in Welsh In proposing my amendment, I would like to explain my recent viewpoint on the Regional Committees’ work.

yn Saesneg Hoffwn ei gwneud yn glir na fwriedir fy sylwadau diweddar ynghylch Pwyllgor Rhanbarth y Gogledd, na’m gwelliant, fel beirniadaeth o Aelodau’r Pwyllgor na’r swyddogion sydd yn ei wasanaethu. Bwriad fy sylwadau oedd, ac yw, tynnu sylw at y gwendidau yng nghyfansoddiad y Pwyllgor, a’r holl Bwyllgorau Rhanbarth eraill, a’r modd y mae’r diffyg pwerau a freiniwyd ynddynt yn eu gwneud yn llai perthnasol i fywyd yn y rhanbarthau hynny o Gymru nag y dylent fod.

yn Saesneg Yn ystod y 12 mis diwethaf, cafodd Pwyllgor Rhanbarth y Gogledd gyfarfodydd diddorol. Gwrandawodd ar gyflwyniadau. Fodd bynnag, ac eithrio’r sioe deithiol ar gynaliadwyedd, a’r cyfarfod Amcan 1, ychydig iawn y gallodd ei wneud gyda’r wybodaeth a roddwyd, ar wahân i ysgrifennu at Bwyllgorau’r Cynulliad. Hyd y gwn i—ac yr wyf yn agored i’m cywiro ar hyn—ni chafodd unrhyw atebion gan Bwyllgorau Sefydlog eu hadrodd i Bwyllgor Rhanbarth y Gogledd.

yn Saesneg Cyfarfûm â rhywun yn ddiweddar a wnaeth gyflwyniad i’r Pwyllgor ac yr oedd ei siom a’i rwystredigaeth gyda’n diffyg pwerau yn amlwg. Meddai,

yn Saesneg ‘Gwneuthum fy nghyflwyniad a gwrandawsoch yn gwrtais, ond dyna’r cwbl yr oeddech yn gallu’i wneud. Yr oeddech yn gwrando mewn gwactod, oherwydd nid ydych wedi gwneud dim gyda’r holl wybodaeth a roddais ichi.’

yn Saesneg Mae’r Pwyllgorau’n enghraifft amlwg o ddemocratiaeth ar waith ac yno i bawb ei gweld. Mae pobl yn falch o weld y Pwyllgorau yn eu hardal ac yn ddiolchgar am y cyfle i leisio’u barn. Fodd bynnag, a ninnau wedi cael 12 mis o brofiad o’r modd y mae’n Pwyllgorau’n gweithio, mae’n iawn inni gamu’n ôl a chymryd stoc. Dylem fynd drwy system o hunan-asesu. Disgwyliwn hynny gan bobl eraill. Dylem fod yn barod i’w wneud ein hunain.

yn Saesneg Yng ngogledd Cymru, mae gennym gyfrifoldeb arbennig. Credaf fy mod yn gywir pan ddywedaf mai Pwyllgor Rhanbarth y Gogledd yw’r unig bwyllgor y mae rheidrwydd statudol ar y Cynulliad i’w greu dan Ddeddf Llywodraeth Cymru 1998. Gallai Aelodau’r tri Phwyllgor Rhanbarth arall benderfynu heddiw eu bod am argymell diddymu’u Pwyllgorau, ond nid felly Bwyllgor Rhanbarth y Gogledd. Rhaid iddo fodoli.

yn Saesneg Yr oedd drafftwyr y Ddeddf yn amlwg yn ymwybodol o’r ofnau dwys yng ngogledd Cymru unwaith y byddai’r Cynulliad wedi’i sefydlu yng Nghaerdydd, y byddai’n anodd i leisiau gogledd Cymru gael eu clywed. I ryw raddau, mae hyn yn wir, er bod Aelodau gogledd Cymru i gyd yn gweithio’n galed i godi proffil y Cynulliad. Ceisiwn sicrhau bod barn gogledd Cymru yn cael ei lleisio ym Mhwyllgorau’r Cynulliad ac yn y Siambr.

yn Saesneg Y diffyg, fodd bynnag, yw gallu’r Pwyllgor i feithrin agwedd strategol at broblemau gogledd Cymru. Mae angen inni greu cysylltiadau agosach gyda Fforwm Economaidd Gogledd Cymru ac mae angen inni ganfod atebion i rai o’r problemau sydd yn ymddangos yn rhai amhosibl eu datrys. Er enghraifft, yng ngogledd Cymru, yn gyffredin efallai ag ardaloedd eraill, ceir problemau pobl ag anableddau dysgu, yn enwedig awtistiaeth. Yr ydym eisoes wedi cael dadl fer ar y sefyllfa a wynebir gan staff, rhieni a Chyngor Sir Ddinbych yn Ysgol Plas Bron Dyffryn. Yn ngogledd Cymru y mae’r rhestr aros hiraf; dylai’r preswylwyr hynny ag anableddau dysgu fod wedi’u symud o Fryn-y-Neuadd flynyddoedd yn ôl. Mae rhieni plant awtistig yn ei chael hi’n fwyfwy anodd cael y gofal seibiant sydd ei angen arnynt. Mae rhieni oedrannus i blant awtistig yn cael anhawster gwneud trefniadau i ofalu am eu plant ac maent yn poeni am beth fydd yn digwydd wedi iddynt farw.

yn Saesneg Dyma faterion sydd yn effeithio ar y Pwyllgor Addysg Cyn-16 a’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Byddwn i’n dadlau nad oes gan y naill na’r llall o’r Pwyllgorau hyn yr amser, gyda’u hagendâu sydd eisoes yn llawn dop, i ystyried ateb strategol i broblem sydd yn ei hanfod yn perthyn i ogledd Cymru. Mae digonedd o arbenigwyr yng ngogledd Cymru a allai awgrymu atebion i’r problemau hyn, ac a fyddai’n fodlon gwneud hynny. Mae angen i’r Pwyllgor gael y grym a’r adnoddau i dderbyn tystiolaeth, llunio adroddiad, awgrymu atebion a’i anfon ymlaen i’r Pwyllgorau perthnasol.

yn Saesneg Yng ngogledd Cymru, mae angen inni hefyd gymryd cyfrifoldeb, a gwneud rhywbeth, am y materion hynny sydd a wnelont yn benodol â ni, er bod iddynt oblygiadau ehangach. Mae un prif weithredwr yng ngogledd Cymru, y bûm yn siarad ag ef yn ddiweddar, yn synnu nad yw Pwyllgor Rhanbarth y Gogledd wedi trafod adroddiad Waterhouse ac, yn bwysicach, ei fod heb alw swyddogion i mewn o holl awdurdodau lleol gogledd Cymru i roi manylion am y newidiadau a wnaethant ers cyhoeddi’r adroddiad, gan adrodd ein canfyddiadau i’r Cynulliad. Mae materion eraill ond mae amser yn fy rhwystro rhag manylu arnynt.

yn Saesneg Fel y dywedais yn gynharach, bydd oblygiadau adnoddau i’n gwelliant. Gofynnir i’n clercod Pwyllgor roi dim ond degfed rhan o’u hamser i’w gwaith gyda’r Pwyllgorau Rhanbarthol. Byddai angen cynyddu’r dyraniad amser hwn os am ysgrifennu adroddiadau. Ddeuddeng mis yn ôl, galwyd ni yn y Cynulliad hwn yn arloeswyr. Mae deuddeng mis o brofiad yn golygu fod yn rhaid inni gymryd stoc a bod yn gignoeth o onest gyda ni’n hunain a derbyn fod angen cryfhau’r sefyllfa bresennol. Arloeswyr gwangalon fyddem yn llygaid hanes pe baem yn fodlon ar y sefyllfa fel y mae.

It is my pleasure to present a report on the first year of North Wales Regional Committee. I wish to thank my colleagues on the Committee for electing me as Chair during a historic year for each one of us who appreciates and welcomes the democratic transformation that has occurred with the establishment of the National Assembly.

It is appropriate and incumbent on me to thank my colleagues for their cordiality and co-operation over the past year. Through collaboration we have succeeded in dealing with important issues in an inclusive and impartial way. Whatever the opinion of the people of Wales about the successes or otherwise of the National Assembly in these early days, the Regional Committees, as the reports that we have to hand confirm, embody the best of Welsh politics today, namely cross-party, inclusive co-operation that promotes fundamental principles such as equal opportunity, overcoming poverty and sustainable development. That is how things have been set out. I have listened carefully to what Christine said and I wish to touch on that also.

Many points are common to the reports before us, for example the public’s appreciation of the opportunity to attend meetings and have their say, to participate and ask questions and express views, and so on. All of that is important. It is an all-important part of the democratic system and process to which Christine refers. The nature of the topics and issues that were discussed by the Regional Committees was quite similar. The concerns are also similar. There is concern about the size of the audiences, the attendance of Members, the frequency of meetings, the means of selecting and deciding on a work programme and, primarily perhaps, that which worries Christine and many other Members, namely the effectiveness and relevance of the Committees to the regions. I do not deny that. I accept that there are problems and challenges. Many Members agree that there is a lack of focus and follow-up to the Committees’ discussions, which undermines their value and even calls into question the existence of these Committees. All of these points have been noted and aired. I do not need to expand on that. I accept that there are deficiencies and we all know what they are. There is a democratic process, but it seems to finish after the messages or presentations have been given. It is the follow-up that counts and it is there that the concerns and weakness lie.

There is one important difference, as Christine said, between the North Wales Regional Committee and the other Regional Committees. The North Wales Regional Committee is referred to in the Government of Wales Act, which gives it statutory force. As I understand it, the main reason for including it was to safeguard the North’s interests in case the South should take over and that economic advantages and all kinds of improvements would come to south Wales and not to the North.

As we know, that is unlikely. Sometimes, however, misimpressions and wrong messages cause such perceptions—that the North is losing out. The Committee has a key role in putting people’s minds at rest and in building bridges. We have not discussed this perception in our Committees, but it is fair to say that from time to time this feeling the North is losing out is under the surface of the discussions. It never came to the fore in our discussions although comments were made on this.

This feeling has been aired in the press recently, as well as in this Chamber. It is difficult to persuade people that there is no north-south problem in Wales. Poverty and deprivation are in every corner of our country—in rural Conwy as in the city of Cardiff, with the privileged and the underprivileged living in the same community. It is a national problem and we should try to resolve it as a nation. The North Wales Regional Committee is duty-bound to ensure equity for the North’s communities. How we accomplish that is the challenge. Open bickering between the Members of the North and South would be totally counterproductive and unacceptable and would be bound to lead to damaging splits—that is the last thing that we want in contemporary Wales. It is not a trivial matter and it was good to hear the Business Secretary say recently that any misunderstanding or misperception that the communities of the north are disadvantaged compared to Wales’s other regions should be addressed. I am sure that we can address that issue and I was pleased to hear that.

The only way forward, therefore, is to ensure that the right messages are disseminated and that the public has real opportunities to participate in the Assembly’s activities and that they, like ourselves, come to understand the possibilities and the restrictions upon the Assembly and that their expectations are realistic and attainable. With the best will in the world, whichever improvements that we would wish to see to win the trust of the people of the North in the Assembly and the democratic process, we are restricted by two important things in relation to Regional Committees and their development. First, they have an advisory rather than an executive role, which has been established. We cannot change that at present. Second, we lack the resources in the Assembly and possibly the need or the aspiration to develop them into influential executive powers.

Those two practical factors, therefore, have a heavy bearing on Christine Humphreys’s amendment 1. They are obstacles to any substantial change in the Regional Committees’ role in the near future. The amendment’s first point—establishing an ability to take evidence—is bound to lead to substantial additional cost. Perhaps Christine would have more to say about that outside the Chamber. It would add to the cost and I am doubtful, however desirable it would be, whether the Regional Committee should follow that path.

Despite that doubt, we generally support the amendment. I agree that there is definite scope to strengthen the process of listening to presentations and ensuring that their messages receive the attention that they deserve in Subject Committees, that there is feedback and that the relevant Assembly Secretary pays attention to the matter. That is the desire and request. It is important that the democratic cycle is complete and that members of the public feel that they are seriously contributing to and are a part of the democratic process and that they are part of that process.

To close, I offer one or two comments that would go a long way towards putting the minds of the people of the North at rest when they feel isolated and that the Assembly is irrelevant to their lives. First, it would be a good thing for the First Secretary to visit the Regional Committees from time to time. That would add to the credibility, status and proximity of the Assembly in the eyes of those attending and participating in those meetings. That would be a constructive point that I am sure that the First Secretary will consider.

Secondly, as the Regional Committees’ role is an advisory one, should we not ensure that the Subject Committees, which have the real power, meet outside Cardiff on occasion? I know that there would be an additional cost attached to that, but it would not mean a significant change in the present system. The Environment, Planning and Transport Committee and the Post-16 Education and Training Committee have already met in the regions.

This Assembly has been established on great principles and on partnership between the private, voluntary and public sectors. If we do not go out to disseminate those principles, there is a risk that the people of Wales will think that the Committees are for Cardiff only. The Regional Committees try to disseminate the messages, but the missionary work is weak at the moment. We must reinforce the role of the Regional Committees with more imaginative and exciting procedures. We should go out to the regions to hold meetings of the Committees that directly influence and create policies that will, we hope, improve the quality of life of the people of Wales, whether in the South or in the North.

Ymfalchïaf imi fod yn Gadeirydd Pwyllgor Rhanbarth y Canolbarth yn ystod ei flwyddyn gyntaf. Croesewais sefydlu Pwyllgorau Rhanbarth am eu bod yn mynd â’r Cynulliad i wahanol rannau o Gymru ac mae hynny’n eithriadol o bwysig. Yr oeddwn yn falch o gael fy mhenodi’n Gadeirydd cyntaf iddo. Yn gyffredinol, mae’r Pwyllgor wedi gweithio’n dda er gwaethaf un pryder a grybwyllwyd gan Christine Humphreys, er nad wyf i’n teimlo mor negyddol yn ei gylch.

Pwyllgor bach yw Pwyllgor Rhanbarth y Canolbarth. Wyth yw’r nifer mwyaf o aelodau, a all achosi anawsterau. Un o’i aelodau yw Dafydd Elis Thomas, sydd, oherwydd ei safle fel Llywydd, heb gymryd ei sedd er iddo fod yn bresennol mewn cyfarfod llwyddiannus yn Ysgol y Moelwyn ym Mlaenau Ffestiniog. Bu’n anodd hefyd i ddau Aelod arall: Alun Michael oherwydd yr amser a gymerwyd gan ei swydd fel Prif Ysgrifennydd, a Nick Bourne ers cael ei ethol yn arweinydd y grŵp Ceidwadol.

Dywedaf—tra bod Rhodri Morgan allan o’r Siambr oherwydd y peth olaf sydd arnaf eisiau’i wneud yw ei bryfocio gan fy mod weithiau’n cael adwaith—er bod Alun Michael yn hynod o brysur, mynychodd y Pwyllgor. Dim ond ychydig ddyddiau cyn iddo adael y Cynulliad yr oedd y cyfarfod Pwyllgor diwethaf, ond daeth i fyny i Flaenau Ffestiniog i’w fynychu ac wrth wneud hynny gwnaeth ymrwymiad gwirioneddol i gysyniad y Pwyllgor Rhanbarth, ac am hynny fe’i cymeradwyaf.

Yr wyf wedi mwynhau cadeirio, ac i raddau, dylanwadwyd ar ein trafodion gan arddull anffurfiol, cyfranogol ac agored. Hoffaf gynnal cyfarfodydd mewn mannau y gŵyr y cyhoedd amdanynt ac nid o’r neilltu mewn rhyw swyddfa gyngor. Mae sôn o hyd am un o’n cyfarfodydd yn y Trallwng oherwydd presenoldeb yr hebryngwyr urddasol yn eu cotiau llwyd ar y stryd y tu allan i’r Gyfnewidfa Ŷd. Yn yr adeilad hwnnw y bydd y llys yn cyfarfod ac mae pobl y Trallwng yn dal i gredu mai gwisg newydd ffansi i fargyfreithwyr pwysig yw’r cotiau llwyd hynny. Dyna farn gyffredinol a oedd ar led yn y dref.

Yr ydym wedi trafod amrediad o faterion gan amryfal gyrff. Mae Partneriaeth y Canolbarth, Awdurdod Iechyd Dyfed Powys, Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog, Awdurdod Heddlu Gogledd Cymru, Bwrdd Croeso Cymru ac Asiantaeth yr Amgylchedd i gyd wedi’n hannerch mewn cyfarfodydd ardderchog. Gwnaethom lawer iawn o waith paratoi. Un o nodweddion cyfarfodydd y Pwyllgor yw’r cyflwyniadau cyhoeddus ar y diwedd, sydd yn bwysig ac yn rhoi lle i unigolion a sefydliadau lleol gyflwyno’u barn i’r Pwyllgor. Weithiau bu hynny ychydig yn ddadleuol. Pe baem ni wedi cael trawsgriptiau o’r cyfarfodydd yn lle cofnodion, buasai’n llawer mwy peryglus, oherwydd yr ydym ar adegau wedi ymylu ar fod yn enllibus.

Fel Pwyllgorau eraill, cynaliasom ddwy sioe deithiol ar Amcan 1 a datblygu cynaliadwy. Yr oedd y rhain yn arbennig o lwyddiannus ac yn dangos y ffordd y gall Pwyllgorau Rhanbarth ddatblygu yn y dyfodol. Dylid nodi’r llwyddiant hwnnw.

Deliasom â sawl mater economaidd sydd yn aruthrol o bwysig yn y Gymru wledig a deuwn yn ôl at y rheini’n rheolaidd. Ystyriasom y gost ychwanegol o ddarparu gofal iechyd mewn ardaloedd gwledig a lleihau troseddu. Edrychwyd ar ffermio hefyd, sydd yn fater pwysig y byddwn yn dychwelyd ato’n rheolaidd. Yn ystod y flwyddyn hon, trafodasom un agwedd ar ffermio: sef y sector bwyd organig Cymreig, ond mae sawl agwedd arall y dychwelwn atynt hefyd. Mae trafnidiaeth yn y Canolbarth hefyd yn fater o bwys i’r Pwyllgor.

Mae gennyf un pryder ynghylch y modd y rhoddwn adborth i’r Cynulliad. Nid oes gennyf unrhyw amheuaeth fod mynd allan a chysylltu â’r cyhoedd wedi gweithio’n dda i’r Cynulliad drwy gyhoeddi ein bod mewn gwahanol rannau o Gymru, yn cynrychioli’r pleidiau i gyd, a bod arnom eisiau cydweithio. Mae wedi gweithio’n dda iawn yn y Canolbarth. Fodd bynnag, mae sut y rhoddwn adborth i’r Cynulliad yn berthnasol yma. Deallaf bwynt Christine Humphreys; gwnaeth Gareth Jones yr un pwynt. Yr ydym i gyd yn teimlo’r un fath. Mae wedi codi yn ein trafodaethau a chan ein bod i gyd yn cytuno, efallai y canfyddwn ffordd o roi sylw i hynny yn y 12 mis nesaf. Gobeithiaf y gwnawn. Dyna sut y mae’n rhaid i Bwyllgorau ddatblygu.

Cyn ichi fy mygwth gyda’r amser, Ddirprwy Lywydd, fe ddiweddaf fy araith. Diolch i Aelodau’r Cynulliad am eu cefnogaeth ac i’r staff gweinyddol a fu’n wych. Bu’n bleser gwasanaethu fel Cadeirydd Pwyllgor Rhanbarth y Canolbarth yn ei flwyddyn gyntaf.

Fel y Cadeiryddion Pwyllgorau a siaradodd o’m blaen, diolchaf innau i’r Cynulliad a’m Pwyllgor, sef Pwyllgor Rhanbarth y De-orllewin, am y cyfle i’w gadeirio ac am eu cefnogaeth drwy gydol y flwyddyn. Ceisiasom weithredu fel llygaid a chlustiau’r Cynulliad yn y de-orllewin, a buom yn eithaf llwyddiannus yn hynny o beth.

Hoffwn fynd drwy rai o’r materion a thrafod sut y cynaliasom gyfarfodydd y Pwyllgor yn y de-orllewin. Yr ydym wedi ymrwymo i bartneriaeth, fel y Cynulliad ei hun. Ceisiasom ddelio â hynny’n ymarferol drwy wahodd Fforwm Economaidd De-orllewin Cymru i bob cyfarfod a rhoi rôl iddo, ei gynnwys yn y cyfarfodydd a chaniatáu iddo wneud cyflwyniadau. Yr oedd hynny’n rôl werthfawr a weithredodd fel pont rhwng y Cynulliad a chwaraewyr allweddol yn yr economi lleol.

Ceisiasom hefyd gael y cyfranogiad mwyaf posibl o du’r cyhoedd yn ein cyfarfodydd, drwy eu cychwyn gyda sesiwn meicroffon agored. Ceisiasom roi atebion yn y cyfarfodydd, lle’r oedd hynny’n bosibl, i roi mwy o deimlad o gyfranogiad i’r cyhoedd, a threfnwyd atebion ysgrifenedig yn ôl y galw. Anogasom aelodau’r cyhoedd i wneud cyfraniadau un-munud ger bron Aelodau’r Cynulliad ar ôl pob grŵp o gyfraniadau, neu fel arall ni fuasai amser ar eu cyfer. Gweithiodd hyn yn dda gan sicrhau mwy o ddiddordeb ymysg y cyhoedd yn ein gweithgareddau. Ceisiasom hefyd gynnwys ysgolion lleol, ac yr oedd cynrychiolaeth o bedair ohonynt yn y cyfarfod diwethaf yn Abertawe.

Cynhaliwyd ein cyfarfodydd cynnar mewn siambrau cyngor, ond yr ydym wedi ceisio mynd i gymaint o gymunedau ag sydd yn bosibl ac wedi amrywio’r mannau cyfarfod yn unol â hynny. Defnyddiwyd neuaddau cymuned a chlybiau cymdeithasol. Mae adeiledd anffurfiol y canolfannau wedi helpu i annog pobl i gymryd rhan. Yr ydym wedi anelu at sicrhau mynediad annibynnol llawn i bawb, gan gynnwys defnyddwyr cadeiriau olwyn, ac wedi ceisio ymgynghori â grwpiau mynediad i’r anabl yn lleol ynghylch addasrwydd canolfannau. Nid ydym wedi taro deuddeg bob tro, ond yr ydym ar y trywydd iawn.

Fel Pwyllgorau eraill, yr ydym wedi trafod amrediad eang o bynciau, gan gynnwys dwy drafodaeth ar Amcan 1, gydag un arall i ddigwydd yn y cyfarfod nesaf ar 14 Gorffennaf. Yr ydym wedi edrych ar isadeiledd, twristiaeth, addysg a hyfforddiant, datblygu cynaliadwy, iechyd, rôl y sector gwirfoddol a thrafnidiaeth gyhoeddus. Y cyfarfodydd gorau fu’r rheini a ganolbwyntiodd mewn dyfnder ar bynciau fel Amcan 1, datblygiad cynaliadwy a thrafnidiaeth. Yr oedd y cyfarfod ynghylch yr ail ysgol feddygol yn llwyddiannus hefyd. Yn yr achosion hynny, bu cyswllt uniongyrchol rhwng yr hyn sydd gan y Cynulliad i’w ddweud a’r hyn a glyw, a chyda’r Pwyllgor Pwnc a’r Ysgrifennydd yn y Cynulliad. Bu’n rhan o ymgynghori a thrafod ehangach o fewn y Cynulliad ac, felly, mae’n fwy perthnasol ac uniongyrchol.

Dyna’r rhesymau pam y credaf, fel y dywed Christine Humphreys yn ei gwelliant, fod yn rhaid cryfhau’r Pwyllgorau Rhanbarth. Byddwn i’n cefnogi bod Pwyllgorau Rhanbarth yn gallu rhoi adroddiadau ar agendâu Pwyllgorau Pwnc, gydag argymhellion os oes angen. Credaf hefyd y gellid gwella perthnasedd Pwyllgorau Rhanbarth pe baent yn cyflawni rôl archwilio pan fo agweddau rhanbarthol i bolisïau. Gallent gymryd tystiolaeth, er enghraifft, ar ba mor dda y mae fforymau cynllunio rhanbarthol yn gweithio a gwneud argymhellion i Bwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth. Yr wyf yn siŵr bod enghreifftiau eraill tebyg.

Byddai hyn yn gofyn am fwy nag un cyfarfod y tymor, mwy o gymorth clerigol a mwy o ymrwymiad i’r Pwyllgorau Rhanbarth gan y Cynulliad. Mae’r dewis yn un moel. Un ai caniatawn i Bwyllgorau Rhanbarth esblygu fel hyn, gan roi mwy o rym iddynt a’u gwneud yn fwy perthnasol, neu fe’u condemniwn i fod yn ddim mwy na siopau siarad, yn rhoi sylw arwynebol i ymgyngoriadau, yn gadael i’w hadroddiadau a’u casgliadau suddo i bwll diwaelod. Mae hynny’n agwedd bwysig.

Llongyfarchiadau, Peter, ar y modd yr ydych wedi cadeirio a threfnu Pwyllgor Rhanbarth y De-orllewin. Byddai pawb ohonom yn dweud eich bod wedi gallu datblygu trefn agored a hygyrch mewn modd sydd wrth ein bodd. Bûm yn gefnogwr cryf i bwyllgorau rhanbarth fel llygaid a chlustiau’r Cynulliad. Fodd bynnag, mae gennym gyfyng gyngor rhwng naill ai fynd â’r Pwyllgorau Rhanbarth allan yn aml neu fynd â Phwyllgorau Pwnc allan. A ydych yn cytuno y byddai mynd â’r Pwyllgorau Pwnc o gwmpas Cymru yn hytrach na chynnal mwy o gyfarfodydd o’r Pwyllgorau Rhanbarth yn fwy effeithiol o ran sicrhau cyfranogiad?

Ni allaf ateb hynny. Yr wyf yn rhoi barn bersonol. Gofynnwyd inni gynnwys syniadau yn y ddadl hon ynglŷn â’r ffordd ymlaen. Yr oeddwn yn meddwl fod y cyd-gyfarfod ar Amcan 1 gyda’ch Pwyllgor chi, Val, yn adeiladol a buddiol. Cefnogaf gynnal cyd-gyfarfodydd rhwng Pwyllgorau Pwnc a Rhanbarth os teimlant fod agenda berthnasol y gellid gwneud hynny arni. Dyna rywbeth y dylid edrych arno.

I gloi, o safbwynt Pwyllgor Rhanbarth y De-orllewin, a Phwyllgor Rhanbarth y De-ddwyrain, yr wyf fi’n aelod ohono, credaf ein bod wedi gwneud dechrau da. Rhaid inni adeiladu ar hynny drwy roi mwy o nerth i’r Pwyllgorau Rhanbarth. Diolchaf i’r Cynulliad am y cyfle i fod yn Gadeirydd cyntaf y Pwyllgor hwn. Dymunaf bob llwyddiant i fy olynydd, a etholir yn y cyfarfod nesaf.

in Welsh I start by thanking the Committee members who elected me to the Chair. I also thank everyone who has debated during the Committee’s meetings in a co-operative manner and for the spirit of the debate.

in Welsh The Regional Committees have an important role to play in the National Assembly’s work. Their official role is to advise the Assembly on matters that affect the regions and on the effects of Assembly policies in those areas. It is important to consider how the Committees fulfil their role. The most important thing that the Regional Committees have done is to take the Assembly to the people and to act as a means to draw the Assembly closer to the people of Wales. I do not think that any committee in Westminster or Europe has travelled as extensively as our Regional Committees.

in Welsh The South East Wales Regional Committee covers an area that reaches from Chepstow in the east to Pyle and Kenfig Hill in Bridgend. It goes as far to the north as the heads of the Valleys and down to the coast. This is a large region, which includes half of Wales’s economy. Within the region, there are many differences between rich and poor areas, particularly in the Valley communities.

in Welsh During our debate on the role of the Regional Committees, nearly a year ago, we discussed whether the South East Wales Regional Committee should divide into two, or maybe three, sub-committees. I am pleased that we had one Committee. The south-east Wales region is a natural entity. There was much talk at the beginning that the Committee would be too big, as it includes half of the national Members. However, that has not caused problems.

yn Saesneg Un o’r pethau cyntaf inni ei fabwysiadu yn ystod blwyddyn gyntaf y Pwyllgor oedd cael thema i bob cyfarfod Pwyllgor. Mae hynny’n galluogi Aelodau i ystyried mater arbennig mewn dyfnder, yn hytrach nag ystyried sawl mater gwahanol yn annigonol. Hyd yma, mae’r system honno wedi’n galluogi i drafod amrediad o faterion, megis yr economi, trafnidiaeth, iechyd, addysg a hyfforddiant. Mae wedi gweithio’n dda ac wedi rhoi cyfle i’r Pwyllgor fynd i’r afael â rhai o’r gwir faterion sydd yn effeithio ar y rhanbarth. Yr ydym wedi ystyried sut i ddatblygu sector gwasanaeth cryfach, beth i’w wneud ynghylch problem cymudo i Gaerdydd, y cysylltiadau rhwng difreintiad a iechyd gwael a phroblem llythrennedd a rhifedd gwael mewn oedolion. Yr ydym wedi cynnal dwy sioe deithiol hefyd, ar y cyd â Phwyllgorau Pwnc, ar ddatblygiad cynaliadwy ac Amcan 1.

yn Saesneg Mae’n holl bwysig fod y Pwyllgor yn teithio drwy’r rhanbarth gymaint ag y gall er mwyn i bobl weld y Cynulliad wrth ei waith. Buom i saith o’r 10 siambr cyngor awdurdod unedol yng Nghymru. Bu hynny’n bwysig er mwyn dangos i bobl ein bod yn fodlon teithio ac mae wedi rhoi’r budd mawr inni o ddod i adnabod siambrau cynghorau yng Nghymru yn dda iawn ac, yn bwysicach, gwybod sut i’w cyrraedd. Pan gymer Jenny y Gadair yr wyf yn siŵr y bydd hi’n awyddus i barhau natur deithiol ein cyfarfodydd. Yr ydym hefyd wedi sefydlu cysylltiadau gyda phartneriaid allweddol yn y rhanbarth—y fforwm economaidd a’r fforwm trafnidiaeth. Bu’n hynod werthfawr i’r cyrff hynny gael dod i gyfarfodydd Pwyllgor a rhoi cyflwyniadau.

yn Saesneg Cyfeiriodd nifer o’m cyd-Gadeiryddion at y sesiynau meic agored mewn cyfarfodydd, lle gall y cyhoedd holi’r Pwyllgor. Mae hynny’n nodwedd unigryw i’r Pwyllgorau Rhanbarth. Ym Mhwyllgor Rhanbarth y De-ddwyrain, os gofynnir cwestiwn na ellir ei ateb ar y pryd, gofynnwn i’r holwr ei ysgrifennu ar bapur a chânt ateb ysgrifenedig gan yr Ysgrifennydd Cynulliad priodol. Dyna ddangos gymaint o ddiddordeb sydd gan bobl ac mor bwysig ydyw dweud wrthynt y gallant gyfathrebu â’r Pwyllgor Rhanbarth a chael atebion i gwestiynau a ofynnant mewn cyfarfodydd.

yn Saesneg Cafwyd niferoedd amrywiol i fynychu’r cyfarfodydd dros y flwyddyn. Yr ydym yn ffodus ein bod wedi bod dros ein cworwm bob tro. Bu presenoldeb y cyhoedd yn dda. Cododd o ffigurau sengl, a bu dros 100 un waith yng Nghasnewydd. Gobeithiaf y gwelwn batrwm mwy sefydlog yn datblygu wrth i gyhoeddusrwydd ac ymwybyddiaeth y cyhoedd o gyfarfodydd Pwyllgor gynyddu. Achoswyd rhai o’r amrywiadau gan atyniadau cystadleuol. Er enghraifft, pan oeddem ym Merthyr Tudful, yr oeddem yn cystadlu â gêm agoriadol Cwpan Rygbi’r Byd. Yr oeddem yn rhwym o golli’r ornest honno. O ran Aelodau, bu presenoldeb rhai mewn cyfarfodydd Pwyllgor yn ardderchog ond ni fu rhai mor deyrngar eu presenoldeb ag eraill. Ni wnaf eu henwi—gwyddant pwy ydynt, ac nid ydynt yn y Siambr ar hyn o bryd.

yn Saesneg I gloi, mae Pwyllgor Rhanbarth y De-ddwyrain yn darparu dolen gyswllt allweddol rhwng y Cynulliad Cenedlaethol a chymunedau lleol o fewn y rhanbarth hwnnw. Yn bwysicaf oll, yr ydym wedi datblygu’r cysylltiadau angenrheidiol â phartneriaid allweddol yn y rhanbarth, a chymerwyd camau i annog mwy o gyfranogiad gan y cyhoedd. Yr wyf yn derbyn yr hyn a ddywedodd Cadeiryddion eraill am adborth ac adroddiadau. Hyd yma, yr ydym wedi braenaru’r tir wrth sefydlu’r cysylltiadau. Yn awr mae angen inni feddwl beth yr ydym am ei wneud o hyn allan a sut y rhoddwn adborth i’r Cynulliad. Fe all fod lle i weithio gyda rhai o’r sefydliadau rhanbarthol fel y fforwm trafnidiaeth, y fforwm cynllunio ac yn y blaen—

A gytunwch fod Pwyllgor Rhanbarth y De-ddwyrain wedi nodi sawl gwaith y dylasai’r cyhoeddusrwydd i’r Pwyllgor hwnnw fod yn well. Wedyn byddai pobl yn ne-ddwyrain Cymru’n gwybod fod y Pwyllgor yn cwrdd yn eu hardal. Pe baent wedi gwybod hynny, byddent wedi dod.

Mae hynny’n gywir. Un o’r pethau a wnaethom oedd anfon cyhoeddusrwydd allan mor gynnar â phosibl. Yn anffodus, ni roddwyd sylw iddo bob amser yn y wasg leol na chenedlaethol. Dylai’r bobl yn swyddfa’r wasg ar y pedwerydd llawr sydd yn gwrando ar hyn gymryd sylw.

Mae angen inni ystyried ffyrdd i weithio gyda’r partneriaid hyn a datblygu mecanwaith adrodd i lunio adroddiadau a chreu ymholiadau i’w bwydo’n ôl i’r Cynulliad. Dylai’r Pwyllgorau Rhanbarth fynd i’r cyfeiriad hwnnw yn y dyfodol. Mae angen ffordd ffurfiol o adrodd yn ôl ar sail ranbarthol.

Bu’n fraint cadeirio’r Pwyllgor yn ei flwyddyn gyntaf. Yr wyf yn siŵr y bydd Jenny—pan gymer yr awenau—yn adeiladu ar yr hyn a gyflawnwyd gennym hyd yn hyn ac yn parhau i ddatblygu’n rôl. Nodwyd nifer o wendidau yn ein blwyddyn gyntaf y bydd angen eu cywiro yn yr ail flwyddyn. Diolch i’r swyddogion a roddodd gefnogaeth wych yn ystod y flwyddyn ddiwethaf ac a wnaeth fy ngwaith i’n hawdd. Cofiaf y cyfarfod yng Nghasnewydd pan oedd angen mynd drwy ryw 30 o gyflwyniadau 30 munud yr un. Daeth Martin Stephenson â chardiau gyda rhifau arnynt i bobl gael eu cyfrif i lawr yn ôl yr amser a oedd ar ôl ganddynt i orffen eu cyflwyniadau. Diolchaf i aelodau’r Pwyllgor am eu cefnogaeth a’u cydweithrediad drwy’r flwyddyn. Bu’n Bwyllgor hawdd ei gadeirio. Nid ydym wedi ffraeo gormod. Dymunaf bob hwyl i Jenny fel olynydd imi. Gobeithiaf y bydd aelodau’r Pwyllgor mor garedig wrthych ag y buont wrthyf fi.

I have three short points to contribute to this debate. Two points arise from the fact that I am about to be nominated and hopefully elected as Chair of the Mid Wales Regional Committee and the third point arises from the fact that I live in mid Wales.

First, to ensure that Regional Committees are productive, it is vital that the agenda of any meeting is filled with items that are there for a reason. It is not acceptable to think of a topic and then think of bodies to invite to the Committee to discuss the topic. It is important that any debate has a purpose. One beneficial use of the Committees’ time would be for them to foster and hone their role in examining the work of the national bodies in different regions. The work and investment of bodies such as the Arts Council of Wales and the WDA in different regions needs to be discussed. It would be appropriate to feed any conclusions from this discussion back to the relevant Assembly Secretary.

Secondly, we need to tie in the work of the Regional Committees with the work of the Subject Committees and the National Assembly. One of the Mid Wales Regional Committee’s most beneficial meetings was discussing the consultation on sustainable development. We must look for opportunities to do this on an increasing basis. However, when a Subject Committee undertakes a specific review of any policy area, it is not appropriate for the Regional Committee to take evidence in the region on that policy area. Rather, the Subject Committees should be encouraged to meet in the regions, as the Post-16 Education and Training Committee did when the culture review was discussed. That was beneficial and gave the Committee a taste of cultural activity throughout Wales.

Finally, I would like to respond to the recent discussion on the North and the comments and allegations that the Assembly ignores this area. I feel comfortable in commenting on the subject because I live in Aberystwyth, which is never sure whether it belongs to the South or to the North—if such creations as south and north exist in the first place. I am also familiar with ‘south versus north’ arguments in my constituency. There is constant complaining from Cardigan’s residents in the South that Aberystwyth in the North gets all the attention and development.

The National Assembly’s role is to treat each region in Wales fairly and our aim is to target resources at our areas of greatest need. That work has already begun within the Objective 1 programme in the west and the Valleys. Even that divide is inadequate, since there are disadvantaged communities outside the Objective 1 area in the east.

We must ensure that the Regional Committees are not devices by which to split Wales and set one region against another, or one region against the three others. It is the enemies of devolution and the National Assembly who want to promote such divides. I heard one vehement opposer of devolution to Wales argue once that we did not need a National Assembly, but a discussion forum for the North and for the South. Then Wales would be divided forever. Each supporter of the National Assembly should bear in mind the words of the poet Maya Angelou:

Yr wyf yn cyd-fynd â rhai o sylwadau Elin. Mae Pwyllgorau Rhanbarth yn integrol i holl waith y Cynulliad. Cyfarfodydd Pwyllgorau Rhanbarth hefyd yw rhai o’r achlysuron yr wyf yn mwynhau eu mynychu fwyaf. Ceir dadleuon buddiol, gwir drafodaeth a chyfraniadau o’r llawr. Gall pobl weld y Cynulliad yn gweithio ar eu stepen drws. Mae plant ysgol a gwahanol grwpiau diddordeb yn eu mynychu. Mae’n braf pan gaiff aelodau’r cyhoedd ofyn cwestiynau a chael atebion gan gyrff sydd yn rhoi cyflwyniadau inni, atebion na fyddent yn breuddwydio eu cael fel arall petaent yn ysgrifennu at y cyrff hynny. Mae hynny’n dangos democratiaeth ar waith. Dyna’n ffenestr ar Gymru, a ffenestr Cymru ar y Cynulliad.

Fodd bynnag, mae’n bwysig ein bod yn datblygu rôl y Pwyllgorau Rhanbarth. Mae ganddynt rôl a phwrpas defnyddiol. Soniodd Peter am faterion y fforwm cynllunio. Maent yn bwysig, fel y mae materion celfyddydau a diwylliant. Mae gan y Pwyllgorau Rhanbarth rôl bwysig i’w chwarae efallai wrth gasglu gwybodaeth gan grwpiau a’i bwydo i’r gwahanol Bwyllgorau canolog. Mae gennym gyfle enfawr, wrth ymgynghori ar ddatblygiad gwahanol bolisïau, i ddefnyddio Pwyllgorau Rhanbarth fel maes profi o fath ar gyfer ymgynghori, cyn bwydo’r wybodaeth i’r prif Bwyllgor.

Mae’n bwysig hefyd i Bwyllgorau Pwnc deithio. Nid oes cyfyng gyngor ynghylch hynny, Val. Yr unig gyfyng gyngor yw faint yr ydym yn barod i’w dalu am ddemocratiaeth. Mae’n bwysig i Bwyllgorau Rhanbarth a Phwyllgorau Pwnc allu teithio er mwyn dangos fod gennym ddiddordeb ym mhob rhan o Gymru. Yr wyf wedi bod yn arbennig o falch o weld myfyrwyr ysgol yng nghyfarfodydd ein Pwyllgorau Rhanbarth. Bu hynny’n fuddiol. Gallem wneud mwy i ymwneud â phobl ifanc mewn modd mwy systemataidd. Mae gennym lwyddiant y prosiect Llais Ifanc/Young Voice. Efallai y gallwn adeiladu ar hwnnw, gan ddefnyddio Pwyllgorau Rhanbarth i sefydlu cysylltiadau gwell fyth gyda’r sectorau addysg.

Talaf deyrnged hefyd i Peter, a fu’n Gadeirydd ardderchog. Gyda llaw ysgafn, llwyddodd i’n llywio drwy’n holl fusnes mewn hwyliau da. Gobeithiaf y bydd y Cadeirydd nesaf yn gallu gwneud yr un modd.

I will not go over the points already made. I am one of those Members with a dual mandate as I am a member of the South West Wales Committee and of the South East Wales Regional Committee. Tension exists, as has already been mentioned, with our consituency work. On two subsequent Fridays we are in different Regional Committee meetings, one in the south-west, and then one in the south-east the following week. That creates additional pressures on how we arrange our constituency work. We should consider that tension.

I also congratulate Peter on how he has chaired the South West Wales Regional Committee. The open mike sessions have been especially successful. We should promote the use of them. The public still has a problem with the Assembly and the Regional Committees are a strong, public aspect of our activities. Therefore, we should promote more interaction and question sessions with the public, and give more freedom to the public to become part of the meeting. I sat on two Regional Committees that only discussed health in Llanelli and Barry. There has not been much follow-up from that. As a member of the Health and Social Services Committee, I would prefer that Committee to meet in different parts of Wales. Therefore, there should be follow-up to what we have discussed in the Health and Social Services Committee in the different areas of Wales.

Gwnaf ddau bwynt cyffredinol am weithrediad y Pwyllgorau Rhanbarth. Gwn fy mod yn ailadrodd, ond yr wyf eisiau ategu’r hyn y mae pobl wedi’i ddweud. Croesawaf yr adroddiadau hyn a gwerthfawrogaf waith y Pwyllgorau. Yr wyf wedi mwynhau bod yn aelod o Bwyllgor Rhanbarth y De-ddwyrain. Fodd bynnag, parhaf i fod yn siomedig â sawl agwedd ar y Pwyllgorau. Fel y soniodd Carwyn, hoffwn drafod presenoldeb Aelodau. Anfonodd wyth Aelod eu hymddiheuriadau i gyfarfod mis Chwefror Pwyllgor Rhanbarth y De-ddwyrain ac anfonodd naw Aelod eu hymddiheuriadau i’r cyfarfod ar 9 Mawrth. Fodd bynnag, yn y cyfarfod diwethaf yn Rhondda Cynon Taf, yr oedd 15 Aelod yn absennol. Mae’r rheini’n ffigurau dychrynllyd. Yr wyf yn siŵr fod ganddynt reswm da ond credaf ei fod yn werth ei grybwyll heddiw. Y mae angen inni roi sylw i hynny ar fyrder. Sut y gallwn obeithio cyfathrebu â’r cyhoedd yn ehangach yn y cyfarfodydd hyn—agwedd effeithiol a chadarnhaol ar y Pwyllgorau Rhanbarth—pan y mae bresenoldeb mor isel?

Yn ail, hoffwn drafod y cyfathrebu gyda’r cyhoedd. Rhan o’r broses ddatganoli yw fod pobl Cymru wedi dod i deimlo’n agosach atom ni wleidyddion. Soniodd Carwyn am hynny a chrybwyllodd rhywun y peth wrthyf mewn ardal yr ymwelais â hi ychydig wythnosau’n ôl. Dyna fudd o gael Cynulliad. Mae llawer o ddadleuon yn y Siambr hon wedi edrych ar ffyrdd newydd o lunio polisi yng Nghymru, a hynny’n seiliedig ar wneud gwleidyddiaeth yn berthnasol i’r dyn, y fenyw neu’r plentyn yn y stryd. Mae gan y Pwyllgorau Rhanbarth botensial mwy fyth i wneud hynny. Mater o roi rhan i bobl yn y broses ddemocrataidd ydyw.

Adleisiaf yr hyn a ddywedodd Janice, Edwina a Carwyn am gyhoeddusrwydd. Rhoddir cyhoeddusrwydd i’r cyfarfodydd hyn, ond gallem wneud llawer mwy. Nid dim ond mater o roi hysbysebion mewn papurau newydd ydyw, ond o annog pobl i gyfranogi. Mae hynny’n holl bwysig. Cawsom sesiynau meic agored da pan fu’r cyhoedd yn bresennol. Mae’r ddadl yn werth chweil pan ddaw’r cyhoedd i’r cyfarfodydd, ac mae’n atgyfnerthu’n diwylliant agored a thryloyw. Bu’r Pwyllgorau Rhanbarth yn gyffredinol yn gam rhagorol ymlaen ond gallwn wneud llawer mwy.

Byddaf yn gryno oherwydd gwn fod amser yn brin. Diolchaf i Gareth fel Cadeirydd Pwyllgor Rhanbarth y Gogledd yn ystod y flwyddyn gyntaf. Yr oeddem yn torri tir newydd ac nid oedd model rôl. Y flwyddyn gyntaf oedd dechrau’r broses esblygol i’r Pwyllgorau Rhanbarth. Mae Christine wedi ceisio crisialu’r posibiliadau ar gyfer y ffordd ymlaen. Felly, cefnogaf welliant Christine. Fodd bynnag, mae problemau adnoddau. Mae rhai ohonom yn y grŵp Llafur wedi siarad â’n Clerc Pwyllgor ynglŷn â’r posibiliadau ar gyfer ffyrdd ymlaen ar hyd llinellau tebyg i’r hyn yr ydych wedi’i gynnig heddiw, Christine. Bydd gennym rai problemau o ran adnoddau wrth symud ymlaen a chyflawni’r hyn y dymunwn ei gyflawni, a dywedaf hynny a minnau’n eistedd tu ôl i Edwina. Dechreuwn wneud gwahaniaeth a dod yn fwy perthnasol wrth i bobl sylweddoli a derbyn yr hyn yr ydym yn ei wneud a gweld sut y byddwn yn dechrau rhoi adborth i’r Cynulliad mewn ffordd berthnasol. Wedyn gwelant dystiolaeth bendant o’r ffaith eu bod wedi siarad â ni ac wedi rhoi tystiolaeth a’n bod wedi cyfleu eu barn, nid yn unig ar sail unigol—bydd pawb ohonom yn gwneud hynny beth bynnag fel Aelodau’r Cynulliad—ond fel Pwyllgor a thîm cyfunol sydd yn cynrychioli’n rhanbarth beth bynnag fo’n lliw gwleidyddol. Eisteddwn a gwrandawn, a rhaid inni allu rhoi adborth perthnasol i’r Pwyllgorau perthnasol. Cefnogaf welliant Christine.

Croesawaf y cyfle heddiw i drafod gwaith y Pwyllgorau Rhanbarth. Mae’r Pwyllgor Busnes wedi trafod hwn a theimlai fod angen i’r Cynulliad yn ei gyfanrwydd roi sylw iddo, sef paham y cyflwynais y ddadl heddiw. Hoffwn ategu’r diolch a fynegwyd gan bawb i Gareth, Peter, Carwyn a Glyn am gadeirio’r Pwyllgorau Rhanbarth yn eu blwyddyn gyntaf.

Clywsom lawer am waith y Pwyllgorau a sawl barn ynghylch eu cyfeiriad i’r dyfodol. Hoffwn ymhelaethu ar y pwynt hwn yn fy sylwadau cloi, sef, sut y dylem ddatblygu rôl y Pwyllgorau hyn. Ystyriaf bwysigrwydd eu rôl.

Rhaid i’r Cynulliad gynrychioli pob rhan o Gymru, a chael ei weld yn gwneud hynny. Mae sylwadau bod y Cynulliad heb fod o unrhyw gymorth i ardaloedd penodol wedi achosi cryn bryder i Aelodau o bob plaid wleidyddol. Diolchaf i Gareth Jones am gyfeirio at y pwyntiau a wneuthum wrth ateb cwestiynau’r Prif Ysgrifennydd yn ddiweddar. Dywedais, os oes canfyddiad—a dywedais ar y pryd fy mod yn credu mai canfyddiad di-sail ydoedd—nad yw’r Cynulliad yn gwasanaethu pob rhan o Gymru, yna mae gennym oll rôl i’w chwarae i wrthbrofi hynny.

Rhaid inni gofio hanes Cymru. Mae gennym hanes hir o fod yn fwy na pharod i gecru ymysg ein gilydd yn hytrach na chyd-dynnu i wynebu her. Nid oes Arglwyddi Mers mwyach ar ein gororau, ond yr ydym bellach yn rhan o economi byd-eang, lle mae hyd yn oed y gwledydd mawr yn gorfod brwydro i sicrhau y clywir eu llais. Mae’r Cynulliad yn darparu cerbyd inni, am y tro cyntaf, i gyflwyno a chreu Cymru unedig sydd â’i golygon tuag allan. Rhaid inni beidio â difetha nac ildio’r cyfle hwnnw.

Mae’r Cynulliad wedi’i leoli yn gorfforol yng Nghaerdydd—ac fel Aelod dros Abertawe gwyddoch gymaint o loes yw hynny imi—ond mae ei 60 Aelod yn cynnig lefel o gynrychiolaeth leol i bob rhan o Gymru nas gwelwyd erioed o’r blaen. Mae sylw cyhoeddus i faterion lleol yn sylweddol fwy nag o dan yr hen Swyddfa Gymreig. Cawn ein dal i gyfrif gan wleidyddion a etholir yn lleol.

Fel sefydliad, rhaid inni wneud popeth a allwn i ddangos ein bod yn gweithio’n effeithiol dros Gymru i gyd. Adleisiaf bwynt Elin Jones fod yn rhaid inni roi chwarae teg i bob rhan o Gymru. Gwnaethpwyd y pwynt hwnnw’n dda.

Mae gan y Pwyllgorau Rhanbarth ran bwysig i’w chwarae yn darparu tystiolaeth bendant o ddiddordeb y Cynulliad ym mhob rhanbarth o Gymru. O’m profiad i fy hun ar Bwyllgor Rhanbarth y De-orllewin—fel Trefnydd dyna’r unig bwyllgor cyhoeddus lle chwaraeaf rôl wleidyddol—bu parodrwydd byw ac iach ymhlith cyrff a sefydliadau yn ein rhanbarth i ymwneud â’r Cynulliad. Bu hynny’n wir am ddinasyddion unigol hefyd.

Treuliodd Grŵp Cynghori’r Cynulliad Cenedlaethol lawer o amser ar fater Pwyllgorau Rhanbarth. Mae’n dda gennyf weld fod tri o aelodau’r Pwyllgor yn ôl yn y Siambr. Cafwyd trafodaeth sylweddol, frwd ac eang ei chwmpas yn y Grŵp Cynghori ynglŷn â rôl Pwyllgorau Rhanbarth. Efallai’n wir fod y ffaith i’r drafodaeth honno ddigwydd yn adlewyrchu diffyg eglurder ynghylch rôl a phwrpas Pwyllgorau Rhanbarth, yr ydym yn dal i ymgodymu ag ef.

Er y gwnaethpwyd dechreuad da drwy ddefnyddio’r Pwyllgorau i ymgynghori’n rhanbarthol ar faterion fel arian Ewropeaidd a datblygu cynaliadwy, mae rhai gwersi i’w dysgu a mannau lle mae angen gwella hefyd.

Ar ddatblygu rôl y Pwyllgorau Rhanbarth, yng ngoleuni’r ddadl hon, hoffwn sawl mater gael ei trafod ymhellach ar draws y pleidiau fel y gallwn gryfhau’n presenoldeb yn holl ranbarthau Cymru. Rhaid inni fynd ar ôl tair thema yn arbennig. Yn gyntaf, rhaid inni ystyried sut y gall y Pwyllgorau gael rôl fwy penodol o gynghori ar faterion lle mae’r mewnbwn rhanbarthol yn bwysig. Byddai hyn yn helpu gwneud dylanwad y Pwyllgorau Rhanbarth ar waith y Cabinet, y Cynulliad a’r Pwyllgorau Pwnc yn fwy sylweddol ac, o bosibl, yn fwy canolbwyntiol. Fel y dywedodd Rosemary Butler wrthyf yn gynharach, nid oedd hi’n ymwybodol fod Pwyllgor Rhanbarth y Gogledd wedi trafod awtistiaeth. Nid oedd wedi gweld unrhyw dystiolaeth na chyflwyniadau o’r cyfarfod hwnnw. Yn amlwg mae gwersi i’w dysgu ynghylch sut y gall y Pwyllgorau Rhanbarth fwydo gwybodaeth i mewn i’r system ac i’n prosesau o wneud penderfyniadau. Fodd bynnag, rhaid inni ofalu na fyddwn yn torri ar draws rolau eraill nac yn creu dyblygu diangen wrth wneud hynny.

For information and clarification, I do not believe that the North Wales Regional Committee aired or discussed autism at all. Perhaps Christine Humphreys has more information than I have as Chair.

Teimlaf y dylem drafod y mater hwnnw gan nad ydym wedi gwneud hynny eto.

Derbyniaf fy nghywiro. Fel y cynigiais yn y Pwyllgor Busnes, un ateb fyddai clymu gwaith y Pwyllgorau Rhanbarth yn llawer nes at agenda’r Pwyllgorau Pwnc i’r dyfodol. Gallai hyn arwain at gytuno ar rywfaint o gydweithio ar faterion. Gallai gynnwys y rôl o gymryd tystiolaeth a ragwelir gan Christine Humphreys yn ei gwelliant, ond ni fyddai’n mynd cyn belled ag adroddiadau ffurfiol. Nid yw’r Pwyllgorau’n cyfarfod yn ddigon aml i lywio cynhyrchiad yr adroddiadau hynny nac unrhyw rai eraill. Os yw Christine yn gyfforddus gyda’r syniad o gael y rhain yn fwy ar linellau adborth a mewnbwn ysgrifenedig, ni welaf broblem o ran cefnogi ei gwelliant.

Yn ail, rhaid inni ystyried y berthynas rhwng y Pwyllgorau a’r cyrff cyhoeddus sydd yn gweithio yn eu hardaloedd. Tra cafwyd llawer o drafod buddiol, bu’r union berthynas a’r mewnbwn gan y Pwyllgorau i’r fframwaith llunio polisïau ar gyfer y cyrff hynny yn aneglur. Rhaid inni wneud y mewnbwn hwnnw’n llawer mwy tryloyw fel rhan o’n cylchoedd cynllunio, ond heb ei wneud yn drwsgl.

Yn drydydd, cytunaf y dylem ystyried sut y defnyddiwn y Pwyllgorau i gynnwys pobl yn lleol. Bu’r amryfal ddigwyddiadau ymgynghori yn ddefnyddiol, a rhaid inni ystyried sut y gallwn gynyddu eu gwerth. Dylem edrych am ffyrdd dychmygus o fwydo barn leol i’r Pwyllgorau, ystyried sut a ble y cynhaliwn gyfarfodydd ac, fel y nododd sawl Aelod, sut y rhoddir cyhoeddusrwydd iddynt. Wedyn rhaid inni fod yn glir ynghylch sut y mae’r Cynulliad yn defnyddio’r mewnbwn hwnnw.

Yr wyf yn falch imi gael y cyfle i ymateb i’r ddadl hon ac i fynegi fy marn. Mater i’r Cynulliad ei benderfynu yw rôl y Pwyllgorau Rhanbarth. Caiff y Cadeiryddion feddwl am y cwestiynau hyn, ac eraill a godwyd yn y ddadl hon, wrth iddynt ystyried eu rhaglenni am y flwyddyn nesaf. Yr wyf yn argyhoeddedig bod llwyddiant y Pwyllgorau Rhanbarth yn hanfodol i hygrededd y Cynulliad. Parhaf i weithio gyda’r Cadeiryddion a’r Pwyllgor Busnes i helpu datblygu ffordd gliriach ymlaen, gan arddangos y modd yr ydym yn gweithio dros bob rhan o Gymru.

Gresynaf nad wyf, yn wahanol i fyfyrwyr mwy llwyddiannus yn y Siambr hon ac er gwaethaf ymdrechion glew fy nhiwtor Cymraeg, wedi llwyddo eto i ddysgu digon i’m galluogi i’ch cyfarch yn y Gymraeg y prynhawn yma. Yr wyf fi’n un o’r 80 y cant o Gymry sydd, er ein bod yn ymfalchïo yn yr iaith ac yn dymuno iddi ffynnu, heb fod yn ddigon ffodus eto i’w medru hi. Fodd bynnag, fe’ch sicrhaf fod bod yn ddysgwr wedi rhoi dealltwriaeth ddyfnach imi o le’r iaith yng Nghymru heddiw.

Mae’r math hwnnw o ddealltwriaeth cyn bwysiced â dysgu’r iaith oherwydd mae ewyllys da’r 80 y cant tuag at achos yr iaith yn allweddol. Rhaid i’r iaith beidio â rhannu Cymru; rhaid iddi beidio â chreu mur rhwng dwyrain a gorllewin na rhwng newydd-ddyfodiad a Chymro cynhenid. Fe’m syfrdanwyd o weld galwadau mewn papur newydd amlwg, Daily Post, am i’m sir fy hun, Sir y Fflint, droi ei chefn ar Gymru a gwrthod yr iaith, ar sail erthygl a ysgrifennwyd gan academydd honedig sydd â’i wreiddiau ym Mwcle ac sydd bellach yn byw ac yn gweithio ym Manceinion. Mae’n holl bwysig bod y Cynulliad yn dal i adeiladu ar y consensws o blaid dwyieithrwydd sydd yn bodoli ar draws Cymru.

Ni fydd ymagwedd sydd yn colli’r gogledd neu’r de-ddwyrain yn llwyddo. Boed inni gofio bod llawer o Gymry enwog—er enghraifft, Daniel Owen, nofelydd mwyaf yr iaith Gymraeg—yn perthyn i’r Wyddgrug a Sir y Fflint ac y sefydlwyd yr ysgol uwchradd Gymraeg gyntaf, Ysgol Glan Clwyd, gan hen gyngor Sir y Fflint yn y Rhyl yn 1956. Dyna fesur y weledigaeth a’r ymroddiad a berthynai i Sir y Fflint bryd hynny. Ceir yr un ymroddiad o fewn yr awdurdod addysg lleol yn Sir y Fflint, sydd ar flaen y gad ym maes datblygu iaith mewn ysgolion.

Dadl am yr iaith, nid am Fwrdd yr Iaith Gymraeg, sydd gennym heddiw. Fodd bynnag, dechreuaf drwy roi ar gof a chadw fy mharch mawr i’w waith. Mae llwyddiannau’r bwrdd yn adlewyrchu’r modd y’i harweiniwyd yn abl, yn gyntaf gan John Elfed Jones, wedyn gan Dafydd Elis Thomas a heddiw gan Rhodri Williams. Fel corff gweithredol o dan y Cynulliad, mae’r bwrdd yn rhyw fath o bont sydd yn cysylltu egni’r mudiad iaith ehangach â chefnogaeth y weinyddiaeth Lafur a’r Cynulliad. Gall pontydd fod yn lleoedd lle bydd pobl yn cyfarfod a lle genir syniadau newydd gwerthfawr. Mae gan y Bwrdd record dda am gynhyrchu syniadau newydd.

Caiff y Cynulliad gyfleoedd eraill i ganolbwyntio’n fanwl ar Fwrdd yr Iaith Gymraeg a’i waith. Mae’r bwrdd yn y grŵp cyntaf o gyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad a ddaw o dan y rhaglen adolygu pum mlynedd newydd. Cyn hir gwahoddir y Pwyllgor Pwnc i roi sylwadau ar y cylch gorchwyl ar gyfer adolygu’r bwrdd cyn i Edwina Hart a minnau ei gomisiynu. Bydd yr adolygiad yn astudio holl agweddau cylch gwaith y bwrdd a’i effeithiolrwydd a’i effeithlonrwydd. Caiff yr adolygiad ei gwblhau yn y flwyddyn ariannol hon a chaiff yr adroddiad drafft ei ystyried yn fanwl gan y Pwyllgor cyn i’r Cabinet ffurfio barn ar ei gasgliadau a’i argymhellion.

Cefnogaf welliant 2 yn enw Jonathan Morgan. Mae Bwrdd yr Iaith Gymraeg wedi ennill bri ers ei sefydlu ar sail statudol yn 1993. Er enghraifft, yn y sector cyhoeddus, mae tua 140 o gynlluniau iaith Gymraeg bellach wedi’u cymeradwyo gan Fwrdd yr Iaith Gymraeg. Mae’r rheini yn cynnwys pob math o gyrff, o gynghorau a chyrff iechyd, colegau a llysoedd i adrannau ac asiantaethau llywodraeth. Dengys hyn fod Deddf yr Iaith Gymraeg 1993 yn ddarn effeithiol o ddeddfwriaeth.

Yr oedd sefydlu sianel deledu S4C hefyd yn benllanw yn nhynged yr iaith. Mae S4C yn destun eiddigedd i lawer. Darperir tua 37 awr yr wythnos o ddarlledu Cymraeg ar drosglwyddiadau analog a thua 84 awr yr wythnos ar deledu digidol. Prin yw’r ieithoedd lleiafrifol eraill sydd yn cael cymaint o le yn y cyfryngau poblogaidd. Cydnabyddaf, cyn i neb f’atgoffa, mai Llywodraeth Geidwadol a sefydlodd S4C, Deddf yr Iaith Gymraeg 1993 a Bwrdd yr Iaith Gymraeg, ac a gynhwysodd y Gymraeg yn y cwricwlwm cenedlaethol. Dichon fod rhai Aelodau’n meddwl iddi gymryd gormod o amser i’r Cynulliad gynnal dadl gyffredinol ar yr iaith, teimla eraill efallai fod hyn yn adlewyrchu aeddfedrwydd newydd yn ein gwleidyddiaeth yn seiliedig ar gonsensws eang o blaid dwyieithrwydd. Nid oes arnaf eisiau cymryd gormod o amser yn y ddadl hon oherwydd mae arnaf eisiau clywed gweledigaethau Aelodau eraill ar gyfer yr iaith. Tynnaf sylw at y camau sylweddol ymlaen a gymerwyd dros yr iaith ym mlwyddyn gyntaf datganoli. Yn ‘Gwellcymru.com’ mae’r Cynulliad wedi amlinellu nod polisi sydd yn torri tir newydd, a theimlaf weithiau nad oes neb wedi sylwi, ond diolchaf i Cynog Dafis am welliant 1, sydd yn fy sicrhau nad yw hynny’n wir.

Nod strategol y Cynulliad yw sefydlogi nifer y siaradwyr Cymraeg a chynnal y twf yn y nifer o siaradwyr Cymraeg ifanc. Yr ydym wedi dweud ein bod eisiau cynyddu nifer cyffredinol y siaradwyr Cymraeg erbyn 2010 ac mae’r Pwyllgor Pwnc wedi penderfynu bod creu Cymru ddwyieithog yn ‘nod cenedlaethol cyraeddadwy’. Nid anelodd unrhyw Lywodraeth yn San Steffan erioed at sicrhau amcanion mor ddiamwys ar gyfer dwyieithrwydd yng Nghymru. Mae’r Cynulliad wedi amlinellu ei gred fod gan yr iaith ddyfodol. Boed inni gofio fod cyfran y siaradwyr Cymraeg yn y boblogaeth ym mhob un o ddegawdau’r ugeinfed ganrif yn llai ar ddiwedd y degawd nag ar ei gychwyn. Bydd gwrthdroi’r duedd honno’n gamp syfrdanol. Y cam mwyaf pellgyrhaeddol a gymerwyd dros y Gymraeg ym mlwyddyn gyntaf datganoli fu gweithredu’n llawn y gofyniad yn y cwricwlwm cenedlaethol am gyflwyno’r Gymraeg yng nghyfnod allweddol 4 mewn ysgolion di-Gymraeg. Cefnogaf benderfyniad Rosemary Butler i sicrhau hynny.

Gwyddom oll faint o gynnydd y gall pobl ifanc ei wneud o ran deall pynciau yn y blynyddoedd cynnar hynny rhwng 14 ac 16 mlwydd oed. Dyna pam yr ydym, fel gweinyddiaeth, am i holl blant Cymru elwa o barhau gyda’r Gymraeg yn y cyfnod hwn. Yr ydym wedi sefyll yn erbyn galwadau am rannu’r dwyrain oddi wrth y gorllewin ar fater yr iaith a dywedasom hynny yn ein hymrwymiad maniffesto. Am y rheswm hwnnw, gwrthodaf welliant 3 Jonathan Morgan. Synnaf fod ei blaid ef yn dal i wrthwynebu’r polisi hwnnw. Pe bai’r gwrthwynebiad hwnnw byth yn dod yn bolisi Cynulliad, byddai’n amddifadu miloedd o blant Cymru o’r cyfle i fod yn ddwyieithog a byddai’n tanseilio’n ddifrifol y cynnydd sydd yn digwydd ar hyn o bryd—

Er mwyn cywirdeb, ni fyddai’n amddifadu neb o’r cyfle gan nad ydym erioed wedi awgrymu dwyn y cyfle i ffwrdd oddi wrth unrhyw ysgol yng Nghymru. A wnewch roi’r ffeithiau’n gywir? Mae gwahaniaeth mawr rhwng cael cyfle i ddysgu Cymraeg a chael polisi o orfodi pobl i’w ddysgu’n 14 oed. Mae’r ddau air yn wahanol a byddwn yn disgwyl i’r Ysgrifennydd Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 ddeall y gwahaniaeth syml rhwng y geiriau hynny.

Credaf yn gadarn y dylai’r Gymraeg fod yn rhan o addysg orfodol hyd at 16 oed, a dyna pam yr wyf yn benderfynol o gefnogi mentrau Rosemary Butler a chydnabod pwysigrwydd gwneud hynny os ydym am greu Cymru ddwyieithog o fewn y dyfodol rhagweladwy.

Croesewais weithred Llywodraeth Prydain yn llofnodi’r siarter Ewropeaidd dros ieithoedd lleiafrifol yn wythnos Dydd Gŵyl Dewi. Yn wir, mae’r mesurau sydd yn eu lle i gefnogi’r Gymraeg eisoes yn fwy nag ateb gofynion y siarter. Dengys fod y polisi iaith yng Nghymru’n cymharu’n eithriadol o dda â’r gofynion Ewropeaidd yn ogystal â rhai’r wlad hon. Yr oedd y cynlluniau i’r Llywodraeth lofnodi’r siarter hon yn eu lle cyn datganoli. Rhoddais fanylion llawn i’r Pwyllgor Pwnc am y 52 o ymrwymiadau siarter y disgwyliaf i Lywodraeth Prydain allu eu hysbysu i Gyngor Ewrop pan gadarnheir y siarter yn ddiweddarach eleni.

Bydd y siarter yn rhoi pwysau cytundeb rhyngwladol y tu cefn i’n polisïau ar gyfer y Gymraeg. Yr wyf wedi egluro i’r Pwyllgor hefyd y bydd modd i’r DU ychwanegu at ei hymrwymiadau siarter dros amser i adlewyrchu’n llawn y datblygiad mewn polisi.

Dywedais yn gynharach fod Bwrdd yr Iaith Gymraeg mewn sefyllfa dda i gynhyrchu neu gefnogi mentrau a syniadau newydd. Mae’r mentrau iaith yn enghraifft glir. Yn fuan ar ôl fy mhenodi, penderfynais roi hwb i’r mentrau iaith. Yr oeddwn yn falch o gael cefnogaeth pleidiau eraill yn fy nghais am adnoddau ychwanegol, a gefnogwyd yn ei dro gan fy nghyd-Aelod, Edwina Hart. Galluogodd Fwrdd yr Iaith Gymraeg i gynyddu ei grantiau i fentrau iaith eleni 43 y cant. Mae mentrau newydd yn cael eu sefydlu yng Nghaerffili ac yng Nghastell-nedd a Phort Talbot. Mae’r bwrdd yn ariannu gweithwyr newydd i fentrau eraill ledled Cymru. Mae mentrau’n fodd ymarferol o fuddsoddi mewn hunan-hyder ieithyddol ar lefel llawr gwlad. Maent yn briodol i wahanol ardaloedd ac anghenion o fewn Cymru. Ym mis Tachwedd y llynedd, cynorthwyais fy menter fy hun yn Sir y Fflint i lansio diwrnod siarad Cymraeg yng nghanolfan siopa Brychdyn. Euthum ymlaen i Borthmadog i weld Menter Gwynedd ac i gyfarfod â chynrychiolwyr mentrau o bob rhan o Gymru. Mae angen gwahanol ddulliau o weithredu i adlewyrchu gwahanol anghenion cymunedau ledled Cymru. Mae cysyniad gwaelodol cynllunio iaith cymunedol, a ddatblygwyd gan Fwrdd yr Iaith Gyrmaeg a’i bartneriaid, yn ddilys ledled y wlad.

Am ba hyd yr ydych yn bwriadu parhau? Yr ydych wedi cymryd 15 munud o’r ddadl ac mae nifer ohonom yn dymuno siarad.

Mae hon yn ddadl bwysig—

Yr ydym ninnau’n credu ei bod yn bwysig hefyd.

A wnewch ganiatáu imi ateb eich cwestiwn? Mae hon yn ddadl bwysig a rhaid inni wneud cyfiawnder â hi. Mae’n bwysig ein bod yn ystyried rhai o fentrau pwysig Bwrdd yr Iaith Gymraeg i gefnogi datblygiad yr iaith. Felly gwrthodaf eich sylwadau.

Cefnogaf welliannau 6 a 7 gan Christine Humphreys. Mae mentrau cymunedol yn ganolog i gynnal a hyrwyddo’r iaith ar lawr gwlad: mewn canolfannau cymuned, mewn cylchoedd meithrin ac ar y stryd fawr. Mae Bwrdd yr Iaith Gymraeg wedi rhoi llawer o egni i mewn i ddeialog gyda’r sectorau preifat, cyhoeddus a gwirfoddol er mwyn cynyddu’r cyfleoedd i unigolion ddefnyddio, darllen a chlywed y Gymraeg yn eu cymunedau eu hunain. Dyma ran o’r cylch gwaith a roddodd y Cynulliad i’r bwrdd.

Fy mlaenoriaethau polisi am y flwyddyn nesaf yn fras yw cyflwyno cynllun iaith Gymraeg newydd i’r Cynulliad yn y modd y mae’n cynnal ei fusnes, cyflwyno is-ddeddfwriaeth newydd—

Nid wyf am ildio. Fel yr oeddwn yn dweud, fy mlaenoriaethau polisi yw ychwanegu at y rhestr o gyrff cyhoeddus a ddaw dan Ddeddf yr Iaith Gymraeg 1993, rhoi sylw i ganfyddiadau’r adolygiad pum mlynedd o Fwrdd yr Iaith Gymraeg ac ystyried sut y gallai’r bwrdd gyfrannu ymhellach i gyflawni amcanion iaith y Cynulliad fel y’u hamlinellwyd yn ‘Gwellcymru.com’. Ar y pwynt olaf, cyfrannwyd yn fawr at y dasg o osod cylch gwaith y Bwrdd gan waith y Pwyllgorau Pwnc. Cyflwynodd y Bwrdd bapur eang ei faes i’r Pwyllgor, yn disgrifio prosiectau posibl i’r dyfodol. Holodd y Pwyllgor y Bwrdd yn drwyadl ar y rheini a chefnogodd syniadaeth y Bwrdd. Croesawaf y papur fel arweiniad i bennu gwaith y Bwrdd yn y dyfodol o fewn yr adnoddau a ddyrennir gan y Cynulliad o flwyddyn i flwyddyn. Bwriadaf anrhydeddu’r ymrwymiad hwnnw pan bennaf gylchoedd gwaith i’r Bwrdd yn y dyfodol.

Gwrthodaf welliant 4 gan Jonathan Morgan am fy mod eisiau cadarnhau a thanlinellu penderfyniad y Pwyllgor, nid dim ond ei nodi.

Deliaf â’r gwelliannau. Cynigiodd Elin Jones welliant 5 ar waith y Pwyllgor yn y dyfodol. Cefnogaf y gwelliant ond bydd y Pwyllgor yn penderfynu ar amseriad y cyfryw adolygiad, efallai yng nghyd-destun canlyniad yr adolygiad pum mlynedd. Gwelir y cynllun iaith Gymraeg gan y Pwyllgorau Pwnc, a chaiff y cynllun iaith Gymraeg drafft i’r Cynulliad ei weld gan y Pwyllgorau a’r Cynulliad. Nid oes arnaf eisiau achub y blaen ar y ddadl honno ar hyn o bryd.

Mae’r iaith yn fater croestoriadol. Adlewyrchir hynny mewn penderfyniadau a wnaethpwyd gan Ysgrifenyddion Cynulliad eraill. Yr wyf eisoes wedi cyfeirio at bolisi Rosemary Butler ar y Gymraeg mewn addysg. Mae Peter Law wedi sicrhau bod perfformiad o ran cyflwyno gwasanaethau dwyieithog yn rhan o’r fframweithiau rheoli newydd ar gyfer adolygu perfformiad.

Deliaf â’r gwelliannau, sef y peth pwysicaf. Yn gyntaf, gwelliant 8 gan Christine Humphreys, sydd yn awyddus i roi i’r Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 y dasg o ystyried yr angen am ddeddf iaith Gymraeg newydd. Ni welaf yr angen am hyn ac ni allaf dderbyn y gwelliant. Mae digon o ddarpariaeth yn y Ddeddf Iaith Gymraeg 1993 bresennol a lle i fentro ymhellach. Ceir galwadau gan rai yn y mudiad iaith am ddeddfwriaeth newydd. Mae’r rhan fwyaf o’r galwadau’n ymwneud ag estyn y Ddeddf bresennol i gynnwys y sector preifat. Ni chefnogaf y galwadau hynny. Deliaf â hynny’n llawnach wrth ddirwyn i ben.

Yn olaf, ar welliant 9 am ddyfodol Ysgol Gymraeg Llundain. Deallaf fod llawer o gydymdeimlad tuag at sefyllfa’r ysgol a rhannaf y cydymdeimlad hwnnw. Nid yw’n fater a grëwyd gan weithredoedd y Llywodraeth na’r Cynulliad. Serch hynny, yn ysbryd y gwelliant, er na dderbynnir o reidrwydd y gellir beirniadu’r Adran Addysg a Chyflogaeth yn hallt am ei safiad, yr wyf yn awyddus i weld beth y gellir ei wneud ac yn fodlon ysgrifennu at yr Ysgrifennydd Gwladol dros Addysg a Chyflogaeth ynglŷn â dyfodol yr ysgol. Fe’i gadawaf ar hynny a cheisiaf ddelio â’r materion a godir yn ystod y ddadl.

Ymhellach i’r pwynt hwnnw o drefn, yr ydym wedi aros 12 mis am y ddadl hon. Mae’n ymddangos yn annheg dros ben fod yr Ysgrifennydd Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 wedi cymryd 20 munud i agor y ddadl a bod gennym lai na hanner awr ar gyfer cyfraniadau gan Aelodau.

Ymhellach i’r pwynt hwnnw o drefn, bydd y modd yr ydych wedi ymdrin â’r ddadl, Ddirprwy Lywydd, yn golygu y bydd hanner y ddadl wedi’i gymryd gan un Aelod.

I also propose amendment 5 in the name of Elin Jones. Delete ‘and’ at the end of point 2. Add as new point and renumber accordingly:

yn Saesneg Fe’m trawodd y gallwn, wrth siarad ar ran fy mhlaid ar bolisi iaith Gymraeg, draddodi fy unig araith erioed yn y Cynulliad drwy’r iaith Saesneg. Drwy hynny, gallwn wneud y pwynt, meddwn wrthyf fy hun, mai un o’r pethau gwaethaf a all ddigwydd i iaith yw iddi gael ei defnyddio’n unig neu’n bennaf i siarad amdani hi’i hun neu ei defnyddio’n docenistaidd yn awr ac yn y man ar gyfer y sylwadau agoriadol neu’r tamaid blodeuog i gloi, ac nid ar gyfer y cig a’r pwyntiau technegol. Fe’m trawodd hefyd fod hon yn un ddadl lle na fyddwn am frifo teimladau neb. Felly penderfynais yn erbyn fy mwriad gwreiddiol. Ar y pwynt yma fe roddaf heibio fy nhipyn toceniaeth a’m hymgais i gael soundbite ar Radio Wales neu deledu Saesneg a throi’n ôl at yr iaith y penderfynais flynyddoedd lawer yn ôl ei gwneud yn iaith fy newis cyntaf. Er mwyn i’r Gymraeg fyw, sef tyfu’n egnïol, bydd angen i niferoedd cynyddol o bobl wneud y dewis hwnnw.

in Welsh I welcome the fact that we are at last having a debate on our national language in our National Assembly. I regret that this debate is being cut short because of time wasting and because the previous debate went on too long.

in Welsh Despite the self-congratulatory air of the first point, I welcome the wording of the motion, especially point 2 which refers to the resolution passed by a large majority in the Post-16 Education and Training Committee on 16 February. Before turning to that resolution, I will say a word on amendment 1 in my name that refers to words in the mission statement at the beginning of the ‘Betterwales.com’ document. Those words show that fostering the benefits of bilingualism is one of the Assembly’s major agreed objectives and therefore we must take this seriously.

in Welsh That is emphasised in the wording of the resolution referred to in point 2. The motion today asks us to confirm that we fervently support the aim of creating a bilingual Wales as an achievable national aim and that we wish to see the implementation of an effective strategy in order to ensure that this aim is achieved.

in Welsh Between one thing and another therefore—and especially after passing this motion today—the strong commitment of the Government of Wales, and of the whole Assembly, to create a bright future for the Welsh language will be clear.

in Welsh The next step is to understand what that means, and let us understand that achieving that goal will be no mean feat. The technical term to describe this feat is ‘reversal of language shift’, a term devised by the brilliant Joshua Fishman.

in Welsh Language shift is a process that is very familiar in the modern world, of moving from the habitual use of one language, through a period of bilingualism, to the habitual use of another language. It is a process that has occurred time and time again, a process which, having started, creates its own momentum. It happened in the south Wales valleys in the last century and it is still happening in some places. Those who believe that the future of Welsh is safe are deceiving themselves; those who declare publicly that it is safe deceive other people.

in Welsh On the other hand, the good news is that the momentum of the shift has decelerated, and to some degree is being reversed. The language can now be heard on the lips of children and young people in places where it has not been heard for two or three generations. The cultural vitality, which characterises the Welsh-speaking world in many senses, is a wonder in itself. That means that there is a foundation on which to build.

in Welsh The words of the motion, ‘creating a bilingual Wales’, mean revitalising the Welsh language. That means setting up a virtuous circle where increasing numbers of people will use Welsh for an increasing amount of time, which will create an increasing momentum in favour of the language. How can such a virtuous circle be activated?

in Welsh I will refer to four essential factors. First, there must be a national and social consensus in favour of such an exploit. The evidence suggests that such a consensus exists to a significant degree in Wales. It is clear that it exists in the Assembly and I greatly welcome Tom Middlehurst’s words on this.

in Welsh Second, there is a need for a strong political will to put the policies in place, to give strength to that consensus. It remains to be seen whether the Government of Wales has such a will. The fact that we have had to wait until today for the first debate on the subject does not augur well. Yet, the wording of the motion today and the fact that we are having this debate at last gives us grounds for hope.

in Welsh Third and fourth, there must be a strategy and resources. The Committee’s descision, which is incorporated in today’s motion, says that

in Welsh ‘implementing such an ambitious task as creating a completely bilingual Wales means drawing up a coherent strategy based on targets such as those described in the board’s document’.

in Welsh This refers to the Welsh Language Board’s document that was presented to the Post-16 Education and Training Committee. That document was prepared in response to a request by the Committee. The Committee decided to welcome it as an important contribution to the task of drawing up a strategy to ensure the revival of the Welsh language and creation of a bilingual Wales.

in Welsh It is an exceptionally important document; probably the first attempt to set out in detail a programme of activity across a number of areas, with specific targets for the period up to 2005, and a description of the financial implications of that, some £10 million over six years. In it there is a particular emphasis on education as the foundation for everything else, from early years education—

Are you aware of the parlous state of Welsh-medium education in Swansea?

I have received letters concerning this matter. I believe that Swansea is a good example of the need to ensure that there is a central body which has the power, the resources and the teeth to oversee that the language strategies and schemes in education are implemented without being perpetually postponed.

There is a great emphasis on education in the board’s document. There is no time now to go into detail, only to note that implementing the strategy in the board’s document would lay the foundation for a revitalisation and normalisation of bilingualism that we have never seen before. If the Government of Wales, with the Assembly’s backing, implemented this strategy, it would win respect, not only in Wales but in all places where bilingualism is an ideal and a subject of study.

I support Elin Jones’s amendment naturally. However, we must not use her amendment as a reason to delay action. There is enough in the document to give a vigorous impetus to the process that ‘Betterwales.com’ and today’s motion commits us to. The strategy to an extent exists already. That means resources and the discussions on the budget give the opportunity to provide them. I understand that there is room to be optimistic about the comprehensive spending review. We must ensure that the language has its fair share of extra resources to give the strategy power.

The Assembly has a commitment to ensure that the two themes of equal opportunities and sustainable development are cross-cutting, horizontal issues. Promoting bilingualism should belong to the same category. Language is not an isolated matter. It penetrates all aspects of life. We have an opportunity today to start an important and exciting course of action. I hope that we as an Assembly, as a country, nation and a people will grab that opportunity. There is nothing more exciting that we could possibly do.

I propose amendment 3 in the name of Jonathan Morgan. In point 1, delete the first clause.

I propose amendment 4 in the name of Jonathan Morgan. In point 2, delete ‘endorses’ and replace with ‘notes’.

It is a pleasure to participate in this debate for two reasons. First, to affirm the viewpoint of the Welsh Conservative Party on the Welsh language and our support for it and to develop the debate further to ensure a prosperous future for the language. The second reason is to reflect the success of the language over the last 20 years. For some reason, the Welsh Conservative Party’s contribution has not been acknowledged over the years. In 1993, we had the Welsh Language Act, which gave official support to the Welsh language through the statutory establishment of the Welsh Language Board. I thank the Assembly’s Presiding Officer for his work as the former Chair of the Welsh Language Board, as well as his predecessor, John Elfed Jones, and the present Chair, Rhodri Williams.

We had the Broadcasting Act 1981 that gave S4C to the Welsh nation instead of a fourth English channel like the rest of the United Kingdom. The future of S4C was assured in the Broadcasting Act 1990, which provided £75 million for the future in real terms. Additionally, the Welsh language was introduced into our schools as an integral part of the national curriculum.

As we discuss the recent successes of the language, I hope that every Member will accept the foundation that was laid by the Conservative Government. I thank the Secretary for stating that earlier. The Conservative Party’s contribution and support for the Welsh language is in no doubt.

I also officially thank Lord Roberts for his contribution, when he was a Minister in the Welsh Office, to the Acts to which I have referred. That is our foundation. It is our responsibility to promote the language further. Some are calling for a new Welsh Language Act that would force businesses that work in Wales to introduce bilingual policies. Any kind of enforcement would lead to a negative result in the long term on our policies and our joint intention of seeing the language being adopted by the majority of Wales’s people. Encouraging companies and individuals is the only sensible answer. As they are encouraged, many companies experience the marketing benefits of a bilingual policy.

I am aware of several private companies that advertise for managers by saying that the ability to speak Welsh is advantageous to fulfil the responsibilities of that post. However, the companies came to that conclusion through choice and for business reasons. Of course, it is likely that that policy would not be sensible in some areas such as Monmouthshire and Flintshire. However, that would be the companies’ decision. Some systems are trying to force the language onto people who are not quite ready to accept it. The only way to change people’s attitudes is through encouragement and through understanding the willingness or lack of willingness to learn and to—

Do you agree that the schools to which you refer, which have difficulties due to lack of resources, have had at least five years’ warning to prepare for the day when the Welsh language would be compulsory for those over 14-years-old?

As Gareth knows, the use of the Welsh language is compulsory in the public sector. In the private sector, it is important that we are seen to be encouraging companies rather than compelling them. That would ban businesses from Wales and it would not contribute to increasing the country’s wealth. The free market will show the marketing advantages of bilingual policies. Individuals’ attitudes will change as they see the additional opportunities for jobs and wealth. In addition to that, as the language is an integral part of the national curriculum, no individual will leave school without any background in the language. It is important to give pupils and parents the opportunity to choose. It is only by encouraging people and directing money towards that that we can change parents’ and pupils’ attitudes.

Time is scarce and I know that David Davies and Glyn want to contribute to the debate. As they have attempted to learn Welsh, I would like to give them as much opportunity as possible. We can take David Davies as an example. If David had been forced to learn Welsh, either in school in key stage 4 or after being elected to the Assembly, I am sure that, knowing him, his attitude would have been completely different.

in Welsh Having an opportunity is important.

yn Saesneg Dim ond drwy gael polisi o ddewis a chyfle y sicrhawn agwedd gadarnhaol tuag at yr iaith Gymraeg.

I agree.

Learning Welsh is a skill that you can learn, like any other skill. David is proof of that. It is a skill like the skill of using these computers in front of us. No one complains that that is being stuffed down our throats, although we do not have the choice of not using them. It is a skill that we can learn, like learning Welsh. Alun must remember that.

I accept that learning Welsh is a skill. However, we must acknowledge the pressures that people are under in the modern world. Because no-one has been forced to attend the Welsh class in the Assembly, the atmosphere is entirely different. This gives us an opportunity to applaud David, Glyn and Mike German on their attempts to learn the language. It is not easy, especially considering the pressures of modern life.

I hope that Members will support amendment 3 in the name of Jonathan Morgan. The Welsh Conservative Party will support all amendments apart from amendment 8 in the name of Christine Humphreys. There is no virtue in having a new Language Act. It would lead to forcing people and companies rather than encouraging them. That would lead to a negative response and would recreate the old protests and arguments that damaged the language in the past.

I propose amendment 7. Add a new point at the end of the motion:

I propose amendment 8. Add a new point at the end of the motion:

I propose amendment 9. Add a new point at the end of the motion:

I will be brief as my voice is less sonorous than usual and because I know that so many Members want to contribute to the debate, especially those who have learnt or are learning Welsh.

Amendment 8 causes concern to some Members. I ask them to carefully examine its wording. The existing Act does not give the Welsh language official status, something that Geraint Howells and others tried to add to the 1993 Act when it went through the House of Lords. The existing Act does not pay attention to the private sector or to the essential privatised services, such as electricity and water. Those who formed the Act did not foresee the technological revolution, which has led to more and more people carrying out their business over the telephone or through the internet and being unable to use the Welsh language. Another fundamental point is that people lose the opportunity to have service in Welsh as local branches of banks close and companies from outside the country provide services in Wales. This amendment tries to give the Committee an opportunity to discuss this and to consider whether we need a new Welsh Language Act and whether we need to include specific points in such an Act.

Before coming to other people’s amendments, it is interesting to note the words of our First Secretary—I am sure that he does not want to hear them—in the House of Commons on 15 July 1993, when the Conservatives’ language bill was discussed.

Rhodri, the time has come. Labour is in Government in London and in Cardiff, so this is your chance to begin the process, if the Assembly wishes to do so.

Although I am proposing amendment 9, Mike German, if he is given the opportunity, will speak on that. We support Cynog Dafis’s amendment 1, Elin Jones’s amendment 5 and amendment 3 in the name of Jonathan Morgan, but not amendments 2 and 4 in his name.

Tybed sut y maent yn ymdopi yn Papua New Guinea, lle mae poblogaeth o ryw 4.5 miliwn a rhyw 740 o ieithoedd. Mae’n siŵr fod yr anawsterau ynghylch materion iaith yn cael lle blaenllaw yn eu trafodaethau. O ran Cymru, croesawaf y ffaith nad yw’r iaith mwyach yn bêl-droed wleidyddol. Hir y parhaed hynny yn y Cynulliad. Dywedaf air neu ddau am y sefyllfa yn yr hyn a ystyrir yn ardal seisnigedig Cymru, sef Casnewydd, lle y cefais fy ngeni a’m magu. Yr wyf wedi canfod teimladau cymysg ymhlith pobl leol yng Nghasnewydd ar y mater hwn, ac nid yw’r sefyllfa fel y disgwyliai llawer o bobl iddi fod.

Ceir teimladau negyddol a drwgdybiaeth tuag at yr iaith ond ceir hefyd deimlad cryf o fod wedi’n hamddifadu o’n hetifeddiaeth gyfiawn ac o fod heb gael dysgu Cymraeg yn yr ysgol. Mae hynny wedi’i drosglwyddo i mi yn aml. Ni theimlodd fy ffrindiau a mi yn seisnigedig erioed wrth gefnogi unrhyw dîm chwaraeon yn y byd sydd yn chwarae yn erbyn Lloegr. Mae hynny’n gyffredin drwy ardal Casnewydd i gyd ac mae’n adlewyrchu ei hymdeimlad o hunaniaeth Gymreig. Pan oeddwn i yn yr ysgol, yr unig hyfforddiant Cymraeg a gefais oedd wrth ddysgu’r anthem ar gyfer rhyw ymweliad brenhinol neu’i gilydd. Fel y cofiaf, fe’n dysgwyd fod Sir Fynwy, fel yr oedd bryd hynny, gan gynnwys Casnewydd, mewn sefyllfa ddeuryw od o beidio â pherthyn i Gymru na Lloegr. Dwli hanesyddol yw hynny a neges ofnadwy i’w rhoi i blant ysgol sydd yn chwilio am ryw ymdeimlad o berthyn a hunaniaeth.

Mae hunaniaeth ddiwylliannol yn bwysig i ymdeimlad o berthyn, ymdeimlad o le yn y byd, ac mae’n sylfaen i adeiladu arni. Mae’r Cynulliad eisoes wedi cael effaith fawr a gall barhau i hybu hunaniaeth gryfach, fwy cydlynol ledled Cymru, a fyddai’n llesol i Gasnewydd. Mae’r iaith Gymraeg mewn ysgolion Cymraeg a Saesneg yn rhan bwysig o hynny. Cefnogaf yn frwd y broses o ddysgu Cymraeg mewn ysgolion.

Sylweddolaf fod amser yn brin ac felly yr wyf wedi hepgor dau draean o’m cyfraniad. Fel llawer o rai eraill yn y Cynulliad, yr wyf yn dysgu siarad Cymraeg ac yr wyf yn benderfynol o barhau gyda’r broses honno a gwneud llawer o gyfraniadau yn y Gymraeg yn y dyfodol.

As a Welsh learner, I would like to speak about amendment 4 in the name of Jonathan Morgan. This amendment suggests deleting the reference to introducing the Welsh language in English-medium schools in Wales. It is a shame that the Conservatives believe that learning one language prevents people from tackling other languages. It is as if they believe that there is only limited space in people’s heads and that learning a new language would push out any languages already there. That is my point today; evidence suggests that bilingual people find it easier to learn a third and fourth language. Unfortunately, at present, the number of pupils choosing to study modern foreign languages is decreasing in schools in England and Wales. Trying to get rid of the Welsh language as a compulsory subject would not help that situation. The Liberal Democrats believe in a bilingual Wales as a step towards a multilingual Wales. That is why we will vote against this negative amendment.

I will briefly refer to the history of the London Welsh School. It was established in 1955 and is the only Welsh-medium school outside Wales. However, at the end of this term, the school will have to leave its present location in the Willesden Green Welsh chapel because the building has been sold. The school does not have enough money for a new site and does not receive any money from the local education authority. Its survival depends on donations by the parents and the Welsh community in London and in Wales.

Recently, the school applied for assistance from the Government, but, in order to receive that assistance, it would have to teach English as part of the national curriculum in England. At present it follows the national curriculum of Wales. Following the national curriculum of England would undermine the school’s aim, which is to encourage use of the Welsh language among the Welsh community in London. It is usually fair to insist that schools in England follow the English curriculum. However, as the only Welsh school in London, this one deserves special treatment.

I urge you to support amendment 9 in the name of Christine Humphreys.

in Welsh The Conservative Party supports the Welsh language at all times. It is important to remember that many people, especially in areas such as Monmouthshire, are not happy with the teaching of Welsh as a compulsory subject in schools to children over the age of 14. It is important to concentrate on teaching the language to children who wish to learn it.

yn Saesneg Ni wnewch fyth greu ewyllys da tuag at yr iaith Gymraeg drwy bolisïau gorfodol. Dim ond drwy bolisi o gyfle a dewis y’i crëir.