Yng ngoleuni hyn, mae’r Cynulliad Cenedlaethol yn annog y sefydliadau sydd yn dosbarthu’r loteri i barhau i ddyrannu’u cyllid i gefnogi prif amcanion y Cynulliad Cenedlaethol fel y’u nodir yn ‘Gwellcymru.com’.

Yr wyf yn falch o agor y ddadl ar ddosbarthu cyllid loteri yng Nghymru. Mae dosbarthiad y loteri yn effeithio ar lawer agwedd ar fywyd yng Nghymru, fel iechyd, addysg a’r amgylchedd, yn ogystal â’r celfyddydau, chwaraeon, elusennau, treftadaeth a dathliadau’r mileniwm. Cyflwynwyd nifer o welliannau ac ymdriniaf â’r rhain yn ystod fy araith.

Mae Cymru wedi elwa’n fawr o’r Loteri Genedlaethol. Mae gennym brosiectau tirnod fel Stadiwm y Mileniwm a’r Ardd Fotanegol Genedlaethol. Mae’n anodd dychmygu y byddai’r naill neu’r llall o’r prosiectau hyn o safon fyd-eang wedi ei ddatblygu heb gyllid loteri, a byddem ni yng Nghymru wedi ein hamddifadu o’u cyfraniad aruthrol i’n bywyd cenedlaethol. Ni ddylem ganolbwyntio ar brosiectau cyfalaf mawr yn unig. Mae’r loteri’n ymwneud â phobl, yn ogystal ag adeiladau. Mae i brosiectau mawr eu lle ond yr un mor bwysig, os nad yn bwysicach, yw’r miloedd o grantiau loteri a roddwyd i grwpiau cymunedol ledled Cymru er mwyn cefnogi casgliad anferth o brosiectau.

Fel y dywed y cynnig, mae’n holl bwysig i’r Cynulliad weithio mewn partneriaeth â’r dosbarthwyr loteri yng Nghymru er mwyn sicrhau eu bod yn dyrannu grantiau’n unol â’r prif themâu a nodir yn ‘Gwellcymru.com’: mynd i’r afael ag anfantais gymdeithasol, darparu cyfle cyfartal a hybu dysgu gydol oes. Mae hynny’n digwydd eisoes, ac mae’r dosbarthwyr loteri’n dymuno ymuno â ni i gyflawni nodau tymor hir y Cynulliad. Mae’r cyfarfodydd a gefais â’r dosbarthwyr loteri wedi dangos bod cydewyllys i weithio er mwyn ein hamcanion strategol.

Mae gwelliant 2 Jonathan Morgan a gwelliant 6 Christine Humphreys yn codi ychwanegedd—

Yng nghyd-destun cyfle cyfartal, a ydych yn fodlon ar ganran y cyllid loteri a roddir i gymunedau sydd â chanrannau uchel o’u haelodau o leiafrifoedd du ac ethnig ac, yn enwedig, i grwpiau cymunedol lleiafrifoedd du ac ethnig? Mae pryder difrifol nad yw arian yn cyrraedd y bobl hynny.

Rhannaf y pryderon hynny. Gobeithiaf mai un o brif amcanion y ddadl hon yw cysylltu â’r dosbarthwyr loteri er mwyn sicrhau bod cyllid yn cyrraedd ardaloedd llai cefnog, y rhai a amddifadwyd yn gymdeithasol a’r rhai dan anfantais gymdeithasol. Gobeithiaf ymdrin yn fanylach â hynny’n ddiweddarach.

Gan ddychwelyd at welliannau 2 a 6, mae ychwanegedd yn egwyddor sylfaenol y seiliwyd y loteri arni. Er mwyn cael yr effaith orau, dylai cyllid loteri gydategu gwariant sydd yn bodoli eisoes. Cydnabyddir hynny, er enghraifft, yng nghyfarwyddiadau polisi’r Gronfa Cyfleoedd Newydd. Yr wyf yn falch o gefnogi’r ddau welliant hyn.

When referring to equal opportunity, let us remember what is behind the lottery. Sometimes, people who cannot afford to buy tickets do so. Because they cannot afford that money, do you believe that that causes more social exclusion in Wales?

Mae hynny’n gysylltiad gwych o denau â’r mater a godais. Derbyniaf yn llawn, wrth ddelio ag adnoddau sydd ar gael bellach drwy’r loteri, fod rhaid i ni fynd i’r afael yn syth â’r materion hynny. Rhaid inni sicrhau bod cymunedau’n elwa’n uniongyrchol o’u cyfraniadau, boed yn unigol neu ar y cyd. Nid wyf yn prynu tocynnau loteri ond mater arall yw hynny. Yr wyf yn sicr bod llawer o bobl debyg i mi. Nid yw hynny’n lleihau’r dymuniad i weld cyllid loteri yn cefnogi prosiectau cymunedol buddiol.

Mae llawer o enghreifftiau o gynlluniau sydd yn gwneud lles ac yn cyfoethogi bywydau beunyddiol miloedd lawer o bobl ledled Cymru. Mae amrediad anferth o brosiectau, o adnewyddu parciau trefol, neuaddau pentref, canolfannau cymunedol ac addoldai i noddi ffilm S4C Solomon a Gaenor a enwebwyd ar gyfer Oscar. Gallwn restru llawer mwy ond nid oes digon o amser. Rhoddwyd cyfanswm o tua £472.5 miliwn mewn grantiau loteri yng Nghymru hyd yn hyn, gan gwmpasu mwy na 5,500 o brosiectau.

Hoffwn fynd ymlaen. Efallai y gallech ofyn cwestiynau yn ystod y ddadl.

Mae maint y cyllid hwn yn ei gwneud yn briodol i’r Cynulliad drafod dosbarthu’r loteri. Gobeithiaf y caiff yr Aelodau gyfle llawn i gymryd rhan heddiw. Bydd yr Aelodau’n nodi o’r cynnig mai dosbarthu cyllid sydd yn cael ein sylw heddiw. Mae materion sydd yn ymwneud â Dôm y Mileniwm a’r fasnachfraint newydd i weithredu’r loteri i’w delio â hwy gan yr Adran dros Ddiwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon. Ni ddylem adael i’r materion hynny dynnu oddi wrth y ddadl hon. Yr Adran dros Ddiwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon sydd yn arwain ar y materion hynny a hi sydd a chyfrifoldeb statudol drostynt. Dyna pam na allaf gefnogi gwelliant 3 Jonathan Morgan ar Ddôm y Mileniwm. Mynegwyd pryder ynghylch ariannu’r dôm, ond ni fydd y cyllid ychwanegol a roddwyd yn ddiweddar yn effeithio ar fentrau’r Gronfa Cyfleoedd Newydd yng Nghymru, fel clybiau ar ôl ysgol a phrosiectau iechyd. Mae eu cyllid yn ddiogel. Mae mentrau ar gyfer y dyfodol a’r symiau o arian a ddyrennir iddynt yn cael eu hystyried o hyd gan Lywodraeth y DU.

A allwch gyfiawnhau gwario £700 miliwn ar y dôm?

Ni allaf gyfiawnhau hynny. Comisiwn y Mileniwm sydd yn gyfrifol am y penderfyniad hwnnw. Fy marn bersonol yw y gallesid bod wedi gwario’r arian yn well mewn mannau eraill—ni ymddiheuraf o gwbl am ddweud hynny. Ond gwneir y penderfyniadau ar brosiectau loteri unigol yn annibynnol ar y Llywodraeth. Ni allaf ac ni wnaf wneud sylw ar benderfyniadau loteri penodol y gallai Aelodau eu codi yn ystod y ddadl hon. Maent yn faterion i Fwrdd Elusennau’r Loteri Genedlaethol ac fe’u dyfeisiwyd i sicrhau penderfyniadau annibynnol wedi eu seilio’n gyfan gwbl ar ddilysrwydd y prosiect.

Sefydlwyd y Loteri Genedlaethol yn wreiddiol o dan Ddeddf y Loteri Genedlaethol 1993. Y Ddeddf hon a sefydlodd y pum achos da cyntaf—treftadaeth, elusennau, chwaraeon, celfyddydau a dathliadau’r mileniwm. Deddf y Loteri Genedlaethol 1998 a sefydlodd y chweched achos da—y Gronfa Cyfleoedd Newydd—sydd yn cyflawni mentrau a gytunwyd gan y Llywodraeth mewn iechyd, addysg a’r amgylchedd. Mae gwelliant 4 Elin Jones yn galw ar y dosbarthwyr i ddatblygu dulliau o ddosbarthu cyllid a fydd yn sicrhau manteision cynaliadwy. Yr wyf yn falch o weld ein themâu—fel y’u nodir yn ‘Gwellcymru.com’—wedi eu hadlewyrchu yn y gwelliant hwnnw. Mae cynaliadwyedd yn holl bwysig er mwyn sicrhau bod arian loteri yn dod â manteision parhaol ac yn cyfrannu at adeiladu cymunedau cryfach a mwy llewyrchus. Yr wyf felly’n cefnogi gwelliant 4 Elin.

Mae cynaliadwyedd yn bwysig, ac ymdroaf gyda hynny am eiliad. Rhaid inni gofio bod cyllid loteri’n cefnogi prosiectau newydd a chyfleoedd newydd. Mae cyllid â therfyn amser yn holl bwysig er mwyn sicrhau nad yw’r ffrwd ariannu’n llenwi â llaid, gan leihau’r arian sydd ar gael yn y dyfodol ar gyfer prosiectau. Mewn llawer o brosiectau lle y mae goblygiadau refeniw, mae cynaliadwyedd yn ffactor pwysig. Rhaid inni sicrhau bod y dosbarthwyr loteri’n bwrw golwg ymarferol a chadarn ar brosiectau er mwyn sicrhau y byddant yn gynaliadwy mewn gwirionedd pan ddaw eu dyfarniad i ben. Rhaid inni gydnabod hefyd bod cyfrifoldeb ehangach ar lywodraeth leol a chyrff eraill i ystyried eu rôl mewn prosiectau a sut y gallant helpu i sicrhau cynaliadwyedd.

Soniasoch am gynaliadwyedd a grantiau i grwpiau cymunedol bach. Datganaf fuddiant fel cadeirydd grŵp cymunedol a gyflwynodd gais am gynnig loteri ac a fu’n llwyddiannus—yr ydym yn falch o hynny. Yr hyn sydd yn anghynaliadwy i lawer o grwpiau bach, fodd bynnag, yw holl swm y gwaith papur sydd yn dod allan ar ôl ichi lwyddo, i sicrhau eich bod yn cael y grant hwnnw. Sut y byddwch yn ymdrin â hynny? Ni fydd yr un grŵp yn anghytuno bod rhaid i bopeth gael ei fonitro a’i reoleiddio a’i wylio’n ofalus. Fodd bynnag, mae wedi cyrraedd man yn awr lle y mae ar lawer o grwpiau bach angen cymorth llawn amser gan gyfreithiwr i fynd drwy’r contractau hyn, sydd yn gallu bod yn ddwy neu dair modfedd o drwch. Nid yw hynny’n gynaliadwy i grwpiau cymunedol bach, ac os yw’r loterïau i barhau i helpu’r grwpiau cymunedol bach hynny rhaid ichi wneud rhywbeth i edrych ar y baich hwnnw o waith papur. Oes, rhaid iddynt gael eu monitro, ond mewn modd sydd yn gynaliadwy i’r grwpiau bach eu hunain oherwydd mae llawer o’r grwpiau hynny’n cael eu troi oddi ar ymgeisio.

Byddaf yn sicr yn ystyried mecanweithiau er mwyn sicrhau nad ydym yn rhoi grwpiau bach oddi mewn i gymunedau o dan anfantais. Yr wyf yn ymwybodol o’r feirniadaeth ar y fiwrocratiaeth a’r weinyddiaeth sydd ynghlwm wrth cheisiadau loteri. Mae’n bwysig inni roi sylw i’r materion hynny, a bwriadaf wneud hynny gyda’r dosbarthwyr loteri i weld a oes modd inni ei gwneud yn haws i grwpiau cymunedol unigol ymgeisio’n llwyddiannus am gyllid.

Mae’n bwysig inni weithio gyda llywodraeth leol a chyrff eraill er mwyn ystyried eu rôl mewn prosiectau. Cyflawnir gwaith sylweddol gan y sector gwirfoddol wrth roi cymorth i baratoi a chyflwyno ceisiadau loteri ac yng ngweithrediad y prosiectau hynny yn y pen draw. Nid yw cefnogaeth y sector gwirfoddol yn ddigon. Mae angen inni ddarparu cymorth mecanwaith drwy ddulliau eraill. Byddaf yn ymchwilio i’r posibiliadau hynny gyda phartneriaid posibl.

Trof at y strwythur dosbarthu yng Nghymru. Mae chwe dosbarthwr loteri yng Nghymru, pedwar ohonynt yn gyrff dosbarthu’r DU a noddir gan yr Adran Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon—Bwrdd Elusennau’r Loteri Genedlaethol, Cronfa Dreftadaeth y Loteri, Comisiwn y Mileniwm a’r Gronfa Cyfleoedd Newydd. Mae’r Adran Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon yn rhoi cyfarwyddyd polisi a chyllidol i’r cyrff hyn ond gallwn ni yng Nghymru roi canllawiau ar wahân os dewiswn. Mae gennym gyfle heddiw i ystyried y materion hynny. Mae gan holl gyrff y DU swyddfeydd yng Nghymru, ac eithrio Comisiwn y Mileniwm sydd yn dod i ben, ac maent un ai wedi cwblhau neu wrthi’n cwblhau cynlluniau strategol penodol ar wahân i Gymru. Mae gennym hefyd ddau ddosbarthwr a leolir yng Nghymru sydd yn gyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad, sef Cyngor Chwaraeon Cymru a Chyngor Celfyddydau Cymru. Gwnânt hyn drwy Sportlot a’r Celfyddydau i Bawb. Mae’r ddau ohonynt yn dosbarthu cyllid loteri yn unol â chyfarwyddiadau polisi a roddir gan y Cynulliad. Gweithiant yn agos gyda chymunedau lleol. Mae gan Sportlot swyddfeydd ledled Cymru, yng Nglannau Dyfrdwy, Caerdydd a Chaerfyrddin ac mae ganddo bwyllgorau rhanbarthol hefyd i gynnal y gweithgaredd hwnnw. Efallai bod hynny’n batrwm o arfer da y byddai dosbarthwyr loteri eraill am ei ystyried efallai. Dymunem ystyried adeiladu ar yr arfer gorau sydd yn bod.

Sut y gallwn droi’r sefyllfa bresennol er y budd mwyaf posibl i bobl Cymru? Byddwch yn cytuno bod rhaid inni sicrhau y caiff cyllid loteri ei ddefnyddio yn y modd mwyaf effeithiol. Golyga hynny y dylid gwario arian ar y meysydd hynny y mae arnynt ei angen fwyaf, ar sail rhaglenni sydd yn berthnasol i Gymru ac er mwyn nodau ac amcanion ehangach y Cynulliad. Disgwyliaf i’r ystyriaethau hyn ddarparu’r fframwaith i benderfynu polisi’r cyrff dosbarthu loteri. Yn y cyfarfodydd a gefais yn ddiweddar â’r dosbarthwyr, yr oeddwn yn falch ac yn edmygus o’u brwdfrydedd dros weithio gyda’r Cynulliad. Dangosasant i mi eu bod yn ymwybodol o fuddiant Cymru. Ar y brwdfrydedd a’r ymwybyddiaeth honno y mae’n rhaid inni ddechrau gweithio.

Mae gwelliant 1 Elin Jones yn awgrymu ein bod yn galw ar y dosbarthwyr i dargedu ardaloedd o anfantais gymdeithasol. Fe’ch sicrhaf fy mod wedi codi hyn gyda’r dosbarthwyr a’i fod yn digwydd eisoes. Mae’r gallu gan ddosbarthwyr i dargedu ardaloedd penodol ar gyfer ceisiadau grant ac os nad yw hyn yn llwyddo gallant ofyn am geisiadau yn weithredol. Mae hynny’n ddatblygiad cadarnhaol. Yr wyf yn falch, felly, o dderbyn gwelliant Elin.

Mae gwelliant 6 Christine Humphreys yn awgrymu ehangu diwedd y cynnig i gynnwys datganiad i sicrhau y caiff y cyllid loteri ei ddosbarthu’n deg. Derbyniaf y gwelliant hwn ac yr wyf yn sicr y gwnâi’r dosbarthwyr hefyd. Defnyddiaf ddwy enghraifft i ddangos sut y gallwn sicrhau bod y dosbarthwyr loteri’n gweithio gyda’r Cynulliad. Yn gyntaf, Cronfa Dreftadaeth y Loteri. Fel yr eglurais, mae’r dosbarthwr hwn yn rhoi dyfarniadau ar gyfer prosiectau treftadaeth, yr amgylchedd a chadwraeth. Yn 1999-2000 dyfarnwyd bron £7 miliwn gan Swyddfa Cymru. Mae hyn yn gryn swm o arian sydd yn cyfrannu’n sylweddol at gadw ein treftadaeth. Yng nghyd-destun cynllun strategol Cronfa Dreftadaeth Loteri y DU, mae Swyddfa Cymru wedi llunio dogfen fframwaith benodol sydd yn ymwneud â Chymru ac yn ymateb i anghenion unigryw Cymru. Cefnogaf y dull gweithredu hwnnw fel cam cyntaf cadarn mewn gweithio ar y cyd.

Er mwyn gwneud y gorau o gyflenwoldeb cyllid loteri a chyllid Cynulliad rhaid inni sicrhau bod y cysylltiadau rhwng y Cynulliad a’r cyrff dosbarthu wedi eu nodi’n eglur. Gwneir hyn un ai drwy baratoi cynlluniau penodol i Gymru neu, mewn achosion eraill, drwy ein pwerau wrth benderfynu pwy a benodir i gynrychioli ein buddiannau ar bwyllgorau a byrddau’r DU. Mae hyn yn arbennig o bwysig pan edrychwn ar yr ail enghraifft sydd gennyf, y Gronfa Cyfleoedd Newydd. Byddwch yn ymwybodol o’r Gronfa Cyfleoedd Newydd a’r amrediad o waith da a hyrwyddodd ym meysydd iechyd, yr amgylchedd ac addysg. Pan ddaw Comisiwn y Mileniwm i ben, ailgyfeirir yr arian i’r Gronfa Cyfleoedd Newydd. Drwy hynny, ef fydd y pwysicaf o’r cyrff loteri, gan dderbyn un rhan o dair o’r holl gyllid sydd ar gael. Yn nhermau arian, bydd hyn tua £500 miliwn y flwyddyn ledled y DU a thua £33 miliwn yng Nghymru.

Yr ydym yn cymryd rhan lawn erioed yn y gwaith ar y cyd â’r Adran Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon ac eraill wrth lunio’r cyfarwyddiadau polisi. Bydd yr Aelodau’n ymwybodol o rai o’r mentrau, er enghraifft, canolfannau byw’n iach, y fenter gofal a thriniaeth canser, mannau glas a chymunedau cynaliadwy a’r mentrau gofal plant a dysgu y tu allan i’r ysgol. Mae’r rhain yn ganmoladwy ac mae cefnogaeth eang iddynt. Fodd bynnag, rhaid inni ddechrau pennu ein blaenoriaethau ein hunain er mwyn ategu nodau ac amcanion y Cynulliad. Ymhellach, a yw’r lefelau o gyllid a ddyrennir i bob un yn gymesur o ran anghenion Cymru? Mae’r rhain yn benderfyniadau y bydd yn rhaid inni eu gwneud yma yng Nghymru. Yn y dyfodol, rhaid inni ehangu amrediad ein dull o weithredu. Yr oedd lle i’r weledigaeth gyffredinol o flaenoriaethau’r DU yn y don fawr gyntaf o weithgaredd a ariannwyd gan y loteri. Efallai y bydd eto o bryd i’w gilydd yn y dyfodol. Fodd bynnag, dylai fod cyfle cynyddol yn awr i gyfarwyddo strategol craidd ar gyllid loteri er mwyn adlewyrchu ein polisïau a’n hanghenion ni yng Nghymru. Bydd hyn yn gofyn ymateb a chefnogaeth wahanol gan ddosbarthwyr loteri. Mae’r ymateb hwnnw, a’r cyllid a ddarparant yng Nghymru, o bwys sylweddol.

Yn ogystal â gallu penderfynu blaenoriaethau craidd ar gyfer gwariant, mae mater pellach y mae’n rhaid inni gadw golwg arno. Rhaid i Gymru bob amser dderbyn ei chyfran deg o’r cyllid sydd ar gael. Mae’n amlwg bod hyn yn fater mwy cymhleth na dweud yn syml bod pobl Cymru’n gwario hyn a hyn ar docynnau ac mai hynny y dylent ei gael yn ôl. Gwyddom oll fod hanner yr arian a werir ar y loteri yn cael ei roi mewn gwobrau. Ar ôl talu treth, costau gweithredu Camelot, sydd yn dod i 5c yn y bunt, a chostau’r adwerthwyr o 5c yn y bunt, mae 28c ar ôl i’w ddosbarthu i achosion da. O hynny, rhaid inni sicrhau bod y dull dyrannu rhwng rhannau cyfansawdd y DU yn deg ac yn wrthrychol. Yng ngwelliant 5, mae Elin yn awgrymu y dylid newid y cynnig i sicrhau ein bod yn ceisio amlhau’r cyllid sydd ar gael i ddosbarthwyr yng Nghymru. Nid oes angen dweud bod fy nghydweithwyr a minnau’n ymladd o hyd i sicrhau bod y Cynulliad yn derbyn ei gyfran lawn o’r cyllid sydd ar gael. Dywedaf wrthych sut yr wyf yn gwneud hynny ymhen eiliad. Cytunaf ag Elin a byddaf felly’n barod i gefnogi gwelliant 5.

Mae gennyf bryderon ynghylch y swm o arian a dderbyniwn i ariannu’r celfyddydau a chwaraeon yng Nghymru. Mae’r Adran Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon yn cytuno’n awr y bydd yn ymgymryd ag adolygiad sylfaenol o’r sail y cyfrifir ein cyfran ganrannol arni. Ar hyn o bryd, nid yw Cymru ond yn derbyn 5 y cant o’r cyllid ar gyfer y celfyddydau a 4.5 y cant ar gyfer chwaraeon. Mae hynny’n cymharu â 6.5 y cant ar gyfer y Gronfa Cyfleoedd Newydd a 6.5 y cant ar gyfer Bwrdd Elusennau’r Loteri Genedlaethol. Byddwn yn cymryd rhan lawn a chadarn yn yr adolygiad sydd yn digwydd ar hyn o bryd. Dymunaf sefydlu sail gyffredin ar gyfer y gyfran o gyllid y mae Cymru’n ei derbyn. Rhaid i’r sail honno roi ystyriaeth i bethau eraill yn ogystal â nifer y boblogaeth. Rhaid iddi gydnabod y lefelau o amddifadedd cymdeithasol-economaidd ac anfantais gymdeithasol, lefelau is o iechyd da a’r anghenion amgylcheddol neilltuol sydd gennym yng Nghymru.

A gaf ddilyn pwynt a wnaethoch yn gynharach a’i ailadrodd yn awr? Rhestrasoch y symiau o arian a gymerir o arian y chwaraewyr cyn ei ddosbarthu gan y cyrff. Credaf y byddwch yn cytuno bod rhaid i weithredwyr y Loteri Genedlaethol weithredu mewn modd cymdeithasol gyfrifol. Dywedasoch yn gynharach nad ydych yn prynu tocynnau loteri ac mae’n amlwg nad ydych yn hapchwaraewr wrth reddf. Rhaid i’r Cynulliad lwyr gydnabod y mater difrifol bod y Loteri Genedlaethol yn cynrychioli rhan helaeth o’r farchnad hapchwarae yn y DU. Pa mor ffyddiog y gallwch fod nad yw chwaraewyr ar incwm isel yn gwario’n anghymesur â’u hincwm ac na hybir dibyniaeth ar hapchwarae? Beth a wneir i ddileu chwarae gormodol a sicrhau na chaiff unigolion a chymunedau eu tlodi?

Mae’n anodd dros ben i unrhyw un mewn awdurdod geisio rheoleiddio’r swm o arian y mae pobl yn ei wario ar weithgaredd penodol. Mae pobl yn dewis gwario arian ar y loteri. Dymunant geisio prynu cyfle i ennill. Cydnabyddaf fod hapchwarae’n broblem mewn cymdeithas, ond nid yw’n ymwneud â’r loteri yn unig. Mae’n ymwneud â llawer o weithgareddau eraill. Ni allai’r un Llywodraeth neu wleidydd reoleiddio sut y mae pobl yn gwario eu harian.

A dychwelyd at fy sylwadau cynharach am anghenion Cymru, pryderaf ynghylch y derbyniad isel o grantiau mewn rhai ardaloedd yng Nghymru. Tynnwyd sylw at hyn yn yr adroddiad ar feysydd glo, a gyhoeddwyd ddoe gan yr Adran Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon. Mae’n gyfraniad gwerthfawr i’r pwnc ac mae rhywfaint ohono’n uniongyrchol berthnasol i Gymru, o ystyried ein hanes. Dymunaf ddilyn y gwaith hwnnw yn y gweithgor arfaethedig. Gwelaf hyn yn fater ehangach o lawer. Ceir derbyniad isel o grantiau loteri mewn rhannau eraill o’r wlad. Er bod rhai ardaloedd wedi eu dad-ddiwydiannu drwy orffen gwneud dur neu gynhyrchu llechi, rhaid inni beidio ag anghofio problemau cymunedau gwledig neu drefi glan môr. Bwriadaf godi’r materion hyn gyda’r cyrff dosbarthu. Mae’n holl bwysig inni wneud hynny. Croesawaf y fenter a chyhoeddiad Chris Smith ar fater y meysydd glo.

Mae’r Loteri Genedlaethol eisoes wedi ariannu llawer o waith da yng Nghymru. Rhaid inni beidio â gwirioni gormod ar y cynlluniau mawreddog, er eu bod yn bwysig wrth roi Cymru ar y mapiau cenedlaethol a rhyngwladol. Rhaid inni gofio’r cannoedd, os nad miloedd, o grantiau bach i gymunedau a mudiadau bach a wnaeth wahaniaeth i fywydau go iawn. Dymunaf barhau a gwella’r cynlluniau hynny drwy sicrhau bod y Cynulliad a’r dosbarthwyr loteri yn gweithio gyda’i gilydd. Rhaid inni ddefnyddio’r arian yn y modd mwyaf effeithiol er mwyn sicrhau y gwnawn y gwahaniaeth mwyaf a bod Cymru’n cael ei chyfran deg o’r adnoddau sydd ar gael.

Cynigiaf welliant 4. Tynner yr atalnod llawn o ddiwedd yr ail gymal ac ychwanegu

Cynigiaf welliant 5. Yn y paragraff olaf, ychwaneger ar ôl ‘Cynulliad Cenedlaethol’

yn Saesneg Croesawaf y ddadl heddiw a chroesawaf hefyd lawer o sylwadau’r Ysgrifennydd Addysg a Hyfforddiant Ôl-16. Cefnogaf gynnwys gwelliannau 2 a 3 yn enw Jonathan Morgan a gwelliant 6 yn enw Christine Humphreys. Fodd bynnag, fe’m trawir gan ddigywilydd-dra Plaid Geidwadol Cymru yng ngwelliant 3. A gredent y byddem yn anghofio bod y dôm yn fenter Dorïaidd yn y lle cyntaf?

yn Saesneg Y broblem sylfaenol gyda’r dôm yw ei fod yn syniad gwael yn y lle cyntaf. Sut y gallai neb gredu y gallai erchyllter adloniant a godwyd yn ne-ddwyrain Lloegr fod o unrhyw fudd neu o unrhyw ddiddordeb milflwyddol i gymunedau yng ngweddill y DU? Nid yw o fawr ddiddordeb i lawer o bobl. Yn bwysicach, mae ymhell y tu hwnt i allu llawer o bobl ei fforddio. Mae costau teithio a chostau mynediad wedi profi’n rhy ddrud o lawer i lawer o unigolion a theuluoedd. Meddyliwyd am y dôm gan weision sifil, gwleidyddion, grwpiau ffocws a byd masnach yn ne-ddwyrain Lloegr. Telir amdano o hyd heddiw gan y rhai sydd yn prynu tocynnau loteri bob wythnos yn y Coed Duon, Aberteifi a Wrecsam. Derbyniodd gyfanswm o gymhorthdal hyd yn hyn o tua £700 miliwn. Byddai’n fuddiol i Blaid Geidwadol Cymru—pe baent yma ac nid allan yn prynu eu tocyn loteri ganol wythnos—aros a meddwl cyn mynd ar gefn eu ceffyl yn y ddadl nesaf ar adeilad y Cynulliad ac ystyried pa nifer o ysbytai plant y gallesid talu amdanynt â £700 miliwn o gymhorthdal cyhoeddus y loteri i’r dôm.

in Welsh There is no doubt that the lottery has been an important catalyst and source of finance for schemes throughout Wales: large schemes such as the Millennium Stadium, the National Botanic Gardens and the new arts centre in Aberystwyth. There have been many small schemes also: village halls, sports clubs and nursery schools. Superficially it appears that the lottery has been a great asset to Wales’s communities.

in Welsh However, the story is different under the surface. The pattern of distributing lottery resources shows clearly that the wealthiest areas of Wales received the greatest share of lottery money, and the poorest areas received the smallest percentage. Instead of spreading the money equally through Wales, the lottery succeeded in adding to the differences between the facilities and services available in our most privileged areas and those of our least privileged areas.

in Welsh This is happening when research shows that the people with the lowest income spend the highest percentage of their income on lottery tickets. There is a redistribution of income from the poor to the wealthiest people, and from the most disadvantaged areas to the most privileged. The Secretary said in his introduction that he does not buy a lottery ticket. Someone who already earns £60,000 does not need more money, but someone who earns £6,000 a year does need the chance of more money. That is why it is the poor who buy lottery tickets and not Assembly Secretaries.

in Welsh The Department of Culture, Media and Sport’s figures on the distribution of lottery money in Wales are startling. From the millennium fund £73 million has been awarded to Cardiff’s local authority area and only £5,000 to Blaenau Gwent. Carmarthenshire was awarded £35 million and £5,000 to Merthyr Tydfil and Anglesey. Some of the large schemes from the millennium fund are national strategic schemes for the benefit of the whole of Wales. It will be interesting to monitor how many people from Blaenau Gwent will visit the botanic gardens and how many people from Anglesey will visit the Millennium Centre in Cardiff.

in Welsh The millennium money allocations would be more acceptable if the same pattern did not exist in other areas of the lottery. Unfortunately, the same pattern is evident in lottery money in the arts, sport, heritage and charities: £1 million from the charities fund for Blaenau Gwent, £13 million for Cardiff and £8 million for Powys. £500,000 from the arts fund for Merthyr Tydfil, and £30 million for Cardiff and £14 million for Newport. Only £200,000 from the sports fund for Blaenau Gwent while £11 million was awarded to Cardiff.

in Welsh These figures are heartbreaking. When we discussed social exclusion indicators in this chamber in the past, we saw that Blaenau Gwent and Merthyr Tydfil were at the top of the tables of the different measures of social exclusion. Today the lottery figures show that Blaenau Gwent and Merthyr Tydfil, and many other disadvantaged communities, receive much less than the average lottery investment.

in Welsh Those who distribute the lottery funds must look seriously at rectifying this inequality. They must do this in a proactive way, discriminating in favour of those communities who have not received their fair share of lottery investment. I was pleased to hear the Secretary’s positive comments when talking about this. We must acknowledge that some of those who distribute lottery funds have already acknowledged that this work needs to be done. There is a statement of intent by the Lottery Charities Board, in their strategic plan for Wales, that states that grants must be given to help meet the needs of those people who suffer the greatest deprivation in society and to improve quality of life in the community.

in Welsh We must now look at targeting specific areas; I would like to see consideration being given to a higher percentage of grant being available in some areas where the matching finance is difficult to find. Even 100 per cent grant is available in some cases. The lottery, possibly from the charities’ fund, should finance full-time officials to work in some local authorities to develop plans for spending lottery money in partnership with local communities, voluntary groups and local authorities. This should be a long-term investment. It should not lead to creating unsustainable plans overnight, but rather to schemes that are relevant to those communities and arise from the experience and needs of the local people. We cannot allow the present system’s inequity to continue much longer. The distributors of lottery funds must consider positive discrimination in favour of spending money in disadvantaged areas.

I have a list of figures that shows how lottery money has been distributed during its first five years. It shows that Ceredigion has received £13 million of the £26 million spent on tickets. Has Ceredigion received too much money?

in Welsh You cannot expect me to respond to figures that I have not seen. I will not say that Ceredigion has received too much. I referred to the major scheme at the Aberystwyth Arts Centre. I welcome the substantial proportion that this scheme received from the millennium fund. However, I would like to see a better equity throughout Wales, and that has been the theme of my speech so far.

in Welsh There is inequity in the United Kingdom, as well as in Wales. The Secretary has already referred to this. The aim of the lottery’s charitable element is to ensure that money is redistributed by the Department for Culture, Media and Sport to the disadvantaged areas. This means allocating money using a formula that considers economic and social deprivation in the poorest areas, which include Wales. Two of the lottery distributors already do this. The National Lottery Charities Board and the New Opportunities Fund offer 6.5 per cent of their money to Wales. We must ensure that other funds receive the same percentage. At the moment, the Arts Council of Wales only receives 5 per cent from the lottery arts fund and the Sports Council for Wales receives approximately 4.5 per cent from the sports fund. That is less than the Welsh percentage of the population of the United Kingdom. The Secretary should put pressure on the Department for Culture, Media and Sport to ensure that Wales gets the percentage that is due in all cases and in all areas of lottery distribution. I was pleased to hear the Secretary make a commitment to do so.

in Welsh I would like to hear the Secretary’s views on changes to the body that runs the lottery, Camelot. Camelot’s contract to run the lottery will come to an end in September 2001, and we expect to hear who will have won the contract before the end of June. Camelot is a private company and a penny of every pound spent on the lottery is profit for its shareholders. Camelot’s annual profit from the lottery is between £50 million and £70 million, which is similar to the sum that Wales receives from the lottery.

in Welsh One of the Labour Party’s manifesto commitments in 1997 was to offer the next contract to run the lottery to a charitable company—one that would not make a profit for shareholders. The Lottery Commission is currently considering applications from private companies as well as from charitable companies. It will be unacceptable if a private company wins the contract again and considers the interests of shareholders as important as the interests of our country’s most disadvantaged communities. I remind the Secretary, and his party, of the Labour Party’s manifesto commitment in 1997:

yn Saesneg ‘Am fod y Loteri’n fonopoli y bwriedir iddi wasanaethu’r buddiant cyhoeddus, rhaid ei gweinyddu’n effeithlon ac yn ddarbodus. Pan ddaw’r contract cyfredol i ben, bydd Llafur yn chwilio am weithredwr effeithlon nad yw’n ceisio elw er mwyn sicrhau y bydd y cyllid mwyaf posibl yn mynd at achosion da.’

in Welsh An increasingly obvious weakness in the lottery is the need to support schemes that are sustainable in the long term. There are numerous examples of schemes funded for three years by the lottery that have failed to find other funding sources at the end of that period. They must then revise their schemes to attract lottery money again. This process is defective and lottery distributors must reconsider how to plan with those making long-term applications. We must consider whether to extend the three-year rule to five years for example, particularly in some of our most deprived areas.

in Welsh I would like the Post-16 Education and Training Committee to earmark time to discuss some of the important matters relating to the allocation of lottery money in Wales, and hold discussions with lottery money distributors. The Secretary for Post-16 Education and Training is having such discussions at present and it would also be appropriate for the Committee to do so. Issues for discussion should include the need to spread resources evenly and target areas that have received less than they deserve; ensuring lottery expenditure on long-term sustainable schemes and putting pressure on the Department for Culture, Media and Sport to ensure that Wales receives its fair share of the lottery cake.

in Welsh I know how pleased the Chair of the Post-16 Education and Training Committee will be to hear that more issues need to be included on the Committee’s agenda, but I believe that important matters have been raised that need more detailed discussion than we have afforded them this afternoon.

Cynigiaf hefyd welliant 3. Ar ôl y cymal cyntaf, rhodder

Croesawaf y cyfle i drafod rôl a dyfodol y Loteri Genedlaethol. Ni fyddai neb yn dadlau nad yw’r loteri wedi profi’n llwyddiant hynod o fewn chwe blynedd ei hoes. Anaml y profodd gweithred gan y Llywodraeth mor boblogaidd ymysg y cyhoedd, fel y gwelir bob wythnos drwy’r gwerth miliynau o bunnoedd o docynnau a werthir. Ar lawer cyfrif, profwy yr amheuwyr yn anghywir. Dywedasant mai chwiw dros dro fyddai’r loteri ac y byddai’n mynd i’r gwellt o fewn ychydig flynyddoedd. Dywedodd y proffwydi gwae y byddai codi arian gan elusennau yn chwilfriw.

A gredwch fod y ffaith bod cynifer yn prynu tocynnau loteri’n arwydd o lwyddiant y loteri ynteu’n arwydd o anobaith gan bobl sydd yn dioddef? Penderfynodd y llywodraeth hon, fel yr un flaenorol, dorri treth incwm, felly mae gwasanaethau i’r bobl hyn wedi eu chwalu. Maent bellach yn defnyddio cyllid loteri i wneud iawn am y gwasanaethau y dylai’r wladwriaeth eu darparu drwy system sydd yn sicrhau bod y rhai a all gyfrannu’n gwneud hynny a bod y rhai y mae arnynt angen y gwasanaethau yn eu derbyn.

Nid yw pobl yn prynu tocynnau loteri oherwydd anobaith. Prynant docynnau loteri oherwydd y freuddwyd o ennill swm mawr o arian ryw ddiwrnod. Yr wyf yn sicr bod llawer ohonom yn prynu tocynnau loteri. Mewn perthynas â gwerthiant tocynnau a lle y gwerir yr arian, mae’r loteri’n llwyddiant. Bydd fy nghyd-Aelod, Nick Bourne, yn dweud rhagor am ychwanegedd yn ddiweddarach.

Yr oedd yn demtasiwn mawr pan oedd y Mesur gerbron Tŷ’r Cyffredin o dan y Llywodraeth Geidwadol ddiwethaf i ddefnyddio arian o’r loteri i’w roi i wasanaethau a gyllidir ag arian fel yr NHS ac addysg. Mae proses ac egwyddor ychwanegedd yn bwysig a glynwyd wrtho.

Siaradaf am lwyddiant y Loteri Genedlaethol. Bu llwyddiannau sylweddol yng Nghymru a ledled y Deyrnas Unedig. Yr wyf yn falch bod y Llywodraeth Geidwadol wedi sefydlu’r loteri a dylem ymfalchïo bod Llywodraeth Geidwadol wedi helpu i’w gwneud yn llwyddiant. Hoffwn dynnu sylw at lawer o’r cyfleoedd a ddarparwyd, y disgrifiwyd rhai ohonynt gan yr Ysgrifennydd yn gynharach. Sefydlodd y Llywodraeth bum achos da: cronfa loteri Cyngor Celfyddydau Cymru; cronfa dreftadaeth y loteri; y gronfa chwaraeon, Comisiwn y Mileniwm a’r gronfa elusennau. Er clod i’r Llywodraeth, bu ychwanegiadau: y Gronfa Cyfleoedd Newydd a’r gwaddol cenedlaethol ar gyfer gwyddoniaeth, technoleg a’r celfyddydau. Er cefnogi’r hyn a wnaeth y Llywodraeth Lafur drwy ychwanegu at lwyddiannau’r Llywodraeth Geidwadol, mae’r achosion hyn wedi cael effaith aruthrol yng Nghymru a ledled y DU. Nid oes ond rhaid ichi edrych ar Stadiwm y Mileniwm, yr Ardd Fotanegol Genedlaethol, y Pwll Nofio Olympaidd arfaethedig yn Abertawe—er y byddai’n well gennyf pe bai yng Nghaerdydd—a’r Ganolfan Mileniwm arfaethedig. Mae’r prosiectau gweladwy hynny wedi cipio’r penawdau, ond yr un mor bwysig yw’r myrdd o brosiectau bach a ddechreuodd gyda chymorth cyllid loteri. Mae’r prosiectau bach, disylw hynny yn cael effaith mewn cymunedau lleol. Yn aml nid oes arnynt angen grant o ond £2,000 i wneud gwahaniaeth ac maent yn gwneud gwahaniaeth ar ffurf canolfan gymunedol newydd, adnewyddu eglwys blwyf hanesyddol neu glwb ar ôl ysgol. Mae’r loteri wedi cyflawni llawer iawn ar lefel fach, ac o fewn cyfnod byr.

Y prosiect amlycaf yw Dôm y Mileniwm, a ddaw â mi at fy ngwelliant. Yr oedd i fod yn brif orchest Comisiwn y Mileniwm ac yn dirnod teilwng i nodi’r Mileniwm. Rhoddodd Michael Heseltine rwydd hynt amodol iddo yn 1996 gan adael y penderfyniad terfynol, sydd yn ymdrin â beirniadaeth Elin Jones, i’r Llywodraeth a ddaeth i rym yn 1997. Yn wreiddiol yr oedd Heseltine yn bwriadu i’r dôm fod yn debyg i Expo, neu arddangosfa fawr. Y bwriad oedd adfer ysbryd Gŵyl Prydain yn 1951. Derbyniaf mai ni a’i dechreuodd ac unrhyw feirniadaeth am hynny, ond y Llywodraeth Lafur a’i trodd yn rhywbeth gwahanol i’r bwriad gwreiddiol. Yn y fan honno y mae’r gwahaniaeth. Felly, os yw Elin Jones yn dymuno beirniadu’r arddangosfeydd yn y dôm, dylai siarad â’r bobl ar y fainc flaen yma ac yn Nhŷ’r Cyffredin.

Ar ôl ethol y Llywodraeth Lafur, penderfynodd y cabinet newydd roi rhwydd hynt i’r prosiect hwn. Drwy benderfyniad tyngedfennol, fe’i trosglwyddwyd i Peter Mandelson. Enwebwyd ‘swltan troelli’ Tony Blair i droi’r dôm o fod yn arddangosfa fawr i fod yn sioe fawr o Lafur Newydd ar waith. Yn wir, dywedir wrthym bod Tony Blair wedi dweud ei fod yn dymuno i’r dôm a’i gynnwys fod yn

‘baragraff cyntaf fy maniffesto etholiad nesaf.’

Ar ôl penodi Mandelson, dilynwyd y prosiect gan ymyrraeth wleidyddol. Ymddiswyddodd Stephen Bailey o fod yn gyfarwyddwr creadigol yn 1998 o ganlyniad i ymyrraeth wleidyddol gan ddweud bod

‘camgymhariad llwyr rhwng yr ysgogiad creadigol a’r ysgogiad gwleidyddol. Mae’r holl ffordd o’i redeg yn union fel Dwyrain yr Almaen.’

Mae hynny’n gyhuddiad damniol o reolaeth y dôm hyd yn oed cyn ei agor. Rhaid inni ystyried graddau’r cysylltiad a’r ymyrraeth wleidyddol mewn prosiectau yn y dyfodol a’r niwed posibl. Ni ddymunwn weld ailadrodd Dôm y Mileniwm, sydd yn rhoi inni ffigwr androgynaidd heb unrhyw nodweddion gwahaniaethol a Chylchfa’r Corff sydd yn gallu ymdopi gystal â rhesi ag y mae gwasanaeth iechyd Jane Hutt. Mae’n gyfuniad syrffedus o ddiflasrwydd a chywirdeb gwleidyddol. Nid oes ryfedd bod y cyhoedd yn cadw’n ddigon pell oddi wrtho. Dywedodd Mandelson y byddai’n denu mwy na 12 miliwn o ymwelwyr. Ceir yn y diwedd y bydd yn denu llai na saith miliwn.

Treuliasoch y pum munud ddiwethaf yn sôn am brosiect nad yw yng Nghymru ac sydd ag ond ychydig o gysylltiad â dim sydd yn mynd ymlaen yng Nghymru. A wnewch ganolbwyntio ar faterion sydd yn effeithio ar bobl Cymru?

Canolbwyntiaf ar y modd y taflwyd arian at y dôm. Daw’r £30 miliwn ychwanegol o Gomisiwn y Mileniwm, a gaiff effaith andwydol yn y pen draw ar y Gronfa Cyfleoedd Newydd, y mae’r Llywodraeth yn credu y bydd yn cyflawni llawer yng Nghymru. Gwneir y difrod oherwydd os nad ad-delir y £30 miliwn a ddarparodd y Llywodraeth i’r dôm, yn ogystal â’r £100 miliwn uwchben y terfyn a osododd y Llywodraeth Geidwadol ar y prosiect hwn, bydd y Gronfa Cyfleoedd Newydd yn colli £130 miliwn. Nid wyf wedi fy argyhoeddi y bydd y dôm mewn sefyllfa i ad-dalu’r £130 miliwn. Caiff y difrod i’r Gronfa Cyfleoedd Newydd ganlyniadau yng Nghymru.

Mae’n amlwg mai dôm Llafur Newydd yw’r dôm hwn a methiant Llafur Newydd. Os na all Comisiwn y Mileniwm ad-dalu’r £130 miliwn, ac ni chredaf y bydd mewn sefyllfa i wneud hynny, bydd yn mynd ag arian oddi ar brosiectau’r dyfodol. Ni sefydlir clybiau ar ôl ysgol ac nid ymgymerir â gwaith am fod rhaid i arian loteri gynnal eliffant gwyn yn Llundain. Yr wyf yn siomedig na wnaiff Llywodraeth Lafur Cymru gefnogi fy ngwelliant, o ystyried sylw John Prescott yng Ngorffennaf 1997:

‘os na allwn beri i hwn weithio, nid ydym fawr o Lywodraeth’.

Gadawaf i’r Aelodau ddod i’w casgliadau eu hunain.

Cefnogwn welliannau Elin Jones a’r syniad y dylai’r loteri helpu i fynd i’r afael ag allgáu cymdeithasol ac y dylai Cymru dderbyn y swm mwyaf posibl o’r loteri. Yr ydym hefyd yn cefnogi gwelliant Christine Humphreys, sydd hefyd yn pwysleisio pwysigrwydd ychwanegedd a dosbarthu adnoddau loteri yn deg ar draws y wlad.

Ailddatganaf ein cefnogaeth i’r cynnig. Bu’r loteri’n llwyddiant er gwaethaf mân broblemau ac un fawr sydd yn sefyll yn Llundain. Mae wedi darparu canolbwynt gwych i Gymru ar gyfer cwpan rygbi’r byd ac ar gyfer gemau yn y dyfodol ac wedi darparu prosiectau tirnod. A’r un mor bwysig, mae wedi rhoi cyfle i bob clwb a chymdeithas yng Nghymru wneud gwahaniaeth yn ei ardal a’i gymuned. Mae angen inni gadarnhau ac adeiladu ar y cyflawniad hwnnw yn y dyfodol. Ni allwn anwybyddu’r camdrafod cywilyddus o’r dôm a’r arian a gymerwyd oddi wrth brosiectau yng Nghymru a ledled y DU. Er bod y Ceidwadwyr Cymreig yn cefnogi’r loteri a’i gwaith da, credwn y dylai’r Cynulliad hwn gydnabod y niwed aruthrol a wnaethpwyd gan y Llywodraeth hon gyda chefnogaeth y Llywodraeth Lafur yng Nghymru.

Mae’n amlwg bod swyn y loteri yn gyffredinol bron. Mae’r ods o 14 miliwn i un yn ofnadwy, ac eto mae rhai ohonom, heb gynnwys yr Ysgrifennydd Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 wrth gwrs, yn dal i droedio’n ddeddfol i siop y gornel bob dydd Mercher a dydd Sadwrn yn y gobaith y bydd y chwe rhif hynny’n newid ein bywydau. Yr wyf yr un mor euog â phawb oherwydd bob dydd Sadwrn defnyddiaf yr un chwe rhif, wythnos ar ôl wythnos, gan wybod y gallwn fod ar yr awyren honno i’r Caribî erbyn bore Sul pe bai Meistres Ffawd yn gwenu’n ffafriol arnaf.

Nid myfi yw’r unig freuddwydiwr. Bob wythnos, mae miliynau o bobl ledled Cymru’n gwario miliynau o bunnoedd ar y Loteri Genedlaethol. Yr ydym ni hapchwaraewyr wythnosol yn gwybod bod yr ods yn hir, ond gallwn ymgysuro yn y ffaith y bydd y rhan fwyaf o’r arian a gynhyrchir gan y loteri’n cael ei fuddsoddi mewn achosion da ledled y DU, achosion y gobeithiwn y bydd y rhai mwyaf anghenus a’r rhai mwyaf agored i niwed yn elwa ohonynt.

Mae modd i’r arian hwnnw wneud gwahaniaeth ac mae’n gwneud hynny. Yng Nghymru, gwariwn gannoedd o filiynau o bunnoedd ar y loteri bob blwyddyn. Mae’n deg y dylai Cymru gael cyfran sylweddol o’r arian hwnnw’n ôl ar ffurf grantiau loteri i helpu ein cymunedau mwyaf difreintiedig a’n hachosion teilyngaf. Fodd bynnag, mae Gareth Jones ac Elin Jones eisoes wedi nodi’r eironi mai’r cymunedau hynny sydd yn dioddef gan lefelau uchel o dlodi a diweithdra sydd yn gwario’r mwyaf ar docynnau loteri. Ers dechrau’r loteri, gwariwyd tua £33.236 miliwn yn y Rhondda, £32.615 miliwn ym Mlaenau Gwent a £33.270 miliwn ym Merthyr Tudful a Rhymni. Mae’n amlwg bod pŵer y freuddwyd yn fwy dylanwadol byth mewn cymunedau fel y rhain.

Cyfanswm cronnol y gwariant ar y loteri yng Nghymru hyd Dachwedd 1999 oedd £1.3 biliwn. Yr enillion o ran swm yr arian y mae dosbarthwyr y Loteri Genedlaethol yn ei roi wedyn i Gymru yw £1 am bob £3.44 a werir ar y loteri ar ffurf tocynnau. Yn eironig, yn rhai o’r cymunedau tlotaf mae’r enillion yn anghymesur o isel o’u cymharu ag anghenion y cymunedau hynny. Yn Aberafan, er enghraifft, nid yw’r enillion ond yn £1 am bob £9.64 a werir ar y loteri. Rhaid unioni’r fantol. Mae fy ngwelliant yn galw am ddosbarthu cyfartal o gyllid loteri ledled Cymru er mwyn sicrhau y bydd y cymunedau a fydd yn elwa fwyaf o gyllid loteri yn derbyn eu cyfran deg.

Credaf y dylai cyllid loteri fod yn ychwanegol at gyllid Llywodraeth ac na ddylai gymryd ei le. Ni ddylid defnyddio arian loteri o dan unrhyw amgylchiadau i gynnal gwariant Llywodraeth sydd ar goll. Ceisiais wneud hynny’n eglur yn fy ngwelliant.

Mae gan Fwrdd Elusennau’r Loteri Genedlaethol lawer o amcanion sydd yn ymwneud â chyfraniad y gymuned. Maent yn cydategu’r fenter Cymunedau’n Gyntaf yn Gwellcymru.com a’r dull tîm Cymru o weithredu a gefnogir gan y ddogfen. Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn credu’n gryf ym mhwysigrwydd y gymuned a’r rôl y mae’n rhaid iddi ei chwarae a chroesawn y dull hwn o weithredu.

Mae Cronfa Dreftadaeth y Loteri wedi ei hymddiried â’r gwaith o ddiogelu olion ein gorffennol hanesyddol a chafodd gryn lwyddiant o gwmpas arfordir a chefn gwlad Cymru. Fodd bynnag, mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn rhannu pryderon Cronfa Dreftadaeth y Loteri nad oes digon o dderbyniad o gyllid mewn meysydd glo ac ardaloedd diwydiannol eraill yng Nghymru, y cyfeiriodd Tom atynt. Dyma’r mannau lle y delir cyfran sylweddol o dreftadaeth ddiwydiannol Cymru ac mae’n bwysig ei chadw cyn iddi ddioddef esgeulustod di-droi’n-ôl. Efallai fod angen hyrwyddo ychwanegol ar Gronfa Dreftadaeth y Loteri ymysg awdurdodau lleol a grwpiau cefnogol. Efallai y dylid rhoi cymorth ychwanegol yn ystod y broses o gyflwyno cais, fel y dywedodd Janet Ryder. Efallai bod angen annog awdurdodau lleol yn yr ardaloedd hyn i wneud mwy i ddenu cyllid loteri treftadaeth. Dylid nodi mai methiant yn y gorffennol i ddarparu digon o grantiau refeniw i gadw prosiectau cyfalaf ar agor neu’n rhedeg ar y lefelau uchaf yw’r rheswm o bosibl y tu ôl i’r derbyniad isel o gyllid loteri treftadaeth yn awr.

Nid ymddengys fod y strategaeth yn nodi a yw cyllid treftadaeth loteri’n berthnasol i adeiladau cyfoes. Dywed mai ar gyfer adeiladau eglwysig y mae’r rhan fwyaf o’r ceisiadau. Nid adeiladau eglwysig yn unig sydd yn adlewyrchu treftadaeth Cymru er na ddylwn ddweud hynny mewn gwirionedd, a minnau’n hanu o ogledd Cymru. Yng nghymoedd de Cymru, er enghraifft, mae llawer o adeiladau masnachol yn adlewyrchu datblygiad hanesyddol Cymru. Mae’r caffis Eidalaidd a ymledodd ledled de Cymru’n enghraifft o hynny. Mae llawer o enghreifftiau nodedig o gaffis art deco, y dylid eu cadw. Os nad yw’r adeiladau masnachol hyn yn cael eu cynnwys a’u hyrwyddo eisoes o dan gyllid loteri treftadaeth, dylid eu cynnwys.

Cronfa Dreftadaeth y Loteri yw un o’r dulliau ariannu sylfaenol holl bwysig i gadw treftadaeth genedlaethol Cymru a datblygu medrau treftadaeth a thwristiaeth oddi mewn i Gymru. Dylid gwneud defnydd llawn o’r rhain. Mae’r loteri’n darparu ffynhonnell bwysig o incwm i lawer o gyrff ledled Cymru, ond rhaid inni sicrhau y caiff y cyllid hwnnw ei ddosbarthu’n deg ac yn briodol. Rhaid i’r Llywodraeth gyflawni ei rhwymedigaethau a rhoi i Gymru’r arian Llywodraeth y mae ganddi hawl iddo. Nid yw cyllid loteri yn rhywbeth sydd i gymryd ei le; mae’n fonws ychwanegol. Yng ngoleuni hyn oll, gofynnaf ichi gefnogi fy ngwelliannau.

in Welsh I admit that I am not in favour of the lottery despite everything that has been said this afternoon. When I was a Member of Parliament, I voted against the second reading for the Bill that created the lottery. I could not approve the Conservative Government’s decision to use gambling rather than taxation as a way of raising money for public objectives. The only argument in its favour was that it nationalised part of the gambling industry, if nationalised is the correct term, because a private company runs the lottery.

in Welsh A system of taxation can be created that redistributes wealth to help the underprivileged and create a more equal society. We have a system at the moment that achieves that to some extent. It is not perfect. When the lottery was established, it was easy to envisage that it would work the wrong way. The underprivileged and the poor contribute most towards it and it is they who are attracted by the Saturday night hype hoping for an escape from their poverty. I do not know what attracts Christine Humphreys and she should know that the bookie never loses.

in Welsh The people who contribute most to the lottery receive the least from it. The powerful and the able know far better how to milk these funds for their own benefit. In the early years they found match funding for that purpose. The most privileged social sectors and geographical areas won in the beginning. The Royal Opera House, the Tate Bankside, the Albert Hall and the Churchill papers took 21 per cent of all the money for good causes in the first year. The dome is a continuation of this grotesque expenditure. I appreciate Jonathan Morgan’s amendment 3 to that end although I do not agree with much of anything else that he said this afternoon.

in Welsh However, I am pleased about the change of direction and emphasis that has happened. It is not possible to do too much to ensure that the most needy communities who contribute the most to the lottery can benefit most from it.

in Welsh Elin Jones mentioned the National Lottery Charities Board’s statement of intent and it is worth quoting. It is its intention to give grants

in Welsh ‘to meet the needs of those at greatest disadvantage in society and to improve the quality of life in the community’.

in Welsh This statement is to be welcomed and I praise the whole strategic plan. It is not only the charity funds that should do that. I welcome the proposal to support the major goals of the Assembly as seen in ‘Betterwales.com’. I do not want to overpraise the document in its entirety. However, we have commended the opening values. All of these funds must join forces with other partners to ensure that the less privileged communities and groups are encouraged and aided to create projects and make applications. Proactive, permanent participation is needed to enable disadvantaged people to propose projects.

in Welsh I welcome the valuable recommendations in the Arts and Regeneration report that emerged from a conference held in Swansea on culture and the communities under the sponsorship of Rowntree. Many valuable, practical recommendations are contained in that report on how to use money for the arts in relation to regenerating disadvantaged communities.

in Welsh There is every justification for a strategic approach and linking projects with mainstream public priorities. However, there is no justification for using lottery money as a substitute for public expenditure. Extra public expenditure is needed to ensure that disadvantaged groups are able to benefit from that expenditure. Without sufficient, mainstream public expenditure, the fact that lottery money has a three-year limited cycle creates serious problems. There is a danger that other better off groups will benefit from the New Opportunities Fund because they are able to keep projects going after receiving the initial lottery funding. Comments on the New Opportunities Fund state that 90 per cent of the first round grants for after school childcare facilities is for salaries. Again, those schemes are expected to be self-supporting after a year—and I quote—

yn Saesneg ‘drwy gyfuniad o gyfraniadau Llywodraeth a chyfraniadau rhieni’.

in Welsh Therefore, parental contributions are to keep the projects going after the first year. It does not need to be said that only those areas where parents can contribute will benefit from such schemes under the New Opportunities Fund unless other public funding is available to them.

in Welsh During the Post-16 Education and Training Committee’s review of arts and culture, we came across examples again and again of projects that could not be sustained once the initial tranfusion of money ended. We need much more discipline—Tom Middlehurst already said this—when awarding large sums of money to prestigious projects that can get into difficulties later. There are several examples of that.

in Welsh Sufficient and continual public funding is needed to safeguard basic arts services. It is unsatisfactory that all kinds of new projects are created because of the lottery money, but services that have been in place for years and continue to be valuable have trouble keeping going. There is an imbalance between the new, additional projects and the basic needs that are being starved of money.

in Welsh It is worth noting that the benefit that comes from spending relatively small sums on arts projects in disadvantaged areas can be considerable. I had the privilege recently of visiting the Rhondda in the company of the adviser to the Post-16 Education and Training Committee on arts and culture policy. We visited the Penrhys scheme, and a project entitled Valleys Kids, which is a perfect example of relatively small sums of money having a beneficial effect on the quality of life of young marginalised people in such areas. We need to encourage those who provide money from these funds, including those in the arts, to think more and more in that direction so that we can have the greatest possible benefit from the money.

in Welsh Decisions in Wales need to reflect our values. There is a place sometimes to spend money on restoring mansions and grand buildings and, even, though not too often, to make improvements to a castle, if it would be of economic benefit and give pleasure to ordinary people. However, the heritage of ordinary people also needs to be appreciated and exhibited with pride. The board of the Heritage Lottery Fund should undertake to show that it is the endeavours and adventures of ordinary people that are a matter of pride for us Welsh people, not gentry in their mansions.

in Welsh I am also pleased to see that the Heritage Lottery Fund board is now talking about increasing the emphasis on what it calls

yn Saesneg ‘elfennau anniriaethol o dreftadaeth Cymru’.

in Welsh That includes the Welsh language as a key element of our heritage and culture. I am very pleased to see that and look forward to seeing the fruits of that move.

in Welsh In relation to this fund, it is a matter of concern that Wales does not benefit sufficiently from the heritage fund. Only 4.4 per cent of the money comes to Wales, compared with the 12 per cent that goes to Scotland. You would think that Scotland has more heritage than we do in Wales. The reason, perhaps, is the failure to draw from the share of the fund for projects over £1 million. We have not succeded in doing that in Wales. Big Pit in Blaenavon is an exception, as £5 million has gone there. We must improve on this. Ideally, Wales should receive its share and use the funding for projects of a size that suits us. We should not be tied by the fact that there is a pot of money for projects over £1 million only.

in Welsh I began by saying that I am not keen on the lottery. I have never been foolish enough to buy a ticket. However, we have the lottery and we might as well make the best of it, to reflect our values and priorities of creating a society that is more equitable, not less, and to strengthen our national strategies.

Wrth wrando ar Aelodau Plaid Cymru, dechreuais feddwl tybed a oeddent o blaid y Loteri Genedlaethol ai peidio. Synhwyraf ddeuoliaeth yn eu barn. Yr oeddent yn swnio braidd fel Ebenezer Scrooge neu Victor Meldrew. Hoffant y pethau da a wneir ag arian loteri ond nid ydynt yn hoffi bod pobl yn betio. Yr oedd betio’n bod cyn y Loteri Genedlaethol. Nid oes dim newydd yn ei gylch. Mewn gwirionedd, fe’i dadreoleiddiwyd gan Lywodraeth Lafur. Nid wyf yn bod yn feirniadol, dim ond nodi bod betio’n bod cyn y loteri. Yr wyf yn rhyw gofio pethau fel y pyllau pêl droed, bondiau premiwm ac yn y blaen. Nid oes dim newydd yn hyn.

Yr ydym oll yn cytuno nad oes dim newydd mewn betio. Fodd bynnag, y broblem gyda’r Loteri Genedlaethol yw ei bod yn fetio gwladol sefydliadol, sydd yn rhoi pobl dlotach dan anfantais ac yn ailgyfeirio arian tuag at y rhai gwell eu byd. Dyna’r peth tyngedfennol a dyna safbwynt Plaid Cymru.

Diolch i chi am egluro hynny. Dof at fater tegwch a dosbarthu’n ddiweddarach. Byddwn yn cefnogi gwelliant 6 Christine Humphreys, sydd yn gofalu am y mater hwnnw i ryw raddau. Mae pwynt yma i’w drafod, ond cyhyd ag y cadarnheir bod yr egwyddor gyffredinol yn dderbyniol, yna o leiaf y gwyddom ym mhle y mae Plaid Cymru yn eistedd ar y mater hwn. Nid yw ond yn iawn inni gydnabod, fel y dywedodd Jonathan Morgan yn huawdl, fod y loteri wedi gwneud llawer o les, hyd yn oed mewn ardaloedd gwledig. Yr oedd Elin Jones yn gywir wrth ddweud y gellid gwneud mwy mewn ardaloedd gwledig, ond mae angen inni gydnabod y bydd llawer o’r prosiectau mawr, o reidrwydd, yn y dinasoedd mwy. Ni allwch gael stadiwm mileniwm mewn pentref bach; ni fyddai synnwyr yn hynny. Fodd bynnag, gwnaethpwyd llawer o les i glybiau ieuenctid bach, grwpiau o bobl dan anfantais a mudiadau, a rhoddwyd cymorth i neuaddau pentref ac yn y blaen. Dylem ein llongyfarch ein hunain weithiau am yr hyn a wnawn yn dda. Gallem gael dosbarthu tecach ar y prosiectau hyn a chroesawaf yr awgrym hwnnw, ond mae’r loteri wedi gwneud lles mawr iawn.

Canolbwyntiaf ar ychydig o’r prif faterion. Un ohonynt yw’r dôm, y bu llawer o sôn amdano. Gallai Delyth ddweud bod gormod o sôn wedi bod amdano, ond mae’n berthnasol i’r graddau ei fod yn tynnu arian i Lundain oddi wrth weddill y wlad. Ar y dechrau, syniad y Ceidwadwyr ydoedd, ond rhaid inni fod yn glir mai ond y Llywodraeth Lafur bresennol a all ei atal yn awr. Gobeithiaf y gwneir sylwadau ar hynny. Mae’n dwll du; mae arian yn diflannu i’r prosiect hwnnw, sydd yn wahanol iawn i’r hyn a ragwelwyd yn wreiddiol. Fel y dywedodd Jonathan Morgan, dywedodd y Prif Weinidog fod hyn yn fater y dylid barnu’r Llywodraeth Lafur arno ac y byddai’n fodlon pe digwyddai hynny. Byddwn innau’n fodlon pe digwyddai hynny, oherwydd bydd yn golygu y bydd yn colli’n ddrwg pan elwir yr Etholiad Cyffredinol—er fy mod yn amau y bydd hynny’n digwydd beth bynnag.

Ynghylch y ddadl ar degwch, mae angen inni ystyried dosbarthu teg o’r adnoddau yn y Deyrnas Unedig ac yng Nghymru. Mae hynny’n wir. Fodd bynnag, yr hyn sydd o bwys i mi, a’r hyn y dymunaf sôn amdano fwyaf, yw egwyddor ychwanegedd. Mae angen inni ailddatgan yr egwyddor wreiddiol—mae yn y ddeddfwriaeth—y bydd yr arian sydd yn mynd i’r gwahanol gronfeydd yn ychwanegol at wariant cyhoeddus. Bu hynny’n egwyddor amlwg ar gyfer y Loteri Genedlaethol erioed, hyd yn ddiweddar o leiaf. Ddoe soniodd Alan Milburn am ganran o gyllid loteri yn mynd tuag at ariannu’r gwasanaeth iechyd. Mae hynny’n anghywir a gobeithiaf y bydd Tom Middlehurst yn dweud hynny pan yw’n ymateb i’r ddadl.

Crybwyllaf hefyd yr hyn a ddywedodd y Prif Ysgrifennydd mewn cyfarfod o’r Cabinet am y Gronfa Cyfleoedd Newydd. Mae’r cofnodion Cabinet diweddaraf a gyhoeddwyd yn datgan:

‘Gellid defnyddio’r arian hefyd fel cyllid cyfatebol ar gyfer prosiectau Amcan 1’.

Gobeithiaf na wneir hynny. Fe’n sicrhawyd na ddylid defnyddio’r math hwn o arian ar gyfer prosiectau Amcan 1. Mae ychwanegedd yn egwyddor bwysig a rhaid inni ei hailsefydlu heddiw. Dyna pam y cefnogwn yr holl welliannau i’r cynnig, gyda phwyslais arbennig ar ychwanegedd.

I derfynu, mae’r Loteri Genedlaethol wedi cyflawni llawer o ddaioni. Fodd bynnag, gallai wneud yn well. Dyna pam y mae’n rhaid i rai fel ni drafod a sefydlu egwyddorion i’w harwain ar hyd llwybrau gwahanol. Gallai fod yn decach a rhaid ailddatgan egwyddor ychwanegedd. Croesawaf natur agored cofnodion y Cabinet oherwydd gallwn ddarllen y sylwadau hynny gan y Prif Ysgrifennydd. Gwaetha’r modd, nid yw yma i’w amddiffyn ei hun, ac nid yw’r un sydd yn rhannu ei swydd yma ar y funud. Fodd bynnag, gobeithiaf y bydd Tom Middlehurst yn gallu codi’r pwynt hwn gyda’r Prif Ysgrifennydd. Dyfynnaf o’r cofnodion eto:

‘Gellid defnyddio’r arian hefyd fel cyllid cyfatebol ar gyfer prosiectau Amcan 1’

Yr ydym oll yn derbyn bod potensial mewn cyllid loteri i gynorthwyo wrth wireddu prif nodau’r Cynulliad: gwella cyfleoedd dysgu, adeiladu economi gryfach a helpu cymunedau sydd dan anfantais. Yr oedd Tom yn onest a gwnaeth bwyntiau buddiol. Soniodd hefyd am ddiffygion. Fodd bynnag, rhaid inni sicrhau bod y cyrff sydd yn gyfrifol am ddyrannu cyllid loteri yng Nghymru’n gwneud hynny mewn cydymdeimlad â’n nodau. Rhaid inni weld diwedd ar yr arfer defodol o ddyfarnu grantiau i brosiectau mawr mewn prifddinasoedd. Ni chrybwyllaf y dôm ofnadwy.

Mae fy etholaeth i—Delyn, yng ngogledd Cymru—wedi derbyn dyfarniadau sydd ymhell islaw’r cyfartaledd cenedlaethol, tra elwodd Llundain ac, i ryw raddau, Caerdydd ar y grantiau mwyaf. Nid rhaniad rhwng y de a’r gogledd yw hwn; y gwir ydyw. Mae tair etholaeth Caerdydd wedi derbyn 26 gwaith mwy o arian na Delyn.

Fel Aelod sydd yn cynrychioli Caerdydd, a ydych yn derbyn bod pobl ledled Cymru’n elwa o brosiect fel Stadiwm y Mileniwm? Nid pobl Caerdydd yw’r unig rai a â i weld Cymru’n chwarae rygbi.

Derbyniaf fod mwy yn mynd i’r De nag i’r Gogledd.

Croesawaf ddatganiad diweddar Chris Smith ar fesurau i sicrhau bod ardaloedd meysydd glo’n derbyn grantiau ychwanegol i wneud iawn am y diffyg mewn blynyddoedd blaenorol. Yr wyf yn falch y bydd Sir y Fflint wedi ei chynnwys yn y rhaglen honno. Fodd bynnag, fel y cyfaddefodd Tom, mae cynghorau chwaraeon a chelfyddydau Cymru wedi eu tanariannu gan y loteri o’u cymharu â Lloegr. Mae Cyngor Celfyddydau Lloegr yn derbyn 14 gwaith mwy o arian na’i gymar yng Nghymru. Mae Sport England yn derbyn 19 gwaith mwy na Chyngor Chwaraeon Cymru. Mae hynny’n anghyson ac ni all fod yn iawn ac yn deg i bobl Cymru. Mae gem fach o theatr yn Nelyn mewn dyled o £900,000, er ei bod wedi cyrraedd ei thargedau swyddfa docynnau. Apeliaf am gyllid loteri i’w hachub.

Rhaid inni sicrhau y clywir ein lleisiau a’n blaenoriaethau gan holl bobl Cymru. Rhaid inni sicrhau y’n cynrychiolir ni, gynrychiolwyr etholedig pobl Cymru, ar y cyrff dyrannu. Dymunaf sicrhau bod y bobl iawn yn gwneud y penderfyniadau iawn. Mae llawer o le i wella ar y weithdrefn benodi. Nid yw honno’n feirniadaeth wirioneddol ond rhaid rhoi sylw iddi. Mae bwrdd y Gronfa Cyfleoedd Newydd mor haelionus â chaniatáu un lle i gynrychiolydd o Gymru. Daliwyd y swydd honno gan Jane Hutt. Fodd bynnag, pan y’i hetholwyd, ymddiswyddodd ac mae’r swydd yn wag ers blwyddyn. Mae penodi un yn ei lle yn fater i Chris Smith, sydd hefyd yn ymgynghori â’r Prif Ysgrifennydd. Fodd bynnag, hyd yn hyn, gwaetha’r modd, ni fu ymgynghori ag Aelodau’r Cynulliad ar yr un a benodir.

Ar 21 Chwefror, ar ôl ysgrifennu at swyddog o’r Gronfa Cyfleoedd Newydd yng Nghymru, derbyniais lythyr yn dweud bod y rhestr fer wedi dechrau cael ei llunio ar gyfer penodi aelod bwrdd o Gymru. Eto, dri mis a hanner yn ddiweddarach, nid yw’r Cynulliad eto wedi derbyn unrhyw wybodaeth, symud neu ymgynghori ar y penodiad hwn. Os na chaniateir cynrychiolaeth i ni, nid oes ryfedd bod anghysonderau o ran y lleoedd y mae’r arian yn mynd iddynt. Os ydym i sicrhau bod buddiannau pobl Cymru wedi eu mynegi ar fwrdd y Gronfa Cyfleoedd Newydd ac i’r cyrff dyrannu eraill, rhaid inni ddechrau drwy sicrhau bod ein cynrychiolydd wedi ei benodi mewn modd agored a thryloyw ac yn fuan. Wrth gwrs, cefnogaf nodau ac egwyddorion y cynnig. Gadewch inni gofio mai cysyniad Llafur yw’r Gronfa Cyfleoedd Newydd, ac y dylai Llafur Cymru ei longyfarch ei hun am gael rhan yn hynny. Fodd bynnag, rhaid inni roi troed arni, cael ein cynrychiolydd ar y bwrdd a sicrhau bod gogledd Cymru’n derbyn ychydig mwy neu gymaint â de Cymru.

Pan ddarllenais y cynnig ar yr agenda ar gyfer heddiw, credais ei fod braidd yn ddisylwedd. Hyd yn oed gyda’r sylwedd a roddir gan y gwelliannau, ymddengys i mi ein bod yn sôn am lawer o bethau, er eu bod yn effeithio ar Gymru’n uniongyrchol, nad yw’r Cynulliad mewn sefyllfa i ddylanwadu arnynt yn uniongyrchol, heblaw drwy annog Llywodraeth San Steffan a’r gwahanol gyrff cyllid loteri.

A bod yn blwyfol i ryw raddau, yr wyf yn bryderus, fel y mae llawer o Aelodau eraill, ynghylch y modd y dosberthir cyllid loteri o amgylch Cymru. Cynrychiolaf ranbarth Gorllewin De Cymru, sydd yn cynnwys saith etholaeth. Pan edrychwch ar swm yr arian a dderbyniodd y saith etholaeth hynny mewn grantiau a’i gymharu â’r swm a werir gan fy etholwyr ar docynnau loteri yn wythnosol, mae’r saith etholaeth i gyd yn hanner gwaelod y tabl cynghrair y gellir ei lunio i’w cymharu ag etholaethau eraill. Mae anghysonderau enfawr o ran y swm a werir gan y loteri ym mhob etholaeth fesul pen o’r boblogaeth. O’r saith etholaeth, mae Gorllewin Abertawe wedi derbyn grantiau o £108.75 y pen o’r boblogaeth. Mae dyfarnu’r pwll nofio 50 medr wedi gwella hynny ychydig. Derbyniodd Aberafan £42.57 y pen rhwng 1994 a 1998. Derbyniodd Pen-y-bont ar Ogwr ychydig dros £41 y pen, derbyniodd Castell-nedd tua £40 y pen, derbyniodd Gŵyr £39 y pen a derbyniodd Ogwr £35.88 y pen. Ni dderbyniodd Dwyrain Abertawe, yr etholaeth lle’r wyf yn byw, ond £19.80 y pen. O’i gymharu, Caerdydd sydd wedi ennill fwyaf o grantiau loteri, fel y nodwyd eisoes. Gwn fod llawer o resymau am hynny. Derbyniodd Canol Caerdydd bron £60 miliwn mewn grantiau yn yr un cyfnod. Mae hynny’n gyfanswm o dros £700 y pen.

Gwyddwn y byddai Jenny yn codi ar ei thraed.

A dderbyniwch fod ymhell dros £50 miliwn o’r arian hwnnw wedi mynd tuag at un prosiect, Stadiwm y Mileniwm, na ellid o’r braidd ei alw’n brosiect a adeiladwyd fel prosiect lleol ar gyfer pobl Canol Caerdydd?

Wrth gwrs, mae Stadiwm y Mileniwm o fudd i’r etholaethau eraill yng Nghaerdydd hefyd.

A fuoch yno erioed?

Bûm yno. Mae’n werth cofnodi bod y Daily Post, yr wyf yn credu, wedi adrodd bod £84 miliwn o’r incwm o Gwpan Rygbi’r Byd wedi dod i ardal Caerdydd, tra oedd gweddill Cymru lai na £1 filiwn ar ei ennill. Er fy mod yn derbyn bod Stadiwm y Mileniwm yng Nghaerdydd yn stadiwm cenedlaethol er budd Cymru, yn nhermau economaidd nid yw’r arian yn mynd y tu allan i Gaerdydd i unrhyw raddau mawr.

Pan soniwch am yr incwm a ddaw i mewn drwy ddigwyddiad fel Cwpan y Byd, daw’r bobl a gyflogir yn y digwyddiadau hynny o ardal eang yn ne Cymru o leiaf. Caiff holl economi Cymru ei gwella drwy ddigwyddiad o’r fath. Yr ydych yn ymgymryd â dadansoddiad arwynebol.

Chwiliaf am ‘dadansoddiad arwynebol’ yn ddiweddarach. Efallai fod y dadansoddiad yn arwynebol ar lawer ystyr. Mae’n bwynt difrifol bod prosiect mawr wedi dod i’r brifddinas. Nid oes neb yn dweud nad yw’r brifddinas yn haeddu prosiectau mawr, oherwydd fel Sir y Fflint, Delyn, Abertawe, Sir Benfro ac unrhyw ran arall o Gymru, dylai ymgeisio am y prosiectau hynny. Fodd bynnag, nid yw’r manteision yn ymledu mor eang ag y mae rhai’n hoffi credu. Er ei bod yn bosibl iawn ei fod yn tynnu pobl i mewn o’r tu allan i Gaerdydd ac yn cynnig gwaith iddynt, mae’r manteision hynny’n tueddu i ddod i ben y tu hwnt i ryw gylch o gwmpas Stadiwm y Mileniwm.

Pan yw rhywun yn ystyried faint o arian a werir y pen ym mhob etholaeth, gwelir bod rhai ardaloedd o Gymru’n gwneud yn well na’i gilydd. Mae De Caerdydd a Phenarth, lle’r ydym yn awr, wedi cael swm anferth o fuddsoddi cyhoeddus ar ffurf datblygiad Bae Caerdydd. Nid wyf yn dewis Caerdydd am unrhyw reswm heblaw’r ffaith fod yr ystadegau’n dangos bod mwy o arian yn cael ei wario yn y rhan hon o Gymru. Mae De Caerdydd a Phenarth yn derbyn £550 y pen o gyllid loteri. Dengys yr ystadegau hyn fod anghydraddoldebau mawr yng Nghymru o hyd o ran dosbarthu arian loteri. Yr hyn sydd waeth yw mai’r ardaloedd sydd yn derbyn y lleiaf yw’r rhai â lefelau amddifadedd uwch, sydd yn gymwys i dderbyn cymorth Amcan 1. Mae taer angen ailgloriannu—

Codasoch y pwynt ynghylch ardaloedd tlotach yn peidio â chael mynediad i grantiau loteri. A gytunwch y dylai’r cyrff sydd yn dyfarnu grantiau fabwysiadu dull mwy arloesol o gefnogi’r ardaloedd hynny, gan eu helpu i gael mynediad i fwy o’r grantiau hynny?

Cytunaf. Yr oeddwn yn dod at hynny. Gorffennaf fy mhwynt ac ateb eich cwestiwn wedyn.

Mae taer angen ailgloriannu’r modd y telir grantiau loteri er mwyn symleiddio ymgeisio a rhoi cyngor mwy amserol i fudiadau a grwpiau ynghylch yr hyn y gallant ymgeisio amdano a sut i fynd yn ei gylch. Yn fwy na dim, mae angen i’r byrddau loteri eu hunain sylwi ar bolisïau’r Cynulliad Cenedlaethol a sicrhau eu bod yn ceisio dosbarthu arian i’r ardaloedd mwyaf anghenus.

Mynegwyd pryder ynghylch cyllid loteri’n cymryd lle cyllid craidd. Rhannaf y pryder hwnnw. Yr oeddwn yn gysylltiedig ag o leiaf un cais loteri gyda fy nghanolfan gymuned leol. Arswydais at faint y gwaith papur a nifer y rhwystrau a roddwyd yn ffordd grŵp bach o wirfoddolwyr. Llwyddasom i negodi hynny gyda llawer o gymorth oddi wrth y cyngor lleol. Derbyniasom yr arian ac adeiladu’r estyniad i’r ganolfan gymuned. Mae swm y gwaith papur, y fiwrocratiaeth a’r cyfrifoldeb a roddir ar ysgwyddau grwpiau gwirfoddol, yn enwedig wrth wireddu’r prosiectau mwy, yn gallu cadw pobl rhag ymgeisio am gyllid loteri. Gall arwain at roi’r gorau i geisiadau loteri neu eu rhwystro rhag llwyddo fel y dylent.

A dychwelyd at y pwynt am gyllid craidd, yr wyf wrthi yn ceisio denu cyllid loteri i ariannu gweithwyr allanol ieuenctid yn fy etholaeth—

Dychwelaf at eich pwynt am wirfoddolwyr yn ymgeisio am grantiau. Gan mai wythnos gwirfoddoli ydyw, a gytunwch fod llenwi’r ffurflenni a monitro’r prosiectau’n gyfrifoldeb trwm ar wirfoddolwyr? Os nad ymdriniwn â’r broblem hon, byddwn yn cadw pobl rhag gwirfoddoli. Rhaid inni ystyried y broblem hon o ddifrif ac yn fuan.

Cytunaf. Adlewyrchodd Janet y pwyntiau a wneuthum i. Cedwir pobl rhag gwirfoddoli gan y broses o ymgeisio am grantiau loteri. Mae ar grwpiau gwirfoddol eisiau’r arian. Dymunant fynd ymlaen â phrosiectau. Fodd bynnag, mae maint y fiwrocratiaeth, yr amodau a’r rhagamodau y mae’n rhaid i lawer o’r grwpiau hynny eu cyflawni a’r cyfrifoldeb o reoli’r prosiect yn gallu peri problemau iddynt. Gall eu harwain i deimlo na allant roi’r amser, yr ymrwymiad a’r ymroddiad y teimlent eu bod yn gallu eu rhoi i brosiectau o’r blaen. Gobeithiaf y gallwn roi sylw i hynny. Mae’n ddyletswydd ar gynghorau lleol, yn enwedig, ddarparu cymorth i grwpiau gwirfoddol wrth chwilio’r ffordd drwy’r holl fiwrocratiaeth i lwyddo i gael grant loteri. Wedi’r cwbl, mae er budd iddynt weld arian yn cael ei fuddsoddi yn eu hardaloedd. Gobeithiaf y bydd llawer o gynghorau’n derbyn hynny, gan ychwanegu at y cynghorau sydd eisoes yn darparu’r cymorth hwnnw.

Crybwyllais y prosiect yr wyf yn gysylltiedig ag ef. Yr ydym yn ceisio codi arian ar gyfer gweithwyr ieuenctid allanol yn fy ardal. Mae’n angen sylfaenol os ydym i gysylltu â phobl ifanc er mwyn ceisio eu cael oddi ar gorneli strydoedd ac i waith buddiol, y teimlant fod ganddynt ran ynddo. Mae hynny’n eu cynnwys mewn rôl ymgynghorol ac yn eu galluogi. Dylai’r cyllid hwnnw gael ei ddarparu gan gynghorau lleol a chan y Cynulliad Cenedlaethol. I raddau, gwneir hynny, ond nid yw’r arian hwnnw gan gynghorau lleol. Felly, mae pobl yn troi at y loteri.

There has been much discussion about unfairness in the distribution of lottery funding. I accept that point. That is true. However, it also reflects a lack of understanding or, perhaps, a lack of acknowledgement of the way in which the process of distributing money works. I am not here to defend the lottery funds, but, in another job, I worked to help local authorities to submit applications to the lottery. Therefore, I know something about this area.

Lottery funds depend on the nature and standard of the applications received. Money can only be distributed on the basis of the applications received. Therefore, if no worthy applications are received from an area, the lottery sources cannot give money to those areas. It is important that we understand that when we criticise the way in which the money is distributed.

In talking about how we want to improve the system, it is important to realise that one of the virtues of the lottery, as it currently operates, is that it responds to the aspirations and projects of the communities. Its virtue is that decisions are not made centrally. Money is not distributed on the basis of a central decision; decisions come from the communities. If we are talking about improving the system, it is important that we do not lose that. It is important that we retain the principle that it is the communities that submit applications.

One of the most important things that Assembly Members can do, as representatives of our communities, is to help groups to produce worthy applications. That is the way to ensure better distribution of the money, which better reflects the poverty in our communities.

I welcome Elin Jones’s idea. Perhaps the National Lottery could send officials to communities to help them bring together their ideas and improve the standard of their applications. We do not want public money to be spent on undeserving bids. That is not the way forward.

We have a role, as the representatives of our communities, to encourage local authorities and groups in our communities to develop projects in those areas.

Fel y clywsom, daeth y Loteri Genedlaethol yn rhan annatod o fywydau llawer o bobl ledled y Deyrnas Unedig. Daeth yr arian y mae’r loteri yn ei greu ar gyfer achosion da yn elfen holl bwysig yn adfywiad rhannau o Gymru. Fel y dywedodd eraill, mae cynlluniau rhuban glas, fel Stadiwm y Mileniwm, wedi dod â swyddi a chanfyddiad cadarnhaol, uwch o Gymru ledled y byd. Canmolaf faint mawreddog y prosiect. Mae’r ffaith fod gan wlad o faint Cymru un o’r stadia gorau yn y byd yn sicr o helpu ein hymdrechion i ddianc oddi wrth yr hen ddelweddau ystrydebol o’n gwlad. Fodd bynnag, tra bo cyllid i’r fath brosiectau i’w groesawu, efallai mai hon yw’r adeg iawn i ailgloriannu blaenoriaethau dyrannu cyllid Comisiwn y Loteri Genedlaethol er mwyn rhoi cymorth ac adfywio ardaloedd difreintiedig drwy brosiectau llai yn y gymuned, fel y dywedodd eraill. Dyna pam y croesawaf gyhoeddiad Chris Smith, yn amlinellu sefydlu tîm newydd i fynd i’r afael ag anghydbwysedd ac ymgyrchu i hybu mwy o geisiadau oddi wrth ardaloedd lle y mae cyfranogiad isel. Mae cynllun lle y mae ymgeiswyr llwyddiannus yn helpu darpar ymgeiswyr i gyflwyno cynlluniau i’w sefydlu a gostyngir y gofyniad am gyllid cyfatebol mewn ardaloedd y rhoddwyd llai o grantiau iddynt.

Mae canfyddiad ymysg fy etholwyr—yn gam neu’n gymwys—nad yw’r ardaloedd lle ceir amddifadedd cymdeithasol uwch yng Nghymru’n derbyn darn teg o deisen y loteri. Mae’r sefyllfa honno’n peri mwy fyth o benbleth pan ystyriwch mai ardaloedd lle ceir amddifadedd cymdeithasol yng Nghymru yw’r cyfranwyr mwyaf i gronfa’r loteri drwy werthiant tocynnau ac mai’r rhain yw’r ardaloedd y mae’r angen taeraf am eu hadfywio. Ymddiheuraf, Lywydd, am ailadrodd yr hyn a ddywedodd eraill. Mae’n fy nghythruddo’n fawr, ond rhaid i’r rhai ohonom sydd yn cynrychioli cymunedau difreintiedig wneud y pwyntiau hyn.

Ers sefydlu’r Loteri Genedlaethol ganol y 1990au, mae fy etholwyr yn Ogwr—yr ydym oll yn lluchio ystadegau—wedi cyfrannu mwy na £13 miliwn drwy brynu tocynnau. Mae Comisiwn y Loteri Genedlaethol wedi dyfarnu grantiau i Ogwr sydd yn dod i gyfanswm o lai na £3 miliwn. Nid oes angen mathemategydd i gydnabod bod ardaloedd cymdeithasol ddifreintiedig na allant sicrhau prosiectau rhuban glas fel Stadiwm y Mileniwm yn dioddef anghydraddoldeb mewn ariannu y gellid ei ddehongli fel rhywbeth ofnadwy o annheg. Yn fy marn i, mae’n ofnadwy o annheg.

Fel eraill, pryderaf ynghylch cynaliadwyedd prosiectau loteri mewn ardaloedd difreintiedig iawn. Mae angen ystyried y posibiliad o ddarparu cyllid cymorth pellach i brosiectau ar ôl y grant sefydlu cychwynnol. Byddai hynny’n galluogi datblygu tymor hir mwy sefydlog mewn etholaethau fel fy un i. Datblygiad arall yr hoffwn ei weld yw’r loteri yn cyflogi cynrychiolwyr rhanbarthol a fyddai’n gyfrifol am ddynodi cyfleoedd am grantiau ac a fyddai’n hwyluso’r broses ymgeisio, a thrwy hynny sicrhau bod pob ardal yn rhoi cynnig ar gael cyllid.

I derfynu, teimlaf ei bod yn hen bryd cael cyllid loteri teg a chyfiawn i brosiectau llai yn y gymuned nad ydynt mor ddeniadol i’r cyfryngau. Gobeithiaf y bydd y symud pwyslais hwn, o’i gysylltu â chyllid Amcan 1, yn gallu arwain at ddyfodol mwy llewyrchus o lawer i ardaloedd cymdeithasol ddifreintiedig fel yr etholaeth a gynrychiolaf fi.

O’r holl agweddau gwahanol ar gyllid loteri, yr un sydd yn peri pryder i mi yw ariannu’r celfyddydau o gyllid loteri drwy Gyngor Celfyddydau Cymru, sydd yn atebol i’r Cynulliad. Bron flwyddyn yn ôl, mewn cyfarfod briffio ar gyfer Aelodau’r Cynulliad gan Gyngor y Celfyddydau, holais ynghylch y dosbarthu anghyfartal o gyllid rhwng gwahanol ardaloedd Cymru, gyda chymaint o’r arian yn mynd, er enghraifft, i Gaerdydd. Bryd hynny, dywedwyd wrthyf, er bod yr ariannu traddodiadol ar gyfer y celfyddydau yng Nghymru wedi ei gyfeirio’n llethol at ychydig o brosiectau uchel eu bri fel Opera Genedlaethol Cymru, y byddai’r anghydbwysedd yn cael ei gywiro wrth ddyrannu grantiau loteri. Dros y flwyddyn ddilynol, derbyniasom adroddiadau rheolaidd ar y grantiau loteri a ddyrannwyd gan Gyngor y Celfyddydau. Ni fydd yn syndod imi ganolbwyntio ar flaenau’r Cymoedd, gan roi sylw arbennig i Flaenau Gwent. Bu canlyniadau fy chwilio’n siomedig. Dyrannwyd llai na 0.1 y cant o’r cyfanswm i fudiadau ym Mlaenau Gwent; ac nid yw Merthyr Tudful a Chaerffili’n gwneud yn fawr gwell. Nid yn unig y mae’r dyraniad o grantiau loteri wedi methu ag unioni’r anghydbwysedd, mae wedi ei atgyfnerthu.

Nid oes gennyf set ddata hir ac ni allaf wneud sylw ar ansawdd y ceisiadau yn y Cymoedd o’i gymharu â cheisiadau o Gaerdydd. Gydol fy oes, mae’r Cymoedd wedi cynnal y gorau o draddodiad diwylliannol Cymru, yn enwedig y traddodiad cerddorol. Pan oeddwn yn fachgen ysgol ym Margoed, yr oeddwn yn gyfrinachol eiddigeddus o’m cyd-ddisgyblion dosbarth o Dredegar am fod Tredegar yn gymaint o ganolfan ddiwylliannol. Canodd Joan Hammond yno a chwaraeodd Leon Goosens yno. Dechreuodd fy ffrind agosaf ganu’r obo o ganlyniad. Ychydig wythnosau’n ôl, yn ystod sgwrs, ychwanegodd is-lywydd yr Undeb Ewropeaidd, Neil Kinnock, a oedd yn un o’r ffrindiau ysgol hynny o Dredegar, enw arall—canodd Gigli yno. Ni allem gystadlu â hynny ym Margoed ond cofiaf Stuart Burrows a Margaret Price yn canu yn neuadd ganolog Bargoed.

Mae’n drist nad yw’r rhai sydd yn cyfateb iddynt heddiw, fel Pavarotti, Carreras neu Domingo, byth yn canu yn Nhredegar. Mae yr un mor drist nad yw neuadd ganolog Bargoed ar gael bellach ar gyfer cyngherddau. Fodd bynnag, mae’r traddodiad cerddorol sylfaenol yn gryf o hyd oherwydd ymdrech aruthrol rhai unigolion. Un o’r pleserau o fod yn Aelod o’r Cynulliad yw’r gwahoddiadau i gyngherddau ym Mlaenau Gwent. Clywais bedwar côr gwych a rhaid imi enwi pob un ohonynt: Côr Orffews Tredegar, Côr Orffews Abertyleri, Cantorion Tremaryon a Chôr Merched Abertyleri. Band Tref Tredegar yw’r pencampwr Ewropeaidd ac mae’n cynnwys pencampwr y byd ar y trombôn. Gwerthwyd pob tocyn i’r holl gyngherddau, a gynhaliwyd mewn canolfan hamdden fawr. Y diwylliant hwnnw sydd wrth wraidd llwyddiant ein prosiectau uchel eu bri. Yr wyf yn ddigon hen i gofio Zoe Cresswell o’r Brithdir yn canu yn ‘Carmen’ gydag Opera Genedlaethol Cymru yn y 1940au. Daeth o’r traddodiad hwnnw. Mae gennym ddyletswydd i gynnal y traddodiad hwnnw, sydd o safon uchel.

Yr ydym yn dioddef ers talwm o weinyddu elitaidd o’r celfyddydau. Mae’r Loteri Genedlaethol yn rhoi cyfle inni adfer cydbwysedd. Gadewch i ni, fel Cynulliad, sicrhau yr achubwn ar y cyfle hwnnw.

Dechreuaf ag ychydig o sylwadau am Ddôm y Mileniwm. Gan i David Melding sôn am ddadansoddi arwynebol, cymhwyswn hynny at Jonathan Morgan yn ailysgrifennu hanes i geisio esgusodi’r Llywodraeth Geidwadol ddiwethaf o fai yn hyn o beth. Yr oedd y Llywodraeth Lafur a ddaeth i rym yn wynebu penderfyniad anodd oherwydd yr arian a oedd eisoes wedi ei neilltuo ar gyfer y prosiect. Yr oedd y prosiect wedi ei lunio’n wael o’r dechrau. Y Llywodraeth Geidwadol flaenorol a’i cychwynnodd. Dylem gydnabod hynny.

Nid ymddiheuraf am ddychwelyd at brif thema llawer o siaradwyr, sef natur atchweliadol y Loteri Genedlaethol a’r ffaith ei bod yn dreth ar y tlodion. Mae sefyllfa Dwyrain Casnewydd yn anhygoel o drawiadol. Cyfrannodd yr etholaeth honno tua £68 miliwn at y Loteri Genedlaethol hyd ddiwedd y llynedd, sydd yn fwy nag un rhan o dair yn fwy na chyfraniad unrhyw etholaeth arall yng Nghymru. Am y lefel honno o gefnogaeth, yr adenillion mewn grantiau loteri oedd £1.5 miliwn. Hwnnw yw’r swm isaf o lawer ledled Cymru. Mae’n sefyllfa syfrdanol o drawiadol ac anamddiffynadwy, o ystyried bod Dwyrain Casnewydd yn cynnwys rhai o’r cymunedau mwyaf difreintiedig yng Nghymru.

Ysgrifennais at y gwahanol ddosbarthwyr loteri lawer gwaith ac ni dderbyniais unrhyw ymateb cadarnhaol o ran gwneud cynnydd gwirioneddol ynghylch y materion hyn. Cydnabyddaf fod Casnewydd yn ei chyfanrwydd wedi gwneud yn well a chroesawaf y ffaith y bydd canolfan gelfyddydau newydd ymhen ychydig flynyddoedd, a fydd o les i bobl Casnewydd a’r ardal ehangach. Fodd bynnag, mae sefyllfa Dwyrain Casnewydd yn anamddiffynadwy hyd yn oed gan gynnwys ac ystyried hynny. Rhaid rhoi sylw i hynny. Am bob £1 a wariwyd, yr enillion pitw i bobl Dwyrain Casnewydd oedd ychydig dros ddwy geiniog. O ystyried bod y Cynulliad wedi ymrwymo i gynhwysiant cymdeithasol fel thema drawsbynciol fawr, ni ellir caniatáu i’r sefyllfa hon barhau.

Yr oedd gennyf amheuon mawr ynghylch y loteri o’r dechrau ac maent gennyf o hyd. Fel Tom a Cynog, ni phrynais docyn erioed. Fe’u cefnogaf yn foesol ar hynny. Yr oedd gennyf amheuon a atgyfnerthwyd drwy’r modd y gweithredodd. Ni leddfwyd y pryderon hynny gan ddyfodiad y cardiau crafu oherwydd gall pobl fynd yn gaeth iddynt. Y rhai sydd yn fwyaf difreintiedig ac â’r gallu lleiaf i fforddio cardiau crafu sydd yn cyfrannu’r mwyaf. Soniodd Cynog fod arian loteri wedi ariannu papurau Churchill. Ychwanegaf at hynny yr ysgol fonedd enwog yn Lloegr, a dderbyniodd swm sylweddol ar gyfer cyfleuster hamdden. Mae’r modd y defnyddiwyd rhywfaint o gyllid loteri y tu hwnt i grediniaeth a hynny ar gefndir lle y mae’r rheini yn y cymunedau mwyaf difreintiedig yn cyfrannu’r mwyaf.

Mae’r ceisiadau am gyllid loteri o’r cymunedau mwyaf difreintiedig yn dioddef o ddiffyg yr hyn a elwir yn ‘allu cymunedol’. Y cymunedau hynny sydd â’r penelinoedd llymaf a’r cysylltiadau gorau sydd yn elwa o argaeledd cyllid loteri. Bum mlynedd yn ddiweddarach, mae Chris Smith, yr Ysgrifennydd dros Ddiwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon, wedi sylweddoli’r angen i ddweud wrth ddosbarthwyr arian loteri bod yn rhaid iddynt ymdrechu’n fwy i gyfeirio arian at ardaloedd difreintiedig. Mae’n ofynnol i dimau gweithredu arbennig wneud ceisiadau llai oddi wrth y cymunedau difreintiedig hyn; caniateir mwy o hyblygrwydd yn y modd y dyfernir ynghylch ceisiadau ac ystwythir y gofyniad am gyllid partneriaeth. Yn Barnsley, Swydd Efrog, dyrannwyd £3 miliwn o gyllid loteri cyn i gais gael ei gyflwyno. Anfonir timau i Barnsley i annog ceisiadau a helpu gyda dogfennaeth gymhleth, a fu’n broblem, fel y gwyddom. Rhaid symleiddio’r broses, yn enwedig ar gyfer mudiadau bach. Yng ngoleuni cyhoeddiadau Chris Smith a’m sylwadau cyffredinol, gofynnaf i Tom ddweud wrthym pa fentrau y bydd yn eu datblygu yng Nghymru a beth fydd ei ofynion ar ddosbarthwyr loteri ynghylch y modd y bwriant ymlaen â hyn yng Nghymru.

Ar ôl gwrando ar John, sylweddolais nad yw fy nghyfraniad byr efallai mor bell oddi wrth y neges ag yr ofnwn, felly yr wyf yn ddiolchgar i chi, John. Y pryder sydd gennyf â’r loteri, Lywydd, yw ei bod, drwy ddiffiniad, yn annheg. Croesawaf yr adolygiad ar ddyrannu grantiau a’r ffaith y caiff ardaloedd dan anfantais gymdeithasol eu targedu’n fwy. Felly y dylai fod.

Mae etholwyr Preseli Sir Benfro wedi gwario dros £29 miliwn ar docynnau loteri yn y pum mlynedd diwethaf. Derbyniasant o dan £7 miliwn mewn grantiau loteri. Mae gan etholaethau eraill yn yr ardal Amcan 1 gyfraddau adennill gwaeth o lawer. Mae hyn yn ailddosbarthu o chwith; cymryd llawer mwy na’r hyn a roddir i’r cymunedau tlotaf. Daliaf ei bod yn ymelwa’n ddigywilydd ar y cymunedau tlotaf lle y mae’r lleiaf o allu, fel y dywedodd John. Dyma lle y byddaf yn mynd yn bell iawn oddi wrth y neges. Tybed nad mantais system treth uniongyrchol, ym marn pobl deg o leiaf, yw ei bod yn flaengar. Mae’n cymryd oddi ar y rhai a chanddynt ddigon ac yn rhoi i rai nad oes ganddynt ddim. Mae’r rhan fwyaf o’r ffurfiau ar dreth anuniongyrchol, gan gynnwys y loteri, yn atchweliadol. Os swniaf braidd yn atafiaethol, boed felly. Gofidiaf ei bod bellach yn uniongred godi symiau sylweddol o wariant cyhoeddus, boed ychwanegol neu fel arall, mewn modd anghyfiawn yn hytrach na drwy system drethiant deg.

Efallai y caf finnau fynd ychydig oddi wrth y neges. Yr oeddwn yn athro pan ddechreuodd y Loteri Genedlaethol. Dysgwn ddosbarth ystadegaeth ac mae tebygolrwydd yn bwnc safonol i bawb sydd yn dechrau mewn ystadegaeth. Byddai myfyrwyr yn fy holi ynghylch strategaethau ar gyfer y loteri. Yr oedd fy ateb yn syml: breuddwydiwch am ennill y loteri ond peidiwch â phrynu tocyn. Nid yw prynu tocyn yn gwneud gwahaniaeth i’ch siawns o ennill y jacpot ar unrhyw lefel o arwyddocâd ystadegol. Mae’r slogan ‘efallai mai chi fydd hi’ yn fuddugoliaeth gan farchnata dros rifogrwydd. Os oes rhaid ichi hapchwarae gallwch gael gwell ods mewn casino. Gallwch gael gwell ods hyd yn oed ar un o’r lladron unfraich yn Station Road ym Mae Colwyn. Fodd bynnag, gwyddom fod llawer yn prynu tocynnau loteri, yn rhannol yn y gobaith y byddant yn ennill ond gan wybod, pan gollant, fod yr arian yn mynd at ryw achos da.

Dymunaf drafod dosbarthu arian achosion da. Gallwn oll gyfeirio at brosiectau da y mae cyllid loteri wedi eu cefnogi. Mae llawer yn brosiectau bach fel y cyfleusterau drama cymunedol newydd yn Ysgol Brynhyfryd yn Rhuthun. Mae rhai o’r prosiectau mwy hefyd yn dangos buddsoddi doeth ar arian. Yr ail fwyaf o’r prosiectau a ariannwyd o gronfa’r mileniwm oedd creu rhwydwaith seiclo cenedlaethol y DU ac ystyriwn hynny’n batrwm o gynllun. Mae’n dda i’r amgylchedd, i iechyd ac i’n plant. Mae’n drueni bod gwaith Comisiwn y Mileniwm wedi ei ddominyddu gan y dôm. Yr oedd John Griffiths yn iawn i nodi bod hyn wedi ei lansio gan y Ceidwadwyr ac efallai y byddai pabell Tarzan yn hytrach na Dôm y Mileniwm yn well enw arno. Byddai’n dda gennyf pe bai fy nghydweithwyr wedi diddymu’r prosiect pan oedd cyfle ganddynt ond deallaf pam na wnaethant. Rhaid bod y costau diddymu bryd hynny’n uchel iawn.

O gofio rhai o’r pryderon a godwyd y prynhawn yma gan Alun Pugh, Richard Edwards a John Griffiths, ac a rennir yr wyf yn amau gan Aelodau eraill na fyddant yn siarad, a wnânt gefnogi’r gwelliant a gyflwynasom i sicrhau na werir mwy o arian ychwanegol ar Ddôm y Mileniwm? Yr ydych yn collfarnu’r £30 miliwn a wariwyd am y gellid ei wario mewn meysydd eraill fel achosion da ac nid yn cynnal eliffant gwyn yr ydych oll am ei ddileu.

Yr wyf yn amau cywirdeb technegol y gwelliant hwnnw ond byddaf yn ymatal y prynhawn yma. Gobeithiaf mai’r £29 miliwn diweddaraf a chwistrellwyd i’r dôm yw’r taliad olaf ac na fydd rhagor cyn cau’r siop yn Rhagfyr. Dylai cyllid loteri yng Nghymru ddilyn nodau strategol y Cynulliad: cynaliadwyedd, ymladd allgáu cymdeithasol ac adeiladu cymunedau iachach. Mae ein cymunedau sydd o dan anfantais gymdeithasol yn prynu nifer anghymesur o uchel o docynnau loteri felly mae’n iawn am ddau reswm inni grynhoi prosiectau a ariannir gan y loteri yn yr ardaloedd hynny. Mae angen inni ymdrin yn gadarn â phrosiectau a mudiadau nad ydynt yn gweithio tuag at ein nodau.

Er enghraifft, yr wyf yn siomedig bod Canolfan Mileniwm Cymru’n fodlon derbyn arian loteri ac arian y Cynulliad ond ei bod wedi gwrthod derbyn canllawiau arfer gorau ar ysmygu. Ymddengys fod y rheolwyr yn fodlon gorfodi cwsmeriaid, gweithwyr a’r bobl ifanc a fydd yn byw yno i fod yn agored i beryglon hysbys canserachosol mwg tybaco, sef prif achos marwolaeth gynamserol yng Nghymru. Fodd bynnag, os gallwn fynd â symiau sylweddol i gymunedau sydd dan anfantais yna efallai, dim ond efallai, y gallai rhywun fy narbwyllo nad yw loterïau’n trosglwyddo arian yn systematig o’r tlawd i’r cyfoethog.

Cytunaf â llawer o’r Aelodau a siaradodd y prynhawn yma. Mae’n bwysig inni edrych ar y modd y dosbarthir cyllid loteri. Dylai fynd i’r cymunedau tlotach: efallai y byddwch yn synnu o’m clywed yn dweud hynny yng ngolwg y nifer o bobl a achubodd ar y cyfle y prynhawn yma i awgrymu bod yr holl arian yn mynd i Gaerdydd—mae’n ddrwg gennyf, Canol Caerdydd—a’i fod yn rhyw fath o Fecca. Fodd bynnag, yng Nghaerdydd y mae pedair o’r deg ward fwyaf difreintiedig yng Nghymru ac nid yw’n ardal gyfoethog. Gadewch inni edrych ar rai o’r ystadegau’n fanwl. Cafodd Caerdydd gyfradd llwyddiant o 15 y cant yn y ceisiadau ar gyfer prif grantiau Bwrdd Elusennau’r Loteri Genedlaethol o’i chymharu â Sir Gaerfyrddin a gafodd gyfradd llwyddiant o 42 y cant. Soniodd rhywun am bwysigrwydd helpu gyda cheisiadau’n gynharach ac mae angen cymorth ar bobl a mudiadau yng Nghaerdydd wrth iddynt wneud ceisiadau. Yr oedd y gwariant y pen o’r gronfa honno yng Nghaerdydd dros gyfnod o bedair blynedd yn £20.20. Mae hyn yn cymharu’n wael â gwariant ym Mhowys, sef £53.61. Felly, nid ydym yn cael bargen dda yng Nghaerdydd o’r prif sector grantiau hwnnw. Cefnogaf y syniad y dylem gael mwy. O’r grantiau bach, derbyniodd Caerdydd y swm anrhydeddus o 16c y pen ac yr oeddem yn bedwerydd o waelod y tabl cynghrair cenedlaethol i Gymru o ran y swm fesul pen o’r boblogaeth. Rhoddaf un enghraifft ichi, sef y rhestr o grantiau’n seiliedig ar etholaethau—rhyw fath o rybudd iechyd ar ystadegau.

Y rhestr etholaeth sydd gennyf yn fy llaw yw’r un ar gyfer Canol Caerdydd. Rhestrir 41 o grantiau yma ac, o blith y rhain, dim ond 11 sydd yn mynd i fudiadau etholaeth gwirioneddol. Â pedwar i fudiadau nad ydynt yn yr etholaeth ac a leolwyd yn anghywir, â 14 i fudiadau Cymru gyfan, a 12 i fudiadau sydd yn cynnwys o leiaf y cyfan o Gaerdydd, a rhai ohonynt y cyfan o dde Cymru. Dywed hynny wrthych sut y gallwch gael celwyddau, celwyddau felltith ac ystadegau.

Treuliwyd gormod o amser y prynhawn yma yn poeni ynghylch i ble y mae’r arian yn mynd—yn gwbl briodol mae pawb yn teimlo nad yw ei bot, ei ardal, ei lecyn yn cael digon—a dim digon o amser yn ystyried y problemau gwirioneddol. Un mater olaf, gwirioneddol y dylem ymdrin ag ef yw’r ffaith bod yr arian Sportlot a gawn yng Nghymru yn ganran wedi’i gosod bob blwyddyn. Mae arnom angen arian ychydig o flynyddoedd dim ond i dalu am bwll nofio Abertawe. Golyga hynny fod gweddill Cymru’n cael bron ddim am sawl blwyddyn. Mae’n bryd inni ailnegodi ar lefel y DU er mwyn sicrhau y cawn ymagwedd fwy hyblyg o lawer yng Nghymru at y ganran o’r deisen gyfan a gawn o arian Sportlot a’i fod, at ei gilydd, yn ddarn llawer mwy o’r deisen.

Yn olaf, rhybudd. Dylem gydnabod y gwahaniaeth rhwng y cwmnïau celfyddydau uchel eu bri sydd o bwys rhanbarthol neu genedlaethol a’r grantiau loteri beunyddiol, bara menyn lleol sydd yn gwneud cymaint i helpu ein hetholwyr. Cytunaf yn llwyr â Delyth bod angen inni helpu’r grwpiau llai a thlotach i lenwi’r ffurflenni a bod yn fwy rhagweithiol ynghylch eu hannog i ymgeisio am arian.

Diolchaf i’m cyd-Aelodau Cynulliad am eu cyfraniadau gwerthfawr i’r ddadl heddiw. Mae gennym ddealltwriaeth glir am bwy sydd yn dosbarthu cyllid loteri yng Nghymru a’r math o gynlluniau a gefnogwyd hyd yn hyn. Gwrandewais gyda diddordeb mawr ar y ddadl. Mae llawer o themâu cyffredin yn rhedeg drwy gyfraniadau’r Aelodau. Mae cydraddoldeb mynediad i gyllid loteri, symleiddio’r broses ymgeisio, y rhwystrau rhag derbyn grantiau, gweithredu cadarnhaol i gefnogi cymunedau difreintiedig i sicrhau eu bod yn cael cyfran deg a chyfle teg, a chynaliadwyedd ymysg y materion pwysig y mae llawer o’r Aelodau wedi eu codi.

Gofynnodd John Griffiths am y camau y bwriadaf eu cymryd o ganlyniad i’r ddadl heddiw. Gan ddisgwyl y cyfraniadau tebygol gan Aelodau’r Cynulliad, yr wyf yn cynnull cyfarfod buan o’r dosbarthwyr loteri i weld sut y gallant gysylltu â barn y Cynulliad fel y’i mynegwyd yn y Siambr heddiw a sut y gallwn fynd â’r maen i’r wal ar y materion a’r themâu pwysig y mae cynifer ohonoch wedi eu nodi mor llawn a huawdl y prynhawn yma. Gweithredir ar hynny’n fuan. Dymunaf hefyd edrych ar yr hyn y gallwn ei wneud ym mhen arall y sbectrwm—sef y dull gweithredu strategol, gweithio gyda’r dosbarthwyr loteri—i gynorthwyo darpar ymgeiswyr i sicrhau canlyniad llwyddiannus i’w cais loteri penodol. Hoffwn gydweithio â’n darpar bartneriaid, ac â llywodraeth leol yn arbennig. Bwriadaf gynnal trafodaethau buan gyda Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru ar ddatblygu strwythur yng Nghymru sydd yn gallu cynorthwyo’r broses yn lleol. Mae darpar bartneriaid eraill y gallwn weithio gyda hwy’n lleol ond gall Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a’r dosbarthwyr loteri roi cymorth sylweddol i ni wrth ymdrin â rhai o’r diffygion a ddynodwyd yn y modd y deliwn â cheisiadau loteri.

Bu llawer o gyfraniadau gan yr Aelodau ac ni allaf ddelio â hwy’n unigol yn yr amser a ddyrannwyd. Dywedaf wrth Elin fod yr Ysgrifennydd Cynulliad hwn o’r blaen ar incwm cymedrol. Penderfynais bum mlynedd yn ôl wario fy arian mewn modd y credwn ei fod yn well na phrynu tocynnau loteri. Yr ydych yn iawn wrth ddweud na fûm erioed yn hapchwaraewr. Nid oes ond un enillydd, fel y dywedodd Cynog, a’r bwci yw hwnnw. Ni wneuthum y pyllau pêl droed erioed ychwaith. Dyna fy safbwynt.

Derbyniaf fod yr ystadegau’n dangos gwyrdroadau mawr posibl rhwng ardaloedd, ond mae hen ddywediad am gelwyddau felltith ac ystadegau. Mae angen myfyrio uwchben ystadegau. Bydd rhai o’r dyraniadau mawr i brosiectau’n gwyrdroi’r ffigurau hynny mewn unrhyw flwyddyn unigol. Yr wyf yn barod i gydnabod na ddylai hynny dynnu oddi wrth ein penderfyniad i sicrhau y cawn ddyraniad tecach a gwell o gyllid loteri ledled Cymru, gan roi sylw arbennig i anghenion cymunedau difreintiedig a chyda phwyslais ar sicrhau ein bod yn cymryd camau cadarnhaol i sicrhau cyfle cyfartal i bawb yng Nghymru.

Soniodd Elin am y drwydded. Mae hynny’n fater i Gomisiwn y Loteri Genedlaethol ac nid i’r Llywodraeth yn uniongyrchol. Mae gofyniad ar y comisiwn i warchod buddiant y chwaraewyr ac i beidio ag annog hapchwarae gormodol—bydd o ddiddordeb ichi weld sut y mae’n ymdrin â’r mater hwnnw. Mae dyletswydd arno hefyd i weithredu â gwedduster priodol—disgwyliech iddo wneud hynny—a sicrhau bod y cyllid mwyaf posibl ar gael i achosion da. Edrychaf ymlaen gyda diddordeb at y penderfyniad ar y cylch sydd o dan ystyriaeth.

Mae obsesiwn Jonathan â’r dôm yn tynnu oddi wrth bwysigrwydd ein dadl a’r cyfleoedd sydd gennym i wneud gwell defnydd o’r cyllid sydd ar gael yng Nghymru. Rhoddais ichi fy marn ar y dôm, ond mae 1.5 miliwn o archebion ymlaen llaw ac mae’r ffigur yn cynyddu’n feunyddiol. Mae ymateb cyffredinol y rhai sydd yn ymweld â’r dôm yn gadarnhaol. Siaradaf ag awdurdod oherwydd holais nifer o bobl yn ei gylch. Amharwyd ar araith Jonathan gan ei obsesiwn â’r dôm. Dylem ganolbwyntio ar y materion a’r cyfleoedd sydd gennym yng Nghymru i wneud gwell defnydd o gyllid loteri.

Cytunaf yn barod â chyfraniad Christine Humphreys a’r ddadl dros ddyrannu adnoddau’n deg. Dywedodd fod rhai’n cael eu gyrru i brynu tocynnau loteri gan freuddwyd yn hytrach nag obsesiwn â hapchwarae. Eu dewis personol yw hynny.

Cymerodd Cynog safbwynt egwyddorol yn y Senedd ond y mae’n cydnabod bod y loteri yma i aros a bod yn rhaid inni wneud y defnydd gorau o’r cyllid yng Nghymru. Pwysleisiodd gynaliadwyedd. Gofynnodd Nick Bourne eto ynghylch y cyllid ychwanegol a ddyrannwyd i Ddôm y Mileniwm. Yng Nghymru cawsom 12 y cant o gyllid Comisiwn y Mileniwm, sydd yn ddarn sylweddol. Soniodd am fater pwysig cyllid Amcan 1. Bydd y defnydd o gyllid loteri’n ychwanegol at unrhyw gyllid Llywodraeth a ddarperir. Ni welaf anhawster mewn defnyddio cyllid loteri fel trosol i godi cyllid Amcan 1.

Cododd Alison Halford fater aelodaeth o’r Gronfa Cyfleoedd Newydd. Fe’i sicrhaf fod y broses ar ddesg y Prif Ysgrifennydd, gydag argymhelliad ar gyfer aelod o Gymru i’r Gronfa Cyfleoedd Newydd yn y DU.

Ymdrinnir â chyfraniadau eraill mewn sylwadau cyffredinol am y materion mawr, sef cynaliadwyedd, camau cadarnhaol i gefnogi ceisiadau o ardaloedd difreintiedig er mwyn hybu cyfle cyfartal, dull gweithredu strategol gan y dosbarthwyr loteri, gwell cefnogaeth i ymgeiswyr posibl a dyrannu tecach o gyllid loteri. Byddaf yn cynnull cyfarfod buan o’r dosbarthwyr i drafod y penderfyniadau a wnewch heddiw a chaf drafodaethau buan â Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru ynghylch y modd y gallwn adeiladu partneriaeth fwy effeithiol i gefnogi’r cymunedau y mae’n eu gwasanaethu mor barod ag yr ydym ni.