Mae’n briodol fod hyn yn cael ei drafod yn ystod wythnos genedlaethol y cynhalwyr. Mae arddangosiadau ar rôl cymdeithasau cynhalwyr yng Nghymru yn y cyntedd ac mae’r oriel gyhoeddus yn llawn, gan gynnwys pobl o gymdeithasau cynhalwyr a chynhalwyr eu hunain. Bydd yr adroddiad grant arbennig hwn yn darparu’r awdurdod angenrheidiol i’r Cynulliad Cenedlaethol gyflwyno’r cynllun grant i alluogi awdurdodau lleol i gynyddu gwasanaethau i roi seibiant i gynhalwyr o’u dyletswyddau gofalu. Mae’n gydnabyddiaeth gyhoeddus gan y Cynulliad o gyfraniad gwerthfawr cynhalwyr a’r angen i roi iddynt y gefnogaeth y mae arnynt ei hangen.

Mae’r adroddiad grant arbennig hwn yn ymwneud ag eleni. Bydd angen adroddiadau pellach mewn blynyddoedd i ddod ar gyfer y cynllun grant. Bydd cyfanswm grant o £3 miliwn ar gael eleni dan y cynllun ac mae £3 miliwn yn ymddangos mewn dyraniadau mynegol ar gyfer y ddwy flynedd ganlynol. Bydd grantiau mewn blynyddoedd wedi hynny’n amodol ar benderfyniad y Cynulliad Cenedlaethol yn ystod cylchoedd cynllunio cyllideb y dyfodol. Yr wyf yn falch fod y Cynulliad, gyda chymorth y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, wedi gallu cynnwys hyn yn ei gyllideb gyntaf er gwaethaf y nifer fawr o bwysau cystadleuol am arian. Cafodd gefnogaeth unfrydol ar draws y pleidiau.

Yr ydym wedi ymgynghori â llywodraeth leol ac â chymdeithasau’r cynhalwyr ynghylch yr adroddiad grant arbennig. Derbyniasom y pwyntiau a godwyd. Mae’r adroddiad yn amlinellu rhesymau pam y telir grantiau, sut y cyfrifir cyfanswm y grant i bob awdurdod a’r amodau y bydd y Cynulliad yn bwriadu eu gosod wrth dalu’r grant. Mae’n ei gwneud yn ofynnol i bob awdurdod lleol gyflwyno cynllun ysgrifenedig i’r Cynulliad Cenedlaethol yn egluro sut y bwriadant ddefnyddio’r grant. Bydd talu’r grant yn ddibynnol ar i’r Cynulliad Cenedlaethol gymeradwyo pob cynllun. Mae’r adroddiad hefyd yn mynnu bod pob awdurdod lleol yn cytuno ar eu cynllun ar y cyd â phob awdurdod iechyd yn eu hardal ac yn cynnwys cynhalwyr a chymdeithasau cynhalwyr wrth lunio’u rhaglen. Dyna’r neges gryf heddiw. Dylai’r dull hwn sicrhau agwedd leol gwbl gydlynol at ddarparu seibiant i gynhalwyr.

Manylir ar ddosbarthiad a dyraniad y grantiau i awdurdodau lleol yn yr adroddiad. Yr enghreifftiad a ddefnyddir yw mynegydd ar gyfer y fformwla asesu gwariant sefydlog ar wasanaethau cymdeithasol i’r henoed. Mae prif ran yr enghreifftiad yn seiliedig ar y boblogaeth 65 mlwydd oed neu drosodd a phensiynwyr gyda salwch cyfyngus tymor hir. Gallesid defnyddio enghreifftiadau eraill—cyfanswm poblogaeth oedolion, er enghraifft—ond credwn fod yr enghreifftiad hwn yn rhoi’r darlun gorau i ddiben y cynllun grantiau. Cadwn lygad ar y mater hwn i weld a oes angen inni wneud addasiadau ar gyfer ail flwyddyn y grant.

Yn yr adroddiad grant arbennig nid ydym wedi pennu’r math o wasanaethau y gellir defnyddio’r grant ar eu cyfer oherwydd mae arnom eisiau i awdurdodau lleol edrych ar syniadau newydd wrth ddatblygu cyfleoedd. Gallai hyn fod drwy ddarparu gwasanaethau eistedd hyblyg neu ddefnyddio lleoliadau preswyl hyd yn oed am un noson ar y tro. Mae arnom eisiau i awdurdodau lleol fanteisio’n llawn ar y cyfleoedd y mae’r grant yn eu cynnig. I wneud hynny, rhaid i awdurdodau lleol siarad â chynhalwyr a chymdeithasau cynhalwyr i weld beth fyddai’n ateb eu hanghenion a’u hamgylchiadau orau. Mae cynhalwyr yn gwybod beth sydd arnynt ei angen ac maent wedi bod yn siarad amdano ers degawdau. Rhaid adlewyrchu hyn yn y modd y caiff y grant arbennig hwn ei wario.

Nid yw’r adroddiad grant arbennig yn darparu ar gyfer i’r Cynulliad dalu unrhyw grant yn uniongyrchol i gyrff gwirfoddol, ond mae’n caniatáu i awdurdodau lleol ddefnyddio’r grant i brynu gwasanaethau gofal seibiant gan y sector gwirfoddol. Disgwyliaf weld awdurdodau lleol yn cydweithio’n llawn â’r sector gwirfoddol wrth gyflawni’u dyletswyddau. Mae’r dull hwn yn sicrhau cydlyniant wrth weithredu’r cynllun. Yr ydym hefyd wedi darparu ar gyfer y costau a ddaw i ran cyrff gwirfoddol wrth gymryd rhan mewn datblygu a monitro’r cynlluniau i fod yn gost gymwys i ddibenion y grant gan fod hynny’n cymryd amser a gwaith. Mae monitro’n bwysig iawn. Rhaid inni fonitro’r grant i sicrhau y defnyddir yr arian yn fwyaf effeithiol.

Bydd yn ofynnol i awdurdodau lleol gynnwys yn eu cynllun ysgrifenedig ddadansoddiad o’u darpariaeth berthnasol o ran gwasanaeth gofal yn y gymuned am 1999-2000. Bydd hyn yn gosod llinell sylfaen. Ar ben hynny, bydd angen i bob awdurdod osod mynegyddion i fonitro gweithrediad eu rhaglen am 2000-01 a chyflwyno adroddiad blynyddol i’r Cynulliad, yn amlinellu’r hyn a gyflawnwyd, faint a wariwyd a pha mor bell yr aed i gwrdd â’r mynegyddion a osodwyd. Efallai eich bod yn bryderus ynghylch yr amser a gymerwyd i gyflwyno hyn. Yr oedd arnom eisiau sicrhau fod y trefniadau monitro iawn gennym a bod eu gweithrediad wedi’i sicrhau’n iawn. Defnyddiasom y misoedd diwethaf yn adeiladol a chafwyd ymgynghori helaeth â llywodraeth leol a chymdeithasau cynhalwyr. Daeth yr ymgynghori i ben ar 19 Mai ac mae’r gwaith bellach yn ffurfio’r adroddiad grant arbennig. Mae hyn wedi golygu cyflwyno’r cynllun grant yn ddiweddarach yn y flwyddyn nag yr oeddwn wedi ei obeithio. Fodd bynnag, mae’n well gwneud pethau’n iawn yn hytrach na chyflwyno cynlluniau brysiog ac annigonol yn gynharach.

Anfonwyd ein cynigion drafft at yr holl awdurdodau lleol ym mis Mawrth. Maent wedi gwybod bod hyn ar ddod ers inni ei gymeradwyo yn gynharach eleni yn ein cyllideb. Mae llawer wedi bod yn brysur yn paratoi eu cynlluniau. Yr ydym yn hyderus y bydd gan awdurdodau lleol ddigon o amser i wneud y defnydd mwyaf o’u hadnoddau grant. Fodd bynnag, fel mesur pwyllog, rhag ofn i rai awdurdodau gael anawsterau, mae’r adroddiad yn caniatáu i’r Cynulliad, os ceir cais gan awdurdod lleol, gario ymlaen i 2001-02 unrhyw adnoddau grant nas gwariwyd eleni. Mae’n bwysig bod hynny’n rhan o’r gymeradwyaeth grant arbennig hon. Ni fydd yn broses awtomatig. Bydd yn ofynnol i awdurdodau lleol gyflwyno achos wedi’i resymu inni ei ystyried.

Yr wyf wedi egluro pa mor bwysig ydyw i ni gymeradwyo’r adroddiad grant arbennig hwn er mwyn i awdurdodau allu mynd ymlaen â’u cynlluniau. Bu llawer o sylw da yn y cyfryngau heddiw ynglŷn â chynhalwyr a’u rôl mewn cymdeithas. Cynhalwyr yw’r rhai sydd yn edrych ar ôl aelodau’r teulu neu gyfeillion sydd angen gofal, cymorth neu gefnogaeth. Gallant fod yn oedolion sydd yn gofalu am oedolion, rhieni sydd yn gofalu am blant sâl ac anabl a chynhalwyr ifanc sydd yn gofalu am aelod arall o’r teulu. Nid oes cynhaliwr nodweddiadol. Yr wyf yn siŵr fod pawb yn yr ystafell hon wedi bod yn gynhaliwr, neu y byddant ryw ddydd. Gall cynhalwyr fod yn unrhyw oedran a deuant o gefndiroedd amrywiol. Nid yw rhai cynhalwyr yn eu hystyried eu hunain yn gynhalwyr, ond yn hytrach yn bennaf yn rhieni, gwŷr, gwragedd neu bartneriaid, hyd yn oed yn blant, yn ogystal â chyfeillion a chymdogion.

Bydd llawer o gynhalwyr yn gynhalwyr yn y tymor hir. Mae hynny’n bwysig. Mae’r term ‘cynhaliwr’ yn cynnwys rhai a all fod yn berthynas neu beidio ac a all fod yn byw gyda’r sawl y maent yn gofalu amdano neu beidio. Mae’n ymestyn i gynnwys pobl yn ein cymunedau a’n cymdogaethau. I ddibenion y grant arbennig, ni fydd yn cynnwys gwirfoddolwyr sydd yn darparu gofal fel rhan o’u gwaith dros gorff gwirfoddol, na neb a gaiff dâl am yr hyn a wnânt. Mae’n bwysig gwneud hynny’n glir.

Gall gofalu gael effaith andwyol ar les corfforol ac emosiynol y cynhaliwr. Golyga’n aml fod bywydau cynhalwyr yn cael eu gohirio, wrth iddynt roi eu holl amser ac egni i ofalu. Mae’n effeithio ar allu cynhalwyr i weithio ac ennill bywoliaeth. Mae tlodi cynhalwyr wedi’i gofnodi a’i ymchwilio’n drylwyr. Cyhoeddwyd canfyddiadau dychrynllyd yr wythnos hon gan gymdeithasau cynhalwyr.

Mae cyfrifoldeb gofal rhieni â phlant anabl, uwchlaw cyfrifoldebau arferol rhieni, ac anghenion cynhalwyr plant anabl, yn debygol o amrywio yn ystod datblygiad y plentyn. Mae’r cyfnodau straen allweddol yn debygol o ddigwydd ar adegau o newid: dechrau yn yr ysgol, trosglwyddo o’r ysgol gynradd i’r ysgol uwchradd a throsglwyddo o wasanaethau plant i rai i oedolion. Cynhalwyr sydd yn rieni sydd yn debygol o dreulio’r amser hwyaf yn gofalu.

Un elfen yw’r grant arbennig i gynhalwyr yn natblygiad strategaeth ehangach ar gyfer cynhalwyr. Gyda chymorth cynrychiolwyr o Gymdeithas Genedlaethol y Cynhalwyr yng Nghymru, Cynghrair y Cynhalwyr a Crossroads Cymru, yn ogystal â’r cyngor a ddaeth drwy’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, yr ydym wedi trafod y strategaeth gynhalwyr ers tro. Mae’n dda gennyf gyhoeddi y byddwn yn ei lansio ar 12 Gorffennaf. Gallwch roi hynny yn eich dyddiaduron. Yr ydym yn cwblhau’r cynllun gweithredu strategaeth ar gynhalwyr.

Yn waelodol i’r strategaeth gynhalwyr yng Nghymru mae tair thema arweiniol y mae’r Cynulliad wedi’u mabwysiadu ar gyfer ei waith: cynaliadwyedd, mynd i’r afael ag anfantais gymdeithasol, a chyfle cyfartal. Mae’r strategaeth gynhalwyr yn ceisio dwyn y rhain ynghyd dan benawdau blaenoriaeth sydd yn croesi amrywiol agweddau ar ein gwaith. Mae’r rhain yn cynnwys iechyd a gofal cymdeithasol a sicrhau yr ystyrir anghenion cynhalwyr yn ein rhaglenni gwella iechyd. Maent yn cynnwys gwybodaeth, datblygu cyd-strategaeth wybodaeth i gynhalwyr a gweithio gyda chymdeithasau cynhalwyr i sefydlu gwefan cynhalwyr Cymru. Mae a wnelo’r strategaeth â chefnogaeth hefyd, a ddarperir gan y grant seibiant, a rhoi ystyriaeth i gynhalwyr ifanc. Byddwn yn comisiynu asesiad annibynnol o anghenion cynhalwyr ifanc yng Nghymru a’r materion sydd yn effeithio arnynt hwy. Gwn y bydd croeso i hyn. Mae a wnelo’r strategaeth â chynhalwyr a chyflogaeth hefyd. Rhaid i gyflogwyr dderbyn anghenion y cynhalwyr a gyflogant. Dyna ychydig o enghreifftiau o’r hyn sydd yn y strategaeth gynhalwyr, sydd yn croesi holl feysydd ein cyfrifoldeb. Byddwn yn adolygu’r strategaeth gynhalwyr yng Nghymru yn flynyddol, gyda chymorth cynhalwyr a’u cymdeithasau. Maent eisoes wedi chwarae rôl bwysig o ran dylanwadu ar bolisi’r Cynulliad.

Bydd yr adroddiad grant arbennig ar gynhalwyr yn cynnig cyfle i gynhalwyr o bob oed gymryd hoe, rhoi eu hunain yn gyntaf, cymryd gwynt ac adennill eu nerth. Anogaf y Cynulliad Cenedlaethol i gefnogi’r cynnig hwn.

Mae Plaid Cymru—The Party of Wales yn croesawu’r adroddiad grant arbennig ar gynhalwyr a chefnogwn y cynnig. Cynhalwyr yw arwyr tawel ein cymunedau. Yn rhy aml yn y gorffennol anwybyddwyd y miliynau o oriau o ofal a roddant a’r miliynau o bunnoedd a arbedant i’r pwrs cyhoeddus drwy ddarparu’r gofal hwnnw. Tan yn ddiweddar, prin yr ystyriwyd anghenion cynhalwyr, heb sôn am eu hateb. Mae’r broses o ddatblygu strategaeth genedlaethol i gynhalwyr yn un o’r darnau pwysicaf o waith i’w gyflawni gan y Cynulliad dros y flwyddyn ddiwethaf. Yr ydym yn falch iawn fod gennym bellach ddyddiad i’w lansio ac edrychwn ymlaen at hynny.

Mae’r cyllid yn gyfraniad pwysig at gyflawni rhan o’r strategaeth gynhalwyr genedlaethol ar lawr gwlad. Croesawn yn arbennig y sylw a roddir i sicrhau y cwrddir ag anghenion cynhalwyr ifanc. Mae’n hanfodol i blant beidio â cholli’u plentyndod gwerthfawr wrth gefnogi a gofalu am y rhai a garant. Croesawn hefyd yr ymrwymiad i roi rhan i gynhalwyr a’u cymdeithasau yn natblygiad cynlluniau lleol.

Fodd bynnag, mae gennym bryderon. Gobeithiwn y bydd Llywodraeth Cymru’n gallu ymateb i’r rhain, os nad heddiw, drwy’r Pwyllgor ar ddyddiad diweddarach. Yn gyntaf, bydd yn rhaid i’r cynlluniau y gofynnir i lywodraeth leol eu cynhyrchu gael eu cytuno gyda’r awdurdodau iechyd lleol. Croesawn hynny. Dyna’r ffordd gywir i fynd ati. Fodd bynnag, yr ydym yn bryderus am ddatblygiadau gwahaniaethol ar draws Cymru mewn partneriaethau rhwng awdurdodau lleol ac awdurdodau iechyd. Un o’r pethau cadarnhaol a wnaeth y Cynulliad yw gwneud y partneriaethau hynny’n haws ac yn fwy cyflawnadwy. Fodd bynnag, a ydyw Llywodraeth Cymru’n fodlon ar yr hyn a wnaethpwyd i ddatblygu’r partneriaethau hynny ar draws y genedl? Y mae enghreifftiau da, ond mae ardaloedd hefyd lle mae awdurdodau iechyd yn llusgo’u traed. Byddem yn croesawu ymateb ar y mater hwnnw.

Yr ydym yn bryderus hefyd ynghylch i ba raddau y bydd y cynlluniau’n rhoi sylw i rôl addysg o ran cwrdd ag anghenion cynhalwyr ifanc. Er enghraifft, gall cynhaliwr ifanc fod angen seibiant ar adeg arholiadau. Mae’n bwysig nad fel mater i’r gwasanaethau cymdeithasol o fewn llywodraeth leol yn unig y gwelir y strategaeth gynhalwyr a’r cynlluniau a ddatblygir dan yr adroddiad. Rhaid inni sicrhau y cânt eu hymestyn.

Byddem yn croesawu eglurhad ynghylch pwy fydd yn cymeradwyo’r cynlluniau pan ddônt i mewn oddi wrth awdurdodau lleol. Sylweddolaf y gwneir hynny drwy swyddogion, ond a gaiff y cynlluniau eu cymeradwyo’n derfynol gan y Weithrediaeth, a fydd gan y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol rôl yn y cymeradwyo ac a fydd gan y Cynulliad rôl derfynol? Rhaid i’r Cynulliad gael rôl mewn adolygu hynt y cynlluniau ar ôl blwyddyn, fel rhan o’n hadolygiad o’r strategaeth gynhalwyr genedlaethol.

Yr ydym yn bryderus hefyd ynghylch a wnaiff y grantiau dalu’r gost lawn i awdurdodau lleol am ddatblygu a chyflwyno’r gwasanaethau. Mae aelodau llywodraeth leol yn bryderus nad yw’r arian ychwanegol yn cwrdd â chost cyflwyno mentrau arbennig. Byddem yn croesawu eglurhad ar hynny. Er enghraifft, sut wnaiff y grantiau dalu costau gweinyddol y cynllun newydd?

Dyma enghraifft arall o gyllid wedi’i bridiannu’n mynd i awdurdodau lleol. Er bod achos weithiau i’r Cynulliad benderfynu pridiannu arian a aiff i awdurdodau lleol, mae’n datblygu’n batrwm. Ai dyna’r ffordd orau i’r Cynulliad sicrhau cefnogaeth llywodraeth leol i gyflawni’n hamcanion polisi cytunedig? Dyna gwestiwn didwyll i Lywodraeth Cymru ac i’r Cynulliad Cenedlaethol. Yr wyf yn ymwybodol nad oes atebion syml. Fodd bynnag, mae aelodau llywodraeth leol wedi dechrau poeni fwyfwy am yr hyn a welant fel diwylliant o lywodraeth drwy fenter arbennig.

Yn achos y prosiectau hyn, rhaid inni sicrhau y caiff cefnogaeth i gynhalwyr ei rhoi yn y brif ffrwd a’i hadeiladu i mewn i holl wasanaethau llywodraeth leol dros gyfnod hir. Fel y cydnabu Jane Hutt, ni fydd y cynlluniau hyn a’r cyllid hwn yn ddigon i ddarparu’r holl wasanaethau hyn. Felly, rhaid sicrhau prif ffrydio. Rhaid inni gynnwys aelodau llywodraeth leol yn y gwaith hwn.

Er gwaethaf y gwir bryderon hynny, cefnogwn y grantiau arbennig a’r cynllun hwn. Edrychwn ymlaen at y dydd pryd y bydd y strategaeth gynhalwyr genedlaethol yn gwbl weithredol ac yn llwyddo i gyflwyno’r holl wasanaethau amrywiol sydd eu hangen ar gynhalwyr ledled Cymru.

Datganaf fuddiant blaenorol gan imi fod gynt yn rheolwr Cymdeithas Genedlaethol y Cynhalwyr. Erbyn y cyfnod hwn yn wythnos y cynhalwyr, byddwn fel arfer wedi cyrraedd pen fy nhennyn. Byddai rhai’n dweud nad yw fy nghymeriad wedi newid rhyw lawer. Sefydlwyd wythnos y cynhalwyr yn ystod y 1990au fel cyfle gwych i ganolbwyntio ar yr achos a gwerthfawrogi rôl y cynhaliwr mewn cymdeithas. Dim ond yn ystod yr 20 mlynedd diwethaf yr ydym wedi dod yn fwy ymwybodol o hynny. Llongyfarchaf yr holl gymdeithasau cynhalwyr, yn enwedig Cymdeithas Genedlaethol y Cynhalwyr a Crossroads am yr ymdrech a roesant i mewn i wythnos y cynhalwyr. Yr oeddwn yn falch o’r holl sylw a roddwyd yn y wasg genedlaethol ddydd Llun ar ddechrau wythnos y cynhalwyr eleni.

Rhoddaf groeso cyffredinol i’r grant arbennig i gynhalwyr, yn enwedig yr ymdrech a wna i ddiffinio’r egwyddor fod yn rhaid i wasanaethau fod yn ychwanegol. Byddwn yn monitro hynny ac yn sicrhau y caiff ei gyflwyno go-iawn fel gwasanaeth ychwanegol yn ystod tair blynedd y cynllun. Yr wyf yn falch hefyd ei fod yn cyfeirio’n benodol at gynhalwyr ifanc a rhieni sydd yn gofalu. Yn y gorffennol, mae deddfwriaeth cynhalwyr wedi tueddu i anghofio rhieni sydd yn gofalu a chafwyd problemau diffiniad. Yr wyf yn falch fod yr Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wedi sicrhau nad oes lle i’r amwysedd hwnnw yn y cynllun hwn. Pwysleisiodd yr Ysgrifennydd hefyd yr angen am wasanaethau seibiant hyblyg a phwysleisiaf innau fod anghenion cynhalwyr yn amrywiol. Mae cynhalwyr yn amrywio o bobl ifanc i rai oedrannus iawn sydd â llawer o anghenion iechyd eu hunain. Nid oes arnynt i gyd angen yr un math o wasanaeth seibiant. Rhaid inni sicrhau y cynigir amrediad priodol a blaengar o wasanaethau i gynhalwyr i roi’r seibiant iawn sydd ei angen arnynt. Y mis yma, gallai rhai cynhalwyr fod eisiau seibiant i wylio pencampwriaethau Ewro 2000. Nid yw hynny’n amhriodol, os gallwch ailwefru’ch batris drwy gael amser rhydd i wylio pêl-droed a chael diod gyda’ch ffrindiau. Nid yw hynny’n beth drwg ond, ar hyn o bryd, byddech yn ffodus o gael y math yna o wasanaeth.

Croesawaf hefyd gyfraniad cymdeithasau’r cynhalwyr. Mae ganddynt sgiliau da; cyfeiriaf yn arbennig at Crossroads a’i waith yn darparu gwasanaethau seibiant. Yr wyf yn siŵr fod llawer ohonoch wedi gweld eu cynlluniau ac yn gwybod, ar sail gohebiaeth eich etholwyr, am werth uchel y cynlluniau hyn am eu bod wedi’u rhedeg gan bobl leol ac wedi’u modelu ar eu hanghenion, gan roi gwasanaethau proffesiynol iawn y gall cynhalwyr ymddiried ynddynt. Er enghraifft, adnabod y sawl a fydd yn gofalu am eich perthynas pan gewch chi amser rhydd. Os yw’n berson gwahanol wythnos ar ôl wythnos, ni sefydlir perthynas. Gall hynny fod yn faen tramgwydd. Fodd bynnag, mae cymdeithasau cynhalwyr yn rhoi gwasanaeth o ansawdd uchel a rhaid inni roi sylw i’r math hwnnw o fanylyn.

Yr wyf yn argyhoeddedig y gwnaiff y grant sylweddol hwn o £3 miliwn y flwyddyn helpu i wella iechyd a lles cynhalwyr. Bydd yn cyflawni un o’n prif amcanion ym maes iechyd a gofal cymdeithasol, ac mae cynhalwyr yn ei haeddu am y rheswm hwnnw’n unig. I gloi, tynnaf sylw at adroddiad Cymdeithas Genedlaethol y Cynhalwyr, ‘Caring on the Breadline’, sydd yn ystyried goblygiadau ariannol gofalu. Yn ogystal â darparu gwasanaeth hanfodol a sicrhau y gall gofal yn y gymuned weithio o gwbl, bydd cynhalwyr yn aml yn aberthu’n ariannol i raddau anhygoel a rhaid i gymdeithas gofio hynny. Rhaid inni sicrhau hefyd y caiff cynhalwyr gyngor ariannol digonol cyn ymgymryd â gofalu llawn amser ac na chânt eu tynnu i mewn i fath o ofalu sydd yn anghynaliadwy. Mae cynhalwyr yn werth arian anferth i’r gymuned—biliynau o bunnoedd ym Mhrydain a thros biliwn yng Nghymru—petaech yn ei gyfrif.

Daw’r adroddiad i ambell gasgliad sobreiddiol. Yng Nghymru, nid oes cynilion gan draean y cynhalwyr. Wynebant dlodi posibl oherwydd eu sefyllfa a’u diffyg incwm oherwydd eu dyletswyddau gofalu. Dywed tri o bob pedwar cynhaliwr eu bod yn waeth eu byd ers mynd yn gynhalwyr. Mae hyn eto’n tanlinellu’r aberth ariannol a wneir wrth ymgymryd â lefel uchel o ofal. Bu traean o gynhalwyr mewn dyled. Nid yw cynhalwyr yn cael rhywbeth am ddim gyda’r grant hwn. Cydnabod eu hanghenion a wneir, a rhoi gwasanaethau priodol iddynt oherwydd y cynllun grant. Gobeithiaf yr adeiladwn ar hyn a’i ehangu’n barhaol.

A all yr Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ddweud wrthym a fydd polisïau codi tâl mewn grym ar gyfer y gwasanaethau ychwanegol a ariennir gan y grant? Os ydynt mewn grym, a fydd gennym beirianwaith i sicrhau fod awdurdodau lleol yn arfer y gweithdrefnau codi tâl sydd yn bodoli ar gyfer eu gwasanaethau presennol ac nid yn cyflwyno rhai ychwanegol? Yn ddelfrydol, a ellid eu hesgusodi’n llwyr o’r angen i godi tâl?

Fel y dywedodd Jane, mae’n briodol trafod y grant arbennig hwn i roi seibiant i gynhalwyr yn ystod wythnos genedlaethol y cynhalwyr. Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn croesawu’r ffaith fod rôl a chyfraniad cynhalwyr yn cael eu cydnabod o’r diwedd ac, yn bwysicach, fod arian ar gael i wneud gwahaniaeth iddynt. Fodd bynnag, rhaid inni fynd gan bwyll. Er y canfuwyd yr adnoddau ariannol, dim ond ar gyfer seibiant y’u cafwyd. Amlygwyd sawl maes arall sydd yn effeithio ar fywydau cynhalwyr yng ngwaith y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar y strategaeth gynhalwyr, megis darparu gwybodaeth. Hyd yma, nid yw hynny wedi denu arian ychwanegol. Croesewir yr arian y mae’r grant hwn yn ei ddarparu, ond dyma’r isafswm lleiaf a argymhellir gan gymdeithasau cynhalwyr yng Nghymru.

Croesawaf ymgais yr weinyddiaeth i sicrhau fod yr arian yn cyrraedd y bobl y’i bwriadwyd ar eu cyfer drwy bridiannu’r adnoddau hyn. Croesawaf nodweddion allweddol y grant i roi mwy o amrywiaeth, ansawdd a hyblygrwydd i seibiannau i gynhalwyr. Rhaid sicrhau fod cynhalwyr a’r rhai y maent yn gofalu amdanynt yn ganolog i’r broses gynllunio seibiant. Ceir gormod o straeon erchyll am gynnig cymorth i bobl mewn modd sydd yn gyfleus i’r darparwr yn hytrach na’r cynhaliwr. Er enghraifft, gall dyn sydd angen cymorth i fynd i’r gwely gael cymorth gan ei awdurdod lleol dim ond os oes arno eisiau mynd i’r gwely am 6 o’r gloch yr hwyr. Gall dderbyn y cymorth neu beidio. Hefyd ceir achos y dyn ifanc wedi’i barlysu’n llwyr. Y gofal seibiant a gynigiwyd i’w deulu oedd ei roi mewn cartref hen bobl am bythefnos. Go brin fod hynny’n addas i ddyn 30 mlwydd oed.

Croesawaf y cyfeiriad at ddatblygu cynlluniau lleol mewn partneriaeth â darparwyr a defnyddwyr gwasanaethau. Pleser oedd derbyn cynllun Powys yn boeth o’r wasg ddydd Llun. Fodd bynnag, mae gennyf lawer o bryderon nad yw hyn yn digwydd ledled Cymru. Mae rhai awdurdodau lleol yn methu â chydweithio â grwpiau eraill. Sut wnaiff Jane sicrhau fod hyn yn digwydd?

Yr wyf yn bryderus na fydd y grant yn golygu cefnogaeth ychwanegol i gynhalwyr. Mae tystiolaeth eisoes gan rai grwpiau gwirfoddol fod adrannau gwasanaethau cymdeithasol yn symud adnoddau oddi wrth ddarpariaethau blaenorol i gynhalwyr gan wybod y byddant yn cael arian drwy’r grant arbennig hwn. Dywed y grant yn glir y dylai’r adnoddau fod yn ychwanegol. Nid yw’n syndod, o ystyried y pwysau ar sawl adran gwasanaethau cymdeithasol yn eu cyni, eu bod am fod yn greadigol wrth wneud eu cyfrifon. Fodd bynnag, mae hynny’n annerbyniol.

Yr ysbryd wrth wraidd yr adroddiad hwn yw y darperir yr arian hwn i adeiladu ar wasanaethau. Sut y gwnaiff Jane fonitro hyn i sicrhau na syrthiwn i’r un fagl ag a wnaeth Lloegr yn ystod y flwyddyn a aeth heibio? Pa gamau a gymer hi’r flwyddyn nesaf os, wrth werthuso’r grant, y canfyddwn fod rhai awdurdodau lleol wedi methu â gweithredu yn ôl ysbryd y grant hwn drwy ddarparu mwy o seibiant ac egwyl i gynhalwyr? Rhaid inni fod yn galed ac yn radical os mai dyna a welwn y flwyddyn nesaf. Os yw awdurdodau lleol yng Nghymru’n anfodlon neu’n analluog i wneud hyn, mae grwpiau yn y sector gwirfoddol sydd yn fodlon ac yn alluog i’w wneud. Gresynaf ein bod wedi methu â rhoi taliadau uniongyrchol i gyrff gwirfoddol yng ngrant eleni. Gobeithiaf yr ailystyriwn hyn erbyn y flwyddyn nesaf. Yr wyf mewn perygl o swnio’n negyddol, rhywbeth nad oes arnaf eisiau’i wneud, ond mae gennyf bryderon gwirioneddol a rennir gan bobl sydd yn darparu gwasanaethau i gynhalwyr.

Mae hwn, fodd bynnag, yn gyfle a groesawaf i gydnabod a dechrau ad-dalu’n dyled i gynhalwyr ledled Cymru. Gobeithiaf y bydd y grant hwn yn fan cychwyn i bentwr llawer mwy o waith, a fydd yn galluogi cynhalwyr i gael ateb eu hanghenion mewn modd na ddigwyddodd o’r blaen.

Yr wyf finnau hefyd yn llongyfarch y nifer helaeth o rieni yng Nghymru sydd yn parhau i ofalu, ddydd ar ôl dydd. Dylem i gyd gydnabod y rôl allweddol a chwaraeant yn ein cymunedau a’r cyfraniad enfawr a wnânt i’n cymdeithas ac, fel y crybwyllodd Helen Mary, yr arbedion a sicrhânt inni. Bydd yr arian hwn o werth mawr o ran galluogi’n hawdurdodau lleol i gynnig cefnogaeth a gofal seibiant i’r cynhalwyr hynny, fel y gallant ailwefru’u batris. Hyd yn oed os mai dim ond er mwyn gwylio gêm bêl-droed—efallai ei bod o lai o ddiddordeb pan nad yw Cymru’n chwarae, fel yn y gystadleuaeth Ewropeaidd gyfredol, er y gwnaf fi gefnogi Lloegr: dyna’r peth agosaf sydd gennym at dîm cartref a hoffwn ein gweld yn rhoi crasfa i’n gwrthwynebwyr—neu hyd yn oed i gael bàth mewn llonydd. Faint ohonom ni a all gael bàth mewn llonydd sydd yn sylweddoli gymaint o foethusrwydd yw hynny? Os darparwn ar gyfer y moethau hyn, er nad ydynt yn foethau mawr i bobl nad ydynt yn gynhalwyr, byddant o werth mawr i gynhalwyr.

Ni fydd y £3 miliwn, y bydd dros £100,000 ohono’n dod i fy ardal i, yn darparu’r seibiant hwnnw i bob cynhaliwr, ond mae’n bwysig inni fynd ati i roi’r arian hwnnw i mewn i awdurdodau lleol. Nid oes diffiniad hawdd o gynhaliwr. Cyfeirir at lawer o bobl erbyn hyn fel cynhalwyr cudd—nid eu bod yn ymguddio o’r golwg—mae ganddynt gyfrifoldebau gofalu ond ni chyfrifant eu hunain yn gynhalwyr. Gall y rhain fod yn rhieni sydd yn gofalu, neu’n gynhalwyr ifanc, sydd heb wybod eu bod yn gofalu am mai dyna y maent wedi gorfod ei wneud erioed. Un o flaenoriaethau’r strategaeth newydd y bydd Jane yn ei lansio ym mis Gorffennaf fydd edrych ar waith pobl o’r fath a sicrhau eu bod yn gwybod am y gwasanaethau cefnogi sydd ar gael, boed hwy’n statudol neu yn y sector gwirfoddol.

Yr wyf yn arbennig o bryderus ynghylch sefyllfa plant sydd yn gofalu. Mae rhai plant mor ifanc â 10 mlwydd oed yn gorfod gofalu am berthynas oedrannus neu riant, a gwneud hynny ar ben yr holl bwysau arall a osodwn ar ein plant ifanc. Yn aml ni wnânt gystal â’u cyfoedion yn yr ysgol. Cânt eu gwthio i ymylon cymdeithas ac maent mewn perygl o gael eu hallgáu’n gymdeithasol.

Mae angen inni sicrhau bod pobl ifanc yn teimlo y gallant godi’u llais pan deimlant eu hunain yn y sefyllfa hon. Nid trosedd yw iddynt deimlo na ddylent fod yn gwneud hyn. Nid trosedd yw iddynt ddweud wrth rywun eu bod yn gorfod mynd adref a mynd â’r plentyn ifanc gyda hwy, ac yn y bore fod yn rhaid iddynt sicrhau fod pawb wedi cael brecwast cyn iddynt baratoi eu hunain i fynd i’r ysgol. Ar yr un pryd rhaid iddynt ddod â’u brodyr a’u chwiorydd iau allan gyda hwynt. Dylem eu hannog i siarad yn agored ynghylch gorfod mynd â mam i’r siop neu fynd â dad allan, heb iddynt deimlo eu bod yn wahanol. Dylem sicrhau y gall pobl sydd mewn cysylltiad â’r bobl ifanc hyn eu pwyntio i’r cyfeiriad iawn a’u cynorthwyo.

Dyna pam yr wyf yn falch ein bod yn comisiynu astudiaeth annibynnol o anghenion amrywiol cynhalwyr ifanc yng Nghymru. Gobeithiaf y gallwn ystyried ymgorffori’r strategaeth i gynhalwyr ifanc o fewn ein rhaglen Plant yn Gyntaf ac y bydd ein menter Cymunedau’n Gyntaf yn gallu cynorthwyo cynhalwyr o bob oed yn ein cymunedau.

Soniodd y rhan fwyaf o bobl am y sector gwirfoddol a’r rhan y mae’n ei chwarae. Yr wyf yn ymwybodol o waith Crossroads yn fy ardal i. Corff arall yw NHC Action for Children sydd yn rhedeg prosiect ardderchog i gynhalwyr ifanc Sir Ddinbych yn y Rhyl. Ni ddylem fyth danbrisio’r cyfraniad y gall y sector gwirfoddol ei wneud pan wyddant y bydd yr arian ar gael. Dyna pam yr wyf yn falch o weld fod y £3 miliwn hwn yn cael ei lansio eleni ac y bydd yno’r flwyddyn nesaf a’r flwyddyn wedyn. Gwn nad yw’n ddigon, ond o leiaf bydd cyrff yn gallu edrych ar ffyrdd o ddarparu adnoddau gan wybod fod yr arian yno o flwyddyn i flwyddyn. Gobeithiaf y gallwn symud ein strategaeth newydd ymlaen gyda’r arian ychwanegol hwn. Gobeithiaf hefyd y gallwn ddangos i gynhalwyr Cymru ein bod yn cynnig cefnogaeth ymarferol iddynt tuag at y gwaith gwych a wnânt yn ein cymunedau.

Datganaf fuddiant cyffredinol fel cynhaliwr. Mae’n debyg y byddwn yn gymwys dan yr adroddiad hwn, er y byddwn yn annhebygol iawn o ddefnyddio’i ddarpariaethau. Mae canfod modd o roi cymorth i gynhalwyr yn allweddol iddynt adennill rhywfaint o’u hegni. Mae angen hyblygrwydd i ddarparu cymorth effeithiol. Yn llawer rhy aml, nid yw’r hyn a gynigir yn addas i anghenion yr unigolyn. Mae’n dda gennyf glywed y bwriedir goruchwylio’r modd y bydd awdurdodau lleol yn defnyddio’r arian hwn. Pan feddyliais amdano gyntaf, yr oeddwn yn bryderus y gallent ildio i’r demtasiwn o roi’r arian i mewn i rannau eraill o’u cyllidebau. Cytunaf â Helen Mary Jones fod angen inni feddwl am bridiannu cyllidebau awdurdodau.

Gobeithio y bydd yr awdurdodau lleol yn gweithredu yn y ffordd fwyaf defnyddiol i’r bobl sydd angen y cymorth. Mae gan gynhalwyr ddigon o drafferthion wrth geisio ymdopi â phroblemau bob-dydd heb orfod dioddef mwy o broblemau a ddaw ar eu traws gan dâp coch biwrocratiaeth. Mae angen ychydig o deilwra weithiau. I rai pobl, mae arian ychwanegol ar gyfer gofal seibiant yn hanfodol iddynt allu dal ati mewn gwaith cyflogedig. Mae hynny’n dda iddynt yn ariannol ac yn emosiynol a hefyd yn dda i economi’r wlad. I eraill, gall egwyl oddi wrth eu cyfrifoldebau bob-dydd roi ansawdd bywyd gwell iddynt neu, efallai, ansawdd bywyd goddefadwy. Mae angen inni ddeall y gwaethygir y problemau sydd yn wynebu pob cynhaliwr yn aml gan drefniant a rheolaeth wael yn y gwasanaethau gofalu. Gobeithiaf y bydd y gofal seibiant yn gwrthweithio hynny ryw fymryn.

Mae pobl a gyflogir i roi cymorth, fel nyrsys sydd yn ymweld â chartrefi a gweithwyr iechyd proffesiynol ategol, yn bobl arbennig sydd yn ychwanegu agwedd gynnes, gefnogol, cydymdeimladol a hyblyg at eu harbenigedd. Mae angen y bobl arbennig hyn ar y gwasanaethau hyn, ond yn fwy na hynny mae angen trefniadaeth a rheolaeth dda er mwyn bod o fwy o fudd. Meddyliaf yn aml tybed a yw’n amhosibl yn yr oes electronig soffistigedig hon i sicrhau fod pobl sydd yn galw yng nghartrefi pobl sydd angen gofal yn gwneud hynny’n rheolaidd ac yn rhesymol o aml. Yr wyf yn siŵr nad yw fy mhrofiad i’n unigryw. Yr wyf yn sicr yr hoffai llawer o gynhalwyr eraill y cyfle i ddweud hynny’n gryf. Fe egluraf fy mhwynt. Mae gennym saith nyrs fydd yn ymweld. Mae’r gymhariaeth â bysus Llundain sydd yn cyrraedd fesul tri a phedwar ac wedyn dim un am amser hir yn jôc sydd wedi mynd yn rhy dreuliedig yn ein tŷ ni. Onid yw’n bosibl trefnu rota ar gyfrifiadur?

Wynebais broblem arall y bore yma pan oeddwn yn ceisio mynd â pherson bregus iawn i’r ysbyty. Efallai ei bod yn anffodus ein bod yn mynd i’r ysbyty newydd yn Llantrisant, Ysbyty Brenhinol Morgannwg. Mae’r maes parcio ar yr ochr arall i’r afon. Yr oedd y mannau i geir ollwng teithwyr i gyd yn llawn a bu’n rhaid imi barcio wrth y drysau. Nid oedd unrhyw gymorth yn y dderbynfa gan nad oedd neb yno. Yr oedd arwydd ar y cadeiriau olwyn yn dweud nad oeddent i’w cymryd allan drwy’r drysau. Mae’n debyg y byddent yn toddi yn y glaw. Gwaeddodd gyrrwr bws ambiwlans arnaf am barcio wrth y drysau tra’r oeddwn yn ceisio dod o hyd i gadair olwyn fyddai’n gwrthsefyll y tywydd. Byddwch yn deall yr hyn sydd gennyf pan ddywedaf y tynnais ei sylw at ei gamgymeriad. Yn y diwedd, cefais afael ar gadair olwyn. Nid oedd y brêc yn gweithio arni, gan ei gwneud yn fwy nag anodd cael y person hwn allan o’r car ac i mewn i’r gadair olwyn. I mewn â ni i’r ysbyty, euthum i â’r car i’r maes parcio, rhedeg yn ôl dros y bont a groesai’r afon ac i mewn i’r ysbyty. Bob tro, bu’n rhaid imi fynd drwy wal o fwg gan bobl yn ysmygu yn y drws. Os oes rhaid i gynhalwyr wynebu’r math hwnnw o broblem am fater mor syml bob tro y ceisiant drefnu rhywbeth ar gyfer y bobl y maent yn gofalu amdanynt, nid yw’n syndod eu bod yn hawlio pethau. Dylent fod yn hawlio mwy. Mae ganddynt bob hawl i fynnu llawer mwy gan gymdeithas. Gobeithiaf y bydd yr adroddiad hwn yn helpu i gwrdd â galwadau mewn modd mwy sensitif. Cefnogaf y cynnig a gobeithiaf y caiff yr arian ei ddosbarthu a’i wario’n briodol.

Nid oeddwn yn bwriadu siarad heddiw ond gallaf siarad ag awdurdod ynghylch bod yn gynhaliwr a minnau wedi gofalu, gyda’m tad, am fy mam am bum mlynedd gartref, a oedd yn straen inni i gyd. Hoffwn ategu pwynt pwysig David Melding na ddylai’r polisi codi tâl fod yn berthnasol i’r arian ychwanegol hwn. Mae arnaf eisiau ail-ddweud y pwynt hwn er mwyn sicrhau fod Jane yn clywed fel y cawn ateb ganddi a fydd yn ein sicrhau na fydd y polisi codi tâl i’w gymhwyso i’r arian ychwanegol hwn. Os bydd, bydd yn tanseilio gwir ergyd y lles y byddai’n ei roi i bobl.

Bu hon yn ddadl dda. Atebaf rai o’r pwyntiau a wnaethpwyd. Dechreuaf gyda phwynt Helen Mary ar ymgynghori. Yr ydym yn symud tuag at gydweithio agosach rhwng awdurdodau lleol ac awdurdodau iechyd. Cydweithio yw un o amcanion allweddol y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Rhaid inni sicrhau ein bod yn rhoi sylw i anawsterau cyfathrebu ac yn nodi enghreifftiau pryd nad yw cystal ag y dylai fod. Yr adeg yma y llynedd, cytunodd awdurdodau lleol ac awdurdodau iechyd ar y cyd ar femorandwm cydweithio a chydweithredu. Dyna fu thema fy mhortffolio a’m rôl fel Ysgrifennydd Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Mae gan grwpiau iechyd lleol rôl bwysig i’w chwarae yn hynny a rhaid iddo fod yn rhan o’n monitro clir.

Rhaid i awdurdodau iechyd gael mewnbwn i raglenni gwella iechyd y maent yn gyfrifol amdanynt. Mae hynny’n sail i sut y symudwn ymlaen. Bydd angen i swyddogion y Cynulliad, gan gynnwys swyddogion Arolygaeth y Gwasanaethau Cymdeithasol yng Nghymru, asesu cynlluniau grant arbennig a’u cymeradwyo. Byddaf fi yn rhoi’r gymeradwyaeth derfynol i’r cynlluniau hyn ond deuaf yn ôl at y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol gydag unrhyw bryderon, fel y gwnaethom gyda grantiau arbennig ar gyfer Cychwyn Cadarn a’r Bartneriaeth Plant a Ieuenctid. Mae’n bwysig ein bod yn dysgu oddi wrth y ffordd y gweithredwn y grantiau arbennig hyn. Deuaf yn ôl at eich pwynt parthed beth y mae hyn yn ei olygu i lywodraeth leol ac i bridiannu. Caiff y grant ei fonitro’n drylwyr yn nhermau ei gynllun a sut yr aiff drwodd.

Trof at bwynt Kirsty. Rhaid monitro a gwerthuso’r grantiau arbennig i gynhalwyr mewn sawl ffordd. Rhaid inni eu hasesu yn y cyfnod cynllunio a gofyn a fu cydweithio gyda gwasanaethau iechyd a gwasanaethau cymdeithasol neu ymgynghori gyda chymdeithasau’r cynhalwyr. Ceir grwpiau cynhalwyr cryfach mewn rhai rhannau o Gymru nag mewn mannau eraill. Bydd Cymdeithas Genedlaethol y Cynhalwyr a Chynghrair y Cynhalwyr yn sicrhau y caiff pawb damaid o’r deisen, ond rhaid i ni sicrhau fod hynny’n digwydd. Mae’n bwysig ein bod yn gofyn i awdurdodau lleol am fynegyddion i fonitro’u datblygiad a’u bod hwythau’n cyflwyno adroddiad ar yr hyn a gyflawnwyd ganddynt. Bydd yn rhaid iddynt ddarparu adroddiad archwiliad ar wahân ar wariant y grant. Mae hyn yn ymwneud â phryder Janet.

Mae llawer o bobl wedi gofyn sut y gallwn sicrhau y gwerir yr arian yn y lle y cynlluniwyd ei wario. Gwneir hyn drwy symud ymlaen mewn partneriaeth â’n hawdurdodau lleol. Mae’r grant arbennig yn ffordd o sicrhau ein bod yn glir ynghylch sut y caiff yr arian ei wario. Rhaid wrth gydweithio a phartneriaeth wrth gydnabod y pwysau ar awdurdodau lleol ac anghenion cynhalwyr a’r sector gwirfoddol. Rhaid defnyddio’r grant arbennig hwn fel cerbyd i gael y fargen orau i gynhalwyr a chydnabod y bydd gan awdurdodau lleol drwy Gymru wahanol ymrwymiadau. Rhaid inni sicrhau fod cynhalwyr ar frig agenda pob awdurdod lleol a bod yr awdurdodau’n cadw at ein rheoliadau.

Dyna’r pwynt allweddol. Bydd unrhyw grant sydd heb ei wario ar amcanion y cynllun yn cael ei hawlio’n ôl. Nid oes arnom eisiau cyrraedd y pwynt hwnnw. Mae arnom eisiau i’r arian gyrraedd y cynhalwyr ond, ar ddiwedd y dydd, caiff unrhyw grant na wariwyd ei gymryd yn ôl. Dyna’r pwynt gyda monitro ac ymgynghori. Yr ydym wedi gwrando’n ofalus ar gynhalwyr a chymdeithasau cynhalwyr yn sôn am eu profiadau, oherwydd yn Lloegr cafwyd sawl profiad gwael. Dysgwn oddi wrth hynny. Mae cymdeithasau cynhalwyr wedi codi pryderon ynghylch yr arian sydd yn cael ei wario ar weinyddu. Mynnwn fod o leiaf 90 y cant o’r arian yn cael ei wario ar wasanaethau yn hytrach na gweinyddu, oherwydd mae arnom eisiau sicrhau mai gwasanaethau ychwanegol i gynhalwyr yw’r rhain ac nad ydynt yn costio mwy yn nhermau costau gweinyddol yr adran gwasanaethau cymdeithasol. Caiff grantiau eu hadfachu os na fydd awdurdodau lleol yn ateb y gofynion hyn. Dywedais yn gynharach fod grant yn daladwy ar gyfer ymgynghori â’r sector gwirfoddol a sicrhau ei gyfranogiad. Mae angen cydnabod bod ymgynghori’n cymryd amser ac mae angen i hynny fod yn rhan o’r fformwla.

Gwnaeth Kirsty bwyntiau pwysig. Dim ond £3 miliwn cychwynnol ydyw, ond y mae’n ymwneud â gofal seibiant. Y llynedd, pan ddechreuodd y Cynulliad, eisteddasom yn y Pwyllgor a dweud fod yn rhaid inni gael yr arian hwn am fod Lloegr yn ei gael. Yr oedd ei dderbyn yng nghylch cynllunio’r gyllideb yn garreg filltir. Mae’n hanfodol. Fodd bynnag, mae’r strategaeth yn ymdrin â holl feysydd polisi’r Cynulliad. Felly, mae a wnelo â sicrhau fod pob adran yn y Cynulliad yn sylweddoli fod ganddi gyfrifoldeb tuag at gynhalwyr. Rhaid i’r Pwyllgor Datblygu Economaidd ystyried anghenion cyflogaeth cynhalwyr. Mae’n fater sydd yn ymwneud hefyd â thrafnidiaeth a’r amgylchedd, a mynediad at addysg a gwybodaeth. Mae angen inni sicrhau ein bod yn trafod hyn ymhellach pan lansiwn ein strategaeth ar 12 Gorffennaf.

Gwnaeth David Melding bwynt cadarnhaol. Mae ganddo brofiad mawr fel cyn reolwr Cymdeithas Genedlaethol y Cynhalwyr. Yr ydych wedi siarad ag awdurdod mawr am y maes gwaith hwn drwy gydol y flwyddyn ddiwethaf, David. Yr wyf yn falch ichi grybwyll yr adroddiad ‘Caring on the Breadline’, a gafodd gryn sylw yn gynharach yr wythnos hon. Mae’n ymdrin â thlodi a diweithdra. Mae colli incwm yn effeithio nid yn unig arnynt hwy, ond hefyd ar y bobl y maent yn gofalu amdanynt. Mae’n effeithio ar y teulu cyfan, ar y gymuned ac ar Gymru. Mae gofalu yn fater i gyflogwyr yn ogystal â gwasanaethau cymdeithasol. Nid mater i’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn unig ydyw. Nid oes gan gynhalwyr undeb llafur ac ni chlywir eu lleisiau, er y gwnaeth Cyngres Undebau Llafur Cymru waith da o ran cydnabod anghenion cynhalwyr yn y gwaith. Adlewyrchir hynny yn yr arddangosiadau yng nghyntedd y Cynulliad.

Af ymlaen at bwyntiau Ann a Karen. Diolch ichi’ch dwy am eich sylwadau am y sector gwirfoddol a’r gwaith da a wneir mewn sefydliadau gofal, gan gydnabod anghenion cynhalwyr ifanc. Siaradodd Karen a Janet am eu profiad ymarferol, a dyna lle y dysgwn gymaint. Disgrifiodd Janet y profiad o ddod wyneb yn wyneb â gwasanaeth difeddwl sydd yn aml wedi’i reoli’n wael. Gwyddom faint o filoedd sydd yn cael y profiadau hyn. Nid oes ganddynt y llais sydd gennych chi, Janet, i ddwyn y mater i’n sylw. Un o’r pwyntiau am y grant arbennig hwn a’r Cynulliad yw ei fod yn cael ei drafod ar goedd. Mae’n dryloyw. Gwn y bydd pob Aelod Cynulliad yn yr ystafell hon yn ysgrifennu ataf ac yn dweud nad yw pethau fel y dylent fod yn eu rhan hwy o’r byd. Anogaf chi i wneud hynny, oherwydd dyna’r unig ffordd i ddysgu. Rhaid inni gydnabod hefyd fod angen i awdurdodau lleol ac awdurdodau iechyd gael gwybod pan nad yw pethau’n gweithio. Mae angen cyfeirio’n sylwadau’n ôl atynt hwy. Mae a wnelo hyn â phartneriaeth a’u galluogi i ymuno â ni.

Ar godi tâl y mae fy mhwynt olaf. Bydd polisïau codi tâl yn weithredol yng nghyswllt y grant arbennig. Fodd bynnag, nid yw’r tâl a godir yn talu gwir gost gofal seibiant mewn unrhyw fodd yn y byd. Bydd y Mesur Safonau Gofal yn arwain at drafodaeth ar arweiniad statudol i awdurdodau lleol ar godi tâl. Mae hyn yn bwysig oherwydd gwyddom fod rhai gwahaniaethau annerbyniol yn y modd y cymhwysir polisïau codi tâl. Mewn perthynas â hyn, bydd polisïau codi tâl yn weithredol—

Derbyniaf eich bod wedi’ch cyfyngu gan ddeddfwriaeth o waith rhywun arall yn y maes hwn. A allwn ni sicrhau os bydd codi tâl, na fydd polisi codi tâl ar wahân ar gyfer y grant hwn, ond y dilynir polisi codi tâl safonol yr awdurdod?

Yr wyf yn ddiolchgar am hynny, David, oherwydd yr oeddwn yn mynd i ddweud mai dyna’r neges y dymunaf ei chyfleu. Ni ddylid gwyro oddi wrth y polisïau codi tâl sydd yn bodoli. Hoffwn ymgynghori mwy ar y maes hwn, ond heb oedi cymeradwyo’r grant arbennig hwn heddiw. Fe’i cyfeiriaf at y ddeddfwriaeth nesaf a ddaw ymlaen gyda’r Mesur Safonau Gofal, a fydd yn edrych ar wahaniaethau ac anghysonderau rhwng polisïau codi tâl. Gweithredir y polisïau codi tâl sydd yn weithredol yn awr gyda’r grant arbennig i gynhalwyr.

Credaf fy mod wedi trafod pob agwedd. Bu’n ddadl rymus. Mae’n ddadl i bawb ohonom yn y Cynulliad—mae a wnelo â chychwyn ar y strategaeth i gynhalwyr. Gobeithiaf y trafodwn ymhellach ar 12 Gorffennaf, ac ym Mhwyllgorau’r Cynulliad, sut mae sicrhau y caiff cynhalwyr yng Nghymru fywyd gwell, amgylchedd gwell a mwy o gyfleoedd, yn ogystal â gofal seibiant.

It is a pleasure to present this motion to the National Assembly. It is also a privilege and responsibility to present this report before the Assembly. A full copy of the report is available on the Assembly’s website, so if anyone wishes to read the details, they can do so. The report is also available on the intranet—I suppose that that would be the Agriculture and Rural Development Committee Report.com. The details of the Committee’s activities are in that report.

I thought that it would be more useful in this presentation to try to analyse the role and direction of the Agriculture and Rural Development Committee. The Committee was formed in accordance with the constitutional settlement following the Government of Wales Act 1998. I hope that everyone acknowledges the importance of establishing an Agriculture and Rural Development Committee at the inception of the National Assembly—an acknowledgement that the whole of Wales is dependent on the agriculture industry. One of the important things about the National Assembly is that agriculture impacts on each constituency in Wales and on the work of each National Assembly Member. If there is no farm in your constituency—there is even a farm in the centre of Cardiff—then your constituents are dependent on farm produce.

It is also important that the Assembly acknowledges the need to consider developing the rural economy. The European Commission has acknowledged that our rural communities are under severe financial pressure. West Wales in its entirety has been designated a comparatively poor region and has received Objective 1 financial aid from Europe as a result. The formation of this Committee, therefore, was extremely important, as was connecting agriculture and rural development.

With the constitutional settlement, a cabinet system was decided upon for the Assembly. If I remember correctly, Presiding Officer, you were one voice crying out in the wilderness arguing for a committee system to run the Assembly. With hindsight, perhaps that that system would have been more beneficial for the type of Assembly that we have. Considering our powers and our system of electing Members to the Assembly, it will be difficult for any party to have a clear majority following the next election in 2003. I hope, and am confident, that Plaid Cymru will have a majority—but I am not sure whether that majority will be a clear one—and perhaps after 2003 a Plaid Cymru minority government will be running the Assembly.

Because we have a cabinet system, we have an administration and a Government. People do not always remember that. They talk about this corporate body—the Assembly—and when they wish to criticise what the administration and the Government have failed to achieve, they often criticise the Assembly. We must remember, however, that the executive powers lie with the administration and the Government. Within that context, therefore, what is the role, the direction, the duties and the responsibilities of our Committees?

There has been much talk about the need for a Presiding Officer’s conference to consider the Assembly’s activities following a year of its existence. Perhaps there is a strong argument for having a Deputy Presiding Officer’s conference to consider the Subject Committees’ role following a year of their activities. I am aware that we have a Panel of Chairs, but perhaps we need a wider body than that to consider what the Committees have achieved. The Committees found themselves in a situation last May where it was not clear what was expected of them. They have had to find their own way.

As a relatively new member of the Agriculture and Rural Development Committee, I had hoped to hear something about the Committee’s work before I joined it. I have not heard anything about what the Committee has done so far. I look forward to hearing about the Committee’s work.

I am coming to that, Delyth. Patience is a great thing. I am trying to lay the foundations to understand what the Committee has achieved. As I said, the document is on the Chamberweb if anyone wishes to read the details.

I refer to people’s expectations of the Committees and what they should achieve. We were fortunate in our initial deliberations to be under the chairmanship of Ieuan Wyn Jones. He had wide-ranging experience of Westminster and of the Agriculture Select Committee. We were heavily indebted to his leadership and his experience in laying the initial foundations of the Agriculture and Rural Development Committee’s work.

As you remember, one of the first things that the Agriculture and Rural Development Committee was asked to consider was the ban which existed at the time on beef on the bone. The Assembly decided, following a motion by the Plaid Cymru group, to call for a comprehensive inquiry into that subject before deciding what steps should be taken. That meant that the Committee was in a situation where it was trying to change existing legislation—changing the Government’s policy. The Committee was criticised quite harshly for what happened and the steps that were taken. However, if the Agriculture and Rural Development Committee, or any other Committee, tries to change existing policy or legislation, it is extremely important that the Committee—

Nid wyf yn siŵr beth yr ydych yn ceisio’i ddweud, Rhodri. Deliodd y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig â’r mater hwn ac yr oedd yn eglur i’r Pwyllgor na fyddai’n rhaid newid deddfwriaeth sylfaenol. Gallai fod wedi gwneud penderfyniad petai wedi dymuno gwneud. Beth ydych yn ceisio’i ddweud? A ydych yn ceisio cyflwyno esgus am sut y gwnaeth Plaid Cymru gilio rhag gwneud penderfyniad ar y pryd?

Nac ydwyf. Dyma ymyriad diddorol gan Glyn Davies. Dyma’r math o sylw a gawsom pan ymgymerasom ag ymchwiliad cynhwysfawr, yn unol â chais y Cynulliad, i gig eidion ar yr asgwrn. Derbynnir y gallasai’r Cynulliad fod wedi gweithredu’n syth ar y mater hwnnw. Fodd bynnag, Glyn, pe baem wedi gweithredu’n syth neu hanner ffordd drwy’r ymchwiliad fel yr oeddech chi am inni wneud ym mis Gorffennaf, buasai’r Pwyllgor neu’r Cynulliad—pe baech eisiau ei drafod mewn Cyfarfod Llawn cyn i’r Pwyllgor edrych arno—wedi’i hollti.

Yr ydych newydd ddweud wrthym na allem wneud hynny.

Yr wyf yn ceisio egluro.

Na wnaf. Yr wyf am edrych o ddifrif ar y pwynt hwnnw ac nid wyf yn credu y gwnaiff Glyn gyfrannu llawer ato. Yr ydym yn ystyried rôl y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig. Os ydyw’n ceisio newid polisi neu ddeddfwriaeth, mae’n bwysig bod y Pwyllgor yn ystyried yr holl dystiolaeth ac yn ceisio symud i sefyllfa o gonsensws a chytundeb. Pe baem wedi cael ein rhuthro i benderfyniad ar y mater arbennig hwn, buasai mwyafrif bach yn y Pwyllgor o blaid codi’r gwaharddiad yn syth a buasai’r Prif Swyddog Meddygol wedi gwrthwynebu hynny. Beth fyddai hynny wedi’i wneud i hyder y diwydiant neu hyder y cwsmer mewn cig eidion, sef holl bwynt ceisio codi’r gwaharddiad hwnnw?

yn Saesneg Credaf fod fy nisgrifiad o’r modd y deliodd y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig â mater cig eidion ar yr asgwrn yn adlewyrchu barn y Pwyllgor. Pan fyddwn yn ceisio dylanwadu ar bolisi yn y modd hwnnw, mae’n bwysig inni gofio fod yn rhaid inni symud tuag at benderfyniad consensws, derbyn sylwadau pawb a cheisio perswadio holl aelodau’r Pwyllgor i symud gyda’i gilydd.

yn Saesneg Hoffwn gyfeirio at ddwy rôl arall a ymgymerwyd gan y Pwyllgor. Mae’r Pwyllgor wedi gorfod ceisio dylanwadu ar benderfyniadau a wnaethpwyd gan y Comisiwn Ewropeaidd, megis ar y cynllun cymorth prosesu lloi. Teimlai’r Pwyllgor fod yn rhaid iddo geisio gwneud rhywbeth i helpu’r diwydiant llaeth, a oedd ar y pryd, ac sydd yn dal i fod, yn wynebu problemau ariannol difrifol. Awgrymodd y Pwyllgor bolisi ar y cynllun cymorth prosesu lloi. Unwaith yr oedd y Pwyllgor wedi awgrymu a chytuno ar bolisi, yr oedd yn llofnodi’r polisi hwnnw. Cyfrifoldeb yr weinyddiaeth a’r Llywodraeth eto oedd negodi ag Ewrop. Yn yr amgylchiadau hynny, ni allai’r Pwyllgor wneud dim mwy na gwneud awgrymiadau a chynghori’r weinyddiaeth a’r Ysgrifennydd Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig.

yn Saesneg Y trydydd maes polisi a ystyriwyd gan y Pwyllgor yw astudio polisi. Ystyriwyd organebau a addaswyd yn enetig. Gwnaethpwyd cais i roi Chardon LL, yr had a addaswyd yn enetig, ar y rhestr gymeradwy. Gwnaeth y Pwyllgor ddatganiad cryf: nid oedd yn ddatganiad yr oedd pawb yn cytuno arno—yr oedd chwe aelod o blaid ac ymataliodd pedwar. Fodd bynnag, mae gweledigaeth y Pwyllgor ar gyfer y diwydiant amaeth yng Nghymru a datblygiad yr economi wledig yn ein harwain i gredu y dylid marchnata’r cynnyrch hwn yn nhermau fod Cymru’n wlad ‘werdd’. Câi hynny ei danseilio pe cymeradwyem restru’r had hwn a addaswyd yn enetig. Felly, mae gan astudiaethau polisi rôl i’w chwarae. Dyna’r meysydd yr ymgymerodd y Pwyllgor i ymdrin â hwy yn ystod y flwyddyn a aeth heibio.

in Welsh The Committee has tried to put a strategy in place for the agricultural industry and the rural economy. We are now considering a comprehensive review of diversification in rural areas—in the agricultural industry and our rural communities and economy. The Committee’s work should be considered within our constitutional settlement. Fundamental questions arise on what Subject Committees can achieve and what is expected of them. The situation of some Committees is different to others. The Post-16 Education and Training Committee, chaired by Cynog Dafis, can look at policy in a structured way. Committees such as the Agricultural and Rural Development Committee, the Health and Social Services Committee and the Pre-16 Education Committee must respond to events and pressures placed upon them.

in Welsh We must look at what is expected of our Committees. The Agriculture and Rural Development Committee has worked effectively during the past year. It met 24 times and, on the whole, the members agreed on their aims and on what they are trying to achieve. The Secretary for Agriculture and Rural Development’s attempts to act in an inclusive manner and to share information on a number of subjects must be praised. However, this has caused problems and tensions because the Committee does not have the capability to make decisions and to present them for discussion with MAFF and the European Commission.

in Welsh I am pleased to submit this report today. I am also proud of the work undertaken by the Committee. However, I am aware that the Committee’s role is a difficult one to fulfil within our constitutional settlement. In closing, I convey the Secretary’s apologies for her absence. She had to attend a meeting with the other UK agriculture ministers.

Datganaf fuddiant fel amaethwr. Croesawaf y cyfle i siarad ar adroddiad gwaith y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig, ar adeg pan fo amaethyddiaeth yn wynebu ebargofiant. Gwell imi ymatal rhag gwneud sylw ar sylwadau’r Cadeirydd.

Mae amaethyddiaeth yn hanfodol i oroesiad ein hardaloedd gwledig. Mae ein Pwyllgor yn methu â deall neu’n methu ag ymateb i’r argyfwng amaethyddol presennol. Ni fu erioed yn fwy amlwg na phenderfyniad y Pwyllgor yr wythnos diwethaf i wrthdroi’r penderfyniad blaenorol ar y cynllun Tir Mynydd. Amcan gwreiddiol y cynllun hwn oedd cynnal ffermwyr mynydd a thir uchel a gwrthbwyso costau ychwanegol ffermio mewn ardaloedd llai ffafriol, sydd yn dioddef rhwystrau parhaol. Mae 80 y cant o dir Cymru o fewn y categori hwn. Yr wythnos diwethaf, gwnaeth y Pwyllgor y penderfyniad mwyaf dieflig posibl yn erbyn ffermwyr Cymru. Cytunodd ar fersiwn newydd o’r cynllun cymorth ffermydd Tir Mynydd, y mae’r diwydiant ffermio i gyd yn groch yn ei erbyn. Yr oedd y cynllun gwreiddiol, y cytunwyd arno ym mis Rhagfyr, yn ganlyniad trafod a negodi dwys rhwng y diwydiant a’r Cynulliad, a’i fwriad oedd adlewyrchu’r amgylchiadau y mae’n rhaid i ffermwyr mynydd a thir uchel ymdopi â hwy. Fodd bynnag, cefnogodd Christine Gwyther a’r Pwyllgor y cynllun gwreiddiol yn llawn. Pam, felly, yr ydym yn camu’n ôl yn awr?

Nid oes raid imi’ch atgoffa fod ffermwyr yn dioddef y dirwasgiad economaidd gwaethaf ers y 1930au. Ni allwn dderbyn cynllun newydd sydd yn ceisio ailddosbarthu adnoddau yn y fath fodd, ac a fydd yn gadael ffermwyr yn waeth eu byd yn ariannol. Bydd aelodau’r Pwyllgor yn cofio’n glir y cytunodd pawb ohonom ym mis Rhagfyr na ddylid gweithredu’r argymhelliad i feinhau cymorthdaliadau, gan y byddai perygl o gosbi ffermydd mawr sydd yn cynnal teuluoedd estynedig mawr a/neu’n darparu gwaith fferm. Yr oedd perygl y gallai meinhau cymorthdaliadau beryglu ffermydd mwy heb wneud rhai llai yn fwy hyfyw. Fel y dywed cyflwyniad rhaglen ddatblygu gwledig y Cynulliad i Frwsel:

‘ni fyddid yn meinhau cymorthdaliadau. Gallai beryglu hyfywdra ffermwyr mynydd mwy heb o reidrwydd wneud y ffermydd llai yn fwy hyfyw.’

Yr wythnos diwethaf, drwy gytuno i’r meinhau, aeth y Pwyllgor yn groes i’r sylwadau yr oedd wedi’u cyflwyno i Frwsel ynghynt. Rhagwelir yr effeithir ar hyd at 3,000 o ffermwyr gan y trefniadau newydd hyn. Mae gan y cynllun, gyda rhwyd diogelwch, gyfnod trawsnewid o dair blynedd cyn cael ei gyflwyno’n raddol. Fodd bynnag, nid yw’n rhoi sylw i’r brif effaith o ran ailddosbarthu; dim ond oedi’r boen.

Gydag 80 y cant o dir yng Nghymru wedi’i gynnwys yn y cynllun Tir Mynydd, yr oedd yn rhaid iddo fod yn briodol i anghenion ffermwyr Cymru. Fel cic i’r Pwyllgor, rhaid imi ddweud ein bod wedi bradychu’r ffermwyr hynny yn resynus.

Bu camddealltwriaeth. Cymerasom dri mis i lunio’r cynllun gwreiddiol i roi sylw i anghenion ffermwyr Cymru. Yn awr mae gennym bythefnos i roi’r cynllun newydd yn ei le. Dyna sydd wedi arwain at y dryswch. Ni chafodd ffermwyr gyfleu eu barn. Fe’ch gwelaf y tu allan wedyn, Cynog.

Gallai cyhoeddiadau cyson y Pwyllgor a chyngor ymgynghori a dderbynnir ar ei olwg ein harwain i’r casgliad mai arallgyfeirio yw’r ateb i holl broblemau anghenion ffermwyr. Yr ydym wedi treulio amser maith yn trafod arallgyfeirio heb roi sylw i’r argyfwng presennol. Yr ydym mewn perygl, fel Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig, o roi gormod o bwyslais ar arallgyfeirio fel petai’n ateb i broblemau pob ffermwr.

Ymddengys ein bod yn anfon neges allan sydd yn dweud wrth ffermwyr am beidio ag ennill arian drwy gynhyrchu confensiynol ond drwy wneud pethau eraill. Yr ydym yn eu gwthio i arallgyfeirio am y rhesymau cwbl anghywir—o deimlad o anobaith ac, yn waethaf oll, o safle ariannol gwan. Peidiwch ag anghofio fod digon o faglau’n aros i rwystro’r cynlluniau a ddyfeisiwyd orau hyd yn oed. Cynllunio yw’r rhwystr mwyaf. Yr wyf yn falch o weld fod Sue Essex yn bresennol. Mae newid adeiladau fferm yn tramgwyddo llawer o’r anhyblygrwydd hwn. Caiff cynlluniau o’r fath eu gwrthod am fod swyddogion yn benderfynol o atal datblygiadau o’r fath. Mae rhai cynllunwyr yn dehongli’u swyddi fel rhwystro pob newid ac mae rhai i’w gweld yn benderfynol o droi cefn gwlad yn amgueddfa’n dangos sut yr oedd bywyd yn hytrach na chaniatáu ffyniant bywyd a gwaith yng nghefn gwlad.

Byddwn yn dal i gynhyrchu 80 y cant o ddefnyddiau crai cynhenid bwyd i’r wlad hon. Ni allwn ofyn i ffermwyr sybsideiddio bwyd y genedl drwy weithgaredd ar wahân i ffermio. Fel aelod o’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig teimlaf gywilydd o fod yn rhan o’r siop siafins yr ydym wedi cyfeirio’r diwydiant hwn iddi. Edrychaf ymlaen at ad-drefnu’r Pwyllgor fel na all llais yr Ysgrifennydd Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig yn unig drechu ewyllys y Pwyllgor.

Datganaf ddiddordeb fel partner mewn busnes ffermio mynydd gyda’m gwraig a’m mab. Prynais y fferm ar y farchnad agored felly mae gennyf brofiad o gadw deupen y llinyn ynghyd ac, fel cymaint o bobl, o gadw’r rheolwr banc i ffwrdd oddi wrth y drws. Mae profiad personol o galedi mewn diwydiant sydd yn mynd drwy ddirwasgiad enbyd yn brofiad dwys. Dwysawyd y profiad hwnnw gan y disgwyliadau mawr a osodwyd arnom fel Aelodau Cynulliad unigol ac fel corff y Cynulliad. Mae’r ffaith fod amaethyddiaeth wedi bod wrth galon blwyddyn gyntaf y Cynulliad yn pwysleisio pwysigrwydd amaethyddiaeth a materion gwledig i fywyd ac economi Cymru. Cofnodaf fy mhleser fod gennym Bwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig, a hir oes iddo.

Yn nhermau penawdau, efallai y dylem ddiolch i’r Prif Ysgrifennydd blaenorol am ei ddewis diddorol o Ysgrifennydd Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig, a helpodd yn ddi-os i lansio amaethyddiaeth yn y penawdau. Wrth drafod yr adroddiad Pwyllgor hwn, cymeraf y cyfle hwn i amlinellu’r heriau o’n blaenau a welaf yn estyniad arwyddocaol i’r adroddiad a gyflwynwyd gan Gadeirydd y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig mewn ffordd mor amhleidiol. Credaf fod pum her arwyddocaol yn ein hwynebu. Rhaid inni ddangos ein bod yn malio am fywydau ffermwyr a thrigolion cefn gwlad, dangos ein bod yn paratoi polisïau i reoli’r newidiadau mewn ardaloedd gwledig, dangos y gwnawn fwy dros ddatblygu gwledig a gwneud y defnydd mwyaf o arian strwythurol, mabwysiadu ymagwedd fwy rhagweithiol at ddatblygiadau amaethyddol a dysgu sut i ddefnyddio ac ymestyn ein pwerau.

Buasai cysylltiad llawer gwell rhwng y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig a ffermwyr a thrigolion cefn gwlad pe bai’r Pwyllgor wedi derbyn fy awgrym i gynnal cyfarfodydd Pwyllgor ledled Cymru. Yn ail, mae angen inni baratoi polisïau i reoli’r newidiadau. Ni allai neb wadu nad yw bywyd cefn gwlad yn destun llawer iawn o newidiadau. Gyrrwyd yr agenda hon dros newid gan drafodaethau masnach y byd, diwygiad Polisi Amaethyddol Cyffredin Agenda 2000, problemau economaidd cyffredinol ardaloedd gwledig, ac ym myd amaeth, gwaddol BSE a ddominyddodd ein trafodaethau cynnar.

Credaf y gwnaiff y polisïau yr ydym yn eu llunio ar sail ymgynghori eang ar sawl mater ein helpu i greu polisïau a fydd yn cwrdd â’r newidiadau a’r heriau hyn. Fe’u hargymhellaf. Yr wyf yn rhan o’r Pwyllgor ac yr wyf wedi dadlau f’achos yn gryf o fewn y Pwyllgor ac o fewn y Siambr hon. Fel Democrat Rhyddfrydol, derbyniaf benderfyniad y Pwyllgor. Cymeradwyaf felly y gwaith a wnaethom. Cymeradwyaf y ddogfen ymgynghori ‘Ffermio ar gyfer y Dyfodol’, Strategaeth Coetiroedd Cymru, y cynllun datblygu gwledig, y bartneriaeth bwyd-amaeth, yr adolygiad arallgyfeirio, y ddogfen ymgynghori ar ddatblygiad cynaliadwy ‘Newid yn Hinsawdd Cymru: Dysgu Byw’n Wahanol’ a’r astudiaeth i sut i gynorthwyo newydd-ddyfodiaid i ffermio. Fodd bynnag, buaswn wedi hoffi pecyn ymddeol ynghlwm wrth y cynllun newydd-ddyfodiaid, oherwydd yr wyf yn nesáu at yr oed hwnnw. Bu’r broses hon yn helaeth a chynhwysol a gobeithiaf y caiff ei hariannu’n ddigonol.

Yn drydydd, fel Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig, mae angen inni roi mwy o bwyslais ar ddatblygu gwledig. Mae angen Papur Gwyn ar gefn gwlad arnom, fel yr un yn Lloegr, sydd â chylch gwaith eang. Mae gennym gynllun datblygu gwledig, sydd yn cynnig rhai syniadau am arweinyddiaeth a rheoli newidiadau, a rhestr gynhwysfawr o fesuryddion i werthuso’n gwaith. Mae’r hyn sydd gennym yn iawn cyn belled ag y mae’n mynd, ond mae angen mwy o ganolbwyntio ar faterion gwledig, fel prisiau tanwydd, cyflawniad gwasanaeth, mynediad, parhad lladd-dai bach gwledig, effeithiau biwrocratiaeth a sut y gallwn arallgyfeirio ac adeiladu diwydiant ynni adnewyddadwy.

Gwn o brofiad y gellir cynorthwyo datblygiad gwledig drwy adfywiad cymunedol. Mae hyn yn arbennig o wir pan anogir ffermwyr i ffurfio cwmnïau lleol—yr wyf wedi bod yn gysylltiedig â Mentrau Gwledig Maldwyn ers rhai blynyddoedd. Rhaid inni annog ffermwyr i uno i sicrhau’r cyllid strwythurol sydd yn dod ar gael. Er mwyn cyflawni hyn, rhaid inni sicrhau y gwnawn y defnydd gorau o’n hadnoddau. Golyga hyn osgoi dyblygu, a all ddigwydd oherwydd bod sôn am integreiddio gwledig mewn sawl man gwahanol. Rhaid inni gael integreiddiad agos o’r cynllun datblygu gwledig, y dogfennau rhaglennu sengl Amcan 1 ac Amcan 2 a pholisi adfywiad gwledig Awdurdod Datblygu Cymru. Mae angen inni gyflwyno strwythur rheoli clir fel bod pobl yn gwybod sut i gael mynediad at yr arian sydd ar gael ar gyfer adfywio.

Yn hanesyddol, darpariaeth ariannol wael a fu i ddatblygiad gwledig yn y Deyrnas Unedig, ac felly yng Nghymru. Yr oedd yn seiliedig ar ddyraniad hanesyddol yn yr Undeb Ewropeaidd. Dim ond 3.5 y cant o gyllideb datblygu gwledig y Comisiwn Ewropeaidd a gaiff y DU, tra bod Ffrainc yn cael 17.5 y cant. Rhaid inni ddarparu cydbwysedd, er mwyn rhoi adnoddau ychwanegol yn uned bolisi gwledig ADC, i gynyddu’r ffocws ar ddatblygu rhaglen gydlynol ac integredig i ardaloedd gwledig.

Yn bedwerydd, mae angen i ddatblygu gwledig fod yn arloesol ac yn rhagweithiol, a dylai roi cefnogaeth uniongyrchol i amaethyddiaeth. Mae llwyddiant ein partneriaeth bwyd-amaeth yn dibynnu ar agwedd fwy cydlynol at gefnogaeth busnes, a elwir yn ‘gyswllt ffermio’ ym mholisi’r Democratiaid Rhyddfrydol. Bydd llinell gymorth yn werthfawr dros ben fel modd i gael cyngor ar ffermio, ac edrychaf ymlaen at ei sefydlu yn y dyfodol agos.

Fel y clywsom, mae datblygu diwydiant bwyd Cymru yn bwysig. Mae eisoes yn cyfrannu oddeutu £1.3 miliwn i economi Cymru. Fodd bynnag, caiff 73 y cant o fwyd Cymru ei allforio i’w werthu neu i’w brosesu ymhellach i ychwanegu gwerth. Mae angen inni gynyddu’n cyfleusterau prosesu a’n gweithfeydd oeri cig, datblygu cynhyrchion newydd a hyrwyddo nwyddau brand. Rhaid inni annog cysylltiadau agosach rhwng y cynhyrchydd a’r defnyddiwr. Mae’n wers anodd i’w dysgu i rai cyn-ffermwyr. Fodd bynnag, rhaid ei wneud er mwyn ailgysylltu amaethyddiaeth â’r gymdeithas yn gyffredinol. Gobeithiaf y bydd y gwasanaeth cynghori newydd a sefydlir—cyswllt ffermio—yn sicrhau y gellir gwireddu’r dyheadau hyn. Mae angen sefydlu datblygiad panel apeliadau annibynnol ar fyrder—un arall o bolisïau’r Democratiaid Rhyddfrydol—er mwyn dileu’r anghyfiawnder a geir yn aml pan fo busnesau fferm yn colli’u cymorthdaliadau oherwydd camgymeriadau syml—camgymeriadau lle nad oes unrhyw ymgais i dwyllo.

Cynhyrchu bwyd organig yw un o’r cyfleoedd mwyaf. Mae’r Pwyllgor wedi buddsoddi arian yn hyn. Yr ydym hefyd wedi darparu arian ychwanegol i ariannu cynlluniau amaeth-amgylcheddol, megis Tir Gofal. A mynd yn ôl at bwnc bwyd organig, mae’r cyhoeddiad heddiw gan Iceland na fydd ddim ond yn gwerthu llysiau organig wedi’u rhewi, fel cam cyntaf, yn cynnig anogaeth bellach i gynhyrchwyr Cymru. Os gall Iceland brynu 40 y cant o gynnyrch llysiau organig y byd, yr her i ni yw sicrhau y’i darperir i gyd o Gymru. Yr wythnos diwethaf, derbyniodd y Pwyllgor adroddiad ar arallgyfeirio a danlinellodd botensial amaethyddiaeth organig i Gymru.

Mae angen inni sicrhau hefyd fod gwybodaeth sydd yn berthnasol i amaethyddiaeth Cymru—

A hoffech ymyrryd? Byddai croeso ichi wneud; yr wyf yn mwynhau ychydig o herian.

Yr oeddwn yn meddwl tybed pa strategaeth sydd gan Mick ar gyfer annog datblygu sector organig yng Nghymru i gynhyrchu ffrwythau trofannol.

Ffrwythau trofannol? Dyna gwestiwn diddorol. Mae gennym sefydliad sydd â chyfle i ennill gwobr bensaernïol lle gallai fod yn berthnasol.

Mae angen inni sicrhau bod gwybodaeth berthnasol i amaethyddiaeth Cymru’n llifo’n rhwydd rhwng Llundain a Chaerdydd, fel a gytunwyd mewn concordatau sydd wedi’u cyhoeddi. Nid oes gennym goncordat gyda’r Weinyddiaeth Amaeth, Pysgodfeydd a Bwyd eto. Dangosodd profion Sealand ar india-corn a addaswyd yn enetig yn glir na ellir dibynnu ar ein concordat gydag Adran yr Amgylchedd, Trafnidiaeth a’r Rhanbarthau. Tanseiliwyd y concordat hwnnw ymhellach gan fethiant yr adran i ymgynghori ar gais diweddar Aventis i dyfu rêp had olew yng Nghymru.

Rhoddwyd prawf ar rymoedd y Cynulliad lawer gwaith yn y Pwyllgor hwn: ar gig eidion ar yr asgwrn, y cynllun prosesu lloi ac, yn fwyaf diweddar, ar y cynnig ar gnydau a addaswyd yn enetig ar 24 Mai. Dengys y dryswch presennol ynghylch y cynllun lwfans iawndal da byw tir uchel diwygiedig, Tir Mynydd—clywsom lawer am hyn gan Peter Rogers—nad oes gennym lif gwybodaeth da rhwng Ewrop a’r Cynulliad a rhwng San Steffan a’r Cynulliad. Mae diffyg pwysau gwleidyddol ym Mrwsel hefyd i sicrhau y gweithredir ein dymuniadau, ar ôl yr holl ymgynghori ar Dir Mynydd.

Yn olaf, fel cyn-athro, dyma fy adroddiad diwedd tymor ar gyfer y Pwyllgor hwn. Ieuan Wyn Jones: dechrau da, ond gadawodd i ddilyn uchelgeisiau eraill. Rhodri Glyn Thomas: pregethu boddhaol, ond heb weld y canlyniadau eto; dalier ati. Y brif ferch, Christine Gwyther—yn absennol heddiw, ysywaeth—bob amser yng nghanol y sylw, fodd bynnag, mae angen mwy o waith cartref cyn arholiadau mis Gorffennaf. Yn olaf, y dirprwy brif fachgen, Carwyn Jones: gwaith dygn, ond mae angen gweld yr athro gyrfaoedd cyn mis Gorffennaf.

Sut mae dilyn hynny? Gan imi fod yn aelod o’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig ers y dechrau, hoffwn drafod ambell bwynt. Mae’r adroddiad yn gynhwysfawr a dylem ddiolch i Adrian Crompton a Howell Rees, y clerc a’r dirprwy glerc, am gyflwyno adroddiad mor gynhwysfawr ger ein bron. Gofynnodd am gryn dipyn o waith a dylem ddiolch iddynt am hynny ac am eu gwaith drwy gydol y flwyddyn. Buont yn ardderchog.

Mae gennyf ambell fater i’w drafod. Yr ydych wedi gweld y weledigaeth ar gyfer dyfodol amaethyddiaeth yng Nghymru, ar gyfer diwydiant hunan-gynhaliol, cynaliadwy yn cynhyrchu cynnyrch o ansawdd uchel, â gwerth ychwanegol. Ffurfiwyd y weledigaeth hon mewn ffordd unigryw gan y gymuned wledig yn ei hymateb i ‘Ffermio ar gyfer y Dyfodol’ a lansiwyd gan Christine Gwyther yn y Sioe Amaethyddol Frenhinol y llynedd. Heddiw, codaf gwestiwn y farchnad ar gyfer lloi yng Nghymru. Cofiwn i gyd y problemau fis Medi diwethaf wrth i’r cynllun prosesu lloi ddirwyn i ben. Gwraidd y broblem oedd, ac yw o hyd, nad oes marchnad i’r lloi hyn yng Nghymru. Mae hynny’n awgrymu’r ateb. Mae angen creu marchnad i’r lloi hyn—sydd yn y bôn yn sgîl-gynnyrch y diwydiant llaeth—marchnad Gymreig i loi a anwyd yng Nghymru.

Mae rhai Aelodau’n meddwl y byddai codi’r gwaharddiad ar allforion byw yn datrys y broblem. Fodd bynnag, nid yw hwnnw’n opsiwn. Ateb hawdd, tymor byr i’r ffermwyr fyddai codi’r gwaharddiad ar allforion byw. Mae arnom angen ateb Cymreig, cynaliadwy, fydd yn golygu na fyddwn mwyach yn dibynnu ar lanw a thrai’r farchnad Ewropeaidd. Gallwn greu’r farchnad Gymreig hon drwy ddatblygu cig llo a fyddai’n garedig i les yr anifail. Mae gennyf ymrwymiad i hynny.

Does Karen believe, therefore, in the European free market which means that produce can move freely within the boundaries of the European Union?

Ydw. Fodd bynnag, byddai’n well gennyf ei symud pan nad yw’n fyw. Dyna pam y byddwn yn cefnogi menter cig llo Cymru. Yng Nghaerfyrddin, er bod y datblygiad hwnnw yn dal i fod yn y cyfnod arbrofol, mae’n llwyddiannus iawn. Dywedwyd wrthyf mai dim ond 10 i 12 uned o’r fath y byddai eu hangen i gyflenwi gofynion y farchnad. Mae’n rhywbeth y dylai’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig fod yn ystyried ei ddatblygu ymhellach. Dyna’r cwbl yr oeddwn am ei godi heddiw. Gwyddwn y byddai Rhodri ac amryw bobl yn rhoi adroddiad cynhwysfawr arno. Dylem fod yn edrych tuag ato yn rhaglen y flwyddyn nesaf.

I am grateful for the opportunity to contribute to this discussion. I had the privilege of chairing the Agriculture and Rural Development Committee during the first months of the Assembly’s life. I also had the opportunity to work with several of the Members who have already contributed. I thank them for their continuing work for the agricultural industry. I reiterate Mick Bates’s comments that it is exceedingly important that the Agriculture and Rural Development Committee exists as a means of discussing matters that are important not only to the agricultural industry but to the rural economy as a whole.

We have not had much opportunity during the past year to have a joint discussion on the rural economy with the Economic Development Committee. More joint meetings between Committees are needed. It would have been beneficial if we had had more than one of those joint committees given that we have been discussing the Objective 1 document during this past year.

I will refer to four or five matters, from my experience in the Agriculture and Rural Development Committee, that we could consider and improve the way we prepare for them. One thing that we must also remember is that the Agriculture and Rural Development Committee began its life at a time of great crisis in the agricultural industry. It was not pleasant to have to discuss such fundamental changes to the funding of the industry at a time when that industry was on its knees. For example—and Peter Rogers referred to Tir Mynydd—we had to consider in depth how we could look at the decisions that had already been taken in Europe and design our own schemes that were acceptable to Europe, while remembering that the farmers who were dependent on these payments were in a fragile economic state.

The Agriculture and Rural Development Committee did what was within its ability when considering these implications. However, we must remember that it was not the Agriculture and Rural Development Committee or the Assembly that set the guidelines that insisted on changes in the way in which these payments were made. We should have learnt from the first year that what the Committee was trying to do was work within guidelines that had already been agreed in Europe. We had no flexibility in how we wanted to see payments such as Tir Mynydd being made to the industry.

I have a request for the administration. The Agriculture and Rural Development Committee should have the opportunity and the responsibility to look at proposed regulations from Europe before they are finalised. There is one particular field that will come up during the next few months which proves that need. The European Commission is currently preparing schemes that will change the way in which payments under the sheep annual premium scheme are made. The Commission is currently discussing changes. These schemes will appear in October, and they may be agreed upon at the end of this year or the beginning of next year. I do not want the Agriculture and Rural Development Committee to have to discuss the changes after they have been agreed. It is important that we ask the Committee to consider the changes when they come from Europe, so that we can voice our opinion before the final regulations are decided upon. I also ask the First Secretary to ask Nick Brown at the Ministry of Agriculture, Fisheries and Food whether the Assembly could lead the discussion on these changes to the sheep annual premium scheme. Of all the sheep in Britain, 25 per cent are in Wales. The Assembly has a substantial contribution to make. The First Secretary could ask whether the Secretary for Agriculture and Rural Development could lead these discussions, or at least that we have a joint discussion with the Ministry of Agriculture, Fisheries and Food. That would ensure that our voice was heard in the right place. That is a fundamental change that I would like to see in the Committee’s work; that it can discuss these regulations before they are agreed upon.

There was a period during the year when the Committee’s work was extremely frustrated. We were not sure of the Assembly’s powers, especially its agricultural powers, at crucial times for the industry. We had the major crises with the calf aid processing scheme and the hygiene payments in the dairy industry. Edwina Hart had agreed that money was available for our budget to ensure that we could have a calf aid processing scheme and that we could abolish the hygiene payments. After the money had been found and all parties had agreed, we found out that we could not realise the Assembly’s wish. It is important that we have a better understanding of the Assembly’s powers from now on.

I am completely aware that the Committee’s programme is central to the Assembly’s work. We discuss matters that affect the lives of people in a part of Wales that includes most of our land, namely west and north Wales. However, many Assembly Members remind me that there are areas surrounding our urban areas where the agriculture industry is important, and that the number of farms in those areas is relatively small.

I congratulate the Committee on the work that it achieved during the year, in the hope that it can learn from our experiences in the forthcoming year to make an even greater contribution to the future of agriculture in Wales.

Gosodaf fy araith mewn cyd-destun eang, gan edrych yn ôl ar gyfraniad y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig at berfformiad cyffredinol a safle cyhoeddus y Cynulliad Cenedlaethol. O un safbwynt, bydd fy araith yn feirniadol o’r Pwyllgor a’r Ysgrifennydd Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig, ond gobeithiaf y bydd yn deg ac adeiladol. O safbwynt arall, sef yr un a fydd yn drech heddiw, gobeithio, bydd yn ddatganiad o obaith ac yn her i’r Cynulliad Cenedlaethol fagu mwy o hunan-hyder a phendantrwydd wrth arfer ei bwerau.

Pan etholwyd fi’n Aelod o’r Cynulliad, gosodais f’amheuon ynghylch a ddylai fodoli ai peidio i’r naill ochr. Wedi gofyn i bobl fy ethol, yr oedd fy nyletswydd yn glir: gwasanaethu’r Cynulliad a phobl Cymru. Mae hyn yn ffordd bragmataidd nodweddiadol Geidwadol o ymateb i newid cyfansoddiadol.

Pryd bynnag y clywaf unrhyw un yn y Cynulliad—a gallaf glywed rhywfaint o rwgnach yn awr—yn honni nad yw’r Ceidwadwyr yn ymroddedig i’r Cynulliad, oherwydd inni wrthwynebu ei sefydlu, mae’n codi fy ngwrychyn. Ymdawelaf drwy atgoffa fy hun mai’r rheswm y gwnânt hyn yw am ein bod ni fel arfer wedi ennill dadl ac nad oes ganddynt fawr ddim byd arall i’w ddweud.

Pan gyfarfu’r Cynulliad Cenedlaethol newydd etholedig am y tro cyntaf, yr oeddwn yn falch o wasanaethu ar y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig. Ymddangosai fod ganddo gyfle euraid i wneud argraff yn syth, ond collwyd y cyfle. Dyna sut y gwelaf fi hi. Addawodd mwyafrif o Aelodau etholedig y Cynulliad i bobl Cymru y byddent yn pleidleisio dros godi’r gwaharddiad hurt ar gig eidion ar yr asgwrn. Rhoddwyd y dasg o gyflawni’r addewid hwn i’r Pwyllgor, ond fe fethodd. Dim ond grŵp y Ceidwadwyr Cymreig ac un neu ddau arall a safodd eu tir. Yr wyf yn deall pam—

A wnewch ildio?

Na wnaf. Gwn beth yr ydych yn mynd i’w ddweud ac nid oes pwynt iddo. Yr oeddech chi’n un o’r rheini y siaradais yn gadarnhaol amdanynt. Dim ond pum munud sydd gennyf.

Yr wyf yn deall pam yr oedd Aelodau’n ofalus. Yr oedd yn benderfyniad mawr inni ei wneud. Yr oedd y Cynulliad yn sefydliad newydd a chafodd hyd yn oed Undeb Cenedlaethol y Ffermwyr draed oer pan gyhoeddwyd y farn arbenigol anochel. Fodd bynnag, yr oedd petruster y Pwyllgor yn gamgymeriad mawr ac yn ergyd hynod o niweidiol i hygrededd a hunan-hyder y Cynulliad. Ni all unrhyw faint o sbin a chymylu’r mater newid hynny. Dim ots pa mor aml y cwyd Carwyn Jones—gwn y gwnaiff godi maes o law—i ddoethinebu yn ei ffordd awdurdodol, gyda thinc hunan-foddhaus, ynghylch pa mor gyfrifol y bu’r Pwyllgor wrth ddelio â’r mater hwn, gwelodd y cyhoedd y sefyllfa am yr hyn ydoedd: osgoi cyfrifoldeb. Y gwir yw i’r Cynulliad lwfrhau a chuddio y tu ôl i ffedog gwyddoniaeth hyd nes y camodd Llywodraeth San Steffan i mewn. Bwriwyd hygrededd y Cynulliad yn ôl i’r fath raddau fel nad yw wedi dod dros y peth hyd heddiw.

Ail fethiant arwyddocaol y Pwyllgor, er bod yn rhaid priodoli’r rhan fwyaf o’r bai i’r Ysgrifennydd Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig a’r Prif Ysgrifennydd ar y pryd, fu’r gred fod cynnig a methu yn well na pheidio â chynnig o gwbl. Dyma bolisi sydd yn swnio’n iawn, ond i Lywodraeth nid yw hynny’n wir. Derbyniaf fod methiannau yn nodwedd o weinyddiaeth ddynamig, ond daeth methiant yn norm gyda’r weinyddiaeth hon. Nid gwleidyddiaeth dda yw treulio oriau, wythnosau hyd yn oed, yn trafod mater, yn tynnu’r cyhoedd i mewn ac yn penderfynu gweithredu ar sail ein trafodaeth, a ninnau drwy’r amser heb y grym i wneud dim. Gwleidyddiaeth bathetig yw hynny. Ar adegau, gwnaeth i’r Cynulliad Cenedlaethol hwn ymdebygu i sefydliad dibwys.

Bu’r cynllun cymorth prosesu lloi yn draed moch. Cawsom y ddadl gwbl chwerthinllyd ynghylch ychwanegu Chardon LL at y rhestr hadau genedlaethol, a’r Ysgrifennydd Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig wedi llawn fwriadu ei restru o’r cychwyn cyntaf. Wedyn cawsom yr ymgynghoriad mawr i benderfynu ar y sail newydd i Tir Mynydd pan fyddai unrhyw Ysgrifennydd Cynulliad hanner call wedi gwybod na fyddai’r Comisiwn yn derbyn cyplu. Mae hyn i gyd wedi gwneud i’r Cynulliad Cenedlaethol ymddangos yn aneffeithiol. Cyfrifoldeb Llywodraeth yw gwybod beth y gellir ei wneud a sicrhau bod dadlau’n digwydd o fewn ffiniau yr hyn y mae gennym rym cyfreithiol i’w gyflawni.

Pe methai’r Cynulliad, byddai’n ergyd drom i Gymru. Ni all neb sydd yn poeni am Gymru ac sydd yn deall beth fyddai’r methiant hwnnw’n ei wneud i’w henw da ystyried gadael i’r fath beth ddigwydd. Mae gennym broblem ddifrifol. Mae gennym Lywodraeth Lafur y mae’r gwaith yn ormod iddi, mae gennym Ysgrifennydd Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig nad yw’n deall beth a ddisgwylir ganddi ac mae gennym Brif Ysgrifennydd sydd weithiau’n cael anhawster gwneud penderfyniadau ar faterion pwysig.

Gyd Aelodau’r Cynulliad, rhaid inni ddechrau ymddwyn fel sefydliad llywodraethu mewn oed. Rhaid inni ddechrau arfer yr holl bwerau sydd ar gael inni—

Gwleidyddiaeth ydyw, nid personoliaeth.

Cewch eich cyfle chi yr wythnos nesaf.

Tyfwch i fyny, Glyn. Anghofiwch y bersonoliaeth; gwleidyddiaeth yw’r peth.

Dylem roi’r gorau i falu awyr am hawliau deddfu sylfaenol a dechrau dangos rhywfaint o hunan-hyder, a mynnu bod San Steffan yn rhoi llais i’r Cynulliad Cenedlaethol yn y broses o lunio deddfwriaeth sylfaenol yng Nghymru, lle nad oes unrhyw ofyniad amlwg fod angen dehongliad cyson ar draws y DU. Materion a ddaw i’r meddwl yn syth yw’r ddeddfwriaeth anghyfiawn ar hawl i grwydro a’r gwaharddiad sbeitlyd ar hela llwynogod. Ni ddylem ofni penderfyniadau mawr sydd yn gwneud gwahaniaeth go iawn. Er enghraifft, hoffwn i’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig gynyddu ei gyllideb i Tir Gofal bedair gwaith, gan newid wyneb amaethyddiaeth Cymru a gosod esiampl i’r byd, a chyflwyno hawl crwydro gwirfoddol i bob pwrpas. Lywydd, dyna orchest fyddai hynny.

Os yw’r Cynulliad Cenedlaethol yn mynd i weithio, rhaid i bob Pwyllgor ac Ysgrifennydd Cynulliad—

Mae’n ddrwg gennyf, Cynog. Bydd Dafydd yn fy meirniadu os cymeraf eich ymyriad. Cewch ddweud y drefn wrthyf yn y bwyty wedi i Peter Rogers orffen gyda chi.

Os yw’r Cynulliad Cenedlaethol yn mynd i weithio, rhaid i bob Pwyllgor ac Ysgrifennydd Cynulliad fod yn benderfynol o arfer grym lle mae’r grym ganddynt a gwthio ffiniau lle nad ydyw ganddynt. Rhaid i’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig chwarae ei ran yn hyn. Hyd yma, mae wedi methu.

Bu i mi a phobl Brycheiniog a Maesyfed groesawu creu’r Pwyllgor Pwnc hwn a byddem yn gwrthwynebu’n gryf unrhyw awgrym y dylid ei ddileu. Buaswn wedi hoffi clywed mwy gan y Cadeirydd am waith y gorffennol a chynlluniau’r dyfodol.

Dymunaf godi tri chwestiwn. Cyfeiria adroddiad y Pwyllgor at hyrwyddo economi a chymuned wledig amrywiol a chryf. Yr wyf yn bryderus nad anogwyd hyn gan rai Aelodau Cynulliad, sydd fel petaent yn anfodlon neu’n analluog i gydnabod rôl ffermio mewn termau economaidd a chymdeithasol. Dywedodd Christine Gwyther yn ddiweddar fod amaethyddiaeth yn cyfrannu 1.4 y cant o’r cynnyrch mewnwladol crynswth yng Nghymru a bod y cyfraniad yn agos at ddim pan gymerid cymorthdaliadau i ystyriaeth. Gall rhai Aelodau wfftio at y cyfraniad hwnnw ond mae’n fara menyn i 49,000 o bobl a gyflogir ar 28,000 o ffermydd yng Nghymru. Nid yw hyn yn cymryd i ystyriaeth y cyfraniad economaidd ehangach a wneir gan ffermio i fusnesau eraill yn yr ardal wledig, na rôl y ffermwyr fel gwarchodwyr cefn gwlad a’u cyfraniad at fywyd cymdeithasol gwledig. Talaf deyrnged i waith egnïol mudiad y ffermwyr ieuainc. Gwn fod llawer yn y Siambr hon yn teithio i’r wlad i fwynhau cefn gwlad pan nad ydynt yn gweithio. Nid yw sylwadau negyddol yn helpu’r Pwyllgor. Nid oes llawer o weithwyr dur, gweithwyr cynhyrchu na gweithwyr canolfannau galw yn f’etholaeth i ond ni theimlaf angen i’w dilorni na thanseilio’u cyfraniad i economi Cymru. O na fyddai rhai Aelodau’n rhoi’r un parch i amaethyddiaeth a ffermio. Ymunaf â Peter Rogers yn ei sylwadau ynghylch Tir Mynydd a’r angen i Christine Gwyther fynd yn ôl i Frwsel i ymladd dros gynllun a gefnogwyd yn unfrydol gennym ni, fel Cynulliad, a’r diwydiant, ac y llofnodasom o’i blaid.

Cyfeiria’r adroddiad hefyd at gynaliadwyedd. Gofynnaf i’r Cadeirydd beth y mae’r Pwyllgor yn ei wneud i ymestyn nifer y ffermydd a ddaw i mewn i’r cynllun Tir Gofal, ac a ydyw’n cydnabod na fydd rhai ffermydd, gyda phob ewyllys da, byth yn casglu digon o bwyntiau i fod yn gymwys i ymuno. A oes cynlluniau i gyflwyno cynlluniau amgylcheddol fel yr hen gynllun gwrychoedd a roddodd gyfle i bob fferm ymwneud â gwaith amgylcheddol?

Fel Aelod Cynulliad o gefn gwlad, weithiau tybir am fy mod yn byw mewn amgylchedd hardd, am nad oes yn rhaid imi anadlu peth wmbredd o fwg y ddinas, am nad oes yn rhaid imi ddioddef tagfeydd traffig, am nad oes problem amlwg gyda phobl yn cysgu neu’n cardota ar y stryd, nad oes gennym broblemau o gwbl mewn ardaloedd gwledig. Nid yw hynny’n wir ac yr wyf fi, a phobl Brycheiniog a Maesyfed, yn edrych ymlaen at weld y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig yn dechrau mynd i’r afael â’r problemau hynny cyn bo hir.

Hoffwn wneud datganiad buddiant fel un a dreuliodd y penwythnos diwethaf yn cerdded 12 i 15 milltir drwy Gymru wledig. Nid bwriad fy sylwadau yw dibrisio’r gwerth a roddir ar gefn gwlad Cymru. Siaradaf hefyd fel un a fagwyd mewn cymuned wledig, o bosibl un o’r cymunedau gwledig tlotaf yng ngorllewin Ewrop. O’r cefndir hwnnw y tardda’r safbwynt y byddaf yn ceisio’i fynegi. Ceisiaf hefyd adlewyrchu buddiannau fy etholwyr.

Un o fanteision siarad tua diwedd y ddadl yw y gallwch ymateb i bwyntiau pobl eraill. Hoffwn ddelio ag un neu ddau. Mae’n fy mhoeni pan fydd pobl fel Glyn ac, i ryw raddau, Peter, yn gwneud sylwadau sydd nid yn unig yn wrth-wyddoniaeth ond yn wyddoniaeth wallgof—dwli. Ar y naill law dywed Peter a Glyn ein bod yn cuddio y tu ôl i bobl sydd yn defnyddio rhethreg gwyddoniaeth ar fater BSE er mwyn osgoi gwneud penderfyniadau anodd. Ar y llaw arall, dim ond ychydig wythnosau yn ôl, cyflwynodd y Blaid Geidwadol gynnig ar organebau a addaswyd yn enetig, a nodai eu bod yn gwrthwynebu cyflwyno organebau a addaswyd yn enetig hyd nes y profid yn wyddonol eu bod yn ddiogel. Rhaid i Glyn a’i blaid, ac eraill sydd yn meddwl yr un peth, benderfynu un ffordd neu’r llall. Un ai fe awn ymlaen i ymdrin â’r materion hyn ar sail tystiolaeth ac ar sail gwyddoniaeth neu nid awn ymlaen o gwbl. Os nad ydym yn barod i gamu ymlaen ar sail gwyddoniaeth, nid oes gobaith i Gymru arwain y ffordd i’r dyfodol gydag economi yn seiliedig ar wybodaeth ac ar wyddoniaeth.

Cyfeiriodd Kirsty at rôl gymdeithasol amaethyddiaeth yng Nghymru. Bythefnos neu dair wythnos yn ôl, rhoddodd Christine Gwyther y ffigurau inni ar gyfraniad amaethyddiaeth i gynnyrch mewnwladol crynswth Cymru y pen. Nid yw dweud fod amaethyddiaeth yn cyfrannu 1.4 neu 1.6 y cant o CMC Cymru gyfystyr â dweud nad ydyw’n cyfrannu. Y mae’n cyfrannu. Fodd bynnag, rhaid inni gydnabod fod cyfraniad net amaethyddiaeth at economi Cymru, wedi ystyried cymorthdaliadau, yn ddim, i bob pwrpas. Mae hynny’n ffaith ddiymwad.

A wnewch ein goleuo ar gwestiwn cefnogaeth i amaethyddiaeth? A gytunwch fod cefnogaeth y Cynulliad yn druenus o isel, o’i gymharu â’r swm a ddaw’n uniongyrchol o Ewrop?

Nid oes gennyf broblem gyda hynny.

Oherwydd bod cynhyrchu amaethyddol yn dibynnu mor drwm ar drethdalwyr, hwy yw prif gwsmeriaid gweithgaredd amaethyddol. Pan sonia pobl am rôl gymdeithasol amaethyddiaeth, rhaid iddynt ystyried beth sydd ar gymdeithas yn gyffredinol ei eisiau gan amaethyddiaeth a ffermio yn y Gymru gyfoes. Gwnaeth Mick Bates nifer o sylwadau goleuedig, y credaf y byddai’r rhan fwyaf o bobl yng Nghymru’n cytuno â hwy ac yn disgwyl i amaethyddiaeth eu rhoi. Dymunwn bethau fel mwy o fwyd a gynhyrchwyd yn organig ac amaethyddiaeth wyrddach. Mae arnom eisiau mwy o ddatblygiad cynaliadwy yn y Gymru wledig hefyd, nid yn unig yn nhermau bioleg ond yn nhermau economi. Fel y trethdalwyr a’r prif gwsmeriaid, rhaid inni edrych i’r Gymru wledig hefyd am gyfleusterau hamdden ac adloniant. Fel y prif gwsmeriaid, mae gennym hawl i geisio gosod yr agenda ar gyfer yr hyn a gawn am yr arian a gyfrannwn i gynnal amaethyddiaeth yng Nghymru.

Yn olaf, noda’r adroddiad wyth blaenoriaeth, y rhoddwyd sylw iddynt gan y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig. Y cyntaf oedd datganiad pwrpas cyffredinol. Wedyn, ceid dau ddatganiad cyffredinol: un ar gynaliadwyedd a’r llall ar arian strwythurol Ewropeaidd. Yr oedd a wnelo’r pum blaenoriaeth arall ag amaethyddiaeth. Dadleuaf na chyflawnir achubiaeth ac adfywiad economaidd y Gymru wledig ar y pum blaenoriaeth hynny. Mae angen agenda llawer ehangach ac, fel y dywedodd Ieuan, cysylltiadau gwell rhwng y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig a’r Pwyllgor Datblygu Economaidd. Os treuliwn ragor o amser yn ystyried sut y gallwn greu sylfaen economaidd amgen yng nghefn gwlad Cymru, yr ydym yn fwy tebygol o weld ffyniant ac ansawdd bywyd gwell yn dychwelyd i’r ardaloedd hynny.

yn Saesneg Yr wyf yn falch o gael y cyfle i ddoethinebu’n awdurdodol. Dylaswn fod wedi dod â’m gwisg barnwr. Fe wnaf y tro nesaf, Glyn, os rhoddwch rybudd imi eich bod yn bwriadu defnyddio’r ymadrodd hwnnw.

in Welsh I am glad to speak in this debate, which considers the work of a Committee that has been important in the early days of the National Assembly and that has had much attention. We must admit that the crisis in farm incomes has been on the Committee’s agenda several times. Occasionally, it has been difficult to keep a clear focus on the steps that the Assembly can take to help the industry adapt for the long term.

in Welsh As we have a rural development plan for Wales, and a degree of consensus has been achieved in the Committee, we can now move forward. The majority of Committee members showed that they are ready to co-operate for the benefit of the countryside. The Committee has completed one major inquiry and a second is about to start. The inquiry into beef on the bone was open and mature, and we made a decision after examining a great deal of evidence. I hope that the inquiry into rural diversification will be carried out in the same way. This is important in order to establish a strong foundation for policy development in the future.

Ynglŷn ag arallgyfeirio gwledig, a wnewch chi a’r Pwyllgor ystyried y mater, a amlygwyd yn ymchwil ddiweddar Undeb Cenedlaethol yr Amaethwyr, fod gan ferched rôl allweddol yn nhermau gweithredu arallgyfeiriad mewn busnesau ffermio? Dengys arolwg yr NFU fod merched yn arwain y ffordd gyda busnesau newydd ar ffermydd, mewn amrediad llawn o fentrau. Yr wyf ychydig yn bryderus, pan edrychwn ar yr angen am gyfleoedd hyfforddi i’r merched hynny, sydd yn ymwneud mwyfwy â rheoli a’r rôl arallgyfeirio honno, nad oes dim yn y ddogfen hon sydd yn cydnabod yr angen i gyfuno’n hymrwymiad i gyfle cyfartal â’n hymrwymiad i arallgyfeirio ar yr agenda amaethyddol.

yn Saesneg Yr wyf yn siŵr y gwnaiff y Pwyllgor ystyried hynny, Jane.

in Welsh It is important to extend the Committee’s focus from exclusively agriculture to rural development: agriculture is an important part of rural development. It is important that we acknowledge its importance to society and commerce in the countryside and also to the Welsh language, which is such an integral part of rural areas of Wales.

in Welsh The long-term agriculture agenda was set when the Committee published ‘Farming for the Future’, jointly with the Committee Secretary, Christine Gwyther. This clearly states that we need to look beyond the current problems in order to develop a vision for agricultural development in Wales: a development that is sustainable environmentally, socially and economically. These principles run through the whole of the rural development plan; the plan was debated in Committee and in Plenary before being sent on to the European Commission. Work is currently being undertaken to secure approval for it.

in Welsh The past year showed the limits of the Assembly’s powers, as regards the way in which the Assembly can act, especially within the framework of the European Commission. We failed to extend the calf processing aid scheme, although the Assembly wanted to do so, which demonstrates the boundaries within which we must work. This was not the only example: we had to acknowledge state aid difficulties which also fettered the way we wanted to solve problems in Wales, because we were not allowed to lift the dairy hygiene charges on our own in Wales. However, we led the way: in the end England agreed with us and now, I am extremely pleased to say, the charges have been lifted.

yn Saesneg Ni fyddai neb yn gwadu na fu’r flwyddyn ddiwethaf yn boenus ar brydiau ac yn broses o ddysgu i’r Pwyllgor, ond mae’r Pwyllgor erbyn hyn mewn sefyllfa llawer cryfach i ganolbwyntio ar faterion lle mae gennym bwerau a chyfrifoldebau. Bellach gallwn ddylanwadu ar gyfeiriad amaethyddiaeth Cymru a’r economi wledig yn fwy cyffredinol yn y dyfodol. Erbyn hyn mae gwell sylweddoliad, nid yn unig ar y Pwyllgor, ond hefyd yn undebau’r amaethwyr, fod gallu’r Cynulliad Cenedlaethol i weithredu ar wahân yng Nghymru’n gorwedd o dan ddarpariaethau rheoliad datblygu gwledig y Comisiwn Ewropeaidd, ail golofn y Polisi Amaethyddol Cyffredin. Mae hynny’n rhoi lle gwirioneddol inni ganfod atebion lleol mewn llawer o achosion.

yn Saesneg Yn y gorffennol, yr wyf wedi croesawu ymrwymiad Rhodri Glyn Thomas i ddatblygu polisïau tymor hwy sydd yn canolbwyntio ar y camau ymarferol y gellir eu cymryd i annog economi wledig cynaliadwy ac amrywiol. Edrychais ymlaen at adroddiad Cadeirydd cytbwys ganddo y prynhawn yma. Fodd bynnag, nid wyf yn siŵr y cawsom hynny. Bydd gweithredu’r cynllun datblygu gwledig, sydd yn eang ei gyrhaeddiad, yn allweddol i’n llwyddiant. Mae’n cynnwys mesurau i yrru’r strategaeth bwyd amaeth ymlaen, datblygu’n cynlluniau amaeth-amgylcheddol a ffermio organig, a hyrwyddo datblygiad ehangach ardaloedd gwledig.

yn Saesneg Mae Nick yn gywir yn nodi’r hyn y mae angen inni ei wneud. Ni allwn fforddio eistedd ar ein dwylo heb wneud dim ond cwyno. Nid yw hynny’n ddigon da i Bwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig Cynulliad Cenedlaethol Cymru. Caiff llawer o negeseuon allweddol y cynllun am y tymor hwy eu crisialu mewn strategaeth i amaethyddiaeth Cymru a gyhoeddir yn ddiweddarach eleni. Bydd hynny’n adeiladu ar yr ymatebion i ‘Ffermio ar gyfer y Dyfodol’. Mae arnom angen gweledigaeth ar gyfer ffordd gynaliadwy ymlaen i ffermio yng Nghymru.

yn Saesneg Gwahoddir y Pwyllgor i gyfrannu at y broses o ddatblygu, hysbysebu a gweithredu’r strategaeth. Eisoes cawsom drafodaeth gynhyrchiol i sefydlu’r fframwaith sylfaenol yr ydym eisiau i ffermio ddatblygu o’i mewn. Cydweithio trawsbleidiol a chytûn—ar y cyfan—fydd y ffordd orau i wasanaethu’r rheini sydd yn byw ac yn gweithio yn ein cymunedau gwledig gan helpu hefyd i ddangos rôl allweddol y Cynulliad o ran gyrru ymlaen ddatblygiad gwledig cynaliadwy.

yn Saesneg Gwyddom fod anawsterau. Gwyddom fod gennym waith i’w wneud ac na wnaiff neb arall ei wneud drosom. Mae gennym gynnyrch da a safonau ardderchog ac yr ydym yn datblygu marchnata cadarn. Nid oes rheswm pam na all ein ffermwyr a’n ffermio ni fod y gorau.

I am sorry that Carwyn feels that my presentation was not a balanced one. My point was that, within the constitutional settlement, the Committee must be clear on what it can achieve. There is no point in calling on the Committee to achieve the impossible and then condemn it for not doing so. There are things that the Committee can do. Mick has referred to some of them.

On Kirsty’s point on Tir Gofal, there are plans to invest more money in Tir Gofal through modulation. That will ensure more money for the rural economy.

On Peter Rogers’s point, it is important to remember that in terms of Tir Mynydd, we are still dealing with the same amount of money. We have been forced to consider that matter in a different way. People are deluding themselves if they believe that a committee, within the Assembly’s constitution, can influence the day to day working of the Assembly. That is a matter for the administration, the Government.

The Committee’s role is clear: to advise, to contribute to policy development—but not to form policy; that is a matter for the Cabinet—and to scrutinise. It is important that this and every other Committee achieves that.

The last point is that, given the issues that the Agriculture and Rural Development Committee has to deal with, it is very important that the Committee forms direct links with Europe so that we can be fully aware of the European context of our discussions.

I am pleased to present the report and to acknowledge the work of the clerk and deputy clerk, Adrian Crompton and Howell Rees, and the contribution of the department’s civil servants. It is great that we have a Welshman who has learned Welsh, Huw Brodie, who can even discuss European regulations in Welsh. His department, and all those Committee members who try to contribute creatively to the Committee’s work, are to be praised for their work.