocedi ar y ffordd i mewn. Nid yw Sue Essex yma, ond yr wyf yn ddiolchgar iddi am gyfrannu £20 i ddod drwy ddrws Siambr y Cynulliad y prynhawn yma. Yn anffodus, dywedodd Jane Davidson, a oedd yn union y tu ôl iddi, ‘mae hi wedi talu drosof i hefyd’. Efallai y dylem ei dal hi ar y ffordd allan.

yn Saesneg Mae Tanzania’n gorfod gwario llawer mwy ar ad-dalu dyledion nag ar iechyd ac addysg gyda’i gilydd. Mae Cymorth Cristnogol yn amcangyfrif bod angen dileu o leiaf £100 biliwn o ddyledion er mwyn rhoi unrhyw fath o gyfle i dlodion y byd yn yr unfed ganrif ar hugain. Ni ddylem ni, yn y gorllewin, arwain y ffordd a dileu dyledion pobl dlotaf y ddaear hon oherwydd ein bod yn garedig, yn hael neu’n foesol gywir. Dylem arwain y ffordd oherwydd mai dyna’r unig ymateb cyfiawn i’r anghyfiawnderau dybryd yr ydym ni, fel cymdeithas fyd-eang, wedi caniatáu iddynt barhau yn ddilyffethair. Yr ydym ni, yn y DU, wedi elwa arnynt ers rhy hir o lawer.

yn Saesneg Pam y mae cyllid Amcan 1 mor bwysig inni yn y Cynulliad? Am ein bod yn credu mai mater o ailddosbarthu’n gyfiawn ydyw. Mae’r bobl dlotaf yng ngwledydd Prydain yn haeddu cael help i ddymchwel y rhwystrau sydd yn eu hatal rhag rhannu’r un tir gwastad â gweddill y DU. Fodd bynnag, er bod lles gorllewin Cymru a’r Cymoedd yn agos iawn at ein calonnau, boed inni beidio ag anghofio mai ni yw biliwnyddion y byd.

yn Saesneg Yng Nghymru, gwariwn dros £2 biliwn y flwyddyn ar ofal iechyd, tua £700 y pen. Yn Uganda, mae’r llywodraeth yn gwario £2 y pen y flwyddyn ar iechyd. Ar yr un pryd, mae’n gwario bron £12 y pen ar ad-dalu dyledion i’r gorllewin. Felly, mae’r hyn a roddwn ar y naill law i leddfu ein cyd-gydwybod yn cael ei ddwyn yn ôl ar y llall i bluo’n cyfrifon banc.

yn Saesneg Rhaid inni ofyn inni’n hunain y cwestiynau sydd yn brifo. Ble mae’r pleidleisiau o ddiffyg hyder yn y llywodraethau sydd yn gwrthod llofnodi cynllun dyled y G7? Ble mae’r pwysau gwleidyddol i fynd gam ymhellach? Croesawn lawer y mae Gordon Brown wedi’i wneud, ond nid oes gan neb ohonom yn y wlad hon reswm dros fod yn hunanfodlon. Ar y Dydd Gŵyl Dewi hwn, efallai ei bod hi’n briodol nodi’r geiriau a dadogwyd ar Ddewi Sant ym Muchedd Dewi yn yr unfed ganrif ar ddeg:

in Welsh ‘Keep your faith and do the little things that you heard and saw from me.’

yn Saesneg Yn ein bywyd beunyddiol, ac yn ein gwaith yn y Cynulliad hwn, mae pob un ohonom yn ymdrechu i wneud y ‘pethau bychain’ gan obeithio y bydd y rheini’n newid y byd o’n cwmpas am byth. Mae’r cynnig hwn yn rhoi cyfle i’r Cynulliad wneud safiad ar un o’r ‘pethau mawr’, sydd yn effeithio ar filiynau o bobl nad ydynt erioed wedi clywed am Gymru, am Ddewi Sant, na, beiddiaf ddweud, neb ohonom ninnau. Gobeithio y gwnewch chi gefnogi’r cynnig hwn.

I will follow Mike’s lead and be as brief as I can. It is important that as many people as possible have the opportunity to contribute to this important discussion. I think that we all agree that this is a matter of a kind of international Objective 1. It is a matter of redistributing the world’s wealth and ensuring that people who live in true poverty have a chance. However, it is a special kind of Objective 1. When we talk about Objective 1 for the west and the former industrial valleys of the south, we are talking about increasing the gross domestic product per capita of those regions and about offering an opportunity of more jobs. When we talk about the international, worldwide Objective 1, we are talking about the fundamental difference between life and death.

I thank Members for all their contributions to the Mozambique appeal on the way into the Chamber. They were very generous. Sue Essex was not the only one who reached deeply into her wallet. I know that Christian Aid and Jubilee 2000 very much appreciate the contributions. Although it is a small sign of our concern for Mozambique, it shows that we are aware of what is happening in that and other countries.

There was a graphic heading on the collection buckets, stating that Christian Aid believes in life before death. Some of us believe in life after death, but the statement was about life before death. What we are talking about in some of these countries is, simply, the difference between life and death. We have all heard the statistics: 19,000 children in Africa die needlessly each day.

It is right that we should talk about states’ responsibilities, about G7 or G8 countries, about President Clinton, Prime Minister Blair and Chancellor Brown’s responsibilities, and call on these various politicans to act. However, let us be completely honest and face the simple fact that 19,000 children die needlessly in Africa every day and, in truth, we do not give a damn. We sit here comfortably in the Assembly and allow that to happen. We live comparatively luxurious lives in Wales, even those of us who live in west Wales and the industrial valleys of the south. We live our comparatively prosperous, affluent, luxurious lives and we do not give a damn. In truth, we will not act.

We do not want to face the simple fact that if we are to allow these people to have any kind of life, we must look honestly and critically at our way of life and the fact that we directly contribute to these people’s suffering. We create the problems. They are not problems that exist only in Mozambique or South Africa or distant countries about which we know nothing except the pictures we see on our television screens; our way of life contributes to and creates the problems.

Therefore, in addition to calling on states to respond, we as individuals must be ready to respond. That is the significance of this St David’s Day collection. With the collection, let us make a St David’s Day statement from the National Assembly for Wales, namely that we will not sit back comfortably and accept a situation whereby people are sentenced to death needlessly because the political will does not exist to change the situation and because we do not have sufficient concern or social conscience to ensure that that change happens.

Fel y dywedodd Mike a Rhodri, efallai nad oes gan y Cynulliad y grym i newid y mater hwn, ond rhaid inni ei ystyried o ddifrif. Ni allwn ei anwybyddu, ac ni ddylem wneud hynny. Heddiw, mewn ysbryd o falchder cenedlaethol, fe drafodwn broblem dyled ryngwladol. I raddau helaeth, mae lefel y diddordeb yn y ffordd y gall Prydain gynorthwyo pobl yng ngwledydd tlotaf y byd sydd yn datblygu yn deyrnged i’r gwaith gwych a wnaethpwyd gan Ben Gregory a Jiwbilî 2000 i godi ymwybyddiaeth pobl. Mae’r corff ambarél hwn yn gweithio gyda mudiadau eraill megis Cymorth Cristnogol, Oxfam, Cafod ac eglwysi lleol. Ar Ddydd Gŵyl Dewi, talaf deyrnged i waith caled ac ymdrechion llawer o grwpiau eglwys a chymunedol lleol, nid yn unig yn fy etholaeth i yn Nyffryn Clwyd, ond ym mhob rhan o Gymru. Hoffwn sôn am fy nghynulleidfa yn Eglwys y Santes Ann, yn y Rhyl a’r Parch John Lomas, sydd wrthi heddiw’n gweddïo’n daer. Petawn i wedi bod gartref yn dathlu’r diwrnod gyda hwy, byddem hefyd wedi bod yn gwneud rhywbeth dros Mozambique. Mae gweddïau pawb gyda’r bobl yno.

Talaf deyrnged hefyd, heb ddim amheuaeth, i’n Canghellor tosturiol Gordon Brown. Efallai fod ganddo haearn yn ei wythiennau, ond mae ganddo galon aur. Yr oedd y cyhoeddiad ym mis Rhagfyr y bydd Prydain yn dileu 100 y cant o ddyled ddwyochrog 41 o’r gwledydd tlawd trymaf eu dyledion yn un o’r arwyddion mwyaf arwyddocaol y gall llywodraeth flaengar a thrugarog ei wneud ar drothwy’r mileniwm.

Af yn fy mlaen i sôn am sut y gallwn helpu’r bobl hyn. Drwy gysylltu dileu dyledion yn uniongyrchol â lleihau tlodi, gellir targedu’r cymorth at y pynciau pwysicaf, gan gynnwys gwella gofal iechyd ac addysg. Mae Llywodraeth Uganda wedi dweud y bydd pob ceiniog a arbedir wrth ddileu dyled yn mynd tuag at haneru’r gymhareb athrawon-disgyblion a rhaglen adeiladu ysgolion cynradd newydd.

Bydd y gwledydd sydd yn cael cymorth yn bwrw ymlaen gyda’u strategaethau tlodi hwy eu hunain, drwy ymgynghori gyda’r gymdeithas ddinesig a Banc y Byd a’r Gronfa Ariannol Ryngwladol. Bydd cysylltiad amlwg rhwng y strategaethau hyn a chyflawni’r amcanion datblygu rhyngwladol y cytunwyd arnynt. Felly, ar hyd pob cam o’r daith, mynd i’r afael â thlodi fydd yn ysgogi’r broses. Dylem ymfalchïo yn y ffaith fod Prydain yn cyfrannu £5 biliwn at ddileu dyledion y trydydd byd. Bydd yr ymrwymiad hwn yn dwyn manteision gwirioneddol a pharhaus i blant a theuluoedd gwledydd tlota’r byd am flynyddoedd lawer.

Mae’n hanfodol dileu dyled os ydym am ostwng lefelau tlodi i’r graddau y mae Llywodraeth y DU ac Aelodau’r Cynulliad wedi ymrwymo iddynt. Cyfeiriodd Rhodri Glyn Thomas at y bedwaredd awr ar bymtheg i blant yn Affrica. Mae’n ffaith sydd yn sobri rhywun y bydd plentyn wedi marw ym mreichiau ei fam rhywle yn y trydydd byd, erbyn i mi orffen y frawddeg hon. Rhaid inni beidio â cholli golwg ar anferthedd tlodi’r trydydd byd a’r dioddef anhygoel y gellid ei osgoi pan fyddwn yn trafod trasiedi allgáu cymdeithasol neu faterion eraill sydd yn effeithio arnom ni yma yng Nghymru.

Rhaid inni gydweithio gyda llywodraethau diwygiol sydd wedi ymrwymo i leihau tlodi. Ni ddylem ystyried mai’r nod yw darparu cymorth elusennol mewn môr o dlodi, ond yn hytrach, helpu llywodraethau a phobl y gwledydd tlotaf i wneud pethau drostynt hwy eu hunain. Dyna beth yw nod Llafur, ac mae hyn yn gyson â’r traddodiadau rhyngwladol gorau sydd wedi tanio ein mudiad dros y 100 mlynedd diwethaf.

Diolchaf i’r Democratiaid Rhyddfrydol am godi’r pwnc hwn. Fe’i codwyd nifer o weithiau, nid dim ond yn y siambr ddadlau hon, ond ym mhob rhan o’r Cynulliad, drwy gyflwyno datganiadau barn a thrwy gyfrwng cymorth allanol a chefnogaeth drawsbleidiol a ddangoswyd gan nifer o Aelodau. Mae hwn yn fater holl bwysig. Wrth siarad gyda’ch etholwyr, gwelwch fod llawer o gonsýrn, diddordeb a chefnogaeth ar gyfer ymgyrch Jiwbilî 2000. Ddoe, bu pump ohonom o’r Siambr hon yn ddigon ffodus i fod mewn seremoni ar Oleulong 2000. Cyneuwyd canhwyllau i danlinellu’r pryder a godwyd gan Rhodri Glyn Thomas ac Ann Jones, fod 19,000 o blant yn marw bob dydd yn sgîl y caledi sydd yn wynebu gwledydd tlotaf y byd; caledi y mae eu dyledion yn cyfrannu ato.

Mae’n anodd dychmygu 19,000 o bobl. Mae llawer o bobl sydd yn y Siambr hon wedi ymweld â Stadiwm y Mileniwm yng Nghaerdydd. Gallwch ddychmygu effaith weledol 19,000 o bobl yn diflannu bob dydd drwy feddwl am Stadiwm y Mileniwm yn llawn a thynnu chwarter y rheini oddi yno. O safbwynt economaidd, gellir gweld bod y dyledion mwyaf sydd gan y gwledydd tlotaf i lywodraethau a sefydliadau megis y Gronfa Ariannol Ryngwladol. Mae’r math hwnnw o ddyled yn weddol hawdd i’w ddileu. Fodd bynnag, nid yw dileu’r ddyled fasnachol yr un mor syml. Mae angen cryn ymdrech wleidyddol i ddatrys y broblem. Heddiw, gofynnwn i Gynulliad Cenedlaethol Cymru gyfrannu at yr ymdrech wleidyddol honno drwy roi ei gefnogaeth i ymgyrch Jiwbilî 2000.

Wrth ystyried dileu dyled y 52 gwlad dlotaf, rhaid inni annog llywodraeth a democratiaeth dda. Rhaid inni sicrhau bod yr arian a arbedir drwy hynny’n cael ei wario ar ofal iechyd sylfaenol, addysg a glanweithdra. Mae a wnelo dileu dyled â datrys rhai o’r problemau anhawsaf sydd yn wynebu gwledydd y trydydd byd. Nid mater o wleidyddiaeth plaid yw hyn, ac nid oes a wnelo hyn o anghenraid ag arian ac economeg. Ymgais ddilys ydyw, wrth inni ruthro yn ein blaenau i’r trydydd mileniwm, i ddangos i’r gwledydd a’r bobl hyn sydd mewn gwir angen dybryd, fod economïau mwyaf y byd yn coleddu agwedd ddyneiddiol. Byddai hynny’n ddechrau teilwng i’r trydydd mileniwm i’r gwledydd cyfoethocaf hynny a gobeithio y bydd y Cynulliad yn cadarnhau hyn.

Mae’n briodol ein bod yn dod â Chyfarfod Llawn heddiw i ben gyda dadl sydd yn gorfodi inni edrych tuag allan a thua’r dyfodol. Mae datganiad fel hyn mor bwysig i lawer ohonom. Yr wyf yn siŵr i nifer o bobl yma wynebu tlodi pan oeddent yn ifanc, a chawsant gyfle i ddianc rhag y tlodi hwnnw drwy gyfrwng addysg. Clywsom am y manteision mawr a ddeilliai o ddileu dyled yn y 52 gwlad dlotaf yn y byd. Mae gwella democratiaeth a iechyd yn bwysig, ond yr wyf i am ganolbwyntio ar fanteision addysg.

Wrth geisio cynorthwyo’r gwledydd hyn, rhaid inni sicrhau eu bod yn adeiladu ar gyfer y dyfodol. Cymeradwyaf ymdrechion trugarog cymaint o fudiadau i gynorthwyo’r broses addysgol yn y gwledydd hyn. Nid oes dim gwell nag adeiladu ar gyfer y dyfodol.

Yn ôl yr hen ddywediad Cymraeg, ‘bid ben, bid bont’. Heddiw, dylem ystyried y geiriau hyn yn faner inni a chodi pont rhyngom â’r byd, fel y gall addysg ddileu tlodi.

Hoffwn orffen gyda dyfyniad o daflen ‘Addysg yn Awr’ Oxfam:

‘Does dim rhaid i blant tlawd fyw bywydau mewn anwybodaeth ym magl tlodi.’

I gloi, daw’r dyfyniad hwn i’m cof yn aml—tybiaf mai geiriau Groucho Marx ydynt—

‘Os ydych yn meddwl bod addysg yn ddrud, dylech weld beth yw cost anwybodaeth.’

Mae’n sobri rhywun bod ar 52 o wledydd tlotaf y byd gyfanswm o oddeutu £213 biliwn. Cyfanswm blynyddol taliadau ar y ddyled hon yw oddeutu £14 biliwn. Mewn gwirionedd, nid oes byth modd talu’r dyledion hyn ac mae’r llog yn cynyddu arnynt yn feunyddiol.

Soniodd Rhodri Glyn Thomas a Mike German am Amcan 1 a’r ffaith fod angen taenu llewyrch. Mae tlodi’n creu problemau yng Nghymru ond, fel y dywedodd Rhodri a Mike, bychan yw’r rhain o’u cymharu â phroblemau’r trydydd byd. I’n pobl ni gartref y mae ein dyletswydd yn bennaf, ond mae gennym ddyletswydd rhyngwladol hefyd. Mae ein dyletswydd i ofalu, fel y dywedodd Rhodri, yn ddyletswydd Cristnogol, ond mae hefyd yn ddyletswydd dyneiddiol.

Canolbwyntiodd Mick Bates ar addysg. Mae addysg yn holl bwysig i’n hadferiad economaidd ni ond mae’n hanfodol yng ngwledydd tlotaf y byd.

Cyfeiriodd Ann Jones at y cam a gymerodd Gordon Brown y llynedd. Yr oedd ei gyhoeddiad ar 21 Rhagfyr ynghylch dileu rhagor o ddyled yn un i’w groesawu, ond nid yw’n mynd yn ddigon pell. Mae’r meini prawf llym a osodwyd yn golygu mai ychydig o wir ryddhad rhag dyled a gafwyd. Mae angen pecyn dileu dyled mwy effeithiol gan bob un o wledydd y byd cyntaf.

Mae’r Gronfa Ariannol Ryngwladol, drwy gyfrwng ei rhaglenni addasu strwythurol, yn annog llywodraethau’r trydydd byd i leihau gwario cyhoeddus a chynyddu preifateiddio er mwyn talu eu dyledion. Yn Tanzania, arweiniodd y polisi hwn at gyflwyno ffioedd mewn ysgolion, gan arwain at ostyngiad yn y nifer sydd yn mynychu’r ysgol. Mae’r Gronfa Ariannol Ryngwladol hefyd yn annog gwledydd tlawd i dyfu cnydau gwerthu i’w hallforio yn hytrach na’r cnydau cyffredin sydd eu hangen ar bobl leol. Nid oes modd cynnal polisïau o’r math hwn ragor. Rhaid inni alluogi’r gwledydd hyn i ofalu amdanynt eu hunain, i addysgu eu pobl eu hunain, i dyfu eu cnydau eu hunain ac i fod yn hunan-gynhaliol. Yr unig ffordd o gyflawni hynny yw trwy ddileu eu dyledion.

Fel y dywedodd Mike German, er mwyn helpu gwledydd tlotaf y byd i gael cyfle i ddianc rhag tlodi parhaus, rhaid inni ddileu o leiaf £100 biliwn o ddyledion. Rhaid cysylltu hyn gydag ymrwymiad gan y gwledydd hynny i wario’r arian a arbedir ar wasanaethau sydd eu hangen ar bobl leol. Gallwn ni, yn y gwledydd mwy cyfoethog, fforddio ysgwyddo effaith dileu dyled. Ni all y bobl sydd yn newynu ac yn brwydro am eu bywydau yn y gwledydd tlawd hynny, dan iau dyledion, fforddio inni anwybyddu’r broblem hon ragor.

Felly, fe’ch anogaf oll i gefnogi’r cynnig hwn fel y gall Cynulliad Cenedlaethol Cymru ychwanegu ei lais at y rhai sydd yn galw am weithredu.