Ar ben blwydd y Cynulliad, mae’n briodol ein bod yn trafod pwnc sydd nid yn unig yn bwysig i ni ond sydd yn rhoi Cymru yn ei chyd-destun rhyngwladol am ein bod yn delio â materion rhyngwladol a byd-eang y mae’n rhaid inni chwarae rhan o bwys ynddynt. Atgoffir fi o ddyfyniad o gerdd John Donne, am ei fod yn neilltuol o berthnasol i’r amgylchedd, ‘no man is an island’. Dywedodd Rhodri Morgan mai ‘nid ynys yw unrhyw ddyn’ yw hynny yn y Gymraeg. Gallwn faddau i John Donne, a oedd yn byw gannoedd o flynyddoedd yn ôl, am ddefnyddio’r iaith gender-benodol yr ydym ni yn ceisio ei hosgoi yn y Cynulliad. Mae egwyddor y gerdd mor bwysig wrth gyfleu neges y ddadl heddiw, sef effaith fyd-eang gweithgarwch pobl.

Yr ydym wedi gweld newidiadau yn yr hinsawdd erioed ond, yn y gorffennol, yr oedd hynny yn nhermau epocau. Gallai unrhyw un sydd wedi astudio Daearyddiaeth TGAU neu Safon Uwch ddweud beth ddigwyddodd yn ystod Oes yr Iâ ac ar ba raddfa yr effeithiodd hynny ar Gymru a mannau eraill. Fodd bynnag, yr ydym heddiw yn trafod rhywbeth tra gwahanol—newid yn yr hinsawdd mewn ffordd nad ydym erioed wedi’i gweld o’r blaen. Mae eisoes yn cael effaith olrheiniadwy a diffiniadwy ar ein tir ac ar natur ffisegol y tir hwnnw. Mewn termau hanesyddol, mae’r newidiadau arwyddocaol hyn yn digwydd o fewn chwinciad o amser. Gŵyr pawb ohonom am natur y newidiadau yn nhermau’r tywydd. Mae’r tymheredd wedi codi, gan arwain at newidiadau yn yr hinsawdd gydag eithafion dramatig. Yr ydym wedi cyrraedd cyfnod lle mae’n rhaid inni ddisgwyl mwy o risg o lifogydd, newidiadau yn y gaeaf ac ati. Mae’r pethau hyn i gyd yn cyfrannu at fath o ansefydlogrwydd na wynebwyd mohono gan genedlaethau gynt. Ar ôl blynyddoedd o ddadlau, mae’r gwyddonwyr o’r diwedd wedi cysylltu’r newidiadau hyn â’r cynnydd mewn gollyngiadau nwyon tŷ gwydr.

Os ystyriwn y ganrif o’n blaenau, dros gyfnod o amser gallwn ddechrau darogan sut y bydd y newidiadau hynny a chyfaint y gollyngiadau nwyon tŷ gwydr yn effeithio ar y tirwedd. Nid wyf yn wyddonydd ac mae Aelodau yma sydd yn llawer mwy abl na mi i drafod y ffeithiau gwyddonol ac effaith y newidiadau hyn. Fodd bynnag, mewn termau syml, mae nwyon tŷ gwydr a fyddai, yn y gorffennol, wedi mynd i fyny y tu hwnt i’r atmosffer yn ymgasglu ac yn aros o fewn amgylchedd yr atmosffer. Mae oes y nwyon hyn, fel deuocsid carbon, ocsid nitrig a methan, yn faith. Felly, yr ydym yn etifeddu canlyniad gollyngiadau nwyon tŷ gwydr o’r gorffennol. Y ffactor pwysig yw y bydd yr hyn y penderfynwn ni arno heddiw fyw ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol. Mae’n ddadl bwysig.

Mae’r datblygiadau mewn gwybodaeth wyddonol dros y blynyddoedd diwethaf yn ein galluogi i gynnal y ddadl hon gyda pheth sicrwydd ynglŷn â’r hyn y gallwn ei ddarogan. Er ein bod yn cael dadleuon am safonau byw, o’i chymharu â gweddill y byd, mae gan wledydd fel ein un ni safonau byw uchel ar y cyfan. Ni sydd i’n beio fwyaf, hyd yn oed os yn ddiarwybod, am y cynnydd mewn nwyon tŷ gwydr. Mae gwledydd a ddiwydiannwyd yn gynnar fel y DU, Ewrop, gogledd America a Japan, drwy eu cyfoeth, wedi creu’r effeithiau anffodus o bwmpio sympiau enfawr o nwyon tŷ gwydr i’r atmosffer. Ar y pryd, nid oedd effaith hynny wedi ei ddeall, ond y mae yn awr.

Mae’r dimensiwn byd-eang yn bwysig nid yn unig yn nhermau newidiadau meteorolegol ond hefyd er mwyn deall anghydraddoldebau cyfoeth byd-eang. Mae gennym ni yng ngorllewin Ewrop safon byw cymharol uchel tra bo yna wledydd yn dal i ddatblygu mewn mannau eraill. Y neges yw nad oes gennym fawr o le i chwarae o ran diogelwch. Ni sydd yn ysgwyddo cyfrifoldebau economaidd Cymru a dyna pam y mae hon yn sefyllfa gymhleth. Y ffactor anffodus y mae’n rhaid i bawb ei ddeall yw ni waeth beth a benderfynwn ni heddiw, nid ydym mewn sefyllfa i wrthdroi’r duedd hon. Mae’r duedd yn bod. Gall ein gweithredoedd ni ddylanwadu ar a lleddfu cyflymdra’r newid a cheisio lliniaru agweddau gwaethaf y newid hwnnw. Nid yw’n debygol y caiff y duedd ei gwrthdroi yn ein hoes ni. Mae gweithredoedd y gorffennol yn gwneud hon yn duedd na ellir ei gwrthdroi yn y dyfodol rhagweladwy. Fodd bynnag, cyn mynd yn rhy anobeithiol, gallwn weithredu i liniaru’r effeithiau.

Nid ydym ar ein pennau ein hunain yma. Mae’n fater byd-eang. Mae effaith newid yn yr hinsawdd yn peri pryder drwy’r byd ac mae’r gymuned ryngwladol eisoes wedi ymateb i hyn. Gan edrych ar Brotocol Kyoto, y cytundeb ffurfiol y daethpwyd iddo yn Japan yn 1997, cytunodd y gwledydd sydd yn datblygu i ostwng gollyngiadau basgedaid o’r chwe nwy tŷ gwydr 5.2 y cant i gyd. Yn yr UE, mae’r ffigur hwnnw yn codi i 8 y cant. Cytunwyd wedi hyn yn y DU y dylai ein cyfran ni fod yn 12.5 y cant. Mae’n glod i’n Llywodraeth ei bod wedi cymryd safiad cryf ar hyn a’i bod yn ceisio arwain. Efallai fod canran y gostyngiad mewn gollyngiadau yr ydym wedi ymrwymo iddo yn angenrheidiol. Rhaid inni gymryd hynny i ystyriaeth.

Yr ydym wedi sôn am ymrwymiadau rhyngwladol, ond beth mae hynny yn ei olygu i Gymru a sut ydym ni wedi mynd ati i ystyried pa bolisïau y mae angen eu cyflwyno? Cynhaliwyd llawer o ddadleuon pwysig dros y flwyddyn ddiwethaf. Ym mis Ionawr 1999, trefnodd y Swyddfa Gymreig weithdy a edrychai ar senarios newid yn yr hinsawdd a’u heffaith bosibl. Yn sgîl y gweithdy comisiynodd Cynulliad Cenedlaethol Cymru astudiaeth a edrychai ar effaith newid yn yr hinsawdd yng Nghymru yn 2080. Lansiwyd yr astudiaeth gan Peter Law, fy rhagflaenydd yn y swydd hon, mewn cynhadledd ym mis Chwefror yr oeddwn i a rhai ohonoch chithau yn bresennol ynddi. Mae’r astudiaeth yn nodi themâu pwysig o ran effeithiau’r hinsawdd ar yr amgylchedd naturiol ac adeiledig, ar amaethyddiaeth, rheoli dŵr a’r effeithiau ar bobl Cymru. Mae hinsawdd Cymru yn amrywiol a rhaid inni ddysgu mwy am sut y mae pobl a’r amgylchedd yn addasu i’r newidiadau hyn.

Efallai y ceir effeithiau positif o newid yn yr hinsawdd. Yn y gorffennol yr ydym wedi cellwair am goed palmwydd ym Mhorthcawl a’r Costa del Caerdydd. Efallai y ceir effeithiau positif fel ymestyn y tymor tyfu. Fodd bynnag, yr ydym hefyd yn ymwybodol, er gwaethaf y jôcs cynnar, fod yna effeithiau mwy difrifol. Mae newidiadau mwy difrifol y mae’n rhaid inni eu hystyried a cheisio ymafael â hwy. Mae problemau gwirioneddol yng Nghymru, fel erydu’r arfordir, llifogydd, difrod gan stormydd, plâu a chlefydau yn dod yn fwy cyffredin. Rhaid i wlad fel Cymru ystyried adnoddau dŵr hefyd.

Daw ein cyd-destun ar gyfer datblygu polisi o’r ddogfen hon. Mae o leiaf un ohonoch wedi ei darllen oherwydd soniodd am broblemau rhwymo. Os ydych wedi’i darllen, da iawn chi. Mae’n ddogfen gynhwysfawr a gwyddonol ond, os gallwch ddyfalbarhau, mae’n ddiddorol i’w darllen. Mae’n nodi rhaglen ddrafft y DU ar gyfer newid yn yr hinsawdd. Ceir adran yn y cefn i’r gweinyddiaethau datganoledig. Ceir adran i Gymru. Mae’r ddogfen yn nodi ffocws strategol newydd ar gyfer gweithredu yn erbyn newid yn yr hinsawdd yn y DU. Mae’n adeiladu ar weithredu positif gan fusnes, llywodraeth leol ac eraill. Rhaid i Gymru chwarae ei rhan yn gostwng lefel y gollyngiadau. Mae rhai o ddiwydiannau craidd Cymru yn gollwng llawer iawn o nwyon tŷ gwydr. Tybir bod Cymru’n gyfrifol am oddeutu 6 y cant o ollyngiadau nwyon tŷ gwydr y DU, yn ôl ffigurau 1995. Yr wyf fi, fel chithau i gyd yr wyf yn siŵr, yn awyddus i ostwng lefel y gollyngiadau yng Nghymru fel y gallwn chwarae ein rhan yn nharged Protocol Kyoto y DU.

Yn fuan ar ôl cyhoeddi dogfen y DU y cyfeiriais ati, cynyrchiasom ddogfen arall, sydd yn canolbwyntio ar Gymru a’r hyn y gallwn ni ei wneud. Mae’n nodi camau ac yn awgrymu sut y dylem gynllunio’n ganolog i sicrhau gostyngiad mewn gollyngiadau. Yn ychwanegol at y nwyon tŷ gwydr a nodwyd ym Mhrotocol Kyoto, mae’r DU wedi gosod nod ar wahân iddi ei hun. Hynny yw, gostwng y gollyngiadau deuocsid carbon 20 y cant yn is na lefelau 1990 erbyn 2010. Mae’r nod hwnnw yn mynd ymhell y tu hwnt i’r hyn y cytunwyd arno yn Kyoto. Rhaid inni i gyd weithio gyda’n gilydd i’w gyflawni.

Rhaid inni annog cynhyrchu ynni mewn ffyrdd sydd yn gyfeillgar i’r amgylchedd. Mae hynny yn agos at galonnau pobl yn y Siambr hon. Rhaid inni fod yn ymwybodol fod ein dewisiadau bob dydd am deithio, defnyddio cyfarpar trydanol, gwresogi ein cartrefi a gwaredu gwastraff yn cael effaith ar ein hinsawdd. Gallwn wneud gwahaniaeth. Nid ni yn unig sydd yn gweithio ar hyn. Mae gwledydd eraill Ewrop yn ymrwymo i’r cytundebau hyn. Fodd bynnag, fel y dywedodd Rhodri ddoe, mae Cymru yn hynod am mai ni yn unig ymysg llywodraethau Ewrop sydd â gofynion a dyletswydd i ddatblygu’n gynaliadwy. Er bod hyn yn her i’n diwydiannau craidd, bydd llawer o bobl yn canolbwyntio ar yr hyn y gallwn ni ei wneud a sut y gallwn gyflawni ein cyfrifoldebau datblygu cynaliadwy.

Mae Deddf Llywodraeth Cymru 1998 yn rhoi pŵer wrth gefn i sicrhau bod y Cynulliad yn gwireddu cyfran o’r ymrwymiadau ar newid yn yr hinsawdd. Fodd bynnag, yr wyf yn falch o ddweud nad ydym ni na Llywodraeth y DU yn rhagweld y bydd yn rhaid defnyddio’r pŵer hwn. Mae Cymru am gyfrannu’n deg tuag at darged Kyoto, yn ogystal â chwarae rhan lawn mewn gwireddu’r nod domestig o ostwng gollyngiadau deuocsid carbon. Fodd bynnag, sylweddolwn anawsterau Cymru oherwydd ein datblygiad a’n dibyniaeth hanesyddol ar ddiwydiannau trwm. Bu’r diwydiannau hynny yn defnyddio llawer o ynni. Yn sgîl y setliad datganoli, mae’r cyfrifoldeb am lawer o’r polisi amgylcheddol yn gorffwys gyda’r Cynulliad. Mae rhaglen ddrafft y DU ar newid yn yr hinsawdd yn rhychwantu meysydd polisi datganoledig a rhai sydd wedi’u cadw. Mae yna weithredu hefyd ar lefel yr UE a fydd yn arwain at arbedion deuocsid carbon.

Ar sail yr wybodaeth sydd ar gael, nid yw’n bosibl tynnu llinell ar y ffin a cheisio diffinio’n union pa mor llwyddiannus fu polisïau’r DU o ran cyflawni arbedion gollyngiadau yng Nghymru, nac union gyfraniad polisïau yn y maes datganoledig i’r dyfodol. Mae angen partneriaeth rhyngom ni a Llywodraeth y DU fel y gall ddeall ein cefndir hanesyddol ac economaidd a dweud wrthym sut mae gwneud y newidiadau, sydd yn anodd i rai.

Mae gennym lu o bolisïau i geisio helpu i gyflawni’r targedau hynny. Mae cymhellion cryf o ran gweithio gyda busnes. Mae ystod o fesurau, ond soniaf yn benodol am ymgyrch busnes ac amgylcheddol y Cynulliad; rhaglen ynni diogel Awdurdod Datblygu Cymru sydd yn rhoi cyllid i fusnesau tuag at gynlluniau arbed ynni; ein gwaith yn datblygu ffynonellau adnewyddadwy a mynd ar drywydd strategaeth ynni ddrafft, a fydd yn bwysig i Gymru am ei fod yn faes lle mae’n bosibl inni wneud gwahaniaeth enfawr, y rhaglen effeithlonrwydd ynni yn y cartref i ddefnyddwyr domestig, a rhywbeth sydd yn agos at fy nghalon i, mesurau yn ymwneud â thrafnidiaeth integredig a sut y gallwn dargedu llygredd ffordd drwy ddatblygu gwell trafnidiaeth gyhoeddus ac integredig.

Yr wyf am sôn am y dreth newid yn yr hinsawdd oherwydd yr wyf yn siŵr y caiff ei chrybwyll yn y trafodaethau heddiw. Mae’n un o elfennau allweddol polisi’r Llywodraeth a gyflwynir yng nghyswllt defnydd annomestig ar ynni ym mis Ebrill 2001. Diben y dreth yw delio â’r costau uwch am rai mathau o drydan, a disgwylir i’r dreth yn ei thro ostwng y gollyngiadau carbon o oddeutu pum miliwn tunnell erbyn 2010. Rhaid inni sicrhau nad yw’r polisïau a ddefnyddir i ostwng gollyngiadau yn golygu cost ormodol i’r economi a diwydiant. Yr wyf yn falch y bydd yr holl refeniw a godir drwy’r dreth yn cael ei ailgylchu I fusnes drwy ostyngiadau yng nghyfraniadau yswiriant gwladol cyflogwyr a thrwy ddarparu symiau cyfalaf i gynorthwyo gydag effeithlonrwydd ynni.

Cafwyd pryder ar hyd a lled diwydiant yng Nghymru ynglŷn ag effaith bosibl y dreth hon, yn enwedig ar y rheini sydd yn defnyddio ynni’n drwm yr ydym ni yng Nghymru yn ddibynnol arnynt. Ar ôl lobïo egnïol o du’r Cynulliad a mannau eraill, mae’r Canghellor wedi ymateb ac wedi cyflwyno sawl newid i batrwm y dreth. Mae’r rhain yn cynnwys eithrio rhag y dreth drydan a gynhyrchir o ffurfiau newydd o ynni adnewyddadwy, megis egni’r hawl a phŵer gwynt a gweithfeydd gwres a phŵer cyfun o ansawdd uchel; treblu’r gefnogaeth I fesurau effeithlonrwydd ynni sydd yn deillio o becynnau’r dreth; diogelu natur gystadleuol drwy ostwng maint y dreth drwyddi draw a chytuno i ddisgownt o 80 y cant ar gyfer sectorau sydd yn dibynnu’n drwm ar ynni sydd yn llofnodi cytundebau i ostwng gollyngiadau carbon.

Felly, cafwyd peth cydnabyddiaeth o’r anawsterau a wynebwn yn nhermau dibyniaeth hanesyddol ar ddefnyddwyr sydd yn drwm ar ynni a chydnabyddiaeth bod ffurfiau newydd o ffynonellau ynni a ddylai fod yn rhydd rhag y dreth. Yr ydym mewn sefyllfa dda i allu datblygu a mynd ar drywydd hynny.

Trof at y gwelliannau. Gobeithiaf fod y ffaith fod gennym wyth gwelliant yn arwydd o ddiddordeb pobl yn y pwnc hwn. Diolchaf i Jocelyn Davies am ei gwelliannau 1, 2 a 5, sydd yn tacluso’r geiriad, er mai ‘Cyngor Cefn Gwlad Cymru’ ddylai fod yng ngwelliant 5 nid y ‘Cyngor Cefn Gwlad’. Yr ydym yn barod i dderbyn gwelliannau 5, 6 a 7 gan Christine Humphreys. Fodd bynnag, hoffwn gyfeirio at welliant 6 sydd yn sôn am y strategaeth gwastraff a’r term ‘rhagdybiaeth yn erbyn’ rhai elfennau. Mewn canllawiau cynllunio, yr ydym yn ceisio newid y term hwnnw i ‘ragdybiaeth o blaid’, ond mater o eiriad yw hynny. Ni fyddwn yn cefnogi gwelliant 3 gan David Davies na gwelliant 8 gan Alun Cairns. Deallaf yr athroniaeth y tu cefn iddynt o ran helpu a chefnogi diwydiant, ond byddai pleidleisio o’u plaid yn negyddu gwelliannau fel y rheini yn enw Christine. Edrychaf ymlaen at ddadl ddiddorol a llawn gwybodaeth a gobeithiaf y bydd llawer yn cymryd rhan.

Cynigiaf welliant 2. Yn llinell 1, cyn y geiriau ‘yn cytuno’, ychwaneger y geiriau ‘o gofio ei gyfrifoldeb statudol i hybu datblygiad cynaliadwy’.

Cynigiaf welliant 4. Yn llinell 6, ychwaneger ar ôl ‘a’i fod’ y geiriau

Mae newid yn yr hinsawdd yn bodoli oherwydd ein defnydd anghynaliadwy ni o ynni, boed hynny o gynhyrchu trydan yn y cartref, y swyddfa, diwydiant neu drafnidiaeth. Fe’i gwneir yn waeth gan y ffaith fod arferion anghynaliadwy o ran gwaredu gwastraff yn arwain at gladdu llawer iawn o wastraff mewn safleoedd tirlenwi, gyda hwnnw yn pydru ac yn cynhyrchu methan—nwy tŷ gwydr grymus.

Ni allwn osgoi rhywfaint o newid yn yr hinsawdd, fel y dywedodd Sue, felly i raddau mwy neu lai ceisio lleihau’r difrod a wnawn. Rhaid inni symud tuag at economi mwy cynaliadwy ac, a barnu oddi wrth y gollyngiadau nwyon tŷ gwydr, mae gennym ni yng Nghymru fwy o ffordd i fynd na rhai ardaloedd eraill yn y DU. Mae hynny ynddo’i hun yn cyfiawnhau mesurau rheoli dros faterion ynni yng Nghymru ar ffurf strategaeth ynni. Mae mwy o angen hefyd, felly, inni arddel ffordd gynaliadwy o fyw. Mae effaith llygredd ar iechyd ein cenedl a’r gwelliannau posibl o ran iechyd a chreu swyddi yn rhywbeth y dylai’r Cynulliad gydio ynddo.

Mae gennyf rai ffeithiau i grynhoi’r her sydd yn ein hwynebu yng Nghymru wrth leihau gollyngiadau nwyon tŷ gwydr. Cynyddodd y gollyngiadau yma, ar draws pob sector, 5 y cant rhwng 1990 a 1995, tra bu i ollyngiadau’r DU gyfan ostwng 10 y cant dros yr un cyfnod. Mae’n rhaid felly i Gymru gyflawni mwy o arbedion drwyddynt draw. Mae cymysgedd cynhyrchu pŵer Cymru yn wahanol i’r gymysgedd yng ngweddill y DU. Mae ein diwydiannau haearn a dur yn dibynnu ar lo i gynhyrchu trydan. Mae Lloegr yn dibynnu ar dyrbinau nwy a phŵer niwclear am drydan, gan ddefnyddio technolegau glanach i gynhyrchu pŵer. Mae ymrwymiad Cymru i hybu datblygu cynaliadwy yn ei rhoi mewn sefyllfa i arwain ar arferion cynaliadwy er mwyn lleihau’r gollyngiadau. Mae etifeddiaeth Cymru o lygredd hefyd yn ei gwneud hi’n her neilltuol o anodd i wrthdroi tueddiadau arferion anghynaliadwy. Fodd bynnag, nid yw’r ddogfen ‘Gwellcymru.com’ na’r cynllun datblygu cynaliadwy wedi ymdrin â mater newid yn yr hinsawdd yn ddigon egnïol. Mae ein gwelliannau ni i’r cynnig yn galw ar i’r Cynulliad roi ystyriaeth ddifrifol i sefydlu gweithdrefnau i alluogi diwydiant ynni adnewyddadwy, dynamig i lwyddo yng Nghymru. Byddai hynny’n disodli ein dibyniaeth anghynaliadwy ar danwydd ffosiledig a fydd yn darfod a’r diwydiant niwclear dadleuol.

Mae rhwystrau a gwrthwynebiadau niferus hyd yn oed i dechnoleg lân, ond mae gennym ddyletswydd i ddinasyddion Cymru yn y dyfodol i hyrwyddo ffordd fwy cynaliadwy o fyw ac mae Cymru mewn sefyllfa dda i harneisio ei hadnoddau adnewyddadwy, naturiol ar gyfer cynhyrchu ynni glân. Rhydd hyn ddyletswydd ar y rheini y mae a wnelont â’r amgylchedd yng Nghymru, yn enwedig Asiantaeth yr Amgylchedd a Chyngor Cefn Gwlad Cymru, i weithio gydag adrannau cynllunio’r awdurdodau lleol i hyrwyddo cyflenwad ynni i’r dyfodol sydd yn defnyddio technolegau glân.

I am pleased that Jocelyn has referred to national institutions, such as the Countryside Council for Wales and the Environment Agency, in amendment 4. Does she agree that it is exceptionally important that such bodies realise that building a renewable energy industry in Wales is a strategic priority, that this must happen, that we must give bodies such as the Countryside Council for Wales direction and that they must facilitate the development of renewable energy rather than prevent the development of renewable energy as they often do at present? I hear far too many negative messages coming from the direction of the Countryside Council for Wales, in particular, and even sometimes from the Environment Agency. It is exceptionally important that they get the message about this extremely important matter.

Ni fyddwch yn synnu fy mod yn cytuno â chi. Mae angen i’n holl bartneriaid hyrwyddo’r syniad yn ddiwyd yn hytrach na llesteirio ein hymdrechion.

Nid yw’r cyfrifoldeb hwn i gyd yn gorffwys gyda chynhyrchu ynni. Dylai pob sector fod â rhan mewn hybu effeithlonrwydd ynni. Mae gan yr ymddiriedolaeth arbed ynni nifer o brosiectau yng Nghymru sydd yn dangos y ffordd ymlaen, ond mae angen ehangu’r rhain er mwyn eu gwneud yn batrwm arferol. Mae hyrwyddo cadwraeth ac effeithlonrwydd ynni yn elfen allweddol mewn annog busnesau a’r sectorau cyhoeddus a domestig i ddefnyddio llai o ynni ac arbed costau. Yn draddodiadol, bu ynni yn rhad, ac ni fu cymhelliant ariannol i’r ymdrechion i leihau’r defnydd ohono. Bellach mae effeithiau newid yn yr hinsawdd a’r angen i warchod tanwyddau ffosiledig a fydd yn darfod yn gwthio’r angen am fwy o effeithlonrwydd.

Mae llawer o le i arbed ynni, ond nid yw’n bwnc sydd yn ysgogi llawer o frwdfrydedd. Yr hyn a ddylai fod o ddiddordeb i bawb ohonom yw’r cyfle i Gymru sefydlu ei hun fel y patrwm o ran rhoi technoleg ynni-effeithlon ar waith, ac arwain y ffordd tuag at ostwng gollyngiadau nwyon tŷ gwydr, yn enwedig yn wyneb ein hymrwymiad i ddatblygu cynaliadwy. Gallem greu swyddi a gwella iechyd a, dim ond i fusnes a diwydiannau weithredu yn awr, dod yn arloeswyr mewn technoleg lân ac effeithlon. Byddai i hynny ei wobr yn y farchnad. Os na wnawn ni hynny, mae perygl inni gael ein gadael ar ôl a bod ar ein colled i eraill o ran creu swyddi a chyfoeth.

Beth all y Cynulliad ei wneud i ddatgysylltu twf economaidd oddi wrth ollyngiadau nwyon tŷ gwydr? Gallwn dargedu trafnidiaeth, gallwn gael effeithlonrwydd diwydiannol ac edrych ar dlodi o safbwynt ynni. Gallwn ddewis technoleg lân, ynni adnewyddadwy, gostwng lefelau traffig a lleihau swmp y gwastraff a gleddir. Mae hynny’n golygu gweithredu ymarferol. Gallwn gefnogi’r Mesur Cartrefi Cynnes, gellir ailgylchu gwastraff yn ei darddiad, gallwn ailddefnyddio ac ailgylchu a defnyddio ynni’r gwynt, yr haul a’r llanw ac ynni dŵr. Mewn adeiladau domestig a masnachol, gall dylunio amgylcheddol olygu’r gwahaniaeth rhwng adeilad anghynaliadwy ac un cynaliadwy. Nid cynyddu’r insiwleiddiad yn unig y mae hynny’n ei olygu. Gall systemau rheoli adeiladau, systemau goleuo ynni isel sydd yn sensitif i symudiadau a dyfeisiau arbed ynni wneud gwahaniaeth, yn enwedig mewn swyddfeydd am eu bod yn llefydd sydd yn defnyddio llawer o ynni. Gall defnydd effeithlon o danwydd gyda gwelliannau o ran taniad, effeithlonrwydd a’r bwyleri sicrhau nad yw systemau gwresogi yn gwastraffu. Mae gorsafoedd gwres a phŵer cyfun yn cynnig manteision cynhyrchu trydan gyda system wresogi leol ar gyfer cartrefi. Gall dylunio arloesol chwarae rhan enfawr ac ni ddylid ei ddiystyru. Mae dylunio gwyrdd yn cynnig ffyrdd cyffrous o fynd i’r afael â’r problemau a wynebwn. Mae’n ddrwg gennyf nad yw’r Prif Ysgrifennydd yma i glywed hynny.

Mae goblygiadau byd-eang newid yn yr hinsawdd yn golygu na allwn fforddio edrych ar i mewn. Cefnogwn welliannau 6 a 7 gan Christine Humphreys ond ni allwn gefnogi gwelliant 5 ganddi am ei fod fel petai yn dadlau am ostyngiad mewn treth incwm. Pe bai’r gwelliant yn cyfeirio at gyflogaeth yn hytrach nag enillion yr unigolyn, byddem yn ei gefnogi. Byddwn yn ymatal arno. Gwrthwynebwn welliannau 3 ac 8 gan y Ceidwadwyr. Er bod gennym bryderon mawr am effaith y dreth ar economi Cymru, ni allwn wrthwynebu treth mewn egwyddor.

Atgoffaf chi y bydd grŵp ynni cynaliadwy’r Cynulliad Cenedlaethol yn cael ei lansio heno am 6 p.m. Gobeithiaf y bydd Aelodau ac eraill sydd â diddordeb yn bresennol i ddangos eu cefnogaeth.

Cynigiaf hefyd welliant 8 yn enw Alun Cairns. Ychwanegu ar ddiwedd y cynnig:

Llongyfarchaf yr Ysgrifennydd ar gynhyrchu dogfen ddigon teilwng sydd yn orlawn o fwriadau da ar bob tudalen. Darllenais alwadau am weithredu i ostwng y gollyngiadau carbon, hybu effeithlonrwydd ynni, annog ailgylchu, gwella ansawdd yr aer ac annog defnydd tir synhwyrol. Dyma rai o’r llu o deimladau teilwng a fynegir ond nad eir i’r afael â hwy yn briodol a llwyr yn y ddogfen. Mae bwlch enfawr rhwng y teimladau a fynegir a’r atebion a awgrymir i fynd i’r afael â phroblem y dirywiad yn yr hinsawdd. Nid yw hynny o atebion ag a gynigir yn llwyddo i ymaflyd yn y broblem. Fe’u seilir ar yr ateb cyfarwydd hwnnw gan Lafur i bob problem—codi trethi. Mae cred y bydd codi trethi ynddo’i hun yn ddigon i atal y dirywiad yn ansawdd yr hinsawdd. Nid dyna’r gwirionedd. Un enghraifft— [Torri ar draws.] Ai pwynt gwleidyddol cul sydd gennych?

Nage. Bydd gweithredu’r dreth hinsawdd yn delio ag oddeutu 20 i 30 y cant o’r targedau gollyngiadau penodol yr ydym yn ceisio’u cyflawni. Nid yw’n brif offeryn fel y dywedasoch chi. Offeryn llai yw.

Un o’r llygrwyr mwyaf yw carbon. Caiff y dreth ynni ei rhoi ar gynhyrchwyr ynni o bob math. Beth bynnag y maent yn ei gynhyrchu, bydd yn taro cynhyrchwyr ynni glân fel nwy gymaint â glo sydd yn llygru’n drwm. Mae’r dreth yn cael ei chodi drwyddi draw ac ni fydd felly yn llwyddo i ddylanwadu ar fusnesau yn y mathau o ynni a ddefnyddiant. Yr wyf yn amau na fydd ychwaith yn llwyddo i leihau faint o ynni sydd yn cael ei ddefnyddio. Mae’n cael ei chodi ar draws y bwrdd. Bydd busnesau yn codi eu prisiau ac o bosibl yn parhau â’u harferion blaenorol. Yr unig berson a fydd yn elwa fydd Gordon Brown, a fydd mae’n siŵr yn cynyddu maint ei gist ryfel. Gwelsom yr un peth yn digwydd gyda chladdu sbwriel.

Mae’n—

Un funud. Nid wyf wedi dweud eto a wnaf i ildio ai peidio ichi.

Ydwyf.

Mae’n anhygoel fy mod wedi gorfod ymyrryd lai na dwy funud i mewn i araith David Davies. Pe bai’n darllen y dogfennau, fe wêl fod cynigion y dreth hinsawdd yn niwtral o safbwynt y Trysorlys.

Yr wyf wedi darllen y bydd cyfran o’r arian a gymerir drwy’r dreth yn mynd i mewn i gynlluniau i annog effeithlonrwydd ynni. Yr wyf yn bryderus ynglŷn â’r termau a ddefnyddir. Ni chredaf y bydd pob ceiniog yn mynd yn ôl. Os ystyriwch chi’r dreth claddu sbwriel, yr oedd y stori’n wahanol iawn i hynny. Cyflwynwyd y dreth i annog pobl i beidio â defnyddio safleoedd claddu sbwriel. Fodd bynnag, os siaradwch chi â’r arbenigwyr mewn awdurdodau lleol sydd yn gyfrifol am raglenni ailgylchu, fe glywch mai’r hyn sydd yn digwydd yw bob tro y mae’r gost o waredu i safleoedd claddu sbwriel yn codi, mae’r gost iddynt hwy o ailgylchu gwastraff hefyd yn codi, gan mai prin yw’r cwmnïau sydd yn ymwneud ag ailgylchu gwastraff. Nid codi trethi uwch drwyddi draw, heb roi’r arian yn ôl i gynlluniau i gyflawni’r hyn yr ydych am ei gyflawni, yw’r ateb.

Y Llywodraeth Geidwadol ddiwethaf a gyflwynodd y dreth claddu sbwriel. Derbyniaf bwynt David oherwydd mae’n amlwg nad yw’r dreth yn cyflawni’r hyn a ddylai. Y broblem yw na chafodd ei chynllunio i annog ailgylchu. Ni chaniateir i’r awdurdodau lleol ddefnyddio’r credyd yn uniongyrchol ar gyfer ailgylchu. Mae angen newid hynny.

Cytunaf â chi. Nid wyf yma i amddiffyn record y Llywodraeth Geidwadol ddiwethaf, ond mi ddywedaf iddi wneud gwaith rhagorol. Na awn ar ôl hynny.

Yr ydych yn iawn mai fy mhwynt i yw nad yw’r arian wedi’i neilltuo. Nid yw’n dychwelyd fel credyd ac nid yw felly’n cyflawni yr hyn y’i bwriadwyd i’w gyflawni. Mae’n chwyddo coffrau’r Trysorlys heb annog gwell polisïau ailgylchu. Os mai dyna eich pwynt, yr wyf yn cytuno â chi. Nid trethu cosbol yw’r ateb.

Da o beth fyddai pe baem wedi ystyried yr hyn sydd yn digwydd mewn gwledydd eraill. Yn Costa Rica, er enghraifft, caiff ffermwyr eu talu i blannu coed ar eu tir. Maent yn gadael i’r coed dyfu a rhoddir tua $10 iddynt am bob tunnell o garbon y byddai’r coed hynny wedi’i ddefnyddio yn ddamcaniaethol. Disgwylir i’r taliad hwnnw gynyddu. Nid wyf yn awgrymu mai dyna’r ateb o reidrwydd i Gymru, ond mae’n ymdrin â’r broblem gyda dychymyg. Mae cynlluniau tebyg yn cael eu sefydlu yn Unol Daleithiau America, Seland Newydd ac Awstralia. Byddai wedi bod yn fuddiol pe baem wedi edrych ar atebion posibl o’r fath sydd yn llawn dychymyg yn hytrach na dim ond codi trethi uwch. Wrth gwrs, byddai wedi golygu mwy o waith caled ac ymroddiad gan amryw o adrannau’r Llywodraeth, yn ogystal â llai o arian i gist ryfel y Canghellor.

Er gwybodaeth ichi, David, mae prosiectau ym Mhrydain sydd yn debyg i’r rhai a ddisgrifiwch yn Costa Rica. Nid wyf yn gyfarwydd â phrosiectau Costa Rica, ond byddwch yn falch o glywed bod ffermwyr yn Swydd Efrog eisoes yn elwa o fynd â choed i’w gwaith lleol. Gobeithiaf y rhowch eich cefnogaeth i brosiect tebyg sydd, gobeithio, ar fin dechrau yn y Bontnewydd ar Wy.

Ni wn fanylion y cynllun hwnnw. Mae’n siŵr y caf wybod amdano heno os af i’r cyfarfod ynni cynaliadwy yr ydych chi wedi helpu i’w drefnu.

Yr wyf yn awgrymu ymagwedd gyfunol. Mae’r Blaid Lafur yn hoff o seiniau slic ac mae’n siŵr y byddent hwy yn ei alw’n lywodraeth gydgysylltiedig. Mae’n well gen i ei alw’n synnwyr cyffredin. Hoffwn wrthgyferbynnu’n gryno y bwlch rhwng egwyddorion ac ymrwymiad ar ddau fater arall a grybwyllir yn yr adroddiad. Yn gyntaf, o ran defnyddio tir ar gyfer tai, rhaid cydnabod—a chredaf fod cydnabod—bod adeiladu ar feysydd glas nid yn unig yn annymunol i’r amgylchedd ond yn gallu effeithio ar lefelau trwythiad. Gwelais hynny’n digwydd yn fy etholaeth i. Rhaid inni wrthannog adeiladu ar feysydd glas ac annog datblygu ar feysydd llwyd. Mae’r Llywodraeth wedi gosod targed o 60 y cant o ddatblygiadau newydd i’w codi ar feysydd llwyd. Mae’n siom nad ydym ninnau’n gwneud hynny yng Nghymru. Nid ydym yn achub ar y cyfle hwn i ddangos ymrwymiad i ddatblygu meysydd llwyd.

Nid oes diben cynhyrchu dogfennau geiriog sydd yn galw am gynnwys defnyddio tir yn ddoeth mewn canllawiau cynllunio, os yw adrannau eraill y Cynulliad yn gorfodi awdurdodau lleol i adeiladu ar feysydd glas beth bynnag.

Yn gynharach, dyfynnodd Sue Essex o gerdd gan John Donne. Cofiaf innau dair llinell o gerdd gan Gerard Manley Hopkins:

Er iddi gael ei hysgrifennu dros 100 mlynedd yn ôl, mae’n dal yn berthnasol inni heddiw. Tybiais y byddech yn gwerthfawrogi hynny.

A wnewch ei darllen eto, os gwelwch yn dda?

Byddwn yn falch o roi’r gerdd i gyd ichi ar ôl imi orffen fy araith.

Mynegir teimladau teilwng ar leihau’r defnydd o geir. Nid dyma’r lle i fod yn blwyfol, Lywydd. Fodd bynnag, fel enghraifft gyffredinol, mae pentref yn Sir Fynwy wedi bod yn ceisio cael gostyngiad cyflymder ar yr A4042 yn Llanofer ers blynyddoedd. Nid wyf yn ceisio codi’r mater hwnnw. Ni ddywedaf ddim mwy amdano ac eithrio’r ffaith fod pawb fel pe baent yn cytuno y byddai gostwng y cyfyngiad cyflymder o 60 i 40 milltir yr awr yn rhesymol, ac er gwaethaf y ffaith nad ydym ond yn gofyn am godi dau arwydd, nid oes dim wedi’i wneud. Yr wyf wedi derbyn addewidion a gwn fod hyn ar y gweill, ond cawsom un esgus ar ôl y llall. Nid yw’r arwyddion yn eu lle. Os na all y Cynulliad hyd yn oed drefnu ychydig o arwyddion cyfyngiad cyflymder ar gefnffordd—[Torri ar draws.] Os hoffai’r Ysgrifennydd Cynulliad ymyrryd, byddwn yn barod i ildio.

Os na all y Cynulliad drefnu hynny hyd yn oed, nid wyf yn hyderus y gallwn newid y blaned. Yr ydym am gael atebion priodol a fydd yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol: mesurau rheoli credyd carbon, trethi claddu sbwriel sydd wedi’u pridiannu, polisi tai gwyrddach a hyd yn oed gyfyngiad cyflymder drwy Lanofer. Yn fwyaf pwysig, mae angen yr ymroddiad, yr egni a’r dychymyg arnom i wireddu’r atebion hyn.

A wnewch chi gydnabod eich bod wedi cydnabod yn gyhoeddus i mi, pan oeddwn i yn swydd yr Ysgrifennydd Cynulliad sydd yn gyfrifol am drafnidiaeth, wneud penderfyniad i gyflwyno cynigion ar gyfer mesurau diogelwch a chyfyngiadau cyflymder, nid yn unig yn Llanofer ond hefyd yn Llanellen a Goetre. Mae fy nghyd-Aelod Sue Essex yn parhau â’r gwaith hwnnw, sydd dan gochl Ymgynghoriaeth Gwent ac y cytunwyd arno am £100,000.

Cydnabyddaf ichi siarad â mi yn agored am hyn a’ch bod yn gefnogol. Yr wyf wedi cydnabod eich help ar hyn yn gyhoeddus erioed. Fodd bynnag, er bod eich llythyr gennyf, nid yw wedi digwydd eto. Ymddengys bod yna oedi. Nid wyf yn eich beio chi am hynny, mae’n bosibl mai bai swyddogion yw. Fodd bynnag, os yw’n cymryd mor hir i gyflwyno cyfyngiad cyflymder, sut y gallwn ni fod yn hyderus y gallwn newid y byd dros nos? Gofynnaf am atebion cadarnach na’r rhai yn y ddogfen hon.

Cynigiaf welliant 6. Ychwanegu ar ddiwedd y cynnig:

Cynigiaf welliant 7. Ychwanegu ar ddiwedd y cynnig:

Croesawaf y cyfle hwn i drafod rhan ganolog o athroniaeth y Democratiaid Rhyddfrydol. Fel y dywedodd arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol, Charles Kennedy, yn ddiweddar, ac fel y mae eraill wedi dweud, nid etifeddu’r amgylchedd oddi wrth eich rhieni a wnewch, ond ei gadw ar gyfer eich plant. Nid yw bod yn estrys yn opsiwn mwyach. Ni allwn gladdu ein pennau yn y tywod a gobeithio y bydd cwestiynau amgylcheddol yn diflannu. Ni wnânt.

Mae’r amgylchedd wedi cael ei esgeuluso’n druenus gan wleidyddion dros y blynyddoedd diwethaf. Yn rhy aml, gwelwyd pryderon amgylcheddol fel cyfyngiadau ar dwf economaidd a datblygu. Mewn gwirionedd, y gwrthwyneb sydd yn wir. Mae amddiffyn yr amgylchedd yn un o’r grymoedd mewn gwleidyddiaeth sydd yn dod â’r mwyaf o ryddid yn ei sgîl. Mae’n ehangu dewis ar bob lefel. Mae’n creu swyddi ac yn help i greu cymdeithas fwy cynaliadwy a chydlynol. Dylai gwarchod yr amgylchedd fod wrth galon unrhyw ddemocratiaeth ryddfrydol.

Mae newid yn yr hinsawdd yn broblem ryngwladol, fel y dywedodd Sue. Mae cydweithredu amlwladol yn hanfodol os ydym i gyflawni, ac efallai i ragori ar, y targedau a bennwyd drwy gytundeb Kyoto. Er fy mod yn croesawu’r ymrwymiad yn y cynnig i weithio gyda rhanbarthau eraill y DU, nid yw’n cydnabod y dimensiwn rhyngwladol a fydd yn ofynnol mewn gweithredu amgylcheddol os yw i lwyddo. Hefyd, nid yw’r cynnig yn gwneud cyfiawnder â’r rôl y gallai’r Cynulliad ei chwarae yn natblygiad cynlluniau gwarchod yr amgylchedd domestig a rhyngwladol.

O dan Ddeddf Llywodraeth Cymru 1998, mae’r Cynulliad wedi’i rwymo’n gyfreithiol i hyrwyddo datblygu cynaliadwy. Mae’r ddadl heddiw yn gyfle i ddangos ein bod o ddifrif ynglŷn â chyflawni’r rhwymedigaeth honno. Fy meirniadaeth bennaf o’r cynnig yw’r ffaith nad yw’n dangos sut y mae’r Cynulliad yn bwriadu cyflawni ei rwymedigaeth. Mae angen cnawd ar yr esgyrn ac mae fy ngwelliannau i yn ceisio darparu peth o’r cnawd hwnnw.

Yr wyf wedi ceisio cywiro’r diffyg persbectif rhyngwladol drwy alw ar y Cynulliad i gydweithredu gyda’r Undeb Ewropeaidd i ddatblygu cynlluniau polisi amgylcheddol. Fel Cynulliad Cenedlaethol, dylem geisio cyfrannu tuag at y broses o wneud penderfyniadau rhyngwladol, sydd ar wahân i broses y DU, i gydnabod y ffaith y gallai ein pryderon amgylcheddol fod yn wahanol i bryderon rhanbarthau eraill yn y DU. Rhaid i’r pryderon hynny gael eu datgan yn glir a phendant yn y fforwm Ewropeaidd.

Mae pryderon amgylcheddol Cymru yn wahanol. O’i chymharu â rhanbarthau eraill y DU, mae gan Gymru fwy o ddiwydiannau sydd yn ddwys o ran ynni. Cydnabyddir y ffaith honno yn y ddogfen ‘Newid yn yr Hinsawdd yng Nghymru: Dysgu Byw’n Wahanol’, a roddwyd i’r Aelodau yn gynharach eleni. Felly, annheg fyddai awgrymu y dylai fod gofyn i Gymru ostwng ei gollyngiadau nwyon tŷ gwydr ar gyfradd sydd yn cyfateb i weddill y Deyrnas Unedig. Byddai hynny’n effeithio ar ddiwydiant a swyddi yng Nghymru. Yr wyf wedi galw ar y Cynulliad i osod, monitro a gwerthuso targedau ar gyfer gwelliannau o ran perfformiad amgylcheddol fel y gellir eu gosod yng nghyd-destun Cymru mewn ffordd na fydd yn fygythiad i ddiwydiant na swyddi yng Nghymru.

Mae’r cyfraniad a wneir gan draffig ar y ffyrdd tuag at gyfanswm y gollyngiadau nwyon tŷ gwydr yn enfawr. Nid yw’n hawdd lleihau swmp y traffig ar ein ffyrdd. Mae pwerau’r Cynulliad i weithredu yn y maes hwn yn gyfyngedig. Fodd bynnag, gallwn weithredu mewn rôl gynghori drwy osod canllawiau clir i awdurdodau lleol a’u cynorthwyo i ostwng lefel y traffig. Mae’r amgylchiadau gwahanol a welir ledled Cymru o ran swmp y traffig ar y ffyrdd yn ei gwneud yn briodol i’r awdurdodau lleol weithredu eu strategaethau eu hunain yn unol ag anghenion lleol. Fodd bynnag, mae angen canllawiau gan y Cynulliad i’w cynorthwyo yn y dasg hon.

O ran rheoli gwastraff, nid yw’r lefel claddu sbwriel yng Nghymru ar hyn o bryd, fel opsiwn gwaredu gwastraff o bwys, yn ddymunol na chynaliadwy. Cymru yw’r wlad fwyaf gwastraffus yn Ewrop. Yr ydym yn dechrau llawn haeddu’r teitl hwnnw. Nid ydym ond yn ailgylchu 5 y cant o’n gwastraff; mae 95 y cant o’n gwastraff dinesig yn mynd i safleoedd claddu ledled Cymru. Mae’r gollyngiadau methan sydd yn deillio o wastraff yn pydru yn cyfrannu’n sylweddol tuag at ollyngiadau nwyon tŷ gwydr. Mae’r gollyngiadau deuocsid carbon, y monocsid carbon a’r nwyon gwenwynig eraill o losgi gwastraff yr un mor broblemus. Mae’r naill a’r llall yn anghynaliadwy ac yn niweidiol iawn i’n hamgylchedd.

Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn croesawu ymrwymiad y Cynulliad i gynhyrchu strategaeth gwastraff i Gymru sydd yn gwneud y gwaith rheoli gwastraff yn fwy cynaliadwy. Edrychwn ymlaen at weld canfyddiadau’r ymchwil cyfredol i reolaeth gwastraff yn cael eu cyflwyno i’r Cynulliad yn ddiweddarach eleni. Fodd bynnag, er mwyn cael strategaeth gwastraff wir gynaliadwy, credwn fod yn rhaid cael ailgylchu wrth ei chraidd. Rhaid i’r Cynulliad wrthannog claddu a llosgi yn egnïol i sicrhau mai cynaliadwyedd sydd flaenaf yn ein dull gweithredu. Pan mai’r unig opsiwn ymarferol yw llosgi, dylid sefydlu peirianweithiau i sicrhau nad yw’r ynni a gynhyrchir drwy losgi yn cael ei wastraffu, ond ei ddefnyddio i gynhyrchu ynni domestig a diwydiannol. Mae fy ngwelliant 6 yn adlewyrchu’r agwedd hon tuag at reoli gwastraff a gobeithiaf ei bod yn taro tant gydag Aelodau eraill yn y Siambr hon.

Croesawodd y Democratiaid Rhyddfrydol y newid gan y Canghellor i’r dreth newid yn yr hinsawdd fis Tachwedd diwethaf gan iddo anfon neges glir i’r sectorau diwydiannol a masnachol fod yn rhaid lleihau gollyngiadau carbon, rheoli faint o ynni a ddefnyddir a diogelu’r amgylchedd. Fodd bynnag, mae angen seilio hynny ar gynnwys carbon yr ynni a ddefnyddir a dylid defnyddio’r refeniw y mae’n ei godi yn fwy effeithiol i hyrwyddo cynaliadwyedd.

Mae fy ngwelliant 5, sydd yn gofyn i’r Cynulliad alw ar Lywodraeth y DU i gyflwyno treth carbon fesul cam i gynorthwyo i gyflawni targedau Kyoto, yn ddiedifar radical. Yn sicr, byddai treth carbon fesul cam yn cynorthwyo Cymru a gweddill y Deyrnas Unedig i gyflawni targedau Kyoto. Byddai’n ceisio symud y baich trethu oddi ar enillion yr unigolyn ac i’r ynni a ddefnyddir. Pwysleisiaf nad wyf yn rhagweld cymhwyso hyn i betrol, sydd eisoes yn ysgwyddo treth uchel. Fe’i hanelir yn benodol at ddiwydiant ac at ddefnydd ynni domestig. Mae’n debyg fod ‘fesul cam’ yn derm allweddol cyn belled ag y mae treth carbon yn bod. Nid wyf yn awgrymu am eiliad y dylid cyflwyno’r dreth hon yn ddirybudd. Byddai hynny’n angheuol i fusnesau sydd yn drwm ar ynni a byddai’n cynyddu problem tlodi o safbwynt ynni ymysg y bobl fwyaf bregus yn ein cymdeithas.

Drwy gynyddu’r gyfradd y byddai’r dreth carbon yn daladwy arni yn raddol dros gyfnod o amser, gallai’r Llywodraeth roi cynlluniau arbed ynni ar waith, gan ddefnyddio refeniw a gynhyrchwyd gan y dreth carbon a rhoi cymorth ariannol i’r diwydiannau hynny a fydd yn cael bod gostwng lefel eu defnydd ynni yn ymarferiad costus.

Caiff llygredd effaith niweidiol ar bawb ohonom, ond mae’n effeithio fwyaf ar y tlodion. Mae gwleidyddion wedi osgoi’r cwestiynau caled y mae angen eu hateb. Ofnant y bydd polisïau amgylcheddol radical yn effeithio ar eu ffawd yn y blychau pleidleisio. Mae gwarchod yr amgylchedd yn aruthrol bwysicach nag enillion etholiadol tymor hir, ac mae’r ddadl heddiw yn gyfle i’r Cynulliad hwn gymryd yr awenau a chadw at ei rwymediaethau cyfreithiol i’n hamgylchedd yng Nghymru. Gofynnaf ichi ddangos dewrder ac argyhoeddiad a phleidleisio o blaid fy ngwelliannau.

Yn fy marn i, dyma’r pwnc pwysicaf y gallai Cynulliad Cenedlaethol Cymru neu unrhyw gorff seneddol arall ei drafod. Croesawaf y ddadl hon a’r cyfraniadau sydd wedi’u gwneud. Dyma’r rheidrwydd pennaf mewn gwleidyddiaeth fyd-eang ac, i mi, hwn fu’r pwnc unigol pwysicaf ers y 1980au, a’r pwnc a ddaeth â mi yn ôl i mewn i wleidyddiaeth weithredol. Dyma hefyd y pwnc sydd yn gyrru fy ymchwil barhaus ac yr wyf wedi cael y fraint o adnabod a gweithio gyda nifer o’r gwyddonwyr allweddol yn y maes. Mae’n rheidrwydd arnaf felly i gyfleu ichi heddiw eu hymdeimlad hwy o banig rhesymegol, cyfrifol.

Ers 1958, mae’r union grynodiad o ddeuocsid carbon wedi’i fesur o Hawäi. Mae’n codi ac, er gwaethaf y rhybuddion, mae cyfradd y cynnydd yn codi. Mae tymheredd y byd ar gyfartaledd yn codi. Er enghraifft, 1998 oedd y flwyddyn boethaf i’w chofnodi erioed, o gryn dipyn. Mae canlyniadau’r cynnydd mewn tymheredd yn amlwg eisoes.

Mae lefel y môr a thymereddau’r môr ar gyfartaledd yn codi’n gyson. Pan fo tymheredd y môr yn cyrraedd pwynt sbardun, mae’r llif egni i’r atmosffer yn cynyddu’n ddramatig, gan arwain at gorwyntoedd. Dros y blynyddoedd diwethaf, mae Canolbarth America wedi dioddef corwyntoedd ffyrnig na welwyd mo’u tebyg o’r blaen, mae Ffrainc wedi dioddef y stormydd gwaethaf ers iddi ddechrau cadw cofnodion, mae Mozambique wedi cael llifogydd trychinebus ac, mewn mannau eraill, mae’r diffeithwch yn ymledu. Nid damweiniau ar hap mo’r rhain.

Dros y 25 mlynedd diwethaf, gwnaethpwyd ymdrechion enfawr i lunio modelau gwyddonol o hinsawdd y byd er mwyn darogan effaith cynnydd mewn deuocsid carbon gyda hyder. Hoffwn dalu teyrnged i Gymro, John Houghton, a arweiniodd y gwaith hwn drwy’r byd, fel cadeirydd pwyllgor gwyddonol y Panel Rhynglywodraethol ar Newid yn yr Hinsawdd, a’r dyn a fu’n bennaf gyfrifol am gynadleddau Rio a Kyoto.

Yn y gorffennol, bu’n rhaid i fodelau gwyddonol wynebu dwy agwedd annealladwy. Yr oedd y tymheredd yn codi a gostwng yn sylweddol heb eglurhad, a hefyd cynyddodd y tymheredd ar gyfartaledd yn sylweddol rhwng 1900 a 1925 pan nad oedd lefelau deuocsid carbon yn codi’n gyflym.

Caniataodd ansicrwydd gwyddonol—ansicrwydd gonest—i ddiwydianwyr diegwyddor yn y sectorau tanwydd ffosiledig a cheir yn arbennig, hawlio mai myth oedd cynhesu byd-eang o wneuthuriad dyn. Adleisiodd newyddiadurwyr a gwleidyddion a oedd yn gleientiaid iddynt yr honiad ac, ysywaeth, mae hynny’n dal i ddigwydd i ryw raddau yn UDA. Awgrymwyd, er enghraifft, mae lefelau uchel o weithgaredd heulol oedd yn gyfan gwbl gyfrifol am dymereddau uchel y 1980au a’r 1990au.

Heddiw, os caf wisgo fy het arall fel ffisegydd sydd yn arbenigo ar yr haul a’r ddaear, teg yw datgan gyda pheth hyder bod yr ansicrwydd wedi’i ddatrys i raddau helaeth. Mae’r newidiadau mawr wedi’u deall erbyn hyn. Gwyddom fod y gostyngiadau amlwg mewn tymheredd dros y ganrif ddiwethaf i gyd i’w priodoli i folcanoau mawr yn rhyddhau llwch ac erosolau i’r atmosffer, gan dorri i lawr ar olau’r haul am gwpl o flynyddoedd.

Mae’r ail ansicrwydd—y cynnydd ym mlynyddoedd cynnar y ganrif ddiwethaf—hefyd wedi’i egluro, er bod elfen o ddadl o hyd. Mae hyn wedi ateb y cwestiwn holl bwysig o faint o gynhesu byd-eang sydd yn deillio o weithgarwch dyn a faint sydd yn deillio o newidiadau yn yr haul. Er ei fod yn ddadleuol, dyma faes fy ymchwil, felly mae’n deg dweud mai newidiadau ym maes magnetig yr haul a rhwng y planedau oedd i gyfrif am lawer o’r cynnydd ar ddechrau’r ganrif, ond bod y cynnydd diweddar i’w briodoli yn gyfan gwbl bron i weithgarwch o wneuthuriad dyn.

Effaith hyn yw gwneud i ffwrdd â pheth o’r hen ansicrwydd, fel bod gennym hyder cynyddol yn y modelau gwyddonol. Mae’r jig-so yn dod yn gyflawn. Mae’r proffwydoliaethau yn fwy cywir ac maent yn tueddu mwy tuag at ben llai bygythiol yr hen broffwydoliaethau ansicr. Fodd bynnag, ni all hyn roi fawr o gysur inni. Un o ganlyniadau’r unfrydedd cynyddol ymysg gwyddonwyr fu cytundeb Kyoto i leihau gollyngiadau deuocsid carbon 5 y cant. Mae hyn yn newydd drwg ac yn newydd da.

Yn gyntaf, y newydd drwg. Yn ôl y modelau gwyddonol mae toriad o 5 y cant yn annigonol ac ni fydd yn gwneud fawr o wahaniaeth. Y newydd da yw bod cytundeb Kyoto wedi sefydlu fframwaith rhyngwladol ar gyfer mynd i’r afael â’r broblem, ac mae’r optimistiaid—a rhaid inni gyd fod yn optimistiaid—yn credu y bydd 5 y cant yn mynd yn 50 y cant pan fydd hyd yn oed y llywodraethau mwyaf adweithiol wedi derbyn y dystiolaeth ddiymwad, a bydd toriad o 50 y cant yn gwneud gwahaniaeth.

Fodd bynnag, a geir newid barn drwy’r byd mewn pryd? Unwaith y bydd pawb yn derbyn bod cynhesu byd-eang anthropogenig yn digwydd, bydd y brif ddadl—a’n dadl ni yng Nghymru yn rhannol—rhwng lliniaru ac addasu. Bydd yn ddadl rhwng y rheini sydd yn cymell mai ein blaenoriaeth absoliwt yw rhoi terfyn ar gynhesu byd-eang cyn gynted â phosibl, a’r rheini sydd yn amharod i wneud toriadau llym mewn deuocsid carbon gan ddadlau yn lle hynny y dylem wrthsefyll effeithiau newid yn yr hinsawdd, fel lefelau’r môr yn codi, stormydd ffyrnicach, mwy o law mewn rhai ardaloedd a sychder mewn mannau eraill, a rhywogaethau planhigion ac anifeiliaid yn mudo.

Fodd bynnag, mae’r rheini sydd yn pwysleisio addasu i newid yn yr hinsawdd ar draul lliniaru yn gwneud camgymeriad tyngedfennol drwy anwybyddu’r tebygrwydd y bydd atborth cadarnhaol yn arwain at gynyddu ar garlam. Eisoes canfuwyd sawl peirianwaith atborth. Mae’r capan rhew Arctig yn ymdoddi ac nid yw ond hanner ei drwch 40 mlynedd yn ôl erbyn hyn. Gyda’r Arctig dan orchudd o rew, mae’r rhan fwyaf o olau’r haul ym mhegwn y gogledd yn cael ei adlewyrchu yn ôl i’r gofod ond unwaith y diflanna’r capan rhew caiff golau’r haul ei sugno i mewn i’r cefnfor a bydd hwnnw yn cynhesu ymhellach. Os cyfyd tymheredd lledredau uchel tu hwnt i lefel benodol, bydd methan sydd wedi’i ddal yn y twndra yn dianc. Fel nwy tŷ gwydr, mae methan yn llawer cryfach na deuocsid carbon, a dyna pam y mae’n rhaid i waredu gwastraff organig drwy ei gladdu ddod yn annerbyniol.

Ceir y cam nesaf, fel y dangosodd Cyngor Ymchwil yr Amgylchedd Naturiol, pan fydd y tymheredd yn codi a newidiadau o ran glawiad yn achosi datgoedwigo naturiol. Dyna pam y mae gorbwysleisio addasu ar draul lliniaru mor beryglus. Rhaid inni gymryd camau i ragweld y cynnydd anochel mewn llifogydd a difrod stormydd ond rhaid rhoi blaenoriaeth i sicrhau sefydlogrwydd yn yr hinsawdd cyn gynted â phosibl, sydd yn golygu toriadau mawr yn ein gollyngiadau deuocsid carbon. Dyna pam y mae cadwraeth ynni ac ynni adnewyddadwy mor bwysig a pham y mae lleihau’r traffig ceir a lorïau yn fater o gymaint o frys.

Ar ôl bod braidd yn apocalyptaidd, yr wyf am orffen ar nodyn cadarnhaol. Mae llywodraethau yn dechrau cydnabod brys y sefyllfa. Cyn bo hir, bydd y targedau o doriadau o 10 neu hyd yn oed 20 y cant mewn deuocsid carbon—sydd yn glodwiw am eu bod yn arwain y byd—yn angof a byddwn yn cyflawni toriadau o 50 y cant. Gyda chynllunio priodol, mae’n dechnegol bosibl—heb anghysur nac anhwylustod a heb darfu’n ddifrifol ar ein safon byw gyffredinol—gwneud toriadau o’r fath. Rhaid inni gofio bod pob argyfwng yn dod â chyfle yn ei sgîl ac mae disodli’r sbectrwm o ddiwydiannau tanwydd ffosiledig ledled y byd gyda diwydiannau sydd yn dibynnu ar ynni adnewyddadwy, nad yw’n llygru, yn creu cyfleoedd economaidd enfawr. Mae Cymru mewn sefyllfa ddelfrydol i arloesi gyda’r diwydiannau newydd hyn ac ennill cyfran arwyddocaol o’r farchnad newydd fyd-eang.

Mae gennym eisoes sector diwydiannol aeddfed o ran ynni gwynt, trydan dŵr ac ynni’r haul. Mae gennym amodau delfrydol i greu ynni o’r tonnau a’r llanw ac ar gyfer cynhyrchu drwy bio-màs. Felly, mae gan y Cynulliad gyfrifoldebau a chyfleoedd. Mae ganddo gyfrifoldeb i lunio cynllun strategol manwl ar gyfer cadwraeth ynni ac ynni adnewyddadwy a chyfle i greu canllawiau cynllunio a gwahaniaethu trethi er mwyn galluogi’r cynlluniau hynny i fynd rhagddynt. Rhoddaf glod i Peter Law am lunio trethi busnes er mwyn cymryd hyn i ystyriaeth.

Mae gennym gyfrifoldeb i annog partneriaeth rhwng asiantaethau’r Llywodraeth, labordai ymchwil, diwydiant a mentrau cymunedol i ddatblygu ynni adnewyddadwy a chyfle i ddefnyddio Amcan 1 i gefnogi partneriaeth o’r fath. Mae gennym y cyfrifoldeb a’r cyfle i gyfarwyddo ein hasiantaethau, megis Awdurdod Datblygu Cymru, Cyngor Cefn Gwlad Cymru ac Asiantaeth yr Amgylchedd, i ymrwymo’n llwyr i’r amcanion hyn. Ni fu hynny’n wir bob amser yn y gorffennol ond mae arwyddion eu bod yn rhoi cefnogaeth gadarnhaol i’n hamcanion datblygu cynaliadwy.

Yr unig faes lle nad oes gennym rym uniongyrchol yw o ran diffinio’r dreth newid yn yr hinsawdd. Croesawn yr egwyddor ond gresynwn fod y dreth wedi ei chodi a’r ad-daliadau wedi’u dosbarthu gyda chyn lleied o gynildeb. Gobeithiwn y bydd ein tystiolaeth a’n cyngor ar hynny—er ein budd ni yma yng Nghymru—yn newid y ffordd y mae’n cael ei gweithredu ac yn ei gwneud yn fwy dethol. Felly, croesawaf y ddadl hon, y cyfraniadau a’r ffaith, er nad oes unrhyw senedd unigol â’r grym i ddatrys y broblem drwy’r byd, fod gan y Cynulliad hwn, ar wahân i’r dreth newid yn yr hinsawdd, yr holl bwerau sydd yn angenrheidiol i sicrhau bod Cymru yn chwarae nid yn unig ran lawn ond rhan flaenllaw efallai. Dyna fy mreuddwyd.

Diolch ichi, Lywydd, am y cyfle i gyfrannu at y ddadl bwysig hon. Croesawaf y rhaglen drafft ar newid yn yr hinsawdd, ‘Newid yn yr Hinsawdd yng Nghymru: Dysgu Byw’n Wahanol’. Am y tro cyntaf, mae’n cynnig ffocws strategol na all ond bod er lles yn y tymor hwy, nid yn unig i amgylchedd Cymru, ond hefyd i economi a phobl Cymru. Rhaid i bawb ohonom dderbyn y neges amgylcheddol ac mae angen inni ymateb i’r her a ddaw yn ei sgîl. Heb ostyngiadau yn y gollyngiadau nwyon tŷ gwydr, bydd canlyniadau difrifol, yn enwedig i wledydd tlotaf y byd, lle bydd llifogydd, newyn a sychdwr yn gwneud amgylchiadau sydd eisoes yn dorcalonnus yn waeth fyth. Rhaid i bawb ohonom wneud ein rhan, fel y byddai’r Dirprwy Brif Weinidog yn ei ddweud.

Mae rhoi’r cyfrifoldeb hwn ar waith yn ymarferol yn golygu bod yn rhaid inni rannu strategaeth mewn partneriaeth gyda Llywodraeth y DU, Gweithrediaeth yr Alban ac Adran yr Amgylchedd yng Ngogledd Iwerddon. Rhaid wrth ymateb o’r DU gyfan. Fodd bynnag, rhaid i Gymru wneud ei chyfraniad i sicrhau bod y DU yn mynd gryn dipyn y tu hwnt i’r targed o 12.5 y cant ar gyfer torri gollyngiadau nwyon tŷ gwydr o dan Brotocol Kyoto, yn ogystal â chyflawni’r nod anoddach o 20 y cant o ostyngiad mewn gollyngiadau deuocsid carbon erbyn 2010.

Mae’r ddogfen ‘Newid yn yr Hinsawdd yng Nghymru: Dysgu Byw’n Wahanol’, yn ceisio sefydlu’r consensws sydd ei angen yn sail i weithredu cydunol ar y mater holl bwysig hwn. Mae’n ystyried ystod o opsiynau polisi er mwyn sicrhau gostyngiadau yn y gollyngiadau ac mae’n rhoi asesiad cyntaf o gostau, manteision ac ymarferoldeb y gostyngiadau targed.

Am y tro cyntaf erioed mae gennym lasbrint i’r rhai sydd yn cyfrannu yn yr economi i weithio gyda’i gilydd i fynd i’r afael yn egnïol â her y cynhesu byd-eang. Rhaid i bob sector o’r economi symud ymlaen gyda’i gilydd i gynhyrchu ynni mewn ffyrdd newydd, adnewyddadwy a chynaliadwy. Mae gan y Cynulliad ddyletswydd i hyrwyddo datblygu cynaliadwy. Mae’r pwynt hwnnw wedi ei wneud droeon. Mae’n unigryw yn Ewrop, sydd yn rhoi rôl arloesol inni. Yr ydym mewn sefyllfa unigryw.

Mae effeithlonrwydd a chadwraeth ynni hefyd yn holl bwysig. Yng nghyd-destun y DU, croesawaf gynlluniau sydd â’r nod o wella effeithlonrwydd ynni yn y cartref, gyda help arbennig ar gyfer yr henoed a phobl ar incwm isel. Yn yr un modd, rhaid rhoi’r cyfrifoldeb ar gyflenwyr trydan a nwy i annog deiliaid tai i arbed ynni a thorri eu biliau tanwydd. Yn amlwg, mae’n rhaid i hyn fod yn rhan o’r strategaeth.

Mae eraill wedi mynd ar ôl pwysigrwydd strategaeth gwaredu gwastraff a system drafnidiaeth integredig, sydd, mi wn, yn agos at galon Sue Essex. Ni threuliaf ormod o amser ar hynny, ond yn amlwg mae’n rhaid iddo fod wrth wraidd ein gweledigaeth. Rhaid inni gael eglurder yn ein hamcanion a rhaid i bawb cyfrannog fod yn glir na all masnachu credydau carbon fod yn rhan o’r ateb tymor hwy i dorri gollyngiadau nwyon tŷ gwydr. Y ffordd ymlaen o reidrwydd yw ynni adnewyddadwy a chadwraeth ac effeithlonrwydd ynni.

Fel y byddid wedi disgwyl, cafwyd llawer o drafod ar y baich trethi cynyddol, yn enwedig ar fusnesau. Cydnabyddaf effaith costau ar fusnes. Fodd bynnag, cwestiwn ynglŷn â chyfiawnder yw hwn yn bennaf, yn y tymor byr a’r tymor hwy, a rhaid inni geisio atebion cyfiawn yn y tymor hir.

Fel y dywedodd Sue, gwneir iawn am effaith y dreth newid yn yr hinsawdd gan y toriadau yng nghyfraniadau Yswiriant Gwladol cyflogwyr a’r cynnydd yn y gefnogaeth ar gyfer cynlluniau effeithlonrwydd ynni.

Rhaid cyflwyno’r neges y gall gwell rheolaeth amgylcheddol leihau gwastraff. Gall hefyd ein gwneud yn fwy cystadleuol yn ogystal ag amddiffyn yr amgylchedd. Mae’r rhaglen newid yn yr hinsawdd a’r pwnc ei hun yn haeddu’r ymroddiad mwyaf yn unol â’n cyfrifoldeb neilltuol i hyrwyddo datblygu cynaliadwy yng Nghymru.

Mae’n deg dweud bod llawer o’r datganiadau, y trafodaethau a’r cwestiynau yn y Siambr, ers inni ddychwelyd ar ôl gwyliau’r Pasg, wedi canolbwyntio ar broblemau diwydiannau gweithgynhyrchu fel y diwydiannau ceir a dur, yn enwedig yng Nghymru, am ein bod mor ddibynnol ar ddiwydiannau o’r fath. Ceisiodd rhai Aelodau ffrwyno’r ddadl ar faterion o’r fath yn gynharach drwy bwyntiau o drefn, yn ystod fy absenoldeb o’r Siambr.

Yr ydym wedi trafod y problemau sydd yn wynebu allforwyr yng Nghymru. Ni fyddai neb yn beio Llywodraeth y DU yn llwyr am wendid yr ewro na gwerth rhy uchel y bunt, er bod yn rhaid iddi dderbyn peth o’r cyfrifoldeb. Nid ailadroddaf y ddadl ar y pwynt hwnnw na’r beichiau ychwanegol sydd wedi’u rhoi ar fusnesau megis y rheini sydd yn deillio o’r trethi busnes, costau cyflogi ychwanegol a newidiadau trethu a’r ddeddfwriaeth ychwanegol o San Steffan a Brwsel. Mewn cyflwyniad yr wythnos diwethaf, dywedodd Nick Cragg, rheolwr gyfarwyddwr cynnyrch stribed Dur Prydain, ynteu a ddylwn i ddweud Corus, y bydd effaith gronnol y problemau hyn yn golygu dyfodol enbyd i’n diwydiannau gweithgynhyrchu.

Mae Cymru yn orddibynnol ar y diwydiannau gweithgynhyrchu hyn. Dylai pob cam a gymerwn yn y Cynulliad sydd yn effeithio ar ddiwydiannau o’r fath eu hannog yn hytrach nag ychwanegu at eu costau rhedeg. Dywedodd Richard Edwards ei fod yn gresynu at y trethi ychwanegol a roddir ar y diwydiannau hyn ond fod yn rhaid inni edrych ar bethau o safbwynt y tymor hwy. Mae cynifer o’n dadleuon a’n trafodaethau wedi canolbwyntio ar hynny. Mae’n ddrwg gennyf ddweud na fydd gan lawer o’r diwydiannau hyn safbwynt tymor hir os bydd y costau a’r beichiau’n parhau fel y gwnaethant ers yr etholiad cyffredinol diwethaf.

Bydd y dreth ynni yn costio £233 miliwn ychwanegol i’r diwydiant dur, £33 miliwn i’r diwydiant dŵr ac £17 miliwn i’r diwydiannau ffermio. Dyma’r beichiau y mae’n rhaid i’n diwydianwyr gystadlu â hwy. Mae’r Llywodraeth yn dadlau bod y dreth ynni yn niwtral o ran treth. Nid yw hynny’n wir am ei bod yn camwahaniaethu yn erbyn gweithgynhyrchwyr. Mae’n symud arian o’r sector gweithgynhyrchu i’r sector gwasanaethau. Mae’n creu problemau enfawr a bydd yn arwain at allforio swyddi a mewnforio llygredd.

Yr oedd gennyf ddiddordeb yn yr hyn a ddywedodd Phil Williams am Hawäi oherwydd pan oeddwn yn blentyn arferwn wylio rhaglen o’r enw Hawaii Five-O. Yr oedd Phil yn sôn am Hawäi CO2. Mae’n fater pwysig, a rhaid wrth ymateb byd-eang. Mae pobl wedi tanlinellu pwysigrwydd yr hyn y gallwn ei wneud yng Nghymru ond oni cheir ymateb rhyngwladol cydunol ar y mater hwn byddwn wedi dioddef llawer o boen yng Nghymru am ddim rheswm.

Mae Cymru’n cyfrannu 0.1 y cant at y nwyon tŷ gwydr. Mae’r Deyrnas Unedig yn cyfrannu 2 i 3 y cant a’r Unol Daleithiau 25 y cant. Fel y darllenasom yn y ddogfen ar y newid yn yr hinsawdd, mae tystiolaeth gynyddol nad yw Cyngres yr Unol Daleithiau yn bwriadu ymrwymo i Brotocol Kyoto. Os nad yw Llywodraeth yr Unol Daleithiau yn barod i ymrwymo iddo, ni fydd syniadau radical Christine Humphreys ac eraill sydd wedi cynnig gwelliannau heddiw yn cyfrif dim. Mae dadl fawr yn parhau yn yr Unol Daleithiau ynglŷn â chynyddu’r dreth ar betrol i gyflawni’r ymrwymiadau a amlinellwyd ym Mhrotocol Kyoto. Amlygir yr agwedd tuag at hyn mewn golygyddol yn The Washington Times. Dywed fod llif dilyffethair o ynni yn agos at y farchnad yn hanfodol i economi iach a bywiog ac na fyddent yng nghanol 10 mlynedd o dwf economaidd nas gwelwyd ei debyg oni bai iddynt fod yn ofalus iawn wrth drethu tanwydd.

Mae eich dadl yn awgrymu gwneud dim. Oni fyddai arwain drwy esiampl yn ddadl gryfach? Byddai cymryd camau yng Nghymru yn dangos i’r byd y gallwn weithredu i ddarparu ar gyfer a diogelu dyfodol i’n plant. Felly, hawdd y gallai’r cenhedloedd mwy ysgwyddo hyn ac ymgymryd ag ef.

Yr wyf yn cytuno. Fodd bynnag, y neges yr wyf am ei chyfleu yn fy nghyfraniad yw na fydd yr ymdrechion a wnawn yng Nghymru a’r Deyrnas Unedig yn cyfrif fawr iawn oni ddylanwadwn ar Unol Daleithiau America ar bob cyfle. Os nad yw’r wlad honno yn tynnu ei phwysau, bydd popeth arall yn werth dim. Nid oes unrhyw ddiben i’n diwydiannau ddioddef y boen os nad yw’r Unol Daleithiau a’r gwledydd eraill sydd yn gollwng llawer o nwyon yn barod i ymrwymo i’r cytundeb hwn. Mae’n hanfodol.

Mae gennyf rai pwyntiau eraill. Yn gyntaf, y dreth carbon. Rhaid i’r rheini a fynegodd bryder ddoe ynglŷn â’r diwydiant dur fynegi pryder ynglŷn â goblygiadau’r dreth carbon i’r diwydiant hwnnw. Ni allwn ddweud un peth un diwrnod am y diwydiant dur a rhywbeth arall y diwrnod wedyn ynglŷn â goblygiadau’r dreth. Yn ail, y diwydiant dur a diwydiant yn gyffredinol. Byddai’n well pe câi’r dreth hinsawdd ei chyflwyno ar sail cwmnïau, ac os nad ar sail cwmnïau, o leiaf ar sail niwtral i ddiwydiant, yn hytrach nag, fel y dywedodd Alun Cairns, ar draws yr holl ddiwydiannau gweithgynhyrchu. Pe bai gennym dreth carbon fwy cyfyngedig, wedi’i thargedu’n well, byddem yn llwyddo’n well i gyflawni’r amcanion yr ydym yn eu dymuno.

Croesawaf yr ymrwymiad yn y ddogfen na ofynnir i Gymru weithredu ar ei phen ei hun ar y mater hwn. Yr oeddwn yn bryderus am gyfraniad Janet Davies ynglŷn â’r angen am strategaeth ynni i Gymru’n unig. Rhaid inni feddwl felly am Gymru, ond y ffordd orau o ddatrys y broblem hon yw ar sail y DU gyfan.

Yr oeddwn ar fin dweud nad wyf wedi siarad yn y ddadl hon.

Ie, Jocelyn Davies oedd hi.

Mae hwn yn fater y byddai’n well ei ddatrys ar sail y DU gyfan. Mae ymateb cyfiawn yn well nag ymateb cydradd o gofio mor sensitif yw’r math o batrwm diwydiannol sydd gennym yng Nghymru.

Bu hon yn drafodaeth dda gyda llawer o bwyntiau a syniadau da. Dechreuaf gyda Phil Williams, a oedd ychydig yn apocalyptaidd. Byddai’n gas gennyf ei weld pan nad oes troi arno rhag bod yn apocalyptaidd. Mae gennyf ddiddordeb bob amser pan fo Phil yn codi i siarad oherwydd mae’n arbenigwr byd-eang ar bopeth. Disgwyliaf ei glywed yn ystod dadl ar iechyd yn sefyll ar ei draed i ddweud, ‘Fel llawfeddyg nerfol’. Sylweddolaf, o’ch angerdd, eich bod yn arbenigwr ar y pwnc hwn, a bod gennych ymrwymiad gwirioneddol iddo. Os byth y bydd gennym amser yn ystod amserlen gywasgedig y Cynulliad, efallai y gallem neilltuo awr neu ddwy i gael trafodaeth academaidd ar hyn oherwydd mae’n rhywbeth yr ydych yn eithriadol o wybodus amdano.

Hoffwn ddechrau gyda’r pwynt am liniaru ac addasu. Rhaid inni wneud y ddau. Yr ydych yn iawn i ddweud nad oes ffordd o guddio drwy addasu yn unig. Ni fydd hynny’n mynd â’r maen i’r wal. Mae ein cyfrifoldeb i’r bobl a gynrychiolwn yn golygu bod yn rhaid inni wneud y ddau. Codwyd pwyntiau am ba mor anodd yw hi yn y blynyddoedd cynnar i wneud yr addasiadau hyn yng Nghymru am fod gennym broblemau neilltuol, fel y soniodd Brian. Byddai’n annheg pe na baem yn cydnabod y problemau hynny, megis ein dibyniaeth ar hyn o bryd ar ddiwydiant trwm.

I accept your point regarding industries that are dependent on power, such as steel. There is a case for transferring a good proportion of the climatic change levy receipts to areas that are dependent on such industries. However, that levy also opens up opportunities. The growth of the bio-energy sector, for example, which affords great opportunities to rural areas and which may create a number of jobs, will be strengthened by the climatic change levy. Creating electricity from that source will compete with creating energy from conventional sources.

Mae hynny’n wir—dyna’r hyn yr oeddwn ar fin symud ymlaen ato. Yr oeddwn yn lledaenu’r newyddion drwg i ddechrau, oherwydd rhoddwyd pwyslais fel arall ar broblemau gwastraff ac yr ydym wedi bod yn ddibynnol iawn ar gladdu sbwriel a arweiniodd at ein problem methan. Yr oeddech yn iawn y gallwn fod yn obeithiol. Os defnyddiwn y lefi gyda dychymyg a negodi gyda chwmnïau, fel y soniodd Brian, mae posibilrwydd o wneud gwelliannau oddi mewn i rai o’r gweithfeydd trwm hyn, a gallwn droi’r problemau hyn yn gyfleoedd gwirioneddol. Gwnaeth Jocelyn a’ch ymyriad chi un pwynt yn gryf, sef y lle a’r potensial sydd gennym yma yng Nghymru os cawn drefn ar bethau. Un neges allweddol—gwn y byddwch chi ac eraill yn dweud hyn heno wrth lansio grŵp ynni cynaliadwy’r Cynulliad—yw bod angen inni fod â ffocws cryf ar hyn. Ni fyddwn o reidrwydd yn cefnogi popeth a ddywedoch am Gyngor Cefn Gwlad Cymru. Rhaid inni sylweddoli bod materion eraill yma yn nhermau ansawdd y tirwedd ac ansawdd cadwraeth natur, ond os ydym wedi cynhyrchu’r strategaeth iawn gallwn gysoni’r materion hynny a symud ymlaen.

Un wers sylfaenol o’r ddadl hon yw bod angen inni ganolbwyntio ar y meysydd hynny lle mae’r Cynulliad yn symud yn ei flaen, i weithio gyda’n partneriaid a chyda Llywodraeth y DU i ddefnyddio’r lefi i sicrhau ein bod yn manteisio ar y cyfleoedd sydd ar gael. Ar welliant David Davies, nid ydych byth yn gwybod ymhle i ddechrau gyda David—mae wedi mynd, efallai na fyddai am glywed hyn. Soniodd, fel arfer, ein bod yn blaid sydd yn cyflwyno trethi. Mae fel pe bai wedi colli ei gof am y Llywodraeth Dorïaidd ddiwethaf. Nid yw’n eu cofio yn gwneud dim byd cas nac annifyr nac anodd, ond ni all ddianc rhag TAW ar danwydd—yr oedd o gwmpas pan gyflwynwyd hynny ac nid oedd unrhyw iawndal am hynny. Dywed nad yw hyn yn ddim ond mater trethu, ond nid dyna mohono, mae ystod gyfan o fesurau sydd yn—

Dywedwch nad oedd unrhyw iawndal am hynny. Cofiaf yn benodol pan gyflwynwyd TAW ar danwydd fod iawndal i bawb a oedd yn agored i niwed, yn enwedig pensiynwyr. Nid oeddech yn gywir yn eich datganiad.

Derbyniaf y pwynt. Yr oeddwn yn ceisio dweud bod y dreth arbennig hon, y credaf ei fod yn ein cyhuddo ohoni, wedi’i neilltuo a’i bod yn mynd yn ôl yn benodol i helpu diwydiant, yn nhermau’r cyfraniadau gwladol a hefyd gyda swmp daliadau a neilltuir ar gyfer gwella effeithlonrwydd ynni. Holl ddiben y rhaglen yw edrych ar y newid yn yr hinsawdd a’r problemau sydd gennym o safbwynt y llu o faterion a pholisïau y mae angen eu sefydlu. Dyna’r mater dan sylw—defnyddio cyfres gyfan o fesurau, oherwydd mae hyn yn deillio nid yn unig o ddefnyddio a chynhyrchu ynni, ond o’r hyn a wnawn mewn trafnidiaeth, o broblemau claddu sbwriel, o’r gyfres o broblemau yr ydym wedi’u hetifeddu. Dyna pam y mae gennym y rhaglen gyfansawdd hon y mae ynddi fesurau y mae angen eu rhoi ar waith. Mae ein strategaeth gwastraff i Gymru, y cyfeiriodd sawl person ati, yn bwysig er mwyn cyflawni hynny.

Mae pwynt Richard—ac efallai fod Jocelyn a Christine hefyd wedi cyfeirio at hyn—ynglŷn ag effeithlonrwydd ynni a sut y mae hynny’n cydgysylltu â’n polisïau eraill ar ymladd tlodi yn eithriadol o bwysig. Gall yr arian a roddir i mewn i raglenni effeithlonrwydd ynni yn y cartref gyflawni ystod eang o’n hamcanion. Nid dim ond mater o arbed ynni mohono, mae a wnelo â helpu pobl i wneud eu cartrefi yn gynnes ac arbed arian iddynt yn y fargen. Peth gwych yw cael y cyfleoedd hynny i gyflwyno mesurau sydd yn taro llu o’n hamcanion. Mae hynny yn bwysig.

Soniodd Alun Cairns am y diwydiannau gweithgynhyrchu. Ymddiheuraf am siarad amdano pan nad yw yma. Yr ydym yn ymwybodol o fater bod yn gystadleuol. Nid ydym ar ein pennau ein hunain gyda’n trethi a’n hymdrechion. Mae gwledydd Ewropeaidd eraill yn gystadleuwyr naturiol yn y meysydd hyn. Mae gwledydd eraill hefyd yn rhoi hyn ar waith. Maent hwythau wedi ymrwymo i Brotocol Kyoto. Mae’n bwysig ein bod yn cydnabod hynny.

Cyfeiriai pwynt olaf Brian at UDA. Gwyddom fod UDA yn broblem ddyrys o ran gollyngiadau nwyon tŷ gwydr ac ati. Gwnaeth Brian Hancock y pwynt holl bwysig na allwn ni droi rownd a dweud wrth eraill fod yn rhaid iddynt hwy wneud hyn, onid ydym ni yn ei wneud ein hunain. Mae hynny yn wers bwysig i bawb ohonom. Wrth gyflawni ein gofynion, gallwn ddangos esiampl. Efallai y bydd yn anodd. Yn y broses—fel y dywedodd Phil—byddwn yn dysgu ac yn ennill manteision positif. Mae hynny gan edrych tua’r dyfodol. Bydd y tymor byr yn anodd. Ac edrych i’r tymor canolig neu hir, mae manteision positif yng Nghymru a fydd yn ein gwneud yn gystadleuol ac yn ein rhoi ar flaen y maes yn y ffordd yr ydym yn cynhyrchu ynni. Bydd hynny yn rhoi mantais inni.

Hoffwn ddiolch i bawb a gyfrannodd at y ddadl. Fel y dywedodd Phil, nid dadl ymylol mohoni—

What role do you envisage for education and schools in this programme?

Mae’n rhan annatod o addysg am yr amgylchedd a datblygu cynaliadwy. Dyna pam y mae cyrff fel Cyngor Addysg Amgylcheddol Cymru yn bwysig er cyflwyno hynny. Yr ydych yn iawn i bwysleisio ei bod yn hanfodol fod pobl ifanc yn deall mor bwysig yw hyn i’w dyfodol. Mae gennym ddyletswydd iddynt a rhaid iddynt ddeall beth fydd eu cyfrifoldeb hwy i’r dyfodol.