Yr wyf yn falch imi gael fy ngwahodd i arwain y ddadl hon. Fel ffermwr o ogledd Cymru, gwelais gymunedau gwledig yn dirywio â’m llygaid fy hun. Fodd bynnag, nid yw’n bleser o gwbl imi orfod cymryd rhan yn y ddadl hon, gan na roddai dim fwy o bleser i mi na llongyfarch y weinyddiaeth ar ei llwyddiant wrth roi gobaith ac anogaeth i’r Gymru wledig. Gwaetha’r modd, ni allaf ganmol a llongyfarch.

Yn anffodus, yr wyf yma eto i gynrychioli barn anghofiedig grŵp o ddynion a menywod o gefn gwlad Cymru. Yr argyfwng hwn yw’r gwaethaf o fewn cof. Asgwrn cefn yr economi wledig yw’r fferm deuluol, a rhwygwyd hon yn ddarnau. Heddiw, telir yr un pris i ffermwyr llaeth am laeth ag yn 1986. Nid oes ryfedd bod dau ym mhob pump o ffermwyr dan law meddyg ac yn cymryd tabledi. Mae eu priodasau dan bwysau ac nid oes ganddynt ddyfodol.

Gwn, pan soniaf am y glowyr a’r gweithwyr dur, y bydd Brian a rhai o’r lleill yn neidio i fyny ac i lawr. Nid oes gan y ffermwyr llaeth hyn, yn enwedig y ffermwyr denantiaid a hefyd ffermwyr moch, unrhyw ffordd o gael cymorth ariannol. Maent yn hunangyflogedig. Os nad oes ganddynt blant yn yr ysgol—oed cyfartalog ffermwyr yw 57—ni chânt dâl diweithdra, credyd teulu neu gymorth o unrhyw fath. Rhaid iddynt dalu’r meddyg am eu tabledi hyd yn oed.

A yw Peter yn cytuno â’r ateb ysgrifenedig a dderbyniais oddi wrth yr Ysgrifennydd Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig fod lefel y cymorth uniongyrchol ac anuniongyrchol o’r pwrs cyhoeddus i ffermydd unigol dros £32,000?

Rhaid i Brian gofio ein bod yn Ewrop. Mae ffermwyr Prydain yn mynnu y dylent dderbyn yr un cymorth â ffermwyr yn Ewrop. Daw’r rhan fwyaf o’r arian hwnnw o Ewrop ac mae gennym reolau a rheoliadau yn ein herbyn. Y cwbl a ofynnant yw cael masnachu a rhedeg eu busnes yn effeithiol.

A yw Peter Rogers o’r farn mai un o’r prif resymau dros yr argyfwng presennol mewn amaethyddiaeth a thwristiaeth mewn ardaloedd gwledig yw cryfder y bunt, ac y câi ei leddfu’n sylweddol pe bai Cymru a’r DU yn aelodau o’r arian sengl Ewropeaidd?

Byddai ymuno â’r arian sengl Ewropeaidd ar hyn o bryd yn drychinebus. Ni chredai neb y byddai’r argyfwng yn gwaethygu i’r graddau a wnaeth. Byddem yn ildio llawer gormod drwy ymuno. Mae llawer o bethau eraill y gallwn eu gwneud â rheolau.

Daeth gwraig ffermwr llaeth ataf i’m gweld yr wythnos diwethaf i weld sut y gallai gael cymorth i’w gŵr, sydd â fferm laeth ag arni 100 o wartheg. Yr oedd yn gweithio’n rhan-amser mewn ysgol leol. Dywedwyd wrthi yn y swyddfa fudd-daliadau leol mai’r unig ffordd y gallai gael cymorth fyddai i’w gŵr fynd i weld y meddyg a chael nodyn salwch am iselder ysbryd fel y gallai hawlio budd-dâl. A ydych yn synnu bod hyn yn digwydd pan yw pris llaeth wedi disgyn o 26c i 15c y litr? Mae llaeth bron â bod yn rhatach na dŵr potel.

Bydd cryfder y bunt yn dinistrio’r diwydiant llaeth ac, yn ei dro, yr economi wledig. Pam y terfynodd y weinyddiaeth y cynllun cymorth prosesu lloi yng Ngorffennaf a hwnnw wedi ei gyllido i redeg hyd Ragfyr? Drwy fisoedd yr haf, gwelsom laddfa gyffredinol o loi. Addawodd Christine Gwyther y byddem yn ailgyflwyno’r cynllun ar 1 Hydref, ond pan aeth i Frwsel ar 3 Hydref gwrthodwyd hyn. Byddai ychydig o ymchwil wedi arbed cost y tocyn awyren.

Mae’r Llywodraeth Lafur hon yn euog o fwnglereiddiwch llwyr ynghylch ei chymorth i’r ffermwyr. Sylwch ar y pennawd hwn yn y Farmers Guardian yr wythnos diwethaf:

Dyna eiriau Shawn Baker sydd yn bennaeth cynhyrchu i Midland Meat Packers, sydd yn cyflenwi’r prif archfarchnadoedd. Dywed nad yw lles anifeiliaid yn flaenoriaeth uchel gan ddefnyddwyr, sydd yn prynu ar sail y pris yn bennaf. Pris yw’r brif ystyriaeth. Naw wfft i safonau bwyd, lles anifeiliaid ac olrheinadwyedd. Cadwodd ffermwyr moch at safonau lles a dileu stalau moch a thenynnau, gan eu gwneud yn gwbl anghystadleuol. Bwyd rhad oedd biau hi a gadawyd i ffermwyr moch fynd i’r wal. Mae labelu cynhyrchion cig yn camarwain y cyhoedd yn fwriadol drwy awgrymu bod bwyd wedi ei gynhyrchu ym Mhrydain a hwnnw ond wedi ei brosesu ym Mhrydain. Ni chynhyrchwyd dim o’r cig a fewnforir o dan yr un amodau a gwiriadau caeth â chig Prydain. Dyna pam y mae mor rhad. Mae ffermwyr Cymru’n ymladd am ran o’r farchnad ag un llaw wedi ei chlymu y tu ôl i’w cefnau. Mae eu bywoliaeth yn y fantol. Edrychwch ar yr hyn a ddigwyddodd i’r fasnach mamogiaid. Dibynnai ffermwyr mynydd Cymru ar y fasnach allforion, ond yr oedd rheoliadau yn ein gorfodi i dynnu llinyn yr asgwrn cefn. Collwyd y cwbl o’n masnach cig dafad â Ffrainc, gan nad ydynt ond yn prynu carcasau cyfan. Chwalodd hynny ddiwydiant defaid Cymru. Ni yw’r unig wlad yn y Comisiwn Ewropeaidd na hawliodd iawndal amaeth-arianyddol yn llawn.

Faint o arian amaethyddol a gododd y Llywodraeth Geidwadol erioed?

Yr wyf yn sôn am argyfwng mewn amaethyddiaeth, na wna arian lawer o wahaniaeth iddo. Fodd bynnag, pan ydych yn rhedeg ar gryfder presennol y bunt, mae’n gwbl annheg. Mae’r arian yno. Nid ydym erioed wedi wynebu argyfwng o’r maint hwn. Mae’r weinyddiaeth hon wedi colbio diwydiant a oedd gynt yn fawr ei fri. Ond nid yw hynny’n ddigon. Rhaid i ffermwyr ymgodymu bellach—

Dadl ar yr economi wledig yw hon i fod, nid ar amaethyddiaeth yn unig, er fy mod yn derbyn bod amaethyddiaeth yn rhan holl bwysig o’r economi wledig. Mae pobl mewn ardaloedd gwledig yn ennill llawer llai na phobl sydd yn byw mewn dinasoedd. Felly, pam yr oedd eich plaid chi mor chwyrn yn erbyn yr isafswm cyflog cenedlaethol?

Un o’r problemau a oedd gennym oedd yr arian a enillid yn yr ardaloedd hynny yn y fasnach ymwelwyr. Ni allaf weld bod yr isafswm cyflog cenedlaethol wedi gwneud gwahaniaeth mewn ardaloedd gwledig yng Nghymru. Mae distryw llwyr ym mhob man.

Bydd yn rhaid i ffermwyr ymgodymu â nifer afreoladwy o bobl a gaiff hawl gyfreithiol i grwydro dros ein tiroedd. Gwyddoch mai’r ateb yw mynediad gwirfoddol ond mae’r weinyddiaeth hon yn benderfynol o gael gwrthdaro. Ni ddeallwch gefn gwlad ac ni ddymunwch wneud. Yr ydych wedi difetha’r economi wledig drwy beidio â gwrando. Mae’r ddogfen ymgynghorol ‘Gwarchod a Rheoli Tir Comin yn Well yng Nghymru’ yn ymdrin nid yn unig â’r newidiadau posibl mewn gweithdrefnau cofrestru, ond mae hefyd yn ystyried barn ffermwyr defaid ar dir comin. Fe’i dosbarthwyd ar gyfer ymgynghoriad ar 21 Mawrth, ar yr union adeg i wrthdaro â’r ŵyna. Daw i ben ar 10 Ebrill. Ni chaiff neb gyfle i ddweud ei farn yn iawn arni. Mae’r economi a’r gwasanaethau yng nghefn gwlad Cymru’n dibynnu ar gefn gwlad byw a ffyniannus, sydd yn dibynnu’n gyfan gwbl ar amaethyddiaeth gynaliadwy, sydd yn cael ei dinistrio.

Yn olaf, af â chi’n ôl i 1957, ymhell cyn eich geni chi, Glyn. Dywed erthygl 39.1(b) o Gytundeb Rhufain mai un o amcanion y Polisi Amaethyddol Cyffredin yw:

‘sicrhau safon byw deg i’r gymuned amaethyddol, yn enwedig drwy gynyddu enillion unigol y rhai sydd yn ymwneud ag amaethyddiaeth.’

Bron hanner canrif yn ddiweddarach mae’r weinyddiaeth Lafur hon wedi dinistrio’r ddelfryd hon. Pa bryd y caiff ffermwyr Cymru safon byw deg?

I propose amendment 2. At the end of the motion add ‘which are being undermined by the high value of sterling’.

When I saw this motion, I was worried that what we were going to get from the Conservative group was the usual rant. I think that is disappointing. We are discussing this important motion which talks about the way in which the rural economy and services in the countryside have been undermined following an exceptionally important statement from 10 Downing Street a few weeks ago regarding aid for the agricultural industry. It is revealing that many Assembly Members walked out during that opening by Peter Rogers. I warn Peter that people are not only walking out of this Chamber but there are people who are shutting their ears to the crisis in the rural areas every time this kind of statement is made.

I am as aware as anyone of the crisis in the rural areas. Many other Members are aware of the crisis. There is no need for someone to shout at us continuously to remind us of the crisis. We need to take practical and affirmative actions to do something about the crisis. People in rural areas do not want people reminding them continuously of the bad news. They want to hear what the Assembly has to say about their situation and what the Assembly is going to do. While listening to Peter’s opening remarks I wondered whether all the problems of the rural areas and the agricultural industry had developed suddenly in May 1997? That is not my recollection of the situation. Things were no better under the previous Conservative Government. There is no point in them shouting at us here and saying what needs to be done. They had 18 years to do something about the situation. The situation deteriorated under the last Conservative Government.

Rhodri Glyn said earlier that the Assembly should do practical and affirmative things. Therefore, why did Plaid Cymru not support the Welsh Conservative Party’s attempt to lift the beef on the bone ban on the first day rather than playing into the hands of the Labour Party because another deal was available? Why were you not practical and affirmative then?

We were totally practical and affirmative. It was at the suggestion of Plaid Cymru that a comprehensive inquiry was initiated into this matter. In addition, as a result of this comprehensive inquiry not only was the ban lifted in Wales but it was lifted throughout Britain. I am proud of the way the Agriculture and Rural Development Committee under the Chairmanship of Ieuan Wyn Jones dealt with that problem. It shows how to take affirmative, practical and responsible action in such a situation. Had we followed what Rod is suggesting, Wales would be in a much weaker position as a result of some of the regulations that we will be facing from Europe regarding meat on the bone in the future.

Therefore, does Rhodri confirm that Plaid Cymru’s policy at the time was not that the Assembly leads the way but that it follows what was happening in Westminster?

I am surprised that a politician of Rod Richards’s experience does not understand how the political process works. We saw in the case of the statement that came from 10 Downing Street a few weeks ago how political pressure from one political institution can lead to statements from other institutions. Is Rod saying that he would prefer to see the ban being lifted solely in Wales and not in the other countries of the UK?

There is no question that what the agriculture industry needed was to see that ban lifted throughout the whole of the UK. The inquiry in Wales was initiated by that process—that is what motivated the response from other governments. As with the agri-monetary compensation and the dairy hygiene charges, it came because of the political pressure that was produced here. It shows clearly what can be done affirmatively and practically to try to answer the most severe problems of rural areas.

What is our role as Assembly Members? What is the Assembly’s role? The Labour administration—the minority Government that we have—needs to show that it has a clear political programme for dealing with rural problems. I agree with the motion that we have not yet seen that political programme. We have heard of the measures contained in the rural development plan, and in the single programming document that has gone to Europe, but we have not seen a firm, clear political programme from the administration. The Assembly has room to express its concern that the Labour administration has not yet introduced that clear programme. We await it. Edwina said in her statement that, following the statement from 10 Downing Street, there would be an opportunity during the next few months before the Royal Welsh Agricultural Show for that programme to be presented.

Rhodri, gan eich bod yn chwilio am fesurau ymarferol a fyddai o fudd i’r economi wledig yng Nghymru, un mesur ymarferol yw gweithredu’r Mesur Cefn Gwlad a Hawliau Tramwy yn effeithiol. Profwyd mewn llawer man y byddai hynny o fudd economaidd mawr i economi wledig Cymru. A gefnogwch weithredu’r Mesur hwnnw’n effeithiol?

The essential words here, John, are effective implementation. The plans that have been presented by the Labour Government in Westminster and that are presented to us in the Assembly are completely ineffective to implement this plan. John is right that there are documents and studies that show that there is potential for investing in the rural economy that could come from such a plan. But what was needed, and what is lacking in the legislation, is the fact that the Labour Government in Westminster has not allowed the Assembly to create the sort of legislation that responds to Wales’s needs. If that were to happen, and if that clause would enable us to do that within the legislation, then perhaps some of us would be more willing to support that legislation and to see it implemented practically in Wales.

The Labour administration needs to put these plans forward in a way that is practical to implement and that offers real opportunities in the countryside. I am sure that Christine, in her summing up, will present some of these ideas. But they are ideas that react—they react to a crisis rather than offer a clear vision for the rural economy.

The other question that arose as I listened to Peter’s introduction was whether the last Conservative Government would, had it stayed in power, have reacted differently in any way to the present crisis in the countryside. It was revealing when Peter tried to respond to Elin Jones’s point about the strength of the pound—that is the element that undermines the rural economy. That is what creates problems in the countryside and we know what the Conservative Party’s point of view is on the strong pound—it is a central part of its policies and its political image. Until we tackle that problem, no basic difference will be made to the problems facing the rural economy.

There is not much difference—a hair’s breadth of difference—between Tony Blair and Gordon Brown’s right wing policies on the pound, and John Major and Kenneth Clarke’s previous policies. That is what creates the problems in the countryside. The agenda is set in south-east England by south-east England’s needs. Interest rates continue to rise on the basis of house prices in south-east England. That strengthens the pound and deepens the problems in the countryside. The Assembly must try to use—

Os credwch fod y polisi ar yr arian treigl Ewropeaidd mor boblogaidd yng Nghymru, sut yr esboniwch y ffaith fod y Blaid Geidwadol wedi gwneud mor ysgubol o dda ledled y Deyrnas Unedig, yn enwedig yng Nghymru ac yn eich ardal chi, yn yr etholiadau Ewropeaidd?

Yr oeddwn o dan yr argraff fod Plaid Cymru wedi gwneud ychydig yn well na’r Ceidwadwyr yn fy ardal i a ledled Cymru. Os mai hwnnw yw’r ffon fesur yr ydych am ei defnyddio i farnu ynghylch safbwynt pobl ar y bunt, mae’n hen bryd inni ymuno â’r ewro. Methaf â gweld perthnasedd eich pwynt. Fodd bynnag, y pwynt yr wyf fi’n ei wneud—

Gresynaf at y ffordd y mae’r weinyddiaeth Lafur yn ymateb i’r argyfwng mewn ardaloedd gwledig, yr economi wledig a gwasanaethau gwledig. Byddai angen imi gael fy argyhoeddi bod y Llywodraeth Geidwadol wedi ymateb yn fwy effeithiol yn y gorffennol, ac y gwnâi pe bai’n dal i fod mewn grym. Fodd bynnag, ni’m hargyhoeddwyd. Rhefru Ceidwadol yw hyn. Gadewch inni gydnabod ein pryder ynghylch diffyg polisïau pendant gan y weinyddiaeth bresennol a’u herio i gyflwyno’r polisïau hynny. Mae cryfder y bunt yn creu problemau a rhaid gwneud rhywbeth ynghylch hynny cyn y gallwn ddechrau ymateb i faterion cefn gwlad Cymru a’r economi wledig. Derbyniaf welliant Mick a byddwn yn ei gefnogi.

Byddwn yn gwrthwynebu gwelliant 1, oherwydd gresynwn at agwedd y weinyddiaeth. Mae’r gwelliant hwnnw’n gwanhau’r cynnig cyfan. Fodd bynnag, byddwn yn cefnogi gwelliant 2. Gobeithiaf gymhwyso dadlau rhesymol at y cynnig hwn. Croesawaf y ddadl, er nad wyf fi, a fu unwaith yn ffermwr, wedi methu eironi’r ffaith fod y Torïaid hefyd yn gyfrifol am y sefyllfa bresennol. Fodd bynnag, fel rhywun ymarferol, credaf ein bod yn gorfod edrych ymlaen yn gadarnhaol a cheisio adeiladu ar gyfer dyfodol gwledig Cymru.

Dymunaf ganolbwyntio ar ddull y gellir ei ddefnyddio i ddarparu gwybodaeth a fydd yn hwyluso gweithredu i atal y dirywiad y cyfeirir ato yn y cynnig. Dangoswyd y dirywiad hwnnw drwy lawer o ddigwyddiadau’n ddiweddar, megis cau swyddfeydd post a banciau, dirywiad mewn gweithgynhyrchu a’r dirywiad yn nifer y busnesau sydd yn dechrau. Ym Mhowys, bu dirywiad o 12 y cant yn nifer y busnesau newydd yn y pedair blynedd diwethaf. Bu diffyg buddsoddi hefyd mewn seilwaith a cholled barhaus o bobl ifanc o’n hardaloedd gwledig. Cyflymwyd y dirywiad hwn gan gryfder y bunt. Ni wnaeth Cymru’n dda yn economaidd, o’i chymharu â gweddill y DU neu Ewrop. Mae gennym ddiweithdra uwch, incwm is a niferoedd is o’r boblogaeth o oed gweithio mewn cyflogaeth.

Mae’r cyllid strwythurol Ewropeaidd am 2000-06 wedi canolbwyntio sylw ar y mesur o berfformiad economaidd sydd yn seiliedig ar gynnyrch mewnwladol crynswth. Mae’r cynnyrch mewnwladol crynswth y pen yng Nghymru yn 82 y cant o gyfartaledd yr UE. Yng ngorllewin Cymru a’r Cymoedd mae’n 71 y cant. Bydd CMC yn parhau’n ddull o fesur adfywiad economaidd. Er enghraifft, y nod yn ein rhaglen Amcan 1 yw ein codi i 87 y cant o gyfartaledd y DU erbyn 2006. Mae hynny’n gofyn cyfradd dwf flynyddol o 3.5 y cant.

Dadleuaf yn y gwelliant hwn fod CMC yn fesurydd annigonol—mae’n ymwneud â maint, nid ansawdd. Mae rhaglen datblygu dynol y Cenhedloedd Unedig yn dadlau y dylai pob gwlad roi mwy o sylw i ansawdd twf yn hytrach na’i faint. Dynoda bum ffurf niweidiol o dwf: ei effaith ar y di-waith—twf nad yw’n troi’n swyddi; pobl heb lais—twf nad yw’n cyd-fynd â lledaeniad democratiaeth; bod yn ddiwreiddiau—twf sydd yn dileu hunaniaeth ddiwylliannol; diffyg dyfodol—twf sydd yn anrheithio’r amgylchedd, a didostur—twf lle y gafaelir yn y manteision gan y cyfoethogion yn unig. Mae cyfraddau twf cyflym a fesurir trwy gynnyrch mewnwladol crynswth yn cuddio twf allgáu cymdeithasol, dirywiad amgylcheddol o ran lles yr unigolyn neu o ran datblygu cynaliadwy a dosbarthu incwm—gellir cyflawni CMC uchel tra bod llawer yn byw mewn tlodi. Mae dyletswydd statudol ar y Cynulliad o dan Adran 121 o Ddeddf Llywodraeth Cymru 1998, i arfer cynaliadwyedd ym mhob un o’i swyddogaethau. Rhaid inni ystyried dangosyddion amgen, neu gallem gael ein hunain yn yr un sefyllfa ag Iwerddon rhwng 1987 a 1995, pan dyfodd y 40 y cant uchaf o incwm teuluol ddwywaith yn gynt na’r 40 y cant isaf, gan ledaenu’r bwlch rhwng y cyfoethog a’r tlawd.

Mae gennym gyfle i gyfarwyddo ein Gweithrediaeth i ddarparu dangosyddion sydd yn golygu rhywbeth i ansawdd bywyd holl bobl Cymru. Cynhwysiant cymdeithasol yw hyn. Mae arnom angen mesurydd datblygu cynaliadwy. Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn credu’n gryf bod rhaid inni ddatblygu mynegai o les economaidd cynaliadwy, fel a gynigiwyd ac a ddiwygiwyd gan Sefydliad Astudiaethau Gwledig Cymru mewn papur a ysgrifennwyd gan Peter Midmore, Jon Matthews a Michael Christie yn gynharach eleni. Argymhellaf y dylai pawb ei ddarllen. Gwelaf fod Cynog wedi gwneud, gan ei fod yn nodio ei ben. Nid yw’r mynegai’n gynnyrch mewnwladol crynswth syml yn unig, mae’n gofyn 20 o gymwysiadau er mwyn cymryd i ystyriaeth y costau cudd o ddirywiad amgylcheddol a achosir gan dagfeydd, llygredd aer a dŵr; cymudo; rheolaeth llygredd personol a cholli tir amaeth a ffermwyr, dihysbyddu ein hadnoddau naturiol a llawer o ffactorau eraill. Nid dangosyddion damcaniaethol yw’r rhain yn unig; fe’u defnyddir yn yr Almaen, yr Iseldiroedd a llawer o wledydd Ewropeaidd eraill. Mae ein Cynllun Datblygu Gwledig wedi cymryd camau i’r cyfeiriad cywir, ond mae angen mwy o gydnabyddiaeth ynddo i’r mynegai lles economaidd cynaliadwy hwn.

Fodd bynnag, mae angen data da ar gyfer dangosyddion o’r fath, nad ydynt ar gael yng Nghymru. O’i chymharu â’r Alban, dywed astudiaeth Sefydliad Astudiaethau Gwledig Cymru:

‘yn achos Cymru, mae’r sylfaen wannach o ystadegau cyhoeddedig yn arwain at anawsterau difrifol, ond pe deuai set fwy effeithiol o bolisïau economaidd i’r amlwg dylai’r gost ychanegol o’u casglu fod yn gwbl gyfiawnadwy’.

Mae data’n holl bwysig er mwyn defnyddio cronfeydd strwythurol yn effeithiol i adfywio ein hardaloedd gwledig gan ddefnyddio dangosyddion cynaliadwy effeithiol. Tra deallwn fethiannau’r gorffennol, rhaid inni greu dangosyddion a fydd o gymorth i adeiladu ein dyfodol. Cred y Democratiaid Rhyddfrydol y bydd y cyfeiriad cywir, fel a ddangosir gan y mynegai lles economaidd cynaliadwy, yn gwyrdroi’r dirywiad mewn ardaloedd gwledig. Darganfyddir atebion cynaliadwy drwy gyfnerthu ein cymunedau i weithredu drostynt eu hunain drwy ddatblygu cymunedol, er enghraifft.

Mae datblygu cymunedol yn galluogi cymunedau i gryfhau eu hadnoddau economaidd, cymdeithasol ac amgylcheddol drwy archwilio eu cymunedau eu hunain. Mae rhaglen o’r gwaelod i fyny o’r math hwn yn rhoi’r gymuned ar ganol y broses datblygu. Mae rhaglenni fel LEADER i’w canmol, am eu bod yn seiliedig ar weithredu dyheadau cymunedau, sydd yn seiliedig yn aml ar edrych ar y dangosyddion oddi mewn i’w cymunedau eu hunain.

Fe’ch anogaf i gefnogi’r gwelliant hwn a ddaw â mwy o ffyniant i ardaloedd gwledig drwy archwilio’r holl ddangosyddion a fydd yn arwain at well ansawdd bywyd i’r bobl hynny y cyfeirir atynt yn y cynnig sydd â thaer angen am ein cymorth.

Ni ellir amau bellach mai’r Llywodraeth Lafur bresennol, o safbwynt gwledig, yw’r Llywodraeth Brydeinig waethaf, fwyaf esgeulus ers canrif. Dros y tair blynedd diwethaf, tanseiliwyd ffyniant, rhagolygon economaidd a morâl y Gymru wledig mewn modd a syfrdanodd gefn gwlad Cymru. Gan fod Llywodraeth Lafur Cymru ym Mae Caerdydd yn ymgysylltu’n ddieithriad â pholisïau cyfeiliornus San Steffan, rhaid iddi dderbyn ei rhan o’r cyfrifoldeb. Mae fy nghyd-Aelod, Peter Rogers, gŵr sydd â dealltwriaeth wirioneddol ac angerddol o gefn gwlad Cymru wedi siarad eisoes yn ei ddull unigryw am yr argyfwng a ddaeth i ran amaethyddiaeth Cymru—sylfaen ein heconomi wledig. Mae incwm ffermydd wedi dirywio mewn llawer achos i sefyllfa o golled. Mae mwyfwy o ffermwyr moch a ffermwyr llaeth yn mynd allan o fusnes. Mae pobl ifanc cefn gwlad Cymru’n gadael y diwydiant a’r ardal am fod cyn lleied o ragolygon buddiol i’w cymell i aros.

Yr ymateb arferol gan Aelodau Llafur yn San Steffan ac yn y Cynulliad yw bod problemau amaethyddiaeth yn deillio o bunt gref. Clywsom hynny heddiw. Dywedir hynny fel pe na bai hynny ag unrhyw gysylltiad o gwbl â’r Llywodraeth. Mae’r gwelliannau i’n cynnig yn dangos bod llefarydd amaethyddiaeth Plaid Cymru’n cytuno â hwy. Nid yw hynny’n ddigon da. Mae’r ddadl yn ddiffygiol am ddau reswm. Yn gyntaf, nid yw problem y gyfradd gyfnewid yn ganlyniad i bunt gref yn ogymaint ag ewro gwan. Ychydig o newid a fu yng nghyfraddau cyfnewid y ddoler a’r ien dros flynyddoedd lawer. Mae nifer yn y Llywodraeth bresennol a diffynwyr y Llywodraeth bresennol yn sôn o hyd am y bunt gref mewn ymgais enbyd i gadw’r cyhoedd rhag sylweddoli’r fath drychineb a fu’r ewro. Y broblem yw nad yw’r Llywodraeth wedi gwneud defnydd llawn o’r mecanweithiau ad-daliadol a roddwyd ar waith i ymdrin â’r canlyniadau economaidd i gwymp yr ewro.

Yn ail, mae’r cyfraniad a wnaeth y Llywodraeth ei hun i symudiadau’r gyfradd gyfnewid drwy gyfeirio’r gallu gwario oddi wrth gynilion a darpariaeth pensiynau ac i wariant gan ddefnyddwyr. Mae hynny’n anorfod yn golygu cyfraddau llog uwch a chyfraddau cyfnewid mwy anffafriol. Nid yw’r difrod a wnaethpwyd i economi wledig Cymru gan ddiddymiad ffwrdd-â-hi’r Canghellor o gyfrifon cynilion arbennig di-dreth, cynlluniau ecwiti personol, methiant cyfrif cynilion unigol newydd y Canghellor a’r ymosodiad trethiant cïaidd ar bensiynau preifat wedi ei gollfarnu yn y modd y mae’n ei haeddu yng Nghymru.

Nid amaethyddiaeth yn unig a danseiliwyd. Effeithiwyd ar y cwbl o economi wledig Cymru. Mae economi wledig Cymru wedi ei adeiladu ar dair colofn: amaethyddiaeth, diwydiant gweithgynhyrchu a thwristiaeth. Trawyd y tair colofn hyn gan gyfraddau cyfnewid anffafriol yr un pryd a daethant â’r economi wledig i’w liniau. I wneud pethau’n waeth, penderfynodd Llafur danseilio cefn gwlad digalon ymhellach drwy ymosod ar draddodiadau a hawliau ganrifoedd oed sydd yn rhan o fywyd y Gymru wledig. Ymddengys fod Llafur yn benderfynol o orfodi ei werthoedd trefol ar gefn gwlad drwy, er enghraifft, waharddiad ar hela lle y mae emosiwn yn disodli ffaith a synnwyr cyffredin—

Beth a ddywedech wrth y ffermwyr y cyfarfûm â hwy sydd yn dweud eu bod yn bryderus ynghylch y caeau gwenith pan yw’r helfa’n mynd ar eu traws?

Yr ydych yn cwrdd â ffermwyr nad wyf fi’n cwrdd â hwy. Os dywedant na ddylai’r helfa groesi eu caeau gwenith, ni ddylai. Mae’n gweithio’n gwbl wirfoddol.

Ond a yw’n iawn iddynt fynd i bob man arall?

Ydyw, os yw hynny drwy gytundeb, sef yr hyn a gymeradwywn.

Yn awr yr ydym yn wynebu’r ddeddfwriaeth hawl i grwydro newydd. Nid yw’r Mesur Cefn Gwlad yn berthnasol o gwbl bron i Gymru. Mae llawer iawn o fynediad i’r cyhoedd eisoes ac ymrwymiad enfawr gan y Cynulliad i gynnal Tir Gofal a defnyddio elfennau amgylcheddol—

A ydych yn ymwybodol bod cerdded yn creu 5,000 o swyddi yng Nghymru? Nid ffigur y Blaid Lafur yw hwnnw; daw hynny o adroddiad gan Peter Midmore, sydd yn Athro Astudiaethau Gwledig ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth. Mae potensial anferth i gynyddu’r nifer swyddi honno’n fwy byth, felly pam nad yw’ch plaid chi’n fodlon rhoi’r gorau i’r slogan syml o ‘ewch oddi ar fy nhir’?

Mae’r Blaid Geidwadol yn ffafriol erioed i fwy o fynediad drwy ddulliau gwirfoddol. Dyna oedd fy mhwynt ond nid oeddech yn gwrando. Dymunwn i’r Cynulliad gynnal Tir Gofal a defnyddio’r elfennau amgylcheddol yn Tir Mynydd i annog ehangu pellach ar fynediad drwy gytundeb gwirfoddol.

Yr ydym am i Aelodau’r Cynulliad ymuno â ni wrth alw am bolisïau a fydd o gymorth i adfywio’r economi wledig ac adfer morâl y rhai sydd yn byw ac yn gweithio yng nghefn gwlad Cymru. Rhaid inni bwyso ar y Canghellor i annog cynilo a buddsoddi mewn pensiynau preifat er mwyn codi’r pwysau oddi ar wariant gan ddefnyddwyr, cyfraddau llog a chyfraddau cyfnewid. Rhaid i’r Cynulliad ymroi i wella cysylltiadau trafnidiaeth yn y Gymru wledig fel y gellir annog diwydiannau newydd i greu economi amrywiol newydd. Rhaid i’r Cynulliad ymrwymo’n helaethach i’r diwydiant twristiaeth, sydd mor bwysig i’r economi wledig.

Mae ein cynnig yn gresynu at fethiant y Llywodraeth Lafur yng Nghymru. Yr oedd yn ddifyr imi weld fod gwelliant llefarydd Plaid Cymru ar amaethyddiaeth a’r economi wledig yn awgrymu na ddylem resynu ond pryderu’n unig ynghylch hynny. Caiff Rhodri Glyn Thomas a’r Llywodraeth Lafur weld bod Aelodau Cynulliad Ceidwadol Cymru o ddeunydd caletach na’r pwti hyblyg sydd yn gwneud y tro am wrthblaid Plaid Cymru. Yr ydym yn digio wrth, yn gresynu at ac yn collfarnu record warthus Llafur yn ei ddiystyrwch o’r Gymru wledig. Credwn yn bendant na fydd y Gymru wledig yn adfer ei hegni economaidd, ei hunanhyder na’i hymddiriedaeth mewn Llywodraeth nes bo Prydain a Chymru yn nwylo medrus Llywodraeth Geidwadol unwaith eto.

Yr wyf yn siomedig ynghylch yr oslef a ddewisodd y Blaid Geidwadol ar gyfer y ddadl hon. Wrth weld geiriad y cynnig, fy ymateb cyntaf oedd ocheneidio, chwerthin ac wedyn digio. Yr wyf wedi hen flino ar fynd dros yr un tir a dweud y gwir wrth ateb honiadau negyddol a ffug gan y Blaid Geidwadol mewn ymateb i ymdrechion diflino’r Blaid Lafur i adfywio ein cymunedau gwledig. Mae geiriad y cynnig yn siom i mi hyd yn oed. Mae’n ddatganiad cwbl ffug a negyddol ac nid oes unrhyw ymgais i gyflwyno unrhyw syniadau ar gyfer adfywio pellach.

Yr ydym oll yn ymwybodol o’r moethusrwydd o fod yn wrthblaid ac mae’r cynnig hwn yn enghraifft o’r ymagwedd negyddol, beirniadol ac anghofus y daethom i’w chysylltu â’r Blaid Geidwadol at ddull Llafur o ymdrin â ffermio. Rhaid inni ein hatgoffa ein hunain am record y Blaid Geidwadol ar yr economi wledig. Gorddefnyddir yr ymadrodd ‘18 mlynedd o lywodraeth Dorïaidd’ ond rhaid inni egluro sut yr oedd y difrod a achoswyd gan flynyddoedd o gamreoli wedi dod â chefn gwlad i’w liniau yn y lle cyntaf. Y Blaid Geidwadol a gynigiodd y cynnig hwn ond fe’ch atgoffaf mai anwybodaeth lwyr y Blaid Geidwadol am y problemau cyntaf ynghylch BSE a’r dirywiad mewn asesu risg er mwyn enillion ariannol ac etholiadol tymor byr a gychwynnodd y problemau anferth sydd yn wynebu’r diwydiant heddiw. Pwy a ddadreoleiddiodd wasanaethau bysiau? Pam y mae’r ddogfen Amcan 2 yn cynnwys adrannau i ymdrin ag ynysu yng nghefn gwlad? Pa blaid a bregethodd wrthym am flynyddoedd lawer mai grymoedd y farchnad oedd yr unig ffordd ymlaen?

Yr oedd ffactorau eraill, nad oedd yn gyfrifol amdanynt, wedi gwaethygu rheolaeth y Blaid Geidwadol o’r economi wledig. Mae lefel isel prisiau nwyddau yn y byd yn broblem ddiymwad sydd yn wynebu’r diwydiant ffermio, sydd yn effeithio ar y cyfan o’r gymuned wledig. Ffactor arall fu’r ymgyrch i ailstrwythuro’r polisi amaethyddol cyffredinol er mwyn symud oddi wrth y ddibyniaeth fawr ar gymorth gwladwriaethol a chymorthdaliadau o dan Agenda 2000. Yr ydym hefyd yn ymwybodol o’r problemau a achoswyd gan gryfder sterling ac ni fyddai’n iawn inni beidio â dweud bod hon yn broblem aruthrol i ardaloedd gwledig a phob ardal arall. Ni thalodd y Llywodraeth Geidwadol ddiwethaf unrhyw iawndal amaeth-arianyddol o gwbl. Holais Peter Rogers ynghylch hynny ond nid atebodd fy nghwestiwn.

Ar ôl yr uwchgynhadledd ffermio ddiwedd y mis diwethaf, cyhoeddodd y Prif Weinidog becyn anferth o gymorth sydd yn werth o leiaf £200 miliwn i’r diwydiant ffermio er mwyn lliniaru pwysau dybryd. Mae Edwina wedi dadansoddi’r ffigurau ar gyfer Cymru. Ni allwn ac ni fynnwn geisio gwneud hynny, felly defnyddiaf y ffigurau Prydeinig. Ni’ch diflasaf â dadansoddiad fesul un o’r mesurau hyn. Yn wir, mae’r pecyn mor gynhwysfawr fel na fyddai amser imi eu rhestru i gyd. Ymhelaethaf ychydig ar yr hyn y mae Llafur yn ei wneud dros ardaloedd gwledig Cymru. Mae hynny’n bwysig ac yr ydym yn gweithio’n galed iawn ar eu rhan.

Yn gyntaf, iawndal amaeth-arianyddol. Mae Llafur wedi addo cyflenwi £66 miliwn o gymorth amaeth-arianyddol; £22 miliwn yr un i’r sectorau llaeth, defaid a chig eidion. Gallech ofyn pam nad yw’r Llywodraeth wedi addo iawndal amaeth-arianyddol i’r sector tir âr. Mae ffermwyr tir âr eisoes yn derbyn £171 miliwn o arian amaethyddol eleni. Mesur arall a gyhoeddwyd yn y pecyn hwn yw addewid y Llywodraeth i ddileu taliadau arolygu glanweithdra llaeth. Mae Christine Gwyther yn ceisio cyflawni hyn ar ein rhan ers cryn amser. Ni all y cytundeb hwn â’r Weinyddiaeth Amaethyddiaeth, Pysgodfeydd a Bwyd ond cryfhau ein hachos gydag Ewrop. Amcangyfrifir y bydd y mesur hwn ar ei ben ei hun yn werth o leiaf £1 filiwn i’r diwydiant.

Bydd y Llywodraeth hefyd yn dileu’r terfyn pwysau dros 30 mis, a ddylai fod yn werth tua £11.5 miliwn i’r sector llaeth. Defnyddir y swm o £26 miliwn i helpu i ailstrwythuro’r diwydiant moch ac, yn bwysig i Gymru, cyhoeddodd y Llywodraeth y cedwir £60 miliwn yng nghyllideb y DU i roi cymorth i ardaloedd llai ffafriol yn 2001. Mae Llafur hefyd wedi cyhoeddi nifer o fesurau ehangach i adfywio’r economi wledig ymhellach.

Pwy a ysgrifennodd y datganiad hwn?

Myfi, y bore yma, gan ddefnyddio ffeithiau yn hytrach nag emosiwn a sylwadau gwirion.

Mae hyn yn ymateb i ddadl y Ceidwadwyr.

Cyhoeddodd Llafur nifer o fesurau ehangach i adfywio’r economi wledig ymhellach yn y pecyn a gyhoeddwyd gan Lywodraeth y DU ac yn y cynllun datblygu gwledig yr ydym yn ei ddatblygu. Dywedaf ‘ni’, oherwydd yr ydym yn gweithio’n galed iawn yn y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig ar ‘Ffermio ar gyfer y Dyfodol’. Nid oes gennyf ddigon o amser i fynd drwy’r cwbl o’r hyn a baratoais oherwydd byddwn yn cwtogi ar amser Christine.

Yr wyf wedi fy egluro fy hun o ran fy haeriad bod hon yn ddadl ryfedd i’w dewis gan y Ceidwadwyr, o ystyried mai hwy oedd y rhai a esgeulusodd yr economi wledig. Yr wyf yn byw mewn cymuned wledig ac yr oeddwn yno, David, yn ystod y blynyddoedd hynny i weld y distryw a’i achosion. Mae’r Blaid Lafur wedi dechrau ar y dasg anodd o wneud cymunedau gwledig yn hyfyw unwaith eto. Bydd yn ymdrech hir ac anodd, ond yr ydym wedi ymrwymo i’r dasg honno.

Diolch i chi, Karen. Nid oes gwahaniaeth gennyf gael fy nghwtogi pan wynebir fi â ffeithiau yn hytrach na lol, sef yr hyn a fu’n sylwedd i lawer iawn o’r ddadl hon.

Yr wyf yn sicr na synnwch o glywed ein bod yn gwrthod y cynnig yn llwyr. Mae dweud ein bod yn methu â diogelu’r economi wledig a’i wasanaethau’n gwbl ddi-sail. Gwrthodaf hefyd welliant 1 Rhodri Glyn Thomas. Mae’n ddrwg gennyf os yw hynny’n eich siomi, Rhodri.

Y dull sydd gennym erioed o geisio ffyniant economaidd ar gyfer pob rhan o Gymru yw creu diwylliant menter ac arloesi llewyrchus, sydd yn trysori, yn cydnabod ac yn gwobrwyo mentergarwch. Gweithredu, nid rhethreg yw’r hyn y mae ei angen ar y Gymru wledig, a dyna pam y buom yn bwrw ymlaen i gyflawni amrediad o bolisïau a rhaglenni.

Gobeithiaf, Richard, neu byddaf yn flin iawn.

Yr wyf yn sicr y croesawech rywbeth a fydd o gymorth. A ymunwch â mi wrth gollfarnu haerllugrwydd llwyr cynigwyr y cynnig hwn? Yr etifeddiaeth Dorïaidd a gafodd y Gymru wledig am ddau ddegawd oedd BSE, dadreoleiddio bysiau, gwasanaethau cyhoeddus a andwywyd, cyfraddau llog cynyddol a diweithdra. Beth am dlodi ymysg plant? Yn 1979, pe bai’r Ceidwadwyr wedi addo treblu tlodi ymysg plant yn y Gymru wledig a’r Gymru drefol, honno fyddai’r un addewid y byddent wedi llwyddo i’w chadw.

Mae haerllugrwydd llwyr yn ymadrodd na allaswn ddewis ei well fy hun. Gadewch inni fynd yn ôl at y materion sydd o bwys. Yfory, byddwn yn trafod y ddogfen raglennu sengl Amcan 1 a’r Cynllun Datblygu Gwledig drafft, a ystyriwyd yn y Cyfarfod Llawn y llynedd. Mae’r ddwy ddogfen hynny’n cynnwys mesurau sydd yn ceisio datblygu ardaloedd gwledig er mwyn gwella gwasanaethau sylfaenol, hybu cyfraniad twristiaeth, crefftau a gweithgareddau diwylliannol a hyrwyddo amrywiaethu er mwyn hybu ffynonellau incwm eraill.

Gan droi’n ôl at amaethyddiaeth, mae’r weinyddiaeth hon yn cydnabod dibyniaeth barhaus llawer o gymunedau gwledig ar amaethyddiaeth am gyflogaeth uniongyrchol neu anuniongyrchol. Dywedais erioed ein bod yn deall bod pob un swydd a greir ar fferm yn creu 0.4 o swyddi oddi ar y fferm. Mae’n bwysig cofio hynny. Rhoesom gymorth ariannol helaeth i’r diwydiant.

Yr wyf yn ddiolchgar i Edwina am roi adroddiad am sylwedd pecyn y DU, ond yr oedd y cyfraniad o Gymru i hynny’n holl bwysig. Mae Cymru ar y blaen yn hyn o beth. Aeth gwaith caled iddo, nid yn unig ar lefel wleidyddol, ond ar lefel swyddogol.

A yw’ch gweinyddiaeth wedi ymrwymo i le’r fferm deuluol fel canolbwynt amaethyddiaeth yng Nghymru?

Yn gyfan gwbl. Ni ddylwn orfod ateb y cwestiwn hwnnw. Yr wyf yn sicr bod hynny’n amlwg yn ein polisïau a’n rhaglenni. Yr ydym hefyd yn arwain y ffordd ar fesurau amaeth-amgylcheddol—perchir y cynllun Tir Gofal ac mae’n adnabyddus ledled Ewrop. Ymhen tair blynedd, bydd tua 2,000 o ffermydd yng Nghymru, gan gynnwys ffermydd teuluol—yr ydym yn cymryd camau brasach i sicrhau y digwydd hynny, David—yn rhan o’r cynllun. Bydd hyn yn creu manteision cymdeithasol, amgylcheddol ac economaidd i’n pobl. Mae ein cynllun organig yn ffynnu ac yr wyf yn falch ein bod wedi gallu rhoi mwy o arian ynddo.

Croesawaf gyhoeddiad Edwina am iawndal amaeth-arianyddol i ffermwyr Cymru heddiw. Fodd bynnag, yn ei datganiad dywedodd fod y swm llawn wedi ei ddarparu i ffermwyr llaeth, nid i ffermwyr cig eidion a defaid. Mae gennyf ardaloedd cig eidion a defaid yn fy etholaeth i. A yw penderfyniad Llywodraeth Llundain i beidio â darparu’r swm llawn o iawndal amaeth-arianyddol i’r sector cig eidion a defaid yn destun gofid i chi?

Drwy gydol y negodiadau rhwng y weinyddiaeth hon a Llywodraeth y DU, dilynwyd iawndal amaeth-arianyddol ar bob lefel. Yr wyf yn falch y bydd y swm llawn wedi ei ddarparu i ffermwyr llaeth a bod y terfyn pwysau yn y cynllun 30 mis wedi ei ddileu. Bydd yn braf iawn gweld ffermwyr llaeth yn derbyn y swm llawn, ond o ran defaid, yr oedd yn gam mawr ymlaen inni allu diogelu swm y lwfansau iawndal da byw tir uchel am y flwyddyn hon. Nid oedd gennyf syniad a fyddem yn llwyddo i wneud hynny ar ddechrau’r negodiadau. Yr wyf yn falch inni wneud.

Soniaf ychydig am yr ardaloedd llai ffafriol. Ar ben y pecyn arbennig y flwyddyn ddiwethaf—a oedd yn werth £15 miliwn i gynhyrchwyr yng Nghymru mewn ardaloedd llai ffafriol—cyhoeddwyd £60 miliwn ychwanegol ar gyfer 2000-01 ar 30 Mawrth. Bydd Cymru’n derbyn £14.7 miliwn o hynny.

Dywedais mai Cymru a arweiniodd y ffordd o ran cymorth i ffermwyr mynydd. Ni oedd ar y blaen hefyd o ran y taliadau glanweithdra llaeth. Mae’n dda mai Cymru oedd y gyntaf i wneud hyn a bod y Weinyddiaeth Amaethyddiaeth, Pysgodfeydd a Bwyd wedi ymuno â ni. Yr wyf yn falch iddi wneud.

Rhaid inni gofio bod rhywfaint o iawndal amaeth-arianyddol wedi ei dalu. Soniasom am yr elfen ddewisol yr wythnos diwethaf. Telir swm o £88 miliwn eleni fel ail randaliad o’r iawndal gorfodol a gyhoeddwyd gan Nick Brown ym mis Medi y llynedd. Telir £44 miliwn pellach yn 2001, gan gymryd y bydd y gyfradd gyfnewid yn aros yr un fath. Yn ogystal â’r ail randaliadau, telir rhandaliad cyntaf y cymorth gorfodol i’r sector ydau ar hyn o bryd. Mae’n werth £1.6 miliwn i gynhyrchwyr yng Nghymru oherwydd ychydig iawn o gynhyrchwyr ydau sydd gennym. Mae’n werth tua £170 miliwn i’r DU gyfan. Soniais am yr iawndal amaeth-arianyddol i ffermwyr llaeth. Yr wyf am bwysleisio ein bod, yn ein negodiadau, yn ceisio pwyso dros safbwynt Cymru o gael chwarae teg. Yn yr ysbryd hwnnw, nid i berchnogion y cwotâu y telir yr arian, ond i’r rhai sydd yn cynhyrchu’n wirioneddol ar y cwotâu hynny. Ni fydd ffermwyr soffa, neu ffermwyr tafarn fel y’u gelwir weithiau, yn derbyn yr arian. Â i’r cynhyrchwyr. Yn ysbryd tegwch, sydd yn arbennig o Gymreig yr wyf yn credu, yr oeddwn yn falch iawn o gael y cytundeb hwnnw.

Gwrthodwn welliant 2 Rhodri Glyn Thomas ynghylch gwerth uchel sterling. Mae gennyf rywfaint o gydymdeimlad ag ef, fel y gŵyr. Fodd bynnag, nid ar y Gymru wledig yn unig y mae’n effeithio. Effeithia ar ddiwydiannau a busnesau ledled Cymru a’r DU gyfan. Ysgrifennodd y Prif Ysgrifennydd at y Trysorlys am y mater hwn. Yr wyf yn sicr y cytunwch fod y Cynulliad, ac yn sicr y weinyddiaeth Lafur yng Nghymru, yn gofalu am Gymru gyfan.

Yr oeddwn yn siomedig na soniodd neb am y strategaeth amaeth-bwyd. Datblygasom strategaeth a arweinir gan y diwydiant i hybu’r defnydd o gynnyrch o Gymru ac i ddatblygu prosesu bwyd gwerth ychwanegol yng Nghymru. Rhoddwyd dyraniad a glustnodwyd o £1.8 miliwn i gynnal gwaith ar y strategaeth amaeth-bwyd i gyfarwyddiaeth amaeth-bwyd Awdurdod Datblygu Cymru. Gwneir gwaith da arno.

Un o’r meysydd gweithredu eraill yw gwella sylfaen medrau ein hardaloedd gwledig, sydd yn holl bwysig er mwyn denu diwydiannau newydd a chyflawni amrywiaethu economaidd. Mae gweithlu medrus yn hanfodol, fel y gŵyr Rhodri Morgan o’i swydd flaenorol yn y Swyddfa Gymreig, ac fel y gwn i o’m swydd flaenorol mewn llywodraeth leol. Bydd gwaith y Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 yn gymorth yn hynny o beth. Rhaid i’r Cynulliad gefnogi, ac nid beirniadu, y math o bethau yr ydym yn sôn amdanynt. Dymunaf ichi gofio hynny pan siaradwch â’r cyfryngau a phan siaradwch yn y man ymryson hwn.

Yr ydym hefyd yn gweithio’n galed ar dechnoleg gwybodaeth a chyfathrebu oherwydd mae ar y Gymru wledig angen economi fodern yn seiliedig ar wybodaeth, yn ogystal ag economi fwy traddodiadol, yn seiliedig ar y tir. Cyhoeddodd Rhodri Morgan linyn 6 o’r prosiect Llwybr-Pathway ddiwedd y flwyddyn ddiwethaf. Mae croeso mawr iddo. Soniaf am rai o’r cyfraniadau a wnaethpwyd, os yw hynny’n iawn.

Yn yr ysbryd hwnnw, terfynaf. Bydd y grŵp Llafur yn ymatal ar welliant 3 Mick Bates. Fe’i codwyd â bwriad da ond ni chydnabuasoch y gwaith a wneir eisoes gan y weinyddiaeth hon a chan y Cynulliad ar gasglu ystadegau newydd. Yr oedd hynny’n tanseilio’r gwelliant. Byddwn yn ymatal ond pwysleisiaf ein hymrwymiad i ystadegau gwledig gwell.

Yn gyntaf, fe’m syfrdanwyd bod Richard Edwards wedi awgrymu bod haerllugrwydd wrth gynnig cynnig fel hwn. Os oedd y Gymru wledig yn gwrando, yn enwedig yn ei etholaeth ei hun, gobeithiaf y bydd yn trin y sylw hwnnw â’r dirmyg y mae’n ei haeddu. Pan bleidleisiodd yr etholwyr yn fwyaf diweddar yn ei etholaeth, yn ward Prendergast, yr oedd gogwydd anferth at Geidwadwyr Cymru mewn sedd nad oeddem erioed wedi ei dal o’r blaen ac a enillwyd gennym. Felly, byddai croeso mawr i ragor o gyfraniadau fel hwnnw.

Mae’r ddadl hon yn ymwneud â chyflwr difrifol y Gymru wledig. Yr wyf am ymdrin yn gyntaf â materion nad ydynt yn ymwneud yn gyfan gwbl ag incwm ffermio ond sydd yn bwrw ffermwyr a phobl mewn cymunedau amaethyddol yn galed. Yn gyntaf, yr hawl statudol i grwydro. Ymddengys fod hyn yn boblogaidd ymysg ffermwyr yn Nwyrain Casnewydd ac ymysg y Democratiaid Rhyddfrydol, a bleidleisiodd drosto yn eu cynhadledd. Fodd bynnag, nid yw’n boblogaidd yn y Gymru wledig. Nid yw’r Gymru wledig am ei gael. Byddai’n dda gennyf pe bai’r Cynulliad wedi cael cyfle i bleidleisio yn ei erbyn yma yn hytrach na’i fod yn cael ei orfodi arnom. Yn ail, mae’r codiad yn y dreth tanwydd ymhell uwchlaw chwyddiant. Cododd Llafur bris tanwydd ac fe’i cefnogwyd gan y Rhyddfrydwyr.

Gwnaethoch chi hefyd.

Naddo. Dywed y Prif Ysgrifennydd—

Ydyw. Mae’r Rheolau Sefydlog yn mynnu ein bod yn cyfeirio at Aelodau eraill yn y modd a ddymunant. Mae tystiolaeth helaeth i awgrymu bod y Ceidwadwyr yn y Cynulliad yn dymuno cael eu galw’n Blaid Geidwadol Cymru. Yn y dyfodol, a fydd Nick Bourne gystal â chyfeirio atom wrth enw’r blaid a gynrychiolwn, ac nid wrth enw plaid gofrestredig arall yng Nghymru, nad oes ganddi gynrychiolaeth yn y Siambr hon? Fel arall, byddaf yn gorfod parhau i godi’r pwynt o drefn hwn hyd nes y digwydd hynny. Byddwn yn falch o’i gydnabod ef os yw’n cydnabod pobl eraill.

Yr wyf yn falch o gytuno ar fargen ag arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol. Os cyfeiria Michael German atom fel Ceidwadwyr Cymru, byddwn yn sicr o gyfeirio atynt yn y dyfodol fel y Democratiaid Rhyddfrydol. Ymddiheuraf am y llithriad, os oedd un. Fodd bynnag, ar bwynt pwysig difrifol, mae’r Democratiaid Rhyddfrydol wedi cefnogi’r codiadau mewn treth tanwydd ac nid ydym ni. Rhaid imi gywiro’r Prif Ysgrifennydd. Buom yn eich erbyn erioed ar hynny ac yr ydym yn eich erbyn o hyd.

Gwnaeth Clarke.

Yr ydych yn cyfeirio at oes arall, Rhodri. Byddai’n well ichi ddeffro i’r byd go iawn.

Yn fwy na dim, mae gennym Ysgrifennydd Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig sydd wedi ei dal gan oleuadau lori fawr sydd yn nesáu’n gyflym. Dywed ein bod yn gwneud cynnydd. Ymddengys ei bod wedi gwneud popeth i gefnogi amgylchedd sydd yn rhydd oddi wrth addasiadau genetig heblaw am bleidleisio o’i blaid pan ddaeth y cyfle. Fe’i daliwyd ar y troed anghywir yn anobeithiol ar gynllun lladd mamogiaid i Gymru, yr addawodd ei gyflawni. Cawsom y cyfarfod drws troi enwog yn Ewrop, lle’r oedd Christine yn bresennol am hanner awr cyfan i ddadlau dros y cynllun. Mae’n rhoi’r argraff weithiau ei bod yn gwrando, ond anaml y mae’n gweithredu. Felly, ymddengys na chlywodd y neges.

Yn fwyaf difrifol, mae incymau ffermio wedi cyrraedd y gwaelod. Maent yn anhygoel o isel o hyd. Maent yn is nag y buont erioed o dan y Ceidwadwyr, os ydych am gyfeirio’n ôl at oes a fu. Mae methdaliadau yng nghefn gwlad ar gynnydd, fel y mae hunanladdiadau yng nghefn gwlad. Gobeithiaf y dywed rhywun wrth yr Aelodau Llafur yn San Steffan fod hyn yn sicr yn wir ym Mhowys.

Yr wyf yn awr am drafod gwasanaethau yn y Gymru wledig. Mae’r gwasanaeth iechyd yn dioddef gan doriadau difrifol o ran staff a gwelyau, heb unrhyw gydnabyddiaeth iawn i ffactor gwledigrwydd. Mae’r un peth yn wir am yr heddlu. Ni all y Cynulliad ymdrin yn uniongyrchol â swyddfeydd post ond gallwn gyflwyno sylwadau ar y mater. Mae’r gyfradd cau ar gynnydd.

Mae’r ddau ohonom yn ymwybodol o’r anawsterau sydd yn wynebu swyddfeydd post gwledig. Fodd bynnag, nid ydych yn ymwybodol o’r nifer fawr o swyddfeydd post a gaeodd o dan eich gweinyddiaeth chi. Byddai eich cynlluniau preifateiddio wedi arwain at ddistrywio’r swyddfeydd post hynny. Wrth ddirmygu cynlluniau’r Llywodraeth Lafur yr ydych yn gwadu y byddai eich cynlluniau preifateiddio chi wedi gwneud yr un peth yn union mewn ardaloedd gwledig.

Nid oeddech yn gwrando. Dywedais fod y gyfradd cau ar gynnydd. Cydnabyddaf fod cyfradd cau o dan weinyddiaeth flaenorol. Mae hynny’n eithaf syml. Ni sylweddolasoch nad oedd a wnelo preifateiddio swyddfeydd post ddim â rhedeg y rhwydwaith o is-swyddfeydd post. Yr ydym wedi arfer â’r Democratiaid Rhyddfrydol—

Yr wyf yn fodlon ildio—

Yr wyf yn bryderus am ein bod wedi cael colled yn ein dadl ddiwethaf.

Mewn ymateb i hynny, ni chawsom ddangosiad da o ran amser yn y ddadl hon.

Af ymlaen at fy sylwadau terfynol.

Terfynaf, felly. Ar fater y swyddfeydd post, yr ydym o’r farn o hyd fod y Blaid Lafur wedi gwneud popeth er mwyn dinistrio’r rhwydwaith swyddfeydd post. Mae’n ddrwg gennyf fod y Democratiaid Rhyddfrydol yn teimlo’r angen i’w chefnogi. Ar y gwelliannau penodol—

Oni chaf ddweud sut y byddwn yn pleidleisio? Ni chymer ond 30 eiliad.

Mewn perthynas â gwelliant 1 Rhodri Glyn Thomas, mae’n drueni ei fod yn teimlo’r angen i roi peiriant cynnal bywyd i Lafur er nad ymddangosai fod Christine Gwyther am ei dderbyn. Byddwn yn ymatal ar welliant 2 o’i eiddo ac ar welliant 3 y Democratiaid Rhyddfrydol.

Ychydig o wythnosau’n ôl euthum i weld claf mewn ysbyty nid nepell o’r adeilad hwn. Ymosodwyd ar y gŵr bonheddig hwn yng nghanol y ddinas ond, o ganlyniad i ofal a sylw staff yr ysbyty, yr oedd bellach yn iach ac yn barod i fynd adref. Fodd bynnag, arhosai yn yr ysbyty am fod yr awdurdod lleol yn ceisio rhoi pecyn gofal cartref ar waith ar ei gyfer. Bu’n aros dros dair wythnos ac, er gwaethaf ymdrechion gorau’r staff, yr oedd wedi syrffedu ac am fynd adref. Yr wyf yn sicr y teimlai pawb ohonom yma yr un fath.

Ddechrau’r wythnos honno, bu pedwar claf arall mewn sefyllfa debyg. Yr oedd un, diolch byth, wedi ei ryddhau. Fodd bynnag, yr oedd tri wedi dal salwch tra oeddent yn yr ysbyty a daethant yn achosion meddygol brys eto. Mae hynny’n tynnu sylw at y sefyllfa anfoddhaol o flocio gwelyau. Mae’n ymadrodd hyll, ond nid yw gwirioneddau’r sefyllfa mor bert â hynny ychwaith. Nid yw cleifion yn derbyn gofal yn y lleoliad mwyaf priodol nac, efallai, yr un mwyaf diogel. Mae nifer y cleifion sydd yn eu cael eu hunain yn y sefyllfa hon yn amrywio o ddiwrnod i ddiwrnod. Fodd bynnag, yr oedd uned ystadegau a dadansoddi iechyd y Cynulliad wedi nodi ffigur o 628 o gleifion yn Hydref 1999, y ffigurau diweddaraf sydd ar gael iddi. Mae hynny’n gynnydd oddi ar y 598 o welyau y cafwyd eu bod wedi eu blocio mewn arolwg gan y Swyddfa Gymreig o awdurdodau lleol ar ddechrau 1999.

Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn gywir felly wrth ddweud ei bod yn bosibl i tua 600 o welyau gael eu blocio, ar unrhyw adeg benodol, yn ysbytai Cymru. Yn ogystal â’r rhwystredigaeth a deimlir gan yr unigolion dan sylw, mae canlyniadau i allu’r NHS i gyflenwi gwasanaethau. Nid yn unig y mae’n amhriodol cadw’r claf mewn ysbyty, mae hefyd yn ffordd ddrud o gyflenwi gofal ar adeg pan fo adnoddau ariannol yn yr NHS yn brin, fel y mae gwelyau.

Mae’r weinyddiaeth yn parhau i fethu ag ymdrin yn ddigonol â phroblemau’r nifer o welyau sydd ar gael i dderbyn achosion meddygol brys. Effaith hynny yw cynyddu amseroedd aros ar gyfer llawdriniaeth ddewisol fel llawdriniaethau ar y glun a’r pen-glin a philennau. Gwelsom gynnydd anhygoel o 195 y cant yn nifer y bobl sydd yn aros yn hwy na 18 mis am driniaeth fel claf mewnol neu achos dydd. Os ydym i ddechrau ymdrin â’r cynnydd gwarthus hwn, mae angen inni ddechrau datrys y diffyg yn nifer y gwelyau yn ein hysbytai, fel y noda gwelliannau David Lloyd. Mae angen inni sicrhau hefyd y caiff adnoddau gwelyau’r NHS eu defnyddio’n briodol. Dengys ymchwil fod cyfle, os gallwn ddatrys problem blocio gwelyau, i drin 20,000 o gleifion ychwanegol yn y gwelyau hyn, os oes digon o adnoddau.

Mae achosion blocio gwelyau’n gymhleth ac yn niferus a gallant amrywio mewn gwahanol rannau o Gymru. Fodd bynnag, cydnabyddir ledled Cymru yr anawsterau a wynebir gan awdurdodau lleol wrth ddarparu arian ar gyfer gofal pan fo pobl yn gadael ysbytai. Mae awdurdodau lleol wedi eu hymestyn fwyfwy yn y blynyddoedd diwethaf hyn ac fe’u gorfodwyd yn barhaus i wneud penderfyniadau anodd ynghylch dyraniadau cyllideb. Adrannau gwasanaethau cymdeithasol yw’r rhai a fu ar eu colled yn aml. Oddi mewn i adrannau gwasanaethau cymdeithasol, ni welir blocio gwelyau yn flaenoriaeth yn aml.

Ar adegau anodd nid oes llawer o gymhelliad i fynd i’r afael â mater y mae rhywun arall yn talu amdano ar y pryd. Mae’n siŵr y bydd y weinyddiaeth yn cyfeirio at y cynnydd mewn gwariant yng nghyllideb y gwasanaethau cymdeithasol eleni, ond mae caniatáu i awdurdodau lleol wario mwy ar wasanaethau cymdeithasol yn wahanol i drosglwyddo’r arian sychion.

Fodd bynnag, mae arnom angen mwy nag arian os ydym i ddatrys y broblem hon. Mewn llawer achos, meysydd cyfathrebu sydd yn atal rhyddhau cleifion yn rhwydd o ysbytai i ofal awdurdodau lleol. Mae angen inni ddarganfod ffyrdd o sicrhau bod adrannau gwasanaethau cymdeithasol awdurdodau lleol, yr NHS a mudiadau gwirfoddol yn gallu cydweithio i sicrhau nad yw’r broblem hon yn parhau.

Cred y Democratiaid Rhyddfrydol fod tri phrif faes y mae angen ymdrin â hwy os ydym i fynd i’r afael â phroblem blocio gwelyau. Y cyntaf yw’r angen i ddatblygu strategaethau atal er mwyn rhwystro derbyn pobl i ysbytai os gellir osgoi hynny. Mae hyn yn sicrhau bod cynlluniau ymyrryd digonol os yw’n bosibl bod rhywun mewn perygl wrth aros yn ei gartref ei hun.

Mae angen inni ymdrin ag anghenion gofalwyr. Yn aml rhaid derbyn pobl i ysbyty pan fo’u gofalwyr yn mynd yn sâl. Mae angen inni ddarganfod ffyrdd o atal derbyn pobl i ysbytai yn y lle cyntaf.

Yn ail, mae angen inni ailadeiladu ein gwasanaethau ailsefydlu, a ddinistriwyd o dan lywodraethau blaenorol. Mae nifer y gwelyau ailsefydlu yng Nghymru wedi ei dorri’n drawiadol. Drwy ailfuddsoddi yn y gwasanaethau hyn, nid yn unig y rhoddwn gyfle i gleifion fwynhau gwell ansawdd bywyd pan ddychwelant i’w cymunedau neu eu cartrefi—drwy ganiatáu iddynt wneud mwy oherwydd eu canlyniadau gwell—ond golyga na chaiff pobl eu haildderbyn i’r ysbyty mor fuan.

Mae angen inni ddatrys materion sydd yn ymwneud â chydweithredu ac ariannu’r NHS, ac adrannau gwasanaethau cymdeithasol yn benodol.

Yn y cynnig hwn mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn galw am glustnodi rhai o’r adnoddau ychwanegol derbyniol a gyhoeddwyd yn Llundain ac yn y Cynulliad hwn i ymdrin â’r problemau hyn.

Gan fod y sefyllfa’n amrywio gymaint o gwmpas Cymru ac yng ngolwg anawsterau awdurdodau lleol, credwn mai’r grŵp iechyd lleol yw’r cyfrwng priodol i gyflenwi’r arian hwn. Mae grwpiau iechyd lleol eisoes yn dod â gwahanol asiantaethau at ei gilydd i weithio, oni bai eich bod yn diystyru cyngor sir Caerdydd, wrth gwrs, sydd wedi methu â pherswadio adrannau gwasanaethau cymdeithasol i weithio ar ei grŵp iechyd lleol ef. Fodd bynnag, gwn y bydd fy nghydweithiwr Jenny Randerson yn sôn am hynny’n ddiweddarach.

Mae grwpiau iechyd lleol eisoes wedi cael meddygon teulu, staff cymunedol, nyrsys, gwasanaethau cymdeithasol a sectorau gwirfoddol i weithio gyda’i gilydd i ymdrin â gwella iechyd yn eu hardaloedd. Drwy glustnodi rhai o’r adnoddau ychwanegol ar gyfer yr NHS yng Nghymru ar gyfer y grwpiau hyn, gallant gomisiynu gwasanaethau yn eu hardaloedd eu hunain sydd yn briodol i anghenion eu hardaloedd eu hunain. Gallwn ddechrau mynd i’r afael â’r amhriodoldeb o dderbyn gofal mewn lleoliadau amhriodol, a chyda’r fantais ychwanegol o ryddhau gwelyau ysbyty holl bwysig gallwn ddechrau mynd i’r afael ag amseroedd aros.

Ar ôl ‘yn penderfynu’, dileer yr ail, y trydydd a’r pedwerydd cymal a rhodder yn eu lle:

hyrwyddo gweithio ar y cyd rhwng awdurdodau iechyd, adrannau gwasanaethau cymdeithasol, y sectorau gwirfoddol ac annibynnol i ddatblygu ymagwedd system-gyfan ar gyfer atal cleifion rhag cael eu hanfon i’r ysbyty pan fo modd osgoi hynny, darparu triniaeth gyflym ac effeithiol, a rhyddhau amserol i’r lleoliad mwyaf priodol lle y ceir y lefel a’r gymysgedd iawn o gefnogaeth;

gofyn i’r Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, ar y cyd â’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, gynhyrchu o fewn tri mis gynllun cyflawn a fydd yn ymdrin â’r materion hyn.

I propose amendment 3. Delete the full stop at the end of the eighth clause and add:

I propose amendment 4. Add a new clause at the end:

in Welsh This is an important problem. I thank Kirsty and the Liberal Democrats for proposing this motion. It is a crisis because a number of beds are being lost to the service, as the flexibility does not exist to enable people to return home or to go to a home when the need arises.

in Welsh It is a problem of resources as well as lack of organisation. There is a problem of staff shortage. There are not enough nurses, doctors or social workers and not enough training is provided for them. There are a number of factors. Once again I declare an interest as a GP, who has had to face these problems over a number of years. It has become more important recently as we have lost thousands of beds. As our bed numbers decrease, the problem of bed blocking becomes more and more important because there is not enough capacity in the system.

yn Saesneg Cyflwynaf bwynt athronyddol i’r ddadl. Sut yr ydym yn edrych ar henaint yn y wlad hon? Crybwyllais fy muddiant fel meddyg. Crybwyllaf fuddiant hefyd gan y byddaf, gobeithio, yn heneiddio ryw ddiwrnod. Mae hyn yn fater y mae gan bawb ohonom fuddiant ynddo. Mae gennym lefelau pensiwn annigonol, ac mae adroddiad hir-ddisgwyliedig y Comisiwn Brenhinol ar Ofal Tymor Hir yr Henoed wedi ei roi o’r neilltu. Fe’i cyhoeddwyd 18 mis yn ôl ac yr ydym yn dal i ddisgwyl ei weithredu. Mae arnom angen gweithredu ar flocio gwelyau, nad yw’n broblem newydd. Mae gwahanol atebion y mae Jane yn ymwybodol ohonynt. Y pwynt athronyddol arall ynghylch cryfder ein gofal am hen bobl yw’r rhagfarn a ddylai fod gennym o blaid cadw hen bobl yn y gymuned yn hytrach na’u rhoi o’r neilltu mewn cartref am fod hynny’n fwy cyfleus. Mae’n briodol mewn rhai amgylchiadau ond dylai fod gennym rhagfarn o blaid cadw pobl yn eu cymuned.

A ddywedech mai un o’r rhwystrau rhag hwyluso hynny’n aml yw’r rhestrau aros hir a wynebir gan bobl ar gyfer addasiadau yn eu cartrefi ac offer galluogi eraill sydd yn golygu y gallant fyw yn eu cartrefi eu hunain yn hytrach nag mewn lleoliad preswyl, a bod problemau difrifol wrth gael y pethau hynny?

Cytunaf. Yr oeddwn ar fin sôn am y pwynt hwnnw felly af ymlaen at y nesaf. Yr ydym yn disgwyl gweithredu’r Strategaeth Gofalwyr Genedlaethol. Clywsom rai geiriau braf a dyrannwyd £9 miliwn ar gyfer y tair blynedd nesaf. Yr oedd rhywbeth i fod i ymddangos yn Ionawr ac yr ydym yn dal i’w ddisgwyl. Honnir bod gennym rhai strategaethau dymunol—adroddiad y Comisiwn Brenhinol ar Ofal Tymor Hir yr Henoed a’r Strategaeth Gofalwyr Genedlaethol—ond mae’r sefyllfa’n galw am weithredu. Mae hefyd yn galw am adnoddau, a dyna pam yr wyf wedi cyflwyno gwelliannau ac yr wyf yn edrych am gefnogaeth eang. Mae angen inni gynyddu ein nifer gwelyau a recriwtio staff—nyrsys a meddygon. Mae gennym 700 o swyddi gwag i nyrsys a bydwragedd ac mae gennym broblemau o ran recriwtio meddygon teulu. Dyna pam yr ydym yn dal i bwyso am ail ysgol feddygol sydd ar yr agenda o hyd. Credaf fod cyfarfod yr wythnos hon, er na wahoddir y mwyafrif ohonom, i drafod mater yr ail ysgol feddygol.

A gytunech mai un o’r ffyrdd pwysicaf o ddelio â phroblem blocio gwelyau yw integreiddio gofal iechyd a chymdeithasol? A gytunech hefyd fod grwpiau iechyd lleol yn gyfle ac yn fecanwaith unigryw yng Nghymru i gyflawni’r amcan hwnnw’n effeithiol?

Cytunaf fod grwpiau iechyd lleol yn sefydliadau unigryw yng Nghymru. Yr wyf yn poeni’n fawr na fyddant byth yn cael digon o adnoddau i gyflawni popeth yr ydym yn disgwyl ganddynt. Maent yn sefydliadau unigryw ond gadewch inni eu gweld ar waith. Nid wyf eto wedi gweld tystiolaeth o weledigaeth eglur o’r modd y bydd grwpiau iechyd lleol yn datblygu. A fyddant yn aros yn eu hunfan ar eu lefel 1 bresennol? Maent angen adnoddau a dyna’r mater hanfodol. Cawsom gyhoeddiadau rhagorol am fwy o adnoddau i iechyd. Rhaid i weledigaeth o’r modd yr ystyriwn ein hen bobl ddod yn flaenoriaeth. Ai strategaethau gohiriedig yn unig a fydd gennym ynteu a ydym am eu helpu’n wirioneddol? Cefnogwch ein gwelliannau.

Dechreuaf â stori a fydd yn gyfarwydd i lawer ohonoch yn ôl pob tebyg, er bod tro yn ei diwedd. Mae pensiynwraig yn fy etholaeth ag arni daer angen clun newydd. Cafodd un glun newydd eisoes ond yn anffodus defnyddiwyd y sment anghywir. Galwyd pawb yn ôl a’u hailarchwilio. Am ryw reswm na ellir ei esbonio, dyfarnwyd nad oedd mewn poen. Dyfarnwyd bod bron pawb arall yn y grŵp hwnnw mewn poen a chawsant ail glun newydd. Er ei bod yn amlwg ei bod mewn poen ac er gwaethaf gohebiaeth hirfaith, daethom i’r sefyllfa lle y dywedwyd wrthi y byddai’n rhaid iddi aros ei thro. Trafodwyd amseroedd o hyd at dair blynedd. Gan gofio ei bod wedi ei hysbysu ei bod yn iawn, aeth ar wyliau i Gyprus lle y clodd ei chlun a daethpwyd â hi’n ôl mewn ambiwlans awyr. Mae bellach mewn ysbyty ers dros dair wythnos. Yr wybodaeth ddiweddaraf sydd gennyf yw y caiff sylw rywdro ar ôl 21 Ebrill. Ar ôl ichi ddod dros eich anghrediniaeth ynghylch y modd y’i triniwyd ac wedi ichi amgyffred y gost ddynol a oedd ynghlwm â hyn oll, gadewch inni feddwl am y gwastraff ofnadwy a’r camddefnydd o adnoddau’r NHS. Bydd mewn ysbyty am o leiaf chwe wythnos i gael llawdriniaeth a ddylasai fod wedi cymryd wythnos ar y mwyaf.

Mae’r achos hwn yn ganlyniad uniongyrchol i restrau aros ofnadwy o hir sydd yn un agwedd ar broblem blocio gwelyau. Mae ardal Awdurdod Iechyd Bro Taf lle y mae’n byw ar ben y gynghrair gywilyddus gyda’r rhestrau aros hwyaf yng Nghymru. Ni ddymunaf restru gormod o ystadegau ond rhaid sôn am rai ohonynt. Yn Chwefror, yr oedd y ffigurau’n dangos cynnydd o 6.4 y cant ers Ionawr yn nifer y rhai a fu’n aros dros 12 mis am driniaeth claf mewnol ac achos dydd. Yn ardal ymddiriedolaeth Caerdydd a’r Fro, yr oedd 4,121 o bobl yn aros dros 12 mis am driniaeth. Cyfanswm y nifer o bobl a oedd yn aros am unrhyw fath o driniaeth oedd 19,500. Yr oedd nifer ryfeddol o 43,320 o bobl yn aros am eu hapwyntiad claf allanol cyntaf. Dyna arwydd gweladwy, allanol a chost ddynol ddifrifol blocio gwelyau a’r ffactorau eraill sydd yn cyfrannu at ein rhestrau aros arswydus.

Nid blocio gwelyau yw unig achos rhestrau aros cynyddol. Fodd bynnag, mae’n gyfrannwr pwysig i bob un, ac yn fwy na dim, yn un y gellir ei osgoi. Mae angen arian ychwanegol i ymdrin ag achosion eraill y broblem. Mae arian ychwanegol yn dod drwodd atom ac yr wyf yn falch iawn am hynny. Byddai’n dda gennym gael pedair gwaith cymaint i gael effaith wirioneddol ond ni ddylid cyfrif dannedd march rhodd. Fodd bynnag, nid oes angen arian ychwanegol i ymdrin â blocio gwelyau. Rhaid i wahanol wasanaethau gydweithredu a rhaid symud yr arian o gwmpas. Rhaid cael cydweithredu rhwng darparwyr y gwasanaeth iechyd a darparwyr gwasanaethau cymdeithasol.

Yr wyf am roi enghraifft benodol arall i chi. Yn ymddiriedolaeth Caerdydd a’r Fro y mis diwethaf bu 140 o oediadau cyn rhyddhau. Mae’r oediadau hynny’n ganlyniad i amryw o achosion ond ymysg yr enghreifftiau y mae oediadau cyn cael gwasanaethau ailsefydlu cartref arbenigol, prinder gwasanaethau iechyd cymunedol, problemau wrth gael offer i’w defnyddio yn y gymuned oherwydd anghydfodau rhwng yr ymddiriedolaethau a’r gwasanaethau cymdeithasol ac oediadau cyn cael lleoedd gofal preswyl. Cafodd gwraig oedrannus arall—dros 90 mewn gwirionedd—yn fy etholaeth drawiad ar y galon fis Medi diwethaf. Mae hefyd yn dioddef gan arthritis difrifol ac ni allai fynd allan bellach heb ddefnyddio cadair olwyn. Archebwyd y gadair olwyn honno yn gynnar ym mis Hydref. Ffoniodd bob wythnos ers hynny a dywedwyd wrthi y daw cyn hir. Ei sylw wrthyf fi oedd, ‘Hen ydwyf, cariad, nid twp’. Mae hynny’n sylw ar y modd yr ydym yn trin pobl oedrannus. Yr oeddent yn gwneud esgus i gael gwared â hi. Dyna’r unig ddisgrifiad posibl ohono. Pan ffoniais, darganfûm fod 2,000 o bobl o’i blaen yn disgwyl am gadair olwyn. Dywedir wrthyf fod y rhestrau aros ar gyfer y rhan fwyaf o gymhorthion ac offer eraill yn arswydus. Ni all pobl fynd adref o’r ysbyty oni bai eu bod yn gallu symud o gwmpas yn eu cartref eu hun. Mae’r wraig arbennig hon wedi mynd adref am ei bod yn byw mewn cyfadail tai dan warchod, ond mae ansawdd ei bywyd yn wael am ei bod yn mwynhau mynd allan ond ni all wneud.

Beth yw’r atebion? Mae angen inni gynyddu’r buddsoddiad mewn cefnogaeth gymunedol. Mae angen inni gryfhau’r cysylltiadau rhwng gwasanaethau gofal iechyd a chynghorau, ac nid yn unig adrannau gwasanaethau cymdeithasol, ond adrannau tai ac addysg hefyd. Yn fwy na dim, mae angen inni gronni rhan o’r gyllideb iechyd a gwasanaethau cymdeithasol er mwyn delio â’r broblem hon. Awgrymwn y dylai hynny fynd drwy grwpiau iechyd lleol. Cytunaf yn llwyr â’r hyn a ddywedodd Dai am bwysigrwydd adnoddau i grwpiau iechyd lleol i’w galluogi i gyflawni eu swyddogaeth a datblygu a thyfu. Mae grwpiau iechyd lleol yn cynnig cyfle euraid i ddadflocio’r llinellau cyfathrebu. Testun gofid yw bod y cyfle hwn yn cael ei golli yng Nghaerdydd, a chyfeiriodd Kirsty at hyn. Cyngor Caerdydd yw’r unig un sydd yn gwrthod enwebu cynrychiolydd ar grŵp iechyd lleol Caerdydd. Dyna’r unig gyngor yng Nghymru a wrthododd dderbyn y cynnig hwnnw. Y rheswm y mae’n ei roi yw bod y lle a gynigir yn un i swyddog yn unig ac nid i wleidydd. Dylai sylweddoli ei fod yn anghydwedd â gweddill Cymru ar hyn, fel y mae ar nifer o bethau eraill. Pwysaf ar yr Ysgrifennydd Cynulliad i ddyblu’r ymdrechion a wnaeth, a ganmolaf, i sicrhau enwebu swyddog o Gaerdydd.

Cyferbynnaf Gaerdydd â’r arfer gorau, neu o leiaf arfer da iawn yn Abertawe, lle y mae cadeirydd y grŵp iechyd lleol yn gyfarwyddwr y gwasanaethau cymdeithasol. Mae cyfarwyddwr y gwasanaethau cymdeithasol hefyd yn aelod cyfetholedig o’r awdurdod iechyd. Yn ogystal, mae cadeirydd yr awdurdod iechyd yn aelod cyfetholedig o bwyllgor gwasanaethau cymdeithasol cyngor Abertawe. Ymddengys hynny yn drefniant rhagorol ac yn ffordd o eistedd a gwrando a deall safbwynt yr ochr arall, ac o chwalu teyrngarwch llwythol a’r rhwystrau ffug sydd yn bod. Drwy gamau fel y rhain, byddwn yn cynyddu dealltwriaeth a chydweithrediad. Yr ydym yn mynd ymhellach ac yn awgrymu mai hon yw’r adeg briodol i ddefnyddio grwpiau iechyd lleol fel cyfrwng ariannu. Fe’ch anogaf i fod yn ddyfeisgar. Mae cyflwr y gwasanaeth iechyd yng Nghymru’n arswydus. Mae’n waeth nag yn Lloegr. Mae ein rhestrau aros yn warth cenedlaethol, pa un a ddefnyddiwch y term cenedlaethol fel yr ydym ni yng Nghymru neu fel y maent hwy yn Lloegr.

O ran yr arfer gorau, a ydych yn ymwybodol o’r cyfle a gynigir gan wasanaeth fel Taff-Ely Emergency Medical Service yn Ysbyty Brenhinol Morgannwg yn fy etholaeth ym Mhontypridd? Mae consortiwm o feddygon teulu sydd yn cynnwys 100,000 o gleifion, 14 o bractisiau, gyda 58 o feddygon teulu sydd wedi eu lleoli yn yr ysbyty’n darparu cymorth meddygol sydd wedi lleihau nifer y derbyniadau brys. Dylid defnyddio enghraifft o’r math hwnnw fel arfer da a’i ledaenu ledled Cymru o ran sicrhau ein bod yn cael gwasanaethau integredig gwirioneddol rhwng gofal sylfaenol ac eilaidd.

Croesawaf yr eglurhad manwl hwnnw. Dychmygaf mai hwnnw yw’r math o arfer y dylid ei ailadrodd ledled Cymru. Yn y sefyllfa o argyfwng yr ydym ynddi’n awr, mae’n bryd edrych ar amrediad dyfeisgar ac eang iawn o ddewisiadau. Mae hyn yn ddewis isel ei gost i ddelio â blocio gwelyau. Fe’ch anogaf i dderbyn y cynigion hyn a chefnogi’r cynnig i gael y bobl lai sâl allan o’n hysbytai er mwyn caniatáu i’r rhai y mae arnynt angen sylw meddygol ddod i mewn i’n hysbytai.

Mae Plaid Geidwadol Cymru’n falch o gefnogi cynnig y Democratiaid Rhyddfrydol. Gobeithiaf nad wyf wedi tramgwyddo neb â’r geiriau hynny. [Chwerthin.] Rhaid imi ddweud, fodd bynnag, fy mod yn hoff erioed o’r term ‘Tori’ ond yr wyf yn anuniongred yn hynny o beth fel yr wyf mewn llawer o bethau eraill.

Nid oes dwywaith bod cleifion yn dioddef yn ddiangen ar hyn o bryd oherwydd y modd yr ydym yn delio â gofal nyrsio parhaus. Mae’n bwysig inni gofio bod y bobl y soniwn amdanynt o ran blocio gwelyau yn aml ym misoedd olaf eu bywyd. Mae’n amhriodol eu bod yn treulio’r amser hwnnw mewn ysbyty pan fo darpariaeth ddigonol mewn cartrefi nyrsio ar gael yn y gymuned neu pan allent gael eu cynnal gartref gan eu hanwyliaid. Mae hyn yn ymwneud ag ansawdd y gofal i’r cleifion hynny.

Mae’r trefniadau presennol yn ddrud. Mae’n costio ddwy neu dair gwaith cymaint i ddarparu gofal nyrsio parhaus yn y sector rhyngol ac yn fwy byth yn y sector aciwt o’i wrthgyferbynnu â chartrefi nyrsio dynodedig sydd yn arbenigo ar y ffurf honno o ofal. Nid yw hynny’n rhoi’r gwerth gorau i ni.

Atgoffaf David Melding am faniffesto’r Blaid Geidwadol ar gyfer etholiadau’r Cynulliad ar y mater hwn. Nid oes dim amdano ym maniffesto’r Democratiaid Rhyddfrydol, sydd gennyf o’m blaen. Dywed y maniffesto Ceidwadol fod:

‘llawer o welyau ysbyty yn cael eu defnyddio gan gleifion oedrannus sydd yn barod i’w rhyddhau. Credwn y dylai gwasanaethau cymdeithasol gysylltu â chartrefi nyrsio preifat fel eu bod yn derbyn cleifion oedrannus sydd yn barod i fynd adref, yn enwedig ar benwythnosau pan nad yw gweithwyr cymdeithasol ar gael i dderbyn cleifion a ryddhawyd yn eu cartrefi. Y fantais ychwanegol a geir drwy hyn yw rhyddhau gwelyau ysbyty a helpu i leihau rhestrau aros ac amseroedd aros.’

A yw David Melding yn dal i gefnogi hynny?

Yr oeddwn yn falch o ymladd yr etholiad o dan y maniffesto hwnnw ac mae’n crynhoi’r defnydd synhwyrol o’r sector preifat. Mae llawer o gartrefi nyrsio’n bodoli ac yn darparu llawer o welyau. Mae’r sector hwnnw o dan bwysau ar hyn o bryd. Clywn yn aml am gau gwelyau yn yr NHS, ond na foed inni anghofio bod y gwelyau hynny mewn cartrefi nyrsio preifat yn debygol o gau. Ni allwn fforddio colli’r nifer honno yn y sector preifat yn ogystal â’r sector annibynnol oherwydd dylem gofio nad chwilio am elw y mae llawer o fudiadau wrth ddarparu gofal nyrsio parhaus. Mae’r gwelyau yno a rhaid eu defnyddio. Tristwch mawr yw bod y nifer honno’n bod; maent yn rhydd ond mae angen eu defnyddio’n fwy effeithlon. Fodd bynnag, oherwydd rhyddhau gwael a gweithrediad y trefniadau talu presennol ar gyfer y gwelyau hyn, nid ydynt yn cael eu defnyddio. Mae cwestiwn gwirioneddol i’w drafod yma.

Ynghylch y Comisiwn Brenhinol ar Ofal Tymor Hir yr Henoed, bu sïon yn ddiweddar fod y Llywodraeth yn mynd i dderbyn cynnig y comisiwn y dylai’r holl ofal personol fod am ddim ar y pwynt cyflenwi a’r holl ofal nyrsio o leiaf gellid tybio. Mae hon yn broblem dymor hir. Yr oedd yn broblem wirioneddol o dan y Llywodraeth ddiwethaf, felly nid wyf yn ceisio celu’r ffaith bod tâl wedi ei godi am ofal nyrsio mewn ysbytai y tu allan i’r NHS o dan y Llywodraeth ddiwethaf. Yr oedd hynny’n anghyfreithlon yn ôl pob tebyg a chymerwyd llawer o amser i sylweddoli na ddylid talu am ofal nyrsio ac mai’r NHS a ddylai dalu amdano’n iawn hyd yn oed os cyflenwir ef mewn cartref nyrsio preifat neu annibynnol. Mae angen rhoi gwedd eglurach ar y maes polisi cyhoeddus hwnnw â’r brys mwyaf a gobeithiaf y dywed Jane Hutt rywbeth am hynny.

Mae arnom angen archwiliad o’r sefyllfa bresennol. Clywsom lawer o sôn am y tebygolrwydd bod gwasanaethau cymdeithasol yn gwneud i bobl ddisgwyl am fod eu cyllidebau wedi dod i ben, nid yn ôl anghenion a aseswyd yn briodol ond am na allant dalu am leoedd mewn cartrefi nyrsio. Ni wn a gadarnheir y ffeithiau hyn ond dylid eu harchwilio. Yn ogystal, mae amrediad y gweithdrefnau rhyddhau o ysbytai yn amrywiol. Mae hynny’n broblem oherwydd os yw’r rhyddhau’n wael, bydd y claf yn ôl yn yr ysbyty’n fuan iawn yn aml, gan flocio gwelyau y gellid eu defnyddio ar gyfer cleifion eraill.

Mae’r modd y mae gwasanaethau cymdeithasol a iechyd yn cydweithio’n holl bwysig. Mae llawer o gyfle yn awr ar gyfer gwell gweithio ar y cyd â grwpiau iechyd lleol. Bûm yn deg ynghylch hyn. Ni chefnogaf grwpiau iechyd lleol; gwrthwynebais hwy ac yr oedd yn well gennyf gyllidebau a ddelid gan feddygon teulu. Fodd bynnag, yr un maes lle y credaf ei bod yn rhesymol honni y gallent ddod â budd yw mewn perthynas waith agosach. Fodd bynnag, nid yw hynny’n sicr. Ni chyflawnwyd hynny eto. Nid yw’r ffaith bod mecanweithiau wedi eu sefydlu i ganiatáu mwy o weithio ar y cyd yn golygu bod hynny’n rhwym o ddigwydd.

Yn olaf, ni chredaf mai’r ateb i’r broblem hon yw arallgyfeirio rhywfaint o’r gwariant ychwanegol a ddyrannwyd, yn gwbl briodol ac mewn modd derbyniol iawn, i’r gwasanaeth iechyd gwladol i ofal cymdeithasol i dalu am leoedd mewn cartrefi nyrsio. Mae arnom angen mwy o arian ar gyfer gofal cymdeithasol ac ar gyfer y gwasanaeth iechyd gwladol. Derbyniaf fod tanwariant ar ofal cymdeithasol ers diwygio gofal cymunedol yn 1990 ac mai cyfrifoldeb y Llywodraeth flaenorol oedd hynny. Fodd bynnag, ers tair blynedd, mae’n gyfrifoldeb i’r Llywodraeth Lafur hon. Dylai ymdrin â’r mater hwn.

yn Saesneg Cyfeiriodd Kirsty at yr ymadrodd ‘blocio gwelyau’. Dymunaf drosglwyddo neges a dderbyniais fore ddoe pan euthum i weld pwyllgor gwaith Gofal Henoed yng Nghanol Gogledd Cymru. Mae aelodau’r pwyllgor hwnnw yn cael yr ymadrodd ‘blocio gwelyau’ yn un sydd yn peri tramgwydd cynyddol. Teimla pobl oedrannus mai hwy a ystyrir yn broblem ac yn achos y broblem, er mai hwy, mewn gwirionedd, yw’r rhai sydd yn dioddef. Awgrymant y dylem, o hyn ymlaen, arfer y term ‘rhyddhau gohiriedig o ysbyty’ yn hytrach na ‘blocio gwelyau’.

in Welsh There are two aspects to this problem. First, it badly affects the ability of the health service to work efficiently. As Kirsty said, in Wales approximately 600 people are expecting to be discharged from hospital at any one time. It costs the health service in Wales approximately £1.3 million every week to keep people in their beds. Before Christmas, North East Wales NHS Trust had 42 patients waiting to be discharged to residential homes or to their own homes. In the North-East, the problem was solved through using funds that had been earmarked to cope with additional pressures on hospitals during the winter. This was done by a partnership of the health authority and the local county council. Unfortunately, this money is not permanent. Through using temporary funds, the problem is solved for a short period but then worsens again soon afterwards. Such a situation is not satisfactory or acceptable in the long term.

in Welsh Secondly, it badly affects patients who should be discharged from hospital to stay somewhere more appropriate. As usual, the problem is difficult to solve. As Jenny said, a lack of money is one of the main causes. However, a lack of co-ordination is another factor that is just as important. We need better co-ordination between the health trust and the county council to ensure that facilities are available for people who wish to leave hospital. If we do not tackle what happens to people after they are discharged from hospital, we will never solve the problem of long waiting lists.

in Welsh In the North East Wales NHS Trust, rapid response teams have been developed in partnership with the local authority. These teams help to release people from hospitals as soon as possible. They also ensure that some people can stay in their homes, without having to go into hospital at all.

in Welsh The Welsh Liberal Democrats believe that the best way to tackle the problem is to go through the new local health groups. These correspond to local health authority boundaries. They could be given additional funding to commission services from local providers to solve the problem of people wanting to leave hospital, but who are unable to do so.

Mae testun y cynnig yn bwysig ac yn amserol. Diolch i chi am ddefnyddio’ch cynnig i godi’r mater hwn. Cefnogaf bryderon a nodau sylfaenol y cynnig. Mae gwelliant 1 a 5 Andrew Davies yn ychwanegiad adeiladol at y ddadl hon. Dangosant ein cefnogaeth i ysbryd a bwriadau’r cynnig a’n bod wedi cael dadl adeiladol ar y materion pwysig hyn. Yr wyf yn ei chael yn anodd—

Fe’i cawn yn amhosibl derbyn gwelliant 1 a 5, oherwydd yr ydych am roi’r gair ‘gofyn’ yn lle ‘yn penderfynu’. Mae hyn yn ymwneud â statws a phwysigrwydd dadl o’r natur hon yn y Cyfarfod Llawn ac mae gwelliant 1 a 5 yn tanseilio pŵer dadl yn y Cyfarfod Llawn.

Dim o gwbl. Fel y nodais, cymerwn hyn o ddifrif. Bydd fy sylwadau’n nodi sut y byddaf yn ymateb i hyn ac yn briodol felly oherwydd y modd yr ydych wedi ei godi yn y Cyfarfod Llawn.

Yr wyf am ymdrin â’r ffigurau yn y cynnig, sydd yn peri pryder i mi. Maent yn rhoi darlun camarweiniol. Cyhoeddwyd y ffigurau a ddyfynnwyd gan Gyfarwyddiaeth Ystadegol y Swyddfa Gymreig, a roddodd ffigur o 590 rhyddhad gohiriedig ar 31 Ionawr y llynedd. Yr oedd hyn ar anterth pwysau’r gaeaf pan ddisgwylid lefel uwch o dderbyniadau a throsiant mewn ysbytai nag yng ngweddill y flwyddyn. Felly, nid yw’n gyfartaledd o’r sefyllfa dros y flwyddyn gyfan. Mae’r ffigurau hynny a’r rhai sydd yn deillio ohonynt, yn ystumio’r ffigurau a roddasoch yn y cynnig.

Cynhyrchwyd y ffigur uwch o 628, sef y ffigur diweddaraf y gallai’r Llyfrgell ei ddarparu, ddiwedd Medi. Felly nid yr effaith o argyfwng yn y gaeaf yw’r unig amlygiad o lefelau uwch neu is o flocio gwelyau. Gall ddigwydd rywbryd. Nid yw diystyru’r ffigurau am fod un set wedi ei chynhyrchu yn Ionawr yn fodd i wadu’r ddadl y gall hyd at 600 a mwy o welyau fod wedi eu blocio ar unrhyw adeg benodol.

Ni ddymunaf dreulio’r cwbl o’m hamser yn trafod y ffigurau. Fel y gwyddoch, mae anhawster wrth ddiffinio. Rhaid inni oresgyn yr anghydfodau rhwng gweithwyr proffesiynol, y gwasanaeth iechyd a gwasanaethau cymdeithasol ynghylch diffiniadau o ryddhau gohiriedig. Nid ydym am weld hyn yn rhwystro cyflenwi’r strategaethau. Yr wyf am ymateb ynghylch y strategaethau yr ydym yn eu datblygu er mwyn ymdrin â’r broblem o ryddhau gohiriedig. Mae’n bwysig bod hyn yn ymwneud â’r ymagwedd at y gwasanaethau a ddarparwn. Yr ydym wedi comisiynu gwaith gan Brifysgol Cymru, Abertawe—yr adroddiad ‘Gwelyau a Biwrocratiaeth’, a drafodwyd gennym o’r blaen. Yr ydym yn mynd ymlaen â hynny er mwyn ystyried sut y gallwn roi ar waith yr argymhellion sydd ynddo.

Ni ddymunwn siarad am flocio gwelyau, yr ydych yn iawn, Christine, dymunwn siarad am y gohirio cyn rhyddhau rhai o’r bobl sydd fwyaf agored i niwed sydd am gael urddas, yn aml tua diwedd eu hoes. Rhaid inni symud oddi wrth fiwrocratiaeth a dadlau ynghylch ffigurau, ac edrych arni’n strategol fel bod ein gwaith yn ymdrin â’r mater. Dyna sut yr wyf am ymateb. Mae pob un ohonoch wedi siarad yn dda am y materion hyn. Rhaid inni gofio bod gan rai sydd yn disgwyl eu rhyddhau anghenion gofal iechyd parhaus, a bod angen cynllunio a darparu ar eu cyfer. Ni fydd gwelyau’n cael eu rhyddhau o reidrwydd drwy ddelio â rhyddhau gohiriedig. Ni fydd rhyddhau gwely meddygol geriatrig yn arwain yn uniongyrchol at y gallu i dderbyn rhywun oddi ar restr aros lawfeddygol. Mae delio â phroblem gwelyau ysbyty, rhyddhau gohiriedig ac ailsefydlu priodol yn y gymuned yn fater cymhleth.

Ysgrifennais atoch yn ddiweddar ynghylch un o’m hetholwyr a arhosodd 33 mis am lawdriniaeth i gael clun newydd a ystyriwyd yn un led-frys. Ysgrifennais at brif weithredwr Ymddiriedolaeth NHS Abertawe a atebodd gan egluro bod 65 o gleifion yn disgwyl eu rhyddhau, a fyddai wedi helpu i liniaru’r broblem i’m hetholwr. A ydych yn gwrth-ddweud yr hyn a ddywedodd yn ei ateb?

Mae materion ynghylch rhyddhau y mae angen inni ymdrin â hwy. Sefydlasom y tasglu pwysau brys ar anterth y pwysau a brofasom ar ôl cyfnod y Nadolig i edrych ar holl fater nifer y gwelyau, y gallu gofal critigol a chynllunio’r gweithlu. Mae’n fater mwy cymhleth na dweud yn syml fod gwelyau mewn gofal cymunedol ar gyfer y bobl y gohiriwyd eu rhyddhau. Mae ar rai o’r bobl hynny angen asesu pellach ar gyfer eu gofal iechyd parhaus. Mae rhyddhau gohiriedig hefyd yn gysylltiedig ag anghenion teuluoedd, cyfrifoldebau gofalwyr, addasiadau i dai a gwasanaethau trafnidiaeth a thai, fel y dywedodd Jenny a Kirsty.

Dywedodd Gweinidog yr Alban ddydd Gwener fod ganddynt 41 diffiniad yn yr Alban o ryddhau gohiriedig. Ceir materion o bwys sydd yn gysylltiedg â’r modd y symudir pobl yn eu blaen. Fel y dywedodd Dai, nid yw hyn yn fater o drafod pobl fel pe baent ar gludfelt mewn ffatri. Mae’n ymwneud ag atal y rhesymau pam y maent yn yr ysbyty yn y lle cyntaf. Mae atal derbyniadau, ynghyd ag ailsefydlu ac atal aildderbyn, yn holl bwysig. Yr ydym yn edrych ar bob un o’r materion hyn drwy’r tasglu pwysau brys. Mae gennym enghreifftiau da o’r timau ymateb cyflym, y cyfeiriodd Christine atynt, yng ngogledd-ddwyrain Cymru. Mae gennym hefyd dîm ymateb cyflym da ym Mlaenau Gwent. Mae gwasanaethau cymdeithasol, meddygon teulu, therapyddion galwedigaethol a ffisiotherapyddion oll yn ymwneud â galluogi pobl i aros yn eu cartrefi a sicrhau na chânt eu haildderbyn i’r ysbyty ar ôl eu rhyddhau. Yn ystod cyfnod y Nadolig, aildderbyniwyd llawer o bobl i’r ysbyty. Cyfeiriodd Jane Davidson at TEEMS, a ataliodd yr angen i aildderbyn pobl i ysbytai. Gellir dal heintiadau mewn ysbytai, felly mae’n amhriodol iddynt fod yno. Rhaid inni ystyried yr holl ymagwedd at ofal i bobl sydd yn agored i niwed a phobl oedrannus yn benodol.

O ystyried y pwysigrwydd a roddwch ar ailsefydlu, oni dderbyniwch mai drwy ysbytai cymunedol yn aml y darperir gwasanaethau ailsefydlu orau, ac felly, bod bygythiadau i ysbytai cymunedol ledled Cymru ac ym Mhowys yn arbennig lle y byddwn yn colli 90 o welyau cyn hir. yn tanseilio, ac nid yn cryfhau’r gwasanaeth hwnnw?

Mae Kirsty bob amser yn llwyddo i sôn am ysbytai cymunedol Powys, y bydd pob un ohonynt yn aros yn agored. Yr wyf yn falch y byddaf yn annerch Cymdeithas yr Ysbytai Cymunedol cyn hir.

Mae’r Llywodraeth Lafur wedi cyflwyno’r cyfle ar gyfer partneriaeth drwy’r grwpiau iechyd lleol. Yr wyf yn falch eich bod yn derbyn bod ganddynt rôl holl bwysig i’w chwarae, David. Cynhwysant wasanaethau cymdeithasol, meddygon teulu, nyrsys, fferyllwyr a’r sector gwirfoddol, y cwbl yn gweithio gyda’i gilydd. Mae iddynt ddyfodol aruthrol, ond dim ond ers blwyddyn y maent yn bodoli. Nid ydym ond newydd ddileu cyllidebau meddygon teulu er mwyn galluogi grwpiau iechyd lleol i gyflawni’r rôl hon. Dechreuasant helpu i gynllunio gwasanaethau a pharhant i wneud hynny. Bydd yr hyblygrwydd yn y Ddeddf Iechyd 1999, y cronni cyllidebau a gyflwynwyd yn ddiweddar a’r hyrwyddo o weithio ar y cyd rhwng yr NHS a’r gwasanaethau cymdeithasol yn gwneud gwahaniaeth mawr. Fe’u cyflwynwyd gan y Llywodraeth a’u cefnogi gan y Cynulliad. Ceir enghreifftiau o gynlluniau arloesol ac mae gennym gonsensws helaeth yn y Cynulliad ynghylch sut y gallwn fwrw ymlaen â hyn. Ceir enghreifftiau yng Nghymru o gydweithredu da rhwng y gwasanaethau cymdeithasol, awdurdodau iechyd ac ymddiriedolaethau o ddydd i ddydd i ymdrin â rhyddhau gohiriedig, fel yn Abertawe, er enghraifft. Rhaid inni gydnabod, o ran y ffordd yr awn ymlaen, mai grwpiau iechyd lleol yw’r dyfodol ond ni allwn eu symud mor gyflym ag y gallech ddisgwyl.

Cefnogwn welliannau Dai a’r pryderon a’r nodau sydd yn sail iddynt. Mae’n amlwg nad yw gwelliant 2 Dai yn gyson â’n gwelliant 1 a 5 ni, sydd yn dileu’r cymal y cyfeiria ato. Yr wyf yn sicrhau Dai ei fod, ar ôl gwaith y tasglu hwn ac mewn trafodaeth ag ef a’r Pwyllgor ynghylch y ffordd ymlaen, yn faes sydd yn flaenoriaeth i’r Llywodraeth. Ni chredaf y byddwn byth yn dileu rhyddhau gohiriedig oherwydd y ffactorau a’r rhesymau sydd yn bodoli, nid yn unig yn y gwasanaeth iechyd. Dylai fod yn nod gan y Cynulliad sicrhau na fydd pobl oedrannus yn profi’r math o oedi sydd yn andwyo eu bywydau yn yr adeg honno yn eu hoes.

Rhaid inni ymwneud yn strategol â hyn. Mae’n ymwneud â gofal sylfaenol a chadw pobl yn eu cartrefi, derbyniadau brys a gwasanaethau da y tu allan i oriau ar adegau pan fo pwysau mawr. Rhaid inni sicrhau y caiff pob gwely ysbyty ei ddefnyddio’n effeithiol ac y bydd pobl yn derbyn gofal parhaus yn hytrach na’u gadael mewn gwelyau. Mae angen edrych ar hyn, sydd yn golygu bod rhaid inni edrych ar fathau eraill o welyau fel gwelyau camu i lawr, a ddefnyddir mewn rhai rhannau o Gymru.

Rhaid inni edrych ar y modd yr ydym yn cydweithredu â thai a sut yr ydym yn sefydlu ein strategaeth gofalwyr a gaiff ei gweithredu, yr wyf yn eich sicrhau. Mae awdurdodau lleol eisoes yn cynllunio ar gyfer y strategaeth gofalwyr. Trafodasom y Comisiwn Brenhinol yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ac yr ydym yn gweithio’n agos â Llywodraeth y DU ar hynny. Mae consensws yn y Cynulliad ynghylch sut i ymdrin â rhyddhau gohiriedig a’r modd yr ydym yn trawsnewid yr NHS yng Nghymru. Gyda’r arian ychwanegol a’r bobl sydd wrthi’n ddygn yn y gwasanaeth sydd yn cynllunio ac yn ein helpu i symud ymlaen â hyn, byddwn yn gweld trawsnewid yn y blynyddoedd sydd i ddod.

Canmolaf y Cynulliad am yr hyn a fu’n ddadl hynaws a gwybodus. Ni soniaf am yr hyn a ddigwyddodd yn gynharach y prynhawn yma. Ymdriniwyd â’r mater hwn yn gynhyrchiol. Os dysgasom rywbeth y prynhawn yma, hwnnw yw y byddwn yn ceisio osgoi arfer y term ‘blocio gwelyau’ o hyn ymlaen ac yn defnyddio’r geiriau ‘rhyddhau gohiriedig’ oherwydd nid yw hyn yn ymwneud â bwrw’r bai ar y claf. Mae’n ymwneud ag urddas, annibyniaeth a pharch i’r rhai y mae arnynt angen gofal cymunedol.

Rhaid inni gofnodi, er nad ydym yn ceisio rhoi’r bai ar neb neu’n ceisio canfod pa ddiffyg a fu, ei bod yn amlwg bod y profiad yng Nghymru wedi mynd o ddrwg i waeth i drychineb. Nifer y cleifion yng Nghymru sydd yn disgwyl ers dros 12 mis am driniaeth claf mewnol mewn ysbyty bellach yw 10,800. Bu cynnydd o 6.4 y cant yn nifer y cleifion sydd yn disgwyl dros fis a chynnydd o 195 y cant yn nifer y cleifion sydd yn disgwyl ers dros 18 mis.

Mae effaith gynyddol yn y strategaeth hon ar gyfer rhyddhau gohiriedig. Mae’r hyn sydd yn digwydd yn un pen yn blocio gwelyau yn y pen arall. Mae gennyf brofiad personol o hynny. Treuliais ddiwrnod gyda’r gwasanaeth ambiwlans yn Ysbyty Brenhinol Gwent, lle y mae’r broblem ar ei gwaethaf yng Nghymru. Yr oedd yn ofid imi fy mod yn pentyrru pobl ar drolïau yn ward dderbyn yr ysbyty. Brynbuga yw’r ardal waethaf yng Nghymru. Nid yn unig y mae amseroedd ymateb gwaethaf y gwasanaeth ambiwlans yn y fan honno, mae hefyd yn anodd mynd i’r ysbyty oherwydd mai yno y mae’r blocio gwaethaf ar welyau. Fe’i caf yn rhyfedd fod gwelyau ailsefydlu nas defnyddir yn yr un ardal awdurdod iechyd, ym Medwellte. Rhaid inni ddarganfod atebion gwirioneddol.

Yr hyn a gynigiwn yw y dylid ymdrin â hyn drwy ddatganoli pŵer i grwpiau iechyd lleol. Dyna pam na allwn dderbyn gwelliant 1 a 5 Andrew Davies, oherwydd ni roddai’r ateb gorau ar lefel leol. Clywsom heddiw fod llawer o arfer da yn y mater hwn. Clywsom hefyd na ellid darparu’r atebion cymysg gwirioneddol yr ydym yn chwilio amdanynt rhwng awdurdodau lleol, y sector gwirfoddol, gofalwyr a’r NHS drwy’r un asiantaeth arall heblaw am un a allai ymdrin â’r materion hyn drwy edrych ar y darlun cyfan.

Rhaid bod atebion lleol i broblemau lleol. Mae’r sefyllfa’n wahanol ym mha le bynnag yr ydych, ac mae’n wahanol lle y gwnaeth ymddiriedolaethau benderfyniadau gwahanol ynghylch gwelyau ailsefydlu. Mae cau gwelyau ailsefydlu dros gyfnod maith wedi golygu na fu modd i bobl ddychwelyd i’r gymuned yn ddigon cyflym neu na fu modd iddynt ganfod y gofal priodol neu na fu modd iddynt symud un cam ymhellach tuag at gael eu hailsefydlu yn y gymuned. Felly, ni allwn dderbyn gwelliant 1 a 5 Andrew Davies am y byddai, i bob pwrpas, yn dileu’r hyn sydd wrth wraidd y cynnig hwn, sef darparu atebion lleol i broblemau lleol.

Yr ydym yn falch o dderbyn gwelliant 2 Dai Lloyd. Byddwn yn ymatal ar welliant 3 o’i eiddo oherwydd mae rhai materion yn y maes hwn nad ydynt oddi mewn i’r atebion a gynigiwn, a gallai fod yn amhosibl inni gyflawni rhannau ohonynt erbyn 2003. Fodd bynnag, cefnogwn ysbryd y gwelliant. Byddwn yn cefnogi gwelliant 4 o’i eiddo, sydd yn werthfawr iawn.

I derfynu, crybwyllaf y gwahanol strategaethau y cyfeiriwyd atynt. Mae’r cwestiwn ynghylch a fwriwyd strategaeth gofal tymor hir yr henoed o’r neilltu yn warth anesboniedig. Mae angen delio â hyn a’i rhoi’n ôl ar yr agenda’n fuan. Rhaid inni weld y strategaeth gofalwyr genedlaethol ar waith. Efallai ein bod yn dioddef gan glefyd strategaethau yng Nghymru—mae gennym strategaethau di-rif. Oni throir y strategaethau hyn yn gynlluniau gweithredu gwirioneddol bydd pobl yn dioddef.

Parchaf gyfraniad David Melding. Nid wyf yn sicr eto a fyddwn am ei alw’n Dori, ond os yw’n hoffi cael ei alw’n Dori yr wyf yn falch o wneud hynny—neu efallai’n Dori Cymreig—ef a gaiff benderfynu. Nid yw’r ateb a awgrymwyd gennych chi a’ch cydweithwyr ond yn un rhan o’r ateb. Ni chredaf mai gofal preifat yw’r ateb cyfan—mae’n ateb rhannol. Mae angen inni ddod â’r sector gwirfoddol, y gofalwyr, y sector preifat, y gwasanaethau cymdeithasol a’r NHS at ei gilydd ar y mater hwn.

Mae gennym gyfle heddiw i symud oddi wrth feddwl a strategaethau ac at weithredu a delio â phroblem adnoddau annigonol yn y gwasanaeth ailsefydlu yn y gymuned yn ei gyfanrwydd. Nid problem ariannol yn unig ydyw—mae’n broblem dyrannu adnoddau. Mae rhai adnoddau ar gael i ni’n awr. Mae ein cynnig yn awgrymu y dylem roi arian i’r maes hwn fel y caiff effaith gynyddol o ganiatáu i bobl fynd yn ôl i’r gymuned a chaniatáu iddynt gael gwelyau ysbyty ar gyfer y llawdriniaeth ddewisol a wrthodwyd iddynt gyhyd.