Mae hwn yn achlysur unigryw. Mae £1.4 biliwn ychwanegol ar gyfer cyllideb Cymru yn ychwanegol at ein llinellau sylfaen heb amodau. Mae’n gyfle i gymryd cam sylweddol ymlaen â’n hagenda ar iechyd ac addysg yn benodol, ac i ddatblygu agenda benodol Gymreig yn unol â’n cynllun strategol datblygol. Yn wyneb yr amgylchiadau arbennig hyn, gallai rhai gweinyddiaethau golli’u pennau a chael eu dal gan wahanol grwpiau buddiant sydd yn gweiddi am arian ychwanegol i’r achos hwn neu’r llall. Mewn gwirionedd, cefais nifer o Ysgrifenyddion Cynulliad yn gweiddi am arian yn ystod y dyddiau diwethaf hyn.

Fodd bynnag, lle’r Cynulliad yw penderfynu sut yr ydym yn dosbarthu’r dyraniadau ychwanegol. Darllenais yr adroddiadau yn y wasg yr wythnos diwethaf gyda siom. Dywedodd rhyw grŵp lobïo:

‘Rhaid inni gael yr hyn a gaiff Lloegr. Byddem yn gwrthwynebu ailgyfeirio adnoddau i feysydd eraill...ond, wrth gwrs, lle’r Cynulliad yw penderfynu’.

Yn gwbl syml, ni allwn ei gael y ddwy ffordd. Un ai y mae datganoli wedi digwydd, neu nid yw. Un ai y mae’r Cynulliad yn gwneud ei benderfyniadau neu nid yw. Un ai yr ydym yn arddel ein credoau neu nid ydym. Dyma’r dewis, ac mae’n bwysig i bobl ddeall bod pethau wedi newid ers etholiadau’r Cynulliad. Nid yw hynny’n golygu ein bod wedi’n torri i ffwrdd oddi wrth Loegr. Mae’n amlwg bod hynny’n amhosibl o ystyried y setliad datganoli a natur ein daearyddiaeth. Mae’n bwysig i’n penderfyniadau gael eu goleuo gan yr hyn sydd yn digwydd dros y ffin. Fodd bynnag, yr ydym yn gwneud ein penderfyniadau ein hunain ac mae’r gyllideb hon yn gyfle inni adael ein hôl ar ddatblygu polisi ar gyfer y dyfodol.

Bydd gennym fwy i’w ddweud ar y materion hyn dros yr haf a’r hydref wrth inni fynd i’r afael â’r arolwg o wariant. Mae’n holl bwysig inni gysylltu amcanion strategol y Cynulliad â’i ddyraniadau gwariant ac mae’n bwysig i’r Pwyllgorau ddechrau ystyried y cysylltiadau hyn a sut y gallwn ddefnyddio’r adnoddau sydd ar gael i ni orau. Felly, ni fyddaf yn cynnig dyraniadau ar gyfer 2001-02 ac wedi hynny heddiw. Mae hwn yn fater i rownd y gyllideb a byddwn yn dangos ein bwriadau yn ddiweddarach yn y flwyddyn ar y materion hyn. Mae’r ffigur o £1.4 miliwn yn swm mawr o arian a bydd angen inni ei ddefnyddio’n ddoeth. Nodais yn fy natganiad yr wythnos diwethaf fod tua £158 miliwn ychwanegol ar gael ar gyfer y flwyddyn nesaf ac ar y dyrianiad hwn y bwriadaf ganolbwyntio heddiw.

Mae’r £158 miliwn yn ei gyd-destun yn cynyddu terfyn gwariant adrannol cyffredinol y Cynulliad ar gyfer y flwyddyn nesaf o £7,549 miliwn i £7,707 miliwn—cynnydd o 2.1 y cant. Byddwn yn amlwg wedi dymuno cael mwy ond er hynny mae’n gynnydd sydd o gymorth. Mae’n amlwg mai’r prif flaenoriaethau i bobl Cymru a’r Cynulliad yw iechyd ac addysg ac mae’n iawn bod y rhan helaethaf o’r adnoddau ychwanegol yn mynd tuag at wella’r gwasanaethau cyhoeddus hyn.

Cyn imi ddisgrifio ein dyraniadau arfaethedig yr wyf am ddweud gair am y broses o ymdrin â’r dyraniadau ychwanegol hyn yn y Cynulliad. Nid oes sôn yn Rheol Sefydlog Rhif 19 am y modd yr ymdrinnir ag arian ychwanegol. Byddwn yn cywiro hynny cyn hir ac yn cyflwyno cynigion i newid y Rheol Sefydlog hwnnw, ond yr wyf am gadw mor agos ag y bo modd at ysbryd y Rheol Sefydlog. Fodd bynnag, credaf ein bod i gyd yn cydnabod yr angen i fynd â’r arian ychwanegol hwn i’r gwasanaethau rheng flaen gynted ag y bo modd. Cynigiaf felly y dylai Cadeiryddion a llefaryddion y pleidiau gynnal trafodaethau ag Ysgrifenyddion y Cynulliad yr wythnos hon, ar ôl y ddadl y prynhawn yma, pan fyddaf yn gwrando’n astud ar y pwyntiau a wneir. Byddaf yn adolygu’r blaenoriaethau a amlinellwyd gan y Pwyllgorau a’r Cynulliad yng nghylch y gyllideb diweddar fel rhan o’r broses honno. Byddaf wedyn yn cyflwyno dyraniadau manwl yn ystod yr wythnos nesaf neu ddwy, fel y gallwn benderfynu cyn toriad y Pasg. Drwy hynny gellir rhyddhau’r arian gynted ag y bo modd a gobeithiaf y gallwn gytuno ar ddull gweithredu o’r fath.

Yn awr yr wyf am ddisgrifio’r dyraniadau. Bwriadaf ddyrannu’r £99 miliwn llawn ar gyfer iechyd, a dyrannu £11 miliwn pellach o’r arian a oedd heb ei glustnodi a gariwyd ymlaen mewn rhaglenni eraill. Mae hyn yn gwneud cyfanswm y ddarpariaeth ychwanegol yn £110 miliwn ar gyfer 2000-01. Yr wyf yn haelach na Changhellor y Trysorlys, ond nid merch y mans wyf fi a theimlaf fod modd inni wneud y dyraniad pellach hwnnw. Mae hyn yn golygu cynnydd ariannol o flwyddyn i flwyddyn o £298 miliwn. Mae hyn yn gynnydd o 11.3 y cant mewn arian, neu 9 y cant mewn gwirionedd ar ôl caniatáu ar gyfer chwyddiant.

Yr wyf yn ymwybodol o’r pwysau gwirioneddol a deimlir gan yr NHS, ac yr wyf felly â’m bryd ar liniaru rhai o’r pwysau mwyaf difrifol sydd arno. Bwriadaf gynyddu’r adnoddau ar gyfer gofal cleifion drwy gynyddu’r dyraniad cyfan i wariant dewisol awdurdodau lleol tua £54 miliwn y flwyddyn nesaf. Bydd Jane Hutt yn penderfynu’n derfynol ar y dyraniadau i awdurdodau lleol dros yr ychydig ddyddiau nesaf ar ôl ymgynghori â’i chydweithwyr ar y Pwyllgor. Disgwyliaf y bydd y cynnydd hwn yn ei gwneud yn bosibl ad-dalu’n llawn y ddyled sydd heb ei chlirio yn ardal Iechyd Morgannwg. Disgwyliaf hefyd yn bydd yn lleihau’n sylweddol y swm o arian y mae ei angen ar ffurf benthyciadau yn Bro Taf a Dyfed Powys, gan adael i ardaloedd Gwent a Gogledd Cymru, nad oes ganddynt ddyledion heb eu clirio, gael manteision gwirioneddol o ran mwy o fuddsoddi mewn gwasanaethau a phrosiectau cyfalaf.

Fodd bynnag, er ein bod yn gallu cynyddu dyraniadau’r flwyddyn nesaf yn fwy hael o lawer er mwyn cydnabod y pwysau y mae’r NHS yn ei wynebu ac i ddarparu adnoddau ychwanegol i leddfu baich ad-dalu dyledion a lleihau diffyg, ni allwn ac ni fyddwn yn parhau i arllwys adnoddau i awdurdodau iechyd ac ymddiriedolaethau sydd yn methu â rhoi trefn ar eu pethau a byw oddi mewn i’r adnoddau a ddyrannwyd iddynt. Mae’n golygu ei bod yn holl bwysig gwneud cynnydd buan wrth ddatblygu a gweithredu cynlluniau adfer mewn ardaloedd fel Dyfed Powys a Bro Taf, sydd yn parhau i ragweld diffyg. Golyga newid a newidiadau ym mhatrwm cyfredol y cyflenwi ar wasanaethau. Rhaid i’r Cynulliad, yr NHS, a chyfranogion eraill gydnabod yr angen am newid. Yr ydym yn barod i wneud y buddsoddiad angenrheidiol i gefnogi’r newid hwnnw fel y daw â manteision a gwelliannau gwirioneddol mewn gwasanaethau. Mae angen i holl rannau’r gwasanaeth iechyd ymateb i’r cyfle a roddir iddo’n awr, gan weithio gyda chyfranogion a phartneriaid allweddol i wella perfformiad drwyddo draw.

Gallaf gadarnhau y bydd y cwbl o’r £49.6 miliwn canlyniadol yn cael ei ddyrannu i addysg. Yr wyf â’m bryd ar ddosbarthu’r arian fel a ganlyn. Tua £20 miliwn ar gyfer cyllidebau dirprwyedig yr ysgolion, tua £25 miliwn ar gyfer buddsoddiad cyfalaf mewn ysgolion a chedwir tua £4 miliwn er mwyn ystyried ymhellach sut i’w defnyddio. Disgwyliaf i’r ysgolion ddefnyddio’r £20 miliwn a gynigiwn, os dyrennir ef, i godi safonau dysgu ac addysgu, gan gynnwys atgyweiriadau a chynnal a chadw gan fod modd i amgylchedd ysgol wella dysgu ac addysgu’n gadarnhaol yn unol â’n blaenoriaethau ar gyfer safonau uwch.

Mae’n bosibl y darperir yr arian drwy gyfrwng adroddiad grant arbennig yn unol â’r Ddeddf Cyllid Llywodraeth Leol 1988. Bydd amodau’r adroddiad yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau drosglwyddo swm i bob ysgol yn ôl ei maint, fel ychwanegiad at gyllideb ddirprwyedig yr ysgol. Gallai’r symiau amrywio o £3,000 ar gyfer ysgolion cynradd bach i £50,000 ar gyfer ysgolion uwchradd mawr. Bydd o ddiddordeb imi glywed barn pawb ohonoch ar y mecanwaith dosbarthu arfaethedig hwn.

Os dyrennir £25 miliwn ar gyfer buddsoddi cyfalaf mewn ysgolion, bydd hyn yn ychwanegol at y ddarpariaeth bresennol gan y Cynulliad, gan ddod i bron £150 miliwn dros y ddwy flynedd nesaf. Yr ydym am sicrhau y bydd yn galluogi awdurdodau i gael effaith sylweddol ar yr ôl-groniad o waith atgyweirio a chynnal a chadw sydd yn angenrheidiol er mwyn gwella ysgolion fel eu bod mewn cyflwr addas ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain. Er mwyn cyrraedd y nod a bennwyd gennym yn ‘Gwell Cymru’ erbyn 2010, bydd pob adeilad ysgol mewn cyflwr da ac yn cael ei gynnal a’i gadw’n iawn.

Byddwn yn sicrhau bod y defnydd o adnoddau’n cymryd i ystyriaeth y casgliadau yng nghynlluniau trefnu ysgolion yr awdurdodau lleol ar yr angen i ddileu lleoedd sydd dros ben. Byddwn hefyd yn sicrhau y caiff yr arian ei ddefnyddio i ychwanegu cynlluniau at raglenni cyfalaf ac na roddir ef yn lle adnoddau yng nghronfeydd cyfalaf cyffredinol yr awdurdodau. Mae’r cronfeydd hyn yn ychwanegol. Yr wyf yn ymwybodol o’r safbwyntiau a drosglwyddwyd i’r Cynulliad drwof fi, yn enwedig am yr ôl-groniad o atgyweiriadau ac am rai o’r materion cyfalaf sydd yn aros a geir mewn ysgolion ledled Cymru.

Cyflwynwyd sylwadau cryf hefyd o blaid mesurau i ymdrin â phrinder athrawon mewn pynciau allweddol. Gwn ei fod yn fater sydd yn peri pryder arbennig i’r Pwyllgor Addysg Cyn-16. Ar hyn o bryd, nid yw’n glir a ellid cyflawni gwariant yn 2000-01 ar fesurau addas. Byddwn yn ystyried y mater ymhellach yn ystod y dyddiau nesaf. O’r £4 miliwn a gedwir, gallaf gadarnhau y caiff ei ddyrannu i addysg, ac edrychaf ymlaen at glywed eich barn.

Ynghylch trafnidiaeth, fy syniad cychwynnol yw ystyried dyrannu tua £8 miliwn tuag at brosiectau diogelwch ar y ffyrdd a phecynnau trafnidiaeth integredig yr awdurdodau lleol, sef y materion a fu o bwys sylweddol i’r Pwyllgor. Bydd hyn yn ategu blaenoriaethau’r Cynulliad ar gyfer gwell iechyd, gwell ansawdd byw, cynhwysiant cymdeithasol a datblygu cynaliadwy.

Dyrannwyd tua £22 miliwn eisoes i becynnau trafnidiaeth integredig yr awdurdodau lleol fel rhan o’r setliad grant trafnidiaeth am 2000-01. Er gwaethaf cynyddu’r gyllideb o £3.4 miliwn, mae’r ceisiadau’n dal i fod yn fwy o lawer na’r adnoddau sydd ar gael ac, o ganlyniad, nid oedd y mwyafrif o’r ceisiadau ond wedi eu hateb yn rhannol. Mae gennyf gyfle yn awr—os dymunwn—i gynyddu’r dyraniadau hynny.

Cyhoeddwyd strategaeth diogelwch ffyrdd newydd Prydain Fawr y mis yma. Mae hyn yn datblygu gwaith a gyflawnwyd ledled Cymru ac yn cydnabod y gwerth am arian y gellir ei sicrhau o welliannau bach mewn diogelwch. Credaf y byddai dyraniad yn y maes hwn yn fuddiol. Bydd Sue Essex yn cynnal trafodaethau er mwyn canfod sut y gellir targedu’r arian hwn yn effeithiol ledled Cymru.

Yr wyf hefyd yn cydnabod pwysigrwydd yr amgylchedd a rôl Cyngor Cefn Gwlad Cymru, a drafodwyd gan y Pwyllgor a’r Cynulliad. Yr wyf felly’n bwriadu dyrannu £800,000 ychwanegol i’r cyngor ar gyfer amrediad o fesurau i wella ein cefn gwlad a’r cyfle i’w fwynhau. Unwaith eto bydd Sue Essex yn gweithio ar y manylion, ond gallent gynnwys arian ychwanegol ar gyfer y sector gwirfoddol ac awdurdodau lleol i gefnogi eu gwaith yn y maes wrth gadw ein bywyd gwyllt a’n tirweddau harddaf, gan gynnwys y pum ardal o harddwch naturiol eithriadol sydd yng Nghymru.

Ynghylch datblygu economaidd, yr wyf yn ymwybodol o’r angen i sicrhau ein bod yn y sefyllfa orau posibl i fanteisio ar y cyfleoedd a gynigir drwy statws Amcan 1. Gwnaethpwyd dyraniadau ychwanegol yng nghyllideb y Canghellor i gronfeydd cyfalaf menter ar gyfer 2001-02 ac wedyn. Fodd bynnag, gan gydnabod y pwys a rydd y Pwyllgor Datblygu Economaidd ar gronfa’r Ffordd i Ffyniant, bwriadaf ddyrannu £1 miliwn yn ychwanegol ar gyfer y flwyddyn nesaf o adnoddau sydd heb eu clustnodi a gariwyd ymlaen. Byddai hynny’n codi cyfanswm y gyllideb sydd ar gael o’r Ffordd i Ffyniant ar gyfer rhaglenni datblygu economaidd i £7.4 miliwn ar gyfer 2000-01. Yn amodol ar farn y Pwyllgor, cynigiaf y caiff yr adnoddau eu defnyddio i gynyddu’r gronfa ddatblygu.

Y rhain yw’r argymhellion bras a gynigiwn. Maent yn agored i’w hystyried ymhellach. Byddaf yn gwrando’n astud ar y pwyntiau a wneir y prynhawn yma a dychwelaf â’r dyraniadau manwl cyn hir. Ymddiheuraf i’r Aelodau am beidio â derbyn ymyriadau fel y gwnawn fel arfer. Mae hynny oherwydd prinder amser.

I withdraw amendment 1.

I propose amendment 2. At the end of the motion, add

I welcome some aspects on the statement on last week’s budget from London, and the way in which we have received the details today. There are some aspects of the budget that are obviously to be welcomed, for example additional spending on health and education in the coming period.

Some of us would have liked to see increases in expenditure in other areas, for example on housing—which is so important in dealing with poverty—and on pensions. That is why some of us would have been pleased if the Chancellor had not decreased the basic rate of income tax from 23p to 22p. That money is needed on services in Wales, and we support Michael German’s amendment 3 to that effect.

If we are to lighten the income tax burden in the budget, I would have been happier to see that done by taking those on the lowest income out of taxation altogether.

We totally disagree with some matters in the budget. For example, the increase in the cost of petrol—9p in the gallon again this year—has hit rural Wales and has made Wales the country with the highest petrol prices in the world. We accept that our use of petrol needs to be controlled, but doing that through price only hits rural areas and those on low income.

We are also dissatisfied that there is no additional funding for securing the Objective 1 match funding and to give us the European money in full in addition to the Welsh block. No one will be surprised that that is part of our amendment 2.

I turn to the money that is coming for health in Wales, which was a central part of Edwina’s statement. I am glad that she can add to the sum appropriated to Wales from London, and that we will receive more for the forthcoming year. However, the reason that we must do this is the central deficiency in the way that the Barnett formula works.

The formula distributes to Wales additional funding for the Assembly on the basis of population only. However, health expenditure in Wales is some 9 per cent higher per head than expenditure in England, and for good reasons. It is because there are so many retired people here—many of them have moved to Wales to retire, and we welcome them. However, this has cost implications. A significant part—perhaps two thirds—of people’s health costs are incurred during the last two years before they die, and therefore a substantial part of the health cost burden falls on us in Wales. That is why our costs are 9 per cent higher.

The effect of this formula—where we have an increase in health expenditure per head of population only, without considering Wales’s additional needs—is that the money that is available for health would decrease in comparison to Britain. Without Edwina’s additional sum, Wales’s health expenditure percentage as percentage of British expenditure would fall from 5.5 per cent this year to 5.1 per cent by 2001-02. Therefore, in order to attain Wales’s health targets, Edwina has had to give additional money on top of the money that comes to Wales through the Barnett formula.

This means, looking forward to the next financial year in 12 months, that we will have to spend almost all the additional money that comes to Wales on health if we want to continue health expenditure as is required to keep up with the pattern that Mr Blair recommends. There will be no surplus funds available after this first year for education, the economy, housing and transport as far as increasing the expenditure in our baseline budget is concerned.

I would be pleased if Edwina could confirm that this interpretation is correct. If it is correct, it underlines the importance of ensuring better fair play for Wales than what we receive from the Barnett formula when the Treasury holds its strategic review of public spending this summer. I would be glad to know what the Assembly’s input to that process will be and what mechanism is in place for that input. It is vitally important that we convey the message.

I hope that we can consider the Barnett formula and have a much more sophisticated system that recognises need in Wales. I welcome Edwina’s intention to discuss how to use this money with Committee Chairs and with the Committees themselves if possible—if not full Committees, then informal ones—in the short time that we have to come to a decision.

I also welcome the intention to transfer money for our schools through the education authorities. I emphasise that that should happen on the understanding that the money is transferred to the schools. The schools should use the money immediately to assist children. They should not sit on funds of unspent money. Does Edwina have an estimate of the total sum of money that is sitting in reserves in schools throughout Wales? That money could be used to improve our children’s education, but it has not been spent to date. I welcome the intention to put more money into teacher training, particularly in the subjects where there are shortages.

I hope that the health funding can be distributed to assist to combat short-term problems, such as waiting lists, and to develop a long-term strategy. That balance should be secured in using the money.

The central weakness of the budget that was announced last week in London is the failure to deal with the high value of the pound. The value of the pound against European money undermines industry. We know of the threats to our steel industry, to companies such as Rover and to other companies in the majority of our constituencies. The manufacturing industry is losing the ability to sell abroad and its markets are being stolen at home.

The agriculture industry and the value of the pound against the green pound is also undermined, as is tourism. We were glad that 97 beaches in Wales were acknowledged last week as ones that were especially clean. However, how can we attract people from other countries to Wales when the value of the pound is so high? The danger is that last week’s budget will continue to heat the economy in south-east England. This will certainly lead to an increase in interest rates. That is the only thing that the Bank of England does when the economy overheats. That will push the value of the pound even higher and will strike industry, agriculture and tourism.

Although the budget appeals to voters, it does not start to solve Wales’s economic problems. That is why I invite the Assembly to support Plaid Cymru—The Party of Wales’s amendments.

Mae cyllidebau cangellorion yn greaduriaid gwleidyddol rhyfedd. Deuant allan fel ceffylau rasio gwobrwyedig ar ôl misoedd o baratoi dyfal y tu ôl i ddrysau haearn caeedig stabl y Trysorlys. Fe’u bwydwyd yn ofalus â diferion o ddiet manwl o sbin a datgelu. Wedi ystwytho eu ffigurau a chelu eu diffygion, deuant i’r maes cyhoeddus, gan amrantu yng ngolau cyffrous diwrnod y gyllideb. Yr hyn sydd gan y gweddill ohonom, fel y bwcis, yw’r llyfr coch—y canllawiau ar gyflwr, y proffwydoliaethau a’r betiau diweddaraf. Fodd bynnag, ni ŵyr yr un ohonom beth sydd y tu ôl iddynt. Dywedir wrthym fod cynllun economaidd gofalus wedi ei roi i ni ar gyfer y flwyddyn nesaf. Fodd bynnag, i rai ohonom, ymddengys fel petai’n gynllun ar gyfer yr etholiad cyffredinol nesaf.

Dywedir wrthym fod gennym arolwg cynhwysfawr o wariant, a chwalwyd yn gwbl gywir gan ymrwymiadau gwariant newydd ar gyfer y gwasanaeth iechyd. Fodd bynnag, nid oes dim o’r newydd ar gyfer cyllid cyfatebol Amcan 1, arian yr arolwg o wariant cyhoeddus neu ychwanegedd. Os oedd yn ddigon da i’r gwasanaeth iechyd, siawns ei fod yn ddigon da i Amcan 1 a phobl Cymru. Darparwyd arian ar gyfer blaenoriaeth y Llywodraeth, addysg. Fodd bynnag, nid oes dim newydd ar gyfer pensiynwyr na allant gyfrannu o gyfoeth cynyddol y genedl.

Yn y cyfamser, mae gennym faich cynyddol o drethiant atchweliadol sydd yn cosbi’r tlawd, pobl cefn gwlad a phobl yr ymylon, ochr yn ochr ag 1g o doriad yn y dreth deg sydd yn ailddosbarthu arian i’r rhai y mae arnynt ei angen fwyaf. Dyna pam y gwnaeth Cymru’n wael o’r gyllideb hon, fel y nododd Dafydd eisoes. Gwelwn lai o doriad yn y dreth gan fod llai o bobl yng Nghymru’n talu lefelau treth uchel. Ac eto, oherwydd fformwla grant bloc Barnett, gwelwn fwy o golled yn y trethi y gellid eu cymhwyso at wasanaethau, gyda thoriadau uwch i Gymru mewn iechyd ac addysg.

Rhaid gwrthbwyso’r £160 miliwn o arian newydd a ddarparwyd i Gymru yn y gyllideb hon â’r £135 i £150 miliwn a gymerwyd oddi wrth ein gwasanaethau cyhoeddus drwy dynnu ceiniog oddi ar dreth incwm, os cymhwysir hyn at wasanaethau cyhoeddus yng Nghymru. Wedi ichi ystyried chwyddiant, yr ydym yn sefyll yn ein hunfan. Mae’r hyn y rhydd Gordon Brown inni ag un llaw yn cael ei gymryd ganddo mewn trethiant â’r llall. Yr ydym hefyd yn sefyll yn ein hunfan am fod y brêc wedi ei roi am ddwy flynedd. Efallai fod gwasanaethau cyhoeddus yn codi llaw yn awr yn hytrach na boddi, sydd yn rhywfaint o welliant ar yr hyn a ddigwyddodd o dan y Llywodraeth Dorïaidd.

Nid yw’n syndod i mi fod tudalen blaen y Welsh Mirror yn dangos cyn-Weinidog Llafur, Peter Kilfoyle, sydd yn cynrychioli etholaeth Walton yn Lerpwl, yn feirniadol iawn o’r Llywodraeth am ei bargen wael i’r tlawd. Nid yw’n syndod oherwydd ni dderbyniodd Lerpwl ddim ar gyfer Amcan 1 ychwaith.

Mae pethau da, wrth gwrs, am y gyllideb. Mae croeso i’r arian ar gyfer y gwasanaeth iechyd ac addysg. Nid oes gwadu hynny. Mae’n arian y buom ni fel cenedl yn ei dalu i gist ryfel y Canghellor ers tua thair blynedd. Mae’n arian a ddaliwyd yn ôl yn fwriadol drwy wleidyddiaeth yr arolwg cynhwysfawr o wariant, tra bu gwelyau’n brin ac ysbytai’n cau. Hon yw’r rhan ffyniannus o wariant cyhoeddus ffynnu a methu’r Canghellor. Mae’n gil-dwrn cyn etholiad. Gallai hynny i gyd fod yn wir, ond er hynny mae croeso i’r arian.

Y rhan anodd i’r Cynulliad hwn yw sut i’w wario. Yn y fan hon, Lywydd, y mae gwleidyddiaeth y gyllideb yn dechrau. Mae’r gyllideb yn Llundain yn gosod blaenoriaethau Llafur, fel neilltuo arian ar gyfer ysgolion ac arian ar gyfer addewidion iechyd Llafur. Fodd bynnag, pan ddaw i Gymru, lle’r Cynulliad hwn yw penderfynu ym mhle y mae’r angen mwyaf. Croesawaf syniadau cyntaf Edwina Hart ynghylch dosbarthu’r arian ac edrychaf ymlaen at y trafodaethau a gawn am hyn yn ystod yr wythnosau nesaf.

Er enghraifft, beth yw diben chwistrellu arian i’n hysbytai pan fo dros 600 o welyau meddygol cyffredinol, ar unrhyw adeg, wedi eu blocio drwy ddiffyg gwelyau gofal tymor hir yn y system gwasanaethau cymdeithasol? Efallai mai’r hyn y dylem ei wneud yw buddsoddi arian yn y maes hwnnw, oherwydd mae blocio gwelyau yn costio £1.3 miliwn yr wythnos i’r gwasanaeth iechyd yng Nghymru. Os dilynwn flaenoriaethau Gordon Brown a dim ond rhoi mwy o arian i ysbytai—a chlywais beth a ddywedodd Edwina—a dim i wasanaethau cymdeithasol, oni fyddai perygl inni beidio â gwneud y defnydd gorau o’r adnoddau sydd ar gael?

Yr ydym hefyd yn sôn am roi’r arian yn uniongyrchol i ymddiriedolaethau iechyd ac awdurdodau iechyd i’w wario yn ein hysbytai, ond beth am y prinder staff? Un peth yw i’r gwasanaeth iechyd geisio mwy o feddygon a nyrsys, ond beth sydd yn digwydd os nad yw’r meddygon a’r nyrsys hynny ar gael? Gwyddom yn awr fod prinder yn nifer y rhai sydd yn cymryd lleoedd hyfforddi meddygon a nyrsys yng Nghymru. Rhaid inni fynd i’r afael â’r prinder endemig hwn. Os defnyddiwn yr arian ar gyfer atebion tymor byr, yn y diwedd fe’n gadewir â phroblemau tymor hir.

Beth am ysgolion? Mae’r Prif Weinidog am i’r arian fynd yn uniongyrchol i ysgolion. Yr ydym oll yn gwerthfawrogi hynny. Yr ydym ninnau hefyd am i hynny ddigwydd a chroesawn y bwriad. Mae Edwina wedi cyflwyno cynigion i ni a fyddai er budd i ysgolion bach, ond y peth pwysicaf yw inni yrru’r arian hwn drwodd i ysgolion yn gyflym a sicrhau y caiff ei wario.

Derbyniais wybodaeth oddi wrth y Llyfrgell heddiw sydd yn dangos nad ydym yn casglu ffigurau ar y swm o arian yng nghyllidebau ysgolion. Ni wyddom a yw’r arian hynny yn aros i gael ei wario neu faint o arian gormodol a roddwyd mewn cyllidebau ysgol. Mae angen inni ddeall y ffigur hwnnw. Mae hwnnw’n fesur ategol y mae’n rhaid inni ddod o hyd iddo’n fuan. Os yw arian yn cyrraedd ysgolion yn gyflym ac wedyn yn gwneud dim ond sefyll yn eu cyfrifon banc, nid ymdrinnir â’r mater yn y modd mwyaf effeithlon. Dylid gwario’r arian ar anghenion pobl ifanc a phlant a fyddai’n elwa ohono.

Rhoddaf yr her hon i Edwina. Gadewch inni wybod faint o arian sydd yng nghyfrifon ysgolion a swm dyledion yr ysgolion sydd yn aros. Mae ysgolion yn Sir Fynwy sydd â dyledion mawr. Byddant yn defnyddio’r arian hwn ond i dalu’r dyledion ac, yn gwbl gywir, oherwydd gallai’r ddyled fod wedi digwydd am resymau eraill. Fodd bynnag, yr ydym am wybod y ffigurau ac nid ydynt ar gael.

Am y rheswm hwn, cefnogwn ysbryd gwelliant 2 Dafydd Wigley. Fodd bynnag, tra y mae ef yn sôn am yr arian yn mynd yn uniongyrchol drwy awdurdodau lleol, yr wyf am weld y dull carlam a gynigia Edwina, fel bod awdurdodau lleol yn flwch llythyrau y dosbarthir yr arian i’r plant yn uniongyrchol drwyddo. Dyna’r pwynt allweddol.

Yn y tymor hir, mae gennym broblem wrth ddelio â rôl awdurdodau addysg lleol, a gwasanaethau cymdeithasol a llywodraeth leol hefyd. Mae angen inni wneud rhywbeth ynghylch y modd y mae llywodraeth leol yn ymddwyn yng Nghymru. Er enghraifft, mae angen inni gyflwyno gwell ffurf ar bleidleisio fel ein bod yn delio â’r rhai sydd yn farus ac yn hunanol. Yfory byddwn yn dechrau â Chaerdydd.

Hysbysebwyd y gyllideb hon fel cyllideb i’r bobl. Gwyddom y gallai fod wedi gwneud mwy. Gallai fod wedi gwneud mwy dros addysg, y sector cynhyrchu a phensiynwyr. Fodd bynnag, â’r ddadl honno ymlaen mewn lle arall. Gadewch inni sicrhau, wrth inni ddefnyddio’n harian yma, ein bod yn gwneud hynny’n ôl ein blaenoriaethau a sicrhau, yn fwy na dim, na fydd pobl Cymru yn dioddef yn sgîl cynlluniau cyn-etholiadol Gordon Brown.

Gwaetha’r modd, ni allaf gefnogi’r cynnig gan ei fod yn gysylltiedig â chyllideb y Canghellor fel cyfanwaith. Dyna safbwynt Grŵp Ceidwadol Cymru. Byddwn yn cefnogi gwelliant Plaid Cymru ac un o welliannau’r Democratiaid Rhyddfrydol—yr un nad yw’n cynnig cynnydd pellach ym maich trethiant. Mae’n nodweddiadol o bolisi’r Democratiaid Rhyddfrydol i’w godi’n uwch fyth.

Yr wyf yn ddiolchgar i’r Ysgrifennydd Cyllid am egluro un mater yn ei haraith; sef nad merch y mans mohoni. Mae pob agwedd arall yn niwlog o hyd oherwydd canolbwyntiodd ar yr agweddau cadarnhaol ar ddatganiad y Canghellor, y cafwyd rhai ohonynt, ond ni soniodd am yr un o’r rhai negyddol. Ni soniodd am faich trethiant, a oedd yn uwch fyth pan eisteddodd y Canghellor na phan gododd. Caiff hynny effaith ar swyddi a phobl yng Nghymru oherwydd mae’r baich trethiant wedi codi’n uwch fyth ar ôl y gyllideb hon nag ydoedd o’i blaen. Cododd o 35.3 y cant i 37.4 y cant cyn iddo godi. Methodd y Canghellor hefyd â sôn am godiadau mewn treth sydd yn yr arfaeth er iddo sôn am y gostyngiadau mewn trethi sydd yn yr arfaeth. Yr oedd yn arwyddocaol ei fod yn teimlo y gallai ddatgan y newyddion da ond nid y newyddion drwg. Yr oedd hynny’n wir hefyd am araith ein Hysgrifennydd Cyllid.

Disgrifiwyd cyllideb San Steffan fel cyllideb ar gyfer menter. Nid yw’n ddim o’r fath beth. Mae’n llawn cynlluniau gimigaidd a chyfleoedd trethi cymhleth. Cwynodd Cyd-ffederasiwn Diwydiant Prydain fod Llafur wedi gosod biliynau o bunnoedd o drethi newydd. Mae hynny’n wir hefyd yng Nghymru a chaiff effaith ar swyddi yma. Ychydig a roesant yn ôl mewn cymhariaeth. Disgrifiwyd y gyllideb hefyd fel cyllideb ar gyfer teuluoedd er y bydd teuluoedd yn talu mwy o dreth o dan Lafur a byddant yn talu mwy ar ôl y gyllideb nag o’i blaen. Mae diddymu cynllun MIRAS a’r lwfans treth i berson priod, y cynnydd mewn treth tybaco ac mewn treth ar gwrw, gwin a phetrol a chynnydd hefyd yn y dreth ar fentrwyr a phensiynau yn nodweddion o’r Llywodraeth Lafur. Fe’i disgrifiwyd hefyd fel cyllideb ar gyfer rhai sydd yn cynilo. Proffwydir na fydd cynilo ond 5.5 y cant eleni, o’i gymharu â 10.6 y cant pan ddaeth Llafur i rym.

Ar yr ochr gwario, croesawn arian ychwanegol ar gyfer iechyd, addysg, atal a darganfod troseddu a thrafnidiaeth. Pleidleisiasom yn erbyn y gyllideb yma am nad oedd yn gwneud digon dros iechyd. Felly croesawn ddatganiad y Canghellor bod swm ychwanegol ar gyfer iechyd. Croesawn ddatganiad yr Ysgrifennydd Cyllid bod mwy ar gyfer iechyd. Fodd bynnag, ar ôl dechrau ei haraith yn addawol drwy ddweud ein bod yn Siambr ar wahân ac yn gallu gweithredu’n wahanol, ymddangosodd wedyn ei bod yn ailadrodd yn berffaith bron y symiau yng ngwahanol ddyraniadau cyllideb y Canghellor. Ni wireddodd yr addewid gynharach yn y datganiad am ei fod bron yn gwbl yr un fath ag un y Canghellor. Naw wfft i annibyniaeth y Blaid Lafur yng Nghaerdydd. O ganlyniad i’r gyllideb hon, mae materion difrifol yn wynebu Cymru, yn enwedig cefn gwlad Cymru.

Yr ydych yn feirniadol o’r modd y dyrannwyd yr arian, ond sut y byddech chi wedi dyrannu’r arian hwnnw?

Byddaf yn dod at hynny.

Mae’r cynnydd ym mhris petrol yn fater difrifol yng nghefn gwlad Cymru. Mae’r dreth ar wirodydd wedi ei rhewi a gresyn na allesid bod wedi gwneud yr un peth ar gyfer petrol, sydd yn llawer mwy difrifol i bobl yng nghefn gwlad Cymru, sydd yn gorfod dibynnu ar geir. Ni wna’r gyllideb ddim er mwyn amaethyddiaeth ac nid oes sôn am gefn gwlad Prydain, heb sôn am gefn gwlad Cymru. Nid oes dim yma sydd yn ymwneud â chyllid ychwanegol ar gyfer ardaloedd Amcan 1, 2 a 3. Mae’r ardaloedd hynny’n bwysig ac nid oedd dim amdanynt yn natganiad yr Ysgrifennydd Cyllid.

Croesawn y ffaith bod mwy o arian ar gael i addysg. Mae bil cynyddol am atgyweiriadau mewn ysgolion. Derbyniais ddirprwyaeth ddoe o Caldicot yn Sir Fynwy o ysgol a fydd yn gorfod cau oherwydd anallu Llafur i ddarparu cyllid ar gyfer atgyweiriadau. Gobeithiaf y gellir gwneud rhywbeth ar hynny.

Yr wyf yn sicr y bydd Edwina Hart, yn ei hymateb, yn rhoi inni ei hact ‘nid arnaf fi y mae’r bai’. Mae’n siŵr y bydd yn sôn am y 18 mlynedd o Geidwadaeth ac ychydig iawn am y ffaith bod y Blaid Lafur mewn grym bellach ers tair blynedd ac mai problemau Llafur yw’r rhain. Efallai ei bod yn bryd iddynt ddechrau rhoi sylw iddynt.

Mae’r Canghellor yn lledrithiwr dan gamp ac yr oedd ei gyflwyniad yn dda. Mae rhai Cangellorion yn facroeconomaidd, mae rhai’n gyllidol ond nid yw hwn ond yn ddiwerth, i’r graddau ei fod yn ymroi i sbloetiau diwerth. Rhoddir y newyddion da mewn penawdau bras, cuddir y newyddion drwg mewn datganiadau i’r wasg o Gyllid y Wlad fel y gwnaethpwyd yn y gorffennol ac fel y gwneir, mae’n siŵr, yn y gyllideb hon. Croesawn y ffaith bod mwy o arian ar gael ar gyfer iechyd ac addysg ac fe’ch cefnogwn ar hynny. Fodd bynnag, rhaid inni sicrhau yr â’r arian yn uniongyrchol i’r ysgolion. Os gall yr arian hwnnw fynd yn uniongyrchol i ysgolion yn Lloegr heb orfod mynd drwy’r awdurdodau addysg lleol, pam na allwn wneud hynny yng Nghymru? Cyflwynwn gwestiynau difrifol ar hynny. Yr ydym am i’r arian fynd yn syth i’r ysgolion ac nid i’r myfyrwyr, sef yr hyn a ddymunai Mike German. Dylai’r arian fynd i’r prifathro a’r staff fel ei fod o fantais i bawb yn yr ysgol.

Mewn ymateb i gwestiwn Peter Black, byddai’r Ceidwadwyr yn dyrannu arian i amaethyddiaeth. Nid oes dim yma ar gyfer amaethyddiaeth; mae rhywfaint o ddarpariaeth ar gyfer yr amgylchedd ond mae’n debyg bod hynny ar gyfer talu am gostau sydd yn gysylltiedig â’r hawl i grwydro ac nid i ateb pryderon tirfeddianwyr. Mae peth newyddion da yn y gyllideb, ond cafwyd cyflwyniad unochrog gan yr Ysgrifennydd Cyllid am resymau dealladwy. Dysgodd wrth draed ei meistr yn San Steffan ac mae’n meithrin rhai o’i nodweddion, ond efallai y bydd yn fodlon dweud rhywbeth am y baich trethiant cynyddol a wynebwn yng Nghymru o ganlyniad i’r gyllideb hon a rhai blaenorol. Pam nad yw’n teimlo y gall wyro oddi wrth y ffordd y dyrennir y gwariant yn San Steffan? Oni allwn wneud rhywbeth yn wahanol? Pam na all yr arian fynd yn uniongyrchol i’r ysgolion? Pam nad oes dim yn y gyllideb ar gyfer amaethyddiaeth?

Mae’n ddrwg gennyf fy mod yn meithrin rhai o nodweddion y Canghellor. Credais erioed fy mod yn gwisgo’n fwy trwsiadus nag y mae ef yn y Senedd.

Diolchaf i Dafydd Wigley am gwelliant 1 yn ôl, ond mae llawer o bwyntiau allweddol yng ngwelliant 2. Canolbwyntiaf ar gymal cyntaf y gwelliant hwnnw ar gronfeydd strwythurol. Rhoesom ar ddeall eisoes yr ymdrinnir ag Amcan 1 o dan y cylch gwariant cyhoeddus. Mae’n amlwg yn y gwelliannau nad yw hynny’n dderbyniol i bleidiau’r wrthblaid yn y Siambr ond dywedais erioed mai honno yw’r sefyllfa. Yr oedd penderfyniad y Canghellor i symud oddi wrth y broses adolygu gwariant ar iechyd o ganlyniad i bwysau cyhoeddus yn Lloegr, yr Alban a Chymru a phryderon pobl gyffredin ynghylch y gwasanaeth iechyd. Byddai’r Llywodraeth hon yn un wael pe bai wedi anwybyddu’r pryderon hynny.

Ymdriniodd Dafydd â chydgyfeirio yng ngwelliant 2, y rhoddais ymateb yn ei gylch yr wythnos diwethaf, yn enwedig o ran y gyllideb iechyd. Cydnabyddaf y mater, ond rhaid imi hefyd amddiffyn fformwla Barnett gan ei bod wedi cynhyrchu setliadau da dros amser. Byddwn yn canolbwyntio ar ein barn ar fformwla Barnett yn y misoedd nesaf.

Yr oedd gwelliannau 3 a 4 Mike German yn ymwneud ag Amcan 1 a’r trefniadau ariannu. Ni dderbyniaf y materion hynny. Yr oedd pwyntiau eraill a godwyd yn ymwneud â chyllideb y Canghellor. Yr wyf braidd yn siomedig oherwydd yr wyf yma i sôn am yr hyn yr wyf fi am ei wneud ag arian a ddaw i Gymru. Yn y pen draw, mae’n ymwneud â dyrannu arian oddi mewn i Gymru. Yn fy araith heddiw, canolbwyntiais ar y manteision i bobl Cymru o’r ddarpariaeth ychwanegol. Mae’n eironig bod pobl bob amser am fy nhynnu i drafodaethau am yr hyn sydd wedi digwydd yn San Steffan. Cynrychiolaf weinyddiaeth yng Nghymru sydd yn bod ers Mai a defnyddiais y cyfle i ddyrannu cyllid oddi mewn i Gymru er budd pobl Cymru. Gwnaethpwyd amryw o bwyntiau—

I recognise that Edwina wants to talk about what is happening in Wales. I refer therefore to something that she said earlier about the health service and Dyfed Powys Health Authority. Her argument was that recovery programmes are needed for some of the trusts in that area. It is very unfair for her to talk about trusts and a health authority that receive no recognition for rurality in the formula. If Bronglais General Hospital in Aberystwyth, for example, has to meet her requirements and the Secretary fod Health and Social Services’, requirements, that will mean the closure of Cardigan and Tregaron hospitals or cutting back on services in Bronglais hospital. These trusts are in grave financial difficulties. This crisis must be addressed. Preaching at them is not good enough.

Nid wyf am bregethu wrthynt. Yr wyf am fynd i’r afael â’r argyfwng sydd yn bod. Dyna pam yr wyf yn nodi y bydd cyllid ychwanegol ar gyfer dyraniadau i awdurdodau iechyd. Fodd bynnag, mae’n bwysig i awdurdodau iechyd ac ymddiriedolaethau ganolbwyntio ar ddulliau newydd o weithio a datblygu’r gwasanaeth iechyd yng Nghymru. Ni allwn aros oddi mewn i strwythurau rheoli blinedig ar gyfer cyflenwi. Rhaid inni edrych ymlaen at y ffordd orau o ddefnyddio arian i gyflenwi’r gwasanaethau gorau. Hyderaf nad oedd gennyf oslef bregethwrol. Nid oedd yn fwriadol, Cynog.

Gofynnodd Nick Bourne imi pam na wneuthum bethau’n wahanol i Lundain. Gwrandewais ar bob dadl am flaenoriaethau yn y Cynulliad hwn. Cyn imi baratoi ar gyfer y ddadl hon heddiw, edrychais ar amryw o gofnodion Pwyllgorau, trafodaethau a Chofnod y Trafodion. Y blaenoriaethau amlwg yn y Siambr hon oedd iechyd ac addysg. Mae’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn llafar iawn ar wariant iechyd. Dyna pam yr oeddwn am roi’r swm ychwanegol hwnnw. Ni roddais ef oherwydd fformwla Barnett. Fe’i rhoddais am fy mod yn credu mai cywir oedd ei godi i £110 miliwn i ddangos parodrwydd gan y weinyddiaeth i sicrhau ein bod yn gallu mynd i’r afael â rhai o’r problemau iechyd gwirioneddol.

Bu’n eglur yn y Siambr hefyd fod addysg yn flaenoriaeth. Cododd Jonathan ddarn o adeilad ysgol. Cawsom farn y Democratiaid Rhyddfrydol, Plaid Cymru a’m plaid fy hun am adeiladau ysgol. Derbyniaf fod pobl eisiau gweld yr arian hwn yn cael ei ganolbwyntio ar graidd y gwasanaethau. Mynegwyd pryderon ynghylch y modd y cyflawnir hynny. Fy nghyngor i’m swyddogion yw mai hwn yw’r mecanwaith hawsaf a’r unig un y gallaf ei ddefnyddio i sicrhau’r arian hwnnw. Yng ngoleuni sylwadau Nick, yr wyf am wneud ymholiadau pellach ac edrych ar y rheswm pam y mae gwahaniaeth rhyngom ni a Llundain a sut y gellir gweinyddu hyn. Yr wyf yn awyddus i wybod barn pawb ynghylch sut y gallwn fynd â’r arian i’r lle y mae angen iddo fod yn y gwasanaeth addysg.

Cyfeiriodd Nick at yr hawl i grwydro. Credaf yn yr hyn y mae’r mwyafrif am ei gael, ac mae’r mwyafrif am gael yr hawl i grwydro. Mae tirfeddianwyr yn lleiafrif. Mae ein deddfwriaeth ar ei ffurf bresennol yn ymwneud â darparu mynediad i gefn gwlad. Mae cefn gwlad yn rhan o’n byd a dylem gael mynediad sylfaenol ato. Dyna un peth a wnaeth y weinyddiaeth yn San Steffan yn iawn.

Dychwelaf at rai o’r sylwadau a wnaethpwyd ar iechyd. Nid oes dwywaith bod gwaith wedi ei gyflawni eisoes mewn iechyd. Mae gennym y tasglu, y Ddeddf Iechyd 1999 a’r Comisiwn Gwasanaethau Iechyd Arbenigol i Gymru sydd yn barod i ddatblygu cynlluniau i leihau rhestrau aros mewn gwasanaethau cardiaidd ac orthopedeg. Caiff y mater hwn ei drafod.

Nodais y byddaf yn rhoi rhywfaint o’r arian i awdurdodau iechyd—credodd Mike German fy mod eisoes wedi penderfynu ynghylch iechyd—ond croesawn gyfraniad y Pwyllgor. Gwn beth yw ei flaenoriaethau ar iechyd, felly gwneir y gyllideb yn nhermau Cymru. Sylweddolaf na chawsom ddigon o amser i drafod y mater hwn heddiw ond gobeithiaf y byddwn fel Aelodau, llefaryddion a Chadeiryddion yn defnyddio’r dyddiau nesaf hyn i siarad ag Ysgrifenyddion y Cynulliad. Mae fy nrws ar agor bob amser os oes gan yr Aelodau awgrymiadau ynghylch yr arian hwn a mecanweithiau i’w ddefnyddio. Nid wyf yn wrthwynebus i awgrymiadau a byddwn wrth fy modd yn helpu’r Aelodau os oes ganddynt unrhyw syniadau ynghylch sut y gellid ei roi ar waith yn ymarferol.

A gaf bwyso am eglurhad ar un mater? Ar ôl 2000-01, a fydd yr holl arian ychwanegol sydd ar gael yn mynd at iechyd neu a fydd arian arall ar gyfer adrannau eraill?

Yr wyf yn bryderus bod hyn yn ddarostyngedig i gylch cynllunio’r gyllideb. Mae i arolwg gwariant y Canghellor, sydd yn nodi cyllid, ganlyniadau ychwanegol o ran iechyd. Bydd yn fater i’r Cynulliad hwn, ei Bwyllgorau a minnau wneud yr argymhellion ar yr arian hwnnw oherwydd bydd yn rhan o broses gyffredinol y gyllideb. Gobeithiaf a rhagwelaf, ar ôl cwblhau’r arolwg o wariant, y daw arian ychwanegol arall i Gymru, y gallwn ei ddefnyddio fel rhan o rownd cynllunio’r gyllideb yn ystod y flwyddyn hon.

Ar bwynt olaf fy ateb i Dafydd a Mike German, deallaf ei bod yn bosibl bod £40 miliwn yn ymguddio mewn cronfeydd ysgolion. Mae gan ysgolion tua £20,000 ar gyfartaledd ond mae rhai ysgolion yn dlawd. Nid oes darlun cyffredinol. Byddwn â diddordeb mewn gweithio gyda Rosemary Butler i ganfod a allwn sefydlu rhyw fath o sylfaen wybodaeth er mwyn cael golwg clir yn y dyfodol o’r hyn sydd yn ymguddio yng nghyllidebau dirprwyedig yr ysgolion. Gallai fod yn fuddiol ystyried canllawiau ar ba ganran yr ydym am i ysgolion ei chadw. Yr wyf yn ddiolchgar i’r ddau Aelod am dynnu hyn i’m sylw a bwriadaf ddychwelyd at y mater.

Cyn inni adael yr arian sydd yn ymguddio yma ac acw, dylem ystyried bod arian yn cael ei gadw’n aml gan ysgolion ar gyfer prosiectau cyfalaf nas ariannir ar hyn o bryd gan awdurdodau addysg lleol. Siaradaf o brofiad uniongyrchol. Pe bai rhywun wedi edrych ar ein cyllideb y llynedd byddent wedi cael y camsyniad ein bod yn cadw arian heb bwrpas da. Yr oedd yno i ariannu gwaith cyfalaf yn y dyfodol.

Pan oeddwn yn llywodraethwr ysgol byddem yn cadw arian wrth gefn i’r dibenion hynny. Cydnabyddwn fod ysgolion yn cadw arian fel y gallant wella eu llyfrgelloedd a gwahanol ddarpariaethau eraill pan fo’n fain arnynt. Nid wyf yn awgrymu dull gweithredu hollgynhwysol ond byddai’n fuddiol canfod ym mhle y mae’r arian oherwydd rhoddai hynny well dealltwriaeth i’r Cynulliad wrth wneud penderfyniadau ariannol. Byddwn yn ddiolchgar o wybod a oes meysydd eraill lle y mae gan yr Aelodau bryderon ynghylch lleoliad arian.

Yr wyf yn bryderus bod nifer sylweddol o ysgolion yng Nghymru a chanddynt arian sydd yn ymguddio ac heb ei ymrwymo. Pe baech yn gofyn i gyrff llywodraethu ysgolion unigol pam yr oedd hynny, dywedent eu bod yn cynilo arian eleni ar gyfer athro ychwanegol y flwyddyn nesaf ac na allent fforddio un y flwyddyn ganlynol heb gynilo eto. Mewn ysgolion uwchradd, mae £20,000 mewn llawer achos yn gyfran o 1 y cant o’r gyllideb. Felly, nid yw’n ddim amgenach na chadw tŷ’n ddarbodus, a defnyddio ymadrodd a adwaenai Gordon Brown.

A gaf ddweud mai ychydig yw £40 miliwn o ran y gyllideb gyffredinol i ysgolion. Mae diffyg gan rai o’r ysgolion hyn ac mae rhai â gweddill. Credaf mai prin yw’r ysgolion ledled Cymru sydd â gweddill o chwe ffigur. Rhaid ichi gymryd y £40 miliwn yng nghyd-destun yr arian sydd mewn addysg. Mae’n fach. Mae’n ddrwg gennyf os oedd y gair ‘ymguddio’ yn peri ichi i gyd neidio i fyny ac i lawr. Nid oeddwn yn ei fwriadu felly ond yn hytrach i ddweud bod yr arian yno, fy mod yn gwybod amdano ac yr hoffwn wybod mwy amdano. Ar y nodyn hwnnw, fe’ch anogaf i wrthwynebu’r gwelliannau fel y maent.