in Welsh I begin the debate today with a figure that reflects the interest of everyone in the Assembly in the relationship between us as an Assembly and the Queen’s Speech. During the past few weeks I have answered 23 Assembly questions on what the Cabinet has been doing to influence the process and content of primary legislation. Each time, I have referred to the efforts of the Cabinet and officials to get the best deal in relation to primary legislation.

in Welsh Although this year’s Queen’s Speech is short, it reflects our success. That also happened last year with the first Queen’s Speech in the Assembly’s history. A review of the facts would confirm that. Last year we secured two substantial Bills which made different provision for Wales, at our request. There were 11 other Bills that gave the Assembly new powers. In every case, the provision for Wales was obvious in the Bill. That has continued this year with the step to extend the powers of the independent Children’s Commissioner for Wales. I will return to that later.

in Welsh It is worth pointing out that only four Wales-specific Bills have reached the statute book since 1974, during more than a quarter of a century of the former system. That is important when you consider how much of a difference the Assembly has made.

yn Saesneg Ni chredaf y byddai unrhyw ran o’r cynnydd hwn wedi digwydd heb y broses o ddatganoli. Cyn y Cynulliad, ymdriniodd Mesurau fel arfer â Chymru a Lloegr ar yr un telerau, fel pe bai anghenion y ddwy wlad yn union debyg. Anaml y rhoddwyd pwerau hyd yn oed i Ysgrifennydd Gwladol Cymru. Fe’u rhoddwyd i Lywodraeth y DU a’u rhannu yn ôl disgresiwn y Llywodraeth. Gwnaethom wahaniaeth pendant a pharhawn i wneud hynny. Mae gan y rheini sydd yn ceisio profi fel arall agenda breifat a cheisiant dadsefydlogi’r setliad a phrofi nad yw’n gweithio neu na all weithio.

yn Saesneg Yn awr, gall y Cynulliad fynd ati i baratoi deddfwriaeth sydd yn benodol i Gymru, hyd yn oed pan fydd yn rhan o Ddeddf Cymru a Lloegr.

Ni allwn helpu ond sylwi ar bwynt cyntaf y Prif Weinidog mai dim ond pedwar darn o ddeddfwriaeth sydd yn ymwneud yn benodol â Chymru a basiwyd ers 1974. Ai’r rheswm am hyn yw oherwydd i’r Prif Weinidog wastraffu pum mlynedd o amser Seneddol yn gwrthwynebu Mesur Morglawdd Bae Caerdydd?

Mae hwnnw’n bwynt diddorol. Daeth yn ddigwyddiad blynyddol bron. Nid oeddwn yn cyfeirio at Fesurau cymysg neu breifat. Yr oedd Deddf Twnel Conwy (Pwerau Atodol) 1983, Mesur Morglawdd Bae Caerdydd a Deddf Ynys Byr 1990, ond yr oeddwn yn cyfeirio at Fesurau Cymru gyfan yn hytrach na mesurau sydd yn cyfeirio at rannau o Gymru.

Nid ymddiheuraf am fynd i’r afael ag Araith y Frenhines fel hyn. Mae sicrhau bod deddfwriaeth sylfaenol yn adlewyrchu anghenion Cymru ac yn parchu rolau’r Cynulliad yn holl bwysig o fewn y setliad datganoli cyfredol. Nid oes gennym bwerau deddfwriaethol sylfaenol, felly rhaid inni ddelio ag Araith y Frenhines mewn ffordd nad yw Senedd yr Alban yn ei gwneud.

Mae nifer y cwestiynau y soniais amdanynt yn gynharach yn awgrymu cefnogaeth gryf i’r farn honno. Rhaid inni ganolbwyntio ein hymdrechion ar y materion pwysicaf . Nid yw hynny’n golygu na ddylem byth fynegi barn ar faterion annatganoledig. Y Cynulliad hwn yw llais dilys Cymru ar bob mater sydd o bryder i Gymru. Fodd bynnag, golyga fod angen inni feddwl yn ddwys ac yn ofalus am gynigion Llywodraeth y DU i ddeddfu mewn meysydd o dan ein rheolaeth a dweud lle, yn ein barn ni, y gellid gwella Mesurau o’r fath, a beth y gallem ei wneud gyda’r pwerau a gawn. Dyna pam bod y cynnig heddiw ar ei ffurf gyfredol. Felly, cynigiaf fod y Pwyllgorau Pwnc perthnasol yn rhoi ystyriaeth ddwys i’r pum Mesur a fydd yn effeithio fwyaf ar feysydd polisi datganoledig gan gyflwyno adroddiad i’r Cynulliad cyn ein toriad canol sesiwn y flwyddyn nesaf . Rhydd hynny gyfle i bob Aelod ddweud eu dweud a rhydd gyfle i’r Cynulliad yn gyffredinol ddylanwadu ar y darpariaethau ym mhob Mesur cyn iddynt fynd ymhell drwy’r Senedd.

Dechreuaf gyda Mesur Comisiynydd Plant Cymru. Ni sicrhaodd tua hanner o holl adrannau Llywodraeth y DU Fesur o gwbl yn y sesiwn presennol, a dim ond un a sicrhawyd gan lawer. Mae sicrhau’r Mesur hwn yn y flwyddyn ddatganoli lawn gyntaf yn gyflawniad o bwys ac yn profi y gallwn wneud newid radical drwy beirianwaith deddfwriaethol San Steffan. Cafwyd dadl ar gynnwys y Mesur hwn sawl gwaith ac mae’n bleser gennyf ddweud ei fod wedi denu consensws pob plaid yma, os nad yn San Steffan. Gadewch inni sicrhau bod y manylion yn gywir; edrychaf ymlaen at glywed barn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar hynny.

Daw’r Mesur Cartrefi mewn dwy ran . Ymdrinia’r rhan gyntaf â’r broses o brynu a gwerthu tai ac nid yw’n effeithio’n uniongyrchol ar bwerau’r Cynulliad. Mae’r ail ran yn effeithio arnynt: ymdrinia â digartrefedd ac efallai mai dyma sydd o ddiddordeb mwyaf inni. Bydd yn caniatáu inni ymestyn diffiniad blaenoriaeth ar gyfer dyraniadau tai, a symleiddio pwerau a dyletswyddau awdurdodau lleol i ddiwallu anghenion tai cymdeithasol yn eu hardaloedd. Mae hyn yn gweddu’n dda i’n strategaeth tai ddrafft ‘Cartrefi Gwell i Bobl Cymru’ ac edrychaf ymlaen at glywed barn Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai arni.

Ni chyhoeddwyd y Mesur ar foderneiddio’r NHS a gofal tymor hir eto—o leiaf nid ar adeg ysgrifennu’r araith hon. Bydd yn bwysig iawn. Cyhoeddodd Alan Milburn, yr Ysgrifennydd Gwladol dros Iechyd, gynllun cenedlaethol yr NHS ar gyfer Lloegr yr haf diwethaf. Nid oes rhaid inni ddilyn hynny, ond dylem fod yn gallu defnyddio pwerau cysylltiedig yn y Mesur er budd gwahanol a phenodol yr NHS yng Nghymru.

Mae’r Mesur Hysbysebu a Hyrwyddo Tybaco yn gysylltiedig â hynny. Gallai effeithio’n ddirfawr ar iechyd cyhoeddus yng Nghymru pe bai’n llwyddo i leihau’r arfer o ysmygu yng Nghymru. Rhaid inni gyfaddef ein bod yn wlad â nifer fawr o ysmygwyr, a byddem yn bobl iachach o lawer a mwy heini pe bawn yn dod yn wlad â nifer fach o ysmygwyr. Edrychaf ymlaen at ganlyniadau’r Mesur hwnnw ar iechyd cyhoeddus yng Nghymru.

Hefyd, mae fy nghyd-Aelodau yn y Cabinet a minnau yn croesawu cyflwyniad y Mesur Anghenion Addysgol Arbennig ac Anabledd. Bu hyn ar y gweill ers sawl mis ers i Lywodraeth y DU ymgynghori ar ei ddarpariaethau arfaethedig yn gynharach eleni. Mae’r Mesur hefyd yn adlewyrchu ac yn ategu ymrwymiadau’r Cynulliad a gyhoeddwyd yn y rhaglenni gweithredu anghenion addysgol arbennig ar gyfer Cymru, ‘Llunio’r Dyfodol ar gyfer Addysg Arbennig’. Rhydd i’r Cynulliad bwerau cynllunio anghenion addysgol arbennig newydd a mynediad i’r anabl a galluoga’r Cynulliad i ddiwygio ac ymestyn rheoliadau presennol. Yr wyf yn falch hefyd bod y Mesur hwn, a gynlluniwyd yn wreiddiol fel Mesur anghenion addysgol arbennig yn unig, ers hynny wedi ymgorffori argymhellion y tasglu hawliau i’r anabl a gyhoeddwyd yn ei adroddiad ym mis Rhagfyr 1999, ‘O Allgáu i Gynhwysiant’. Cymeradwywyd yr adroddiad hwnnw ledled y DU.

Y Mesur olaf y soniaf amdano yw’r Mesur Diwygio Rheoliadau, y cyfeiriodd Nick ato’n gynharach. Ymestynna’r pwerau i ddileu beichiau biwrocratiaeth ar fusnes a sectorau eraill. Efallai na fyddai rhai yn ystyried hyn yn un o uchafbwyntiau’r rhaglen o ran pwerau’r Cynulliad, ond y gwir yw nad oes gennym unrhyw swyddogaethau o gwbl o dan y gyfraith ddadreoleiddio bresennol. Fodd bynnag, bydd gennym o hyn ymlaen. Gwna’r Mesur hwn hi’n ofynnol i Weinidogion y DU geisio ein caniatâd ar gyfer cynigion dadreoleiddio sydd yn effeithio ar ein pwerau, ac i ymgynghori â ni ar unrhyw Orchymyn o’r fath sydd yn effeithio ar Gymru, boed ar fater datganoli ai peidio. Hefyd, rhydd y pwer inni gyhoeddi codau ymarfer statudol er mwyn sicrhau y cyflawna awdurdodau gorfodi eu dyletswyddau yn deg ac yn agored.

Y Mesur hwn fydd ein mewnbwn go iawn cyntaf i’r broses ddadreoleiddio. Os defnyddiwn ein pwerau yn greadigol gallwn weithio gyda Llywodraeth y DU i greu cyfundrefn reoliadol sydd yn gweddu orau i anghenion busnes a sectorau eraill yng Nghymru. Efallai yr hoffai’r Pwyllgor Datblygu Economaidd ystyried ar ba ffurf y gallent fod, a sut y gallai ein pwerau newydd helpu i beri i hynny ddigwydd. Mae hyn yn golygu trosglwyddiad gwirioneddol o swyddogaethau ychwanegol i’r Cynulliad y ceisiais innau a’m cyd-Aelodau eu cael, a llwyddo i’w cael. Gobeithiaf y bydd y rheini sydd yn pwyso am drosglwyddiadau o’r fath yn rheolaidd yn ei groesawu felly.

Y pum Mesur hynny yw’r rhai sydd—yn fy marn i—o ddiddordeb pennaf i’n cyfrifoldebau, ac i ni, fel y’u drafftiwyd ar hyn o bryd. Fodd bynnag, adlewyrcha gwelliant 8 Peter Rogers gryfder y teimlad yn y Cynulliad ar ddwy ochr y mater hela llwynogod ac ar ddwy ochr Plaid Cymru. Nid yw’r Mesur Hela fel y’i drafftiwyd yn rhoi pwerau i’r Cynulliad, er gwaetha’r penderfyniad a basiwyd gennym i’r perwyl hwnnw yn gynharach yn y flwyddyn. Yr wyf yn hapus i gefnogi gwelliant 8 Peter Rogers. Y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig yw’r lle priodol i ystyried y Mesur ac nid wyf am ragfarnu canlyniad unrhyw ddadl o’r math hwnnw.

Ni chefnogaf welliant 2 David Davies na gwelliant 4 Nick Bourne ar yr un pwnc. Gofynna gwelliant 3 Nick Bourne inni nodi’r sefyllfa gyfredol o ran twyll nawdd cymdeithasol yr honna ei fod yn bodoli. Gostyngodd twyll budd-daliadau 6.5 y cant y llynedd, treblodd rhybuddion a chododd erlyniadau 45 y cant, felly ni chefnogaf welliant 3, na gwelliant 1 Nick Bourne. Mae gan y Cynulliad lawer o bwerau eisoes i ymdrin â’r hyn a ddisgrifiodd Nick fel argyfwng gwledig. Defnyddiasom rai o’r pwerau hynny yr wythnos diwethaf yn ystod y ddadl ar y rheoliadau trawsgyweirio a wrthwynebwyd gan y Blaid Geidwadol. Anaml yr ymddengys bod gan Nick Bourne achos yn gyffredin â Jocelyn Davies ar faterion datganoli, ond synhwyraf yng ngwelliant 5 Jocelyn yr un farn wangalon a chamarweiniol a geir yng ngwelliant 1 Nick. Nid oes arnom angen i San Steffan gynyddu ffyniant ledled Cymru drwy ailddosbarthu ar sail gymdeithasol neu ar sail ddaearyddol . Gwnawn hynny ein hunain, felly ni chefnogaf y gwelliant hwnnw.

Mae rhai o welliannau Jocelyn yn codi sawl pwynt mwy gweithdrefnol ar sut yr ymdriniwn â deddfwriaeth sylfaenol. Efallai y byddai’n synnu i glywed fy mod yn bwriadu eu cefnogi i gyd. Efallai y byddai’n synnu i glywed y rheswm hefyd, sef ein bod eisoes wedi gwneud yr hyn y gofynna amdano. Geilw ei gwelliant 6 arnaf i gyhoeddi adroddiad ar sut y gallai’r Cynulliad ddylanwadu ar ddeddfwriaeth sylfaenol. Dylai ddarllen Rheol Sefydlog Rhif 31.9 a’r canllawiau cysylltiedig, a gymeradwywyd gan y Cynulliad tua 10 mis yn ôl. Geilw gwelliant 11 Jocelyn ar y Weithrediaeth i ymgynghori â’r Cynulliad ar Fesurau ar gyfer Cymru yn unig yn Araith nesaf y Frenhines. Eisoes mae dyletswydd ar y Cabinet o dan Reol Sefydlog Rhif 31.10—

Nid ildiaf. Yr wyf eisoes wedi mynd dros fy amser. Ni chaf anhawster i gefnogi’r gwelliannau hyn, na chais Jocelyn am yr hyblygrwydd mwyaf o ran drafftio deddfwriaethol. Efallai y bydd gennym farn wahanol ar beth mae hynny’n ei olygu. Yn aml clywsom am gynlluniau Plaid i ailysgrifennu’r setliad datganoli drwy’r drws cefn. Fodd bynnag, cytunaf yn llwyr â’r egwyddor fel y’i mynegwyd yng ngwelliant 7. Mae gwelliant 9 Jocelyn yn fy nrysu ond yr wyf yn fodlon sicrhau bod yr wybodaeth ar gael ar y rhyngrwyd a chefnogi’r gwelliant yn yr ysbryd hwnnw.

Yr wyf fi a’m cyd-Aelodau eisoes wedi sicrhau bargen dda i Gymru mewn rhaglen ddeddfwriaethol fer. Ni fyddwn yn llaesu dwylo. Dywedwyd llawer am ganiatáu i’r Pwyllgorau Pwnc gael mwy o lais o ran deddfwriaeth sylfaenol. Mae tystiolaeth y llynedd o ran Deddf Safonau Gofal 2000 a Deddf Dysgu a Sgiliau 2000 yn profi y gall y broses honno weithio.

Cynigiaf welliant 3. Ar ôl y cymal cyntaf, ychwaneger cymal newydd

Cynigiaf welliant 4. Ar ôl y cymal cyntaf, ychwaneger

Mae Araith y Frenhines eleni yn siomedig. Sioe etholiadol yw’r cyfan. Synnaf at awgrym Prif Weinidog Cymru fod unrhyw un sydd yn siarad yn erbyn Araith y Frenhines eleni—sef yr hyn yr oedd yn ymddangos ei fod yn ei ddweud—yn tanseilio’r setliad cyfansoddiadol yn y refferendwm ar y mater hwn. Rhaid i’r Prif Weinidog fod yn ymwybodol bod tri aelod o’i weinyddiaeth yn anghytuno â’i farn am y setliad cyfansoddiadol a’u bod am ymestyn pwerau’r Cynulliad Cenedlaethol. Derbynia’r Ceidwadwyr, yn unigryw efallai yn y corff hwn, y setliad cyfansoddiadol. Cyflwynwn bopeth ar sail ceisio gwella effeithiolrwydd Cynulliad Cenedlaethol Cymru.

Mae Araith y Frenhines yn cynnwys rhai mesurau y byddwn yn eu croesawu, ond amheuaf ymrwymiad y Llywodraeth i rai ohonynt. Y cyntaf, y soniodd Rhodri Morgan amdano, yw’r Mesur Twyll Nawdd Cymdeithasol. Dyma’r trydydd tro ar ddeugain i’r Llywodraeth addo mesurau llym o ran twyll lles. Mae’n bryd inni weld gweithredu ar hyn. Dengys ffigurau’r Llywodraeth fod twyll nawdd cymdeithasol yn costio £7 biliwn i drethdalwyr y DU. Dim ond y Ceidwadwyr sydd o ddifrif ynglyn â mynd i’r afael â thwyll budd-daliadau, a phryd bynnag y codwn hyn fel ffordd o gwtogi ar wariant y Llywodraeth, caiff ei gwestiynu. Felly, mae gan y Ceidwadwyr hawl i amau ymrwymiad y Llywodraeth. Dywedodd Rhodri yn ei araith fod y corff hwn o blaid cynyddu cyfoeth. Efallai bod hynny’n wir ond, wedi gwrando ar ddadl gynharach heddiw, ymddengys mai’r ffordd o gynyddu cyfoeth yng Nghymru oedd drwy ddileu Llundain o ystadegau Lloegr. Rhaid bod ffyrdd gwell o gyflawni cyfoeth yng Nghymru. Byddai’r Ceidwadwyr yn croesawu’r mesur dadreoleiddio . Gellid bod wedi ei gymryd yn hawdd o’n maniffesto; a dweud y gwir, efallai mai oddi yno y daeth. Fodd bynnag, yr wyf yn amau ymrwymiad y Llywodraeth. Mae’r Llywodraeth Lafur wedi cyflwyno’r nifer uchaf erioed o reoliadau, rhai ohonynt, yn ddiau, yn angenrheidiol, ond llawer ohonynt ddim . Bu’r flwyddyn ddiwethaf yn flwyddyn lle y gwelwyd y nifer uchaf erioed o reoliadau . Dyma un o ychydig uchafbwyntiau’r Llywodraeth. Bu 3,473 o reoliadau newydd y llynedd, y nifer uchaf erioed. Yna lluniodd Fesur Diwygio Rheoliadau. Mae gennym yr hawl i amau ei hymrwymiad.

Nid oes llawer yn Araith y Frenhines sydd o ddiddordeb i Gymru wledig. Mae’r unig beth sydd o ddiddordeb i Gymru wledig yn hollol ddiangen ac yn ôl unrhyw system o flaenoriaethau, pa un a yw rhywun o blaid rheoli gweithgareddau cefn gwlad ai peidio, ni ddylid bod wedi ei gynnwys yn Araith y Frenhines. Deallaf rywfaint o ymrwymiad pobl i wahardd chwaraeon cefn gwlad, ond rhaid i bawb gydnabod na chaiff ei gynnwys mewn unrhyw restr o flaenoriaethau yng Nghymru wledig. Yr wyf yn siwr y byddai’r Gweinidog dros Faterion Gwledig yn cydnabod hynny.

Nid oes dim yn Araith y Frenhines i ymdrin â’r argyfwng gwledig. Nid oes dim i helpu swyddfeydd post gwledig ac is-swyddfeydd post, y rhaglen gwella iechyd nac addysg yng Nghymru wledig. Lol fyddai awgrymu bod croeso ledled Cymru i Araith y Frenhines eleni. Nid oes croeso iddi yng Nghymru wledig. Gellid bod wedi gwneud llawer heb fawr o gost. Drwy gyhoeddi deddfwriaeth yn Araith y Frenhines gellid bod wedi darparu labelu gonest ar fwydydd wedi eu mewnforio a maes chwarae gwastad ar gyfer ein nwyddau. Yn lle hynny, mae gennym lawer ar droseddau, twyll nawdd cymdeithasol a dadreoleiddio. Gallai siniciaid awgrymu—a chydnabuwyd hyn gan Ysgrifennydd Gwladol Cymru hyd yn oed—bod hyn oherwydd ei bod yn flwyddyn etholiad. Bydd llawer o’r ddeddfwriaeth yn methu ac nid oes gan y Llywodraeth unrhyw ymrwymiad gwirioneddol i lawer o’r mesurau hynny.

Cyflwynir un mesur yn wyneb gwrthwynebiad y Cynulliad Cenedlaethol, sef y mesur sydd yn ymwneud â diddymu treial gerbron rheithgor. Pleidleisiasom yn erbyn hynny yn y Cynulliad, gyda nifer fach o bobl—tri neu bedwar, fe gredaf; gweddill Llafur—yn pleidleisio o blaid . Cyflëwyd y farn honno, yn ôl pob tebyg, i San Steffan. Cadarnhaodd Prif Weinidog Cymru hynny. Ac eto ymddengys yn Araith y Frenhines drachefn. Mae awgrymu felly, bod Araith y Frenhines eleni yn dda i Gymru yn mynd yn groes i’r dystiolaeth . Croesawyd Mesur Comisiynydd Plant Cymru gennym o’r blaen, a gwnawn hynny eto. Hwn yw’r llygedyn prin o oleuni yn Araith y Frenhines eleni, nad oes fawr ddim arall ynddi i’w hargymell i bobl Cymru . Gwrthwynebwn y cynnig.

I propose amendment 6. After clause 1, add

I propose amendment 7. After ‘Assembly responsibilities’ in clause 2, add

I propose amendment 9. After clause 3, add

I propose amendment 10. After clause 3, add

I propose amendment 11. After clause 3, add

in Welsh It is a pleasure for me to propose the amendments and to have an opportunity once again to discuss the Queen’s Speech. This discussion is part of a series of discussions that we have had during the past weeks on Labour Party policy in Wales and in London. We have discussed the budget of the Government here, which deals with spending priorities. We have discussed the Assembly Government’s work programme and now we are discussing the Queen’s Speech.

in Welsh During these discussions, we have seen what will, most probably, be the main themes of the general election, if it comes next year. As an opposition party, we too have had an opportunity to present our different ideas through tabling amendments to the motion today and through presenting our work programme for the Assembly. The differences between the parties have become clear during these discussions. To put it at its simplest, we have seen the failure of the Government in Cardiff and London to defend and promote the interests of ordinary Welsh people, who have suffered greatly in the past few years.

in Welsh A simple example of that is the fact that ex-miners are still fighting for compensation. As people who had worked in the coal industry, they would have expected, and had a right to expect, a system under a Labour Government to ensure that compensation was paid quickly and painlessly. The problem is that many are still waiting a long time for payment. Unfortunately, some of them die before receiving compensation. They expected a system that would ensure that payment was made earlier than at present. We expected, therefore, that the Queen’s Speech would reflect the concern about this matter in Wales.

in Welsh The Queen’s Speech refers to the Government’s economic policy by saying

in Welsh However, what we have, in fact, is a situation that presupposes further job losses at Llanwern and Port Talbot, as we heard in Rhodri’s statement today. There have already been job losses at Sony, Panasonic and other companies. We heard Phil Williams ask the Government in London to deal with the central problem, which is the basic difference between the high value of the pound and the value of the euro. However, the Government refuses to acknowledge that that is a factor that creates problems for the industries to which I referred. That is why amendment 5 is so important to us as a party, and I hope that it is equally important to Labour Members. I understand the objection of the Liberal Democrats and the Tories to this amendment. However, I was shocked to hear Rhodri saying that he would not support an amendment that asks, as a matter of principle, that you believe in the principle of redistribution of wealth, in Wales and the United Kingdom. Huw Lewis intervened when I was speaking last week to say that he believes in that principle. This is an opportunity, therefore, for Labour Members to support the principle by voting for amendment 5.

yn Saesneg Mae’n ddiddorol nodi gwelliannau’r Democratiaid Rhyddfrydol i’r mesurau cyfiawnder troseddol yn Araith y Frenhines. Mae’r Rhyddfrydwyr am ei chael hi bob ffordd. Amddiffynnant y Llywodraeth un wythnos, dim ond i’w beirniadu’r wythnos ganlynol. Fodd bynnag, nid beirniadaeth ysgafn ymhlith ffrindiau mohoni; mae’n gyllell wedi ei phlannu yng nghalon Llafur Newydd. Mae eu gwelliannau yn galw’r darpariaethau cyfiawnder troseddol yn ‘gimics gan fod etholiad ar y gorwel’. Dylai’r Democratiaid Rhyddfrydol sylweddoli na allant ei chael hi bob ffordd. Rhaid ichi uno â’ch ffrindiau Llafur newydd. Fel arall, bydd gan David Melding fwy o ACau yn wylo ar ei ysgwydd yn ystod yr wythnosau nesaf.

yn Saesneg Dylem gydnabod bod hon yn Araith y Frenhines a fwriadwyd ar gyfer etholiad, yn hytrach na buddiannau gwirioneddol pobl Cymru. Yr wyf yn falch bod Rhodri yn barod i gefnogi ein gwelliannau, ond hoffwn hefyd i ACau Llafur gefnogi’r egwyddor o ailddosbarthu cyfoeth. Yna byddwn yn gwybod a oes gwahaniaeth rhwng Llafur Cymru a Llafur Newydd.

Cynigiaf hefyd welliant 13. Ychwaneger cymal newydd ar y diwedd

Mae Araith y Frenhines eleni ac un llynedd wedi dangos bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn dechrau dylanwadu. Rhaid inni gydnabod, fel y dywedodd Rhodri, bod deddfwriaeth Gymreig yn dechrau dod i’r amlwg, y mae Cymru wedi dechrau dylanwadu arni o safbwynt sut y’i llunnir, sydd yn sicrhau y gwrandewir ar farn y Cynulliad ar sut y dylid adeiladu Cymru, yng ngoleuni agenda polisi Llywodraeth y DU.

I ateb pwynt olaf Ieuan Wyn Jones, testun y ddadl hon yw Araith y Frenhines a pholisïau llywodraeth y DU. Nid dadl ar Lywodraeth bartneriaeth y Cynulliad, sydd yn sicrhau ein bod yn cyflawni pethau dros Gymru, ydyw. Os ystyriwch yr hyn a wnawn, o ran y cytundeb partneriaeth a’r Llywodraeth bartneriaeth, nid oes amheuaeth ein bod yn cyflawni pethau dros Gymru. Mae angen polisïau mwy cydymdeimladol gan Lywodraeth y DU, lle y mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn wrthblaid adeiladol.

Mae Araith y Frenhines yn canolbwyntio’n fawr ar ddeddfwriaeth yn ymwneud â chyfraith a threfn. Mae’n ocsiwn o chwith rhwng Llafur a’r Ceidwadwyr ynghylch pwy sydd lymaf ar droseddau. Croesawn y mesurau sylweddol, megis y rhai sydd yn ymwneud â’r Comisiynydd Plant. Fodd bynnag, mae Araith y Frenhines hefyd yn cynnwys llawer o fesurau poblogaidd. Ei diben yw hwyluso ailethol y Llywodraeth drwy fynd i’r afael â phryderon am droseddau. Fodd bynnag, nid â i’r afael yn effeithiol â blaenoriaethau ym maes iechyd ac addysg.

Mae’n wir, fel y dywedodd siaradwyr eraill, nad yw Araith y Frenhines yn gwneud dim i gymunedau gwledig. Fodd bynnag, mae gwahaniaeth rhwng Llundain a Chymru. Er nad yw Llywodraeth y DU yn darparu ar gyfer cymunedau gwledig yn Araith y Frenhines, mae’r Cynulliad yn gwneud cryn dipyn. Yr ydym wedi rhoi £60 miliwn i gynllun Tir Gofal dros dair blynedd. Yr ydym yn cyflwyno llaeth am ddim yn yr ysgolion, ombwdsmon ffermio a chynllun Cyswllt Ffermio. Yr ydym yn rhoi £10 miliwn ar gyfer ardaloedd Tir Mynydd dros dair blynedd. Mae Llywodraeth Cymru hefyd wedi ymrwymo i bolisi ar ysgolion gwledig ac i gymorth trethi i fusnesau gwledig. Mae gwahaniaeth, yn y ffaith ein bod yn cyflawni lle y mae Llywodraeth bartneriaeth lwyddiannus rhwng y Democratiaid Rhyddfrydol a Llafur, ond ni ddigwydd hynny lle mae’r Llywodraeth yn bell iawn o fuddiannau Cymru. Rhaid inni ystyried hynny.

Nid yw Araith y Frenhines yn cynnwys dim o ran yr amgylchedd neu drafnidiaeth. Mae gennyf ddiddordeb mawr ym maes tai a gresynaf at y ffaith nad yw Araith y Frenhines yn cynnwys ymrwymiad maniffesto Llafur i gyflwyno trwyddedau ar gyfer tai mewn amlbreswyliaeth. Rhaid i hynny fod yn flaenoriaeth uchel i’r Llywodraeth newydd, pa blaid bynnag y bo. Yr wyf yn siwr y bydd yn flaenoriaeth wleidyddol pan fydd Llywodraeth Democratiaid Rhyddfrydol yn San Steffan.

Mesur allweddol a groesawn yn Araith y Frenhines yw’r Mesur Comisiynydd Plant Cymru arfaethedig. Hwn fydd y Mesur cyntaf i’w gyflwyno yn San Steffan sydd yn ymateb i gais gan y Cynulliad. Rhaid inni edrych ymlaen i lawer mwy o Fesurau yn yr Araith ar gais y Cynulliad yn y dyfodol.

Siaradaf yn fyr ar faterion yn ymwneud â chyfraith a threfn a gwmpaswyd yn Araith y Frenhines. Fel y soniwyd eisoes, os ydym o ddifrif ynghylch ymdrin â materion cyfraith a threfn, rhaid inni hefyd ystyried o ddifrif nifer yr heddweision sydd eu hangen ar y strydoedd. Bydd tua 3,000 yn llai o heddweision ar y stryd yng Nghymru a Lloegr erbyn diwedd tymor y Llywodraeth hon na phan ddaeth i rym yn 1997. Erbyn hyn mae 50 yn llai o heddweision yn Heddlu De Cymru nag yr oedd yn 1997. Rhaid mynd i’r afael â hynny. Edrychaf ymlaen at weld y 9,000 o’r heddweision yr addawodd Jack Straw yn cael eu recriwtio’n fuan, fel y gellir canfod tystiolaeth o hynny ar strydoedd Cymru. Gresynaf at y ffaith yr ymddengys i’r pedair blynedd diwethaf gael eu gwastraffu yn hynny o beth.

O ran y cyrffywiau arfaethedig ar gyfer plant hyd at 16 mlwydd oed, cyflwynodd Llafur bwerau i awdurdodau lleol o’r blaen er mwyn cyflwyno cyrffywiau ar gyfer plant hyd at 10 oed. Ni ddefnyddiwyd y pwerau hyn erioed. Cred y Democratiaid Rhyddfrydol y byddai’n anodd gorfodi’r cyrffywiau hyn a gellid eu hystyried yn ymosodiad ar ryddid sifil.

Mae’n bosibl mai gimic yn unig fydd yr hysbysebion cosbau sefydlog yn y pen draw. Yn bwysicach, mae’r cynnig i ddileu treial gerbron rheithgor yn gryn ymosodiad ar ryddid sifil. Gobaith y Democratiaid Rhyddfrydol yw, fel pan drafodwyd hyn gan y Cynulliad o’r blaen, y bydd y Cynulliad cyfan yn cefnogi gwelliant 12, sydd yn gwrthwynebu dilead o’r fath .

Mae fy sylwadau’n ymwneud â’r prosesau deddfwriaethol. Caniatâ deddfwriaeth sylfaenol inni wneud is-deddfwriaeth. Felly mae gennym ddiddordeb mawr yn y statudau newydd sydd yn effeithio ar y meysydd datganoledig, y bydd San Steffan yn eu gweithredu. Cyfeiriwyd at y Cynulliad mewn tua 18 o’r statudau a weithredwyd y llynedd. Fodd bynnag, mae’r cyfrifoldebau a roddwyd i’r Cynulliad yn y Mesurau hynny yn amrywio’n fawr o ran sylwedd. Mae i rai o’r Mesurau oblygiadau bach i’r Cynulliad. Ar y llaw arall, yr oedd i Fesurau eraill oblygiadau sylweddol i’r Cynulliad, megis y Mesur Llywodraeth Leol, y Mesur Safonau Gofal a’r Mesur Trafnidiaeth. O dan Fesur Llywodraeth Leol, collodd y Cynulliad rai o’i bwerau. Yn y Mesur Trafnidiaeth dirprwywyd tua 40 o swyddogaethau i’r Cynulliad sydd yn ymwneud â ffyrdd a gwasanaethau bysiau yng Nghymru, ond dim un yn ymwneud â’r rheilffyrdd. Mae’r Mesur Safonau Gofal yn sefydlu’r Comisiynydd Plant, sef swydd a arloeswyd gan Blant yng Nghymru ers 1991. Erys y cwestiwn—a ddylai mwy o gynigion y Cynulliad fod wedi eu cynnwys yn y ddeddfwriaeth sylfaenol a weithredir eleni?

Mae’n hanfodol y caiff Cabinet y Cynulliad bob cyfle, yn gyntaf i ddylanwadu ar raglen ddeddfwriaethol Llywodraeth y DU, ac yn ail i gyflwyno cynigion i’w cynnwys yn y mesurau sylfaenol newydd lle y mae ganddo gyfrifoldeb i’w gweithredu. O dan y protocol drafft rhwng Ysgrifennydd Gwladol Cymru a’r Cynulliad, ac o dan Adran 31 o Ddeddf Llywodraeth Cymru 1998, yr Ysgrifennydd Gwladol yw’r cyswllt rhwng Caerdydd ac adrannau Whitehall. Fodd bynnag, ni allwn fod yn fodlon ar fodolaeth y protocol yn unig gan gymryd yn ganiataol y bydd yn gweithio’n effeithiol. Gall fod yn anodd i’w orfodi, ac os bydd cynigion y Cynulliad yn mynd yn groes i fuddiant Llywodraeth y DU, neu eu bod yn isel ar restr ei blaenoriaethau, pwy, felly, sydd â chlust y Prif Weinidog? Pan fydd Cabinet y Cynulliad yn dymuno diwygio Mesur, nid yw’n amlwg imi pa fecanwaith a ddefnyddir i sicrhau y caiff cynigion o Gymru eu hystyried yn llawn, ac yn amserol, wrth i’r Mesur newydd gael ei lunio. Lle y bo goblygiadau sylweddol i Gymru yn y Mesur, a fydd un o’n gweision sifil yn aelod o dîm y Mesur yn Whitehall sydd yn gyfrifol am baratoi’r ddeddfwriaeth? Fel arall, pwy fydd yno i archwilio’r Mesur a diogelu buddiannau Cymru? Os na fydd y ddeddfwriaeth sylfaenol newydd yn ateb ein gofynion yn ddigonol a rhoi’r cyfle inni wneud is-ddeddfwriaeth sydd yn diwallu ein hanghenion arbennig, bydd gwrthdaro rhwng Caerdydd a San Steffan yn y pen draw, yn ogystal ag ansefydlogrwydd. Dyma’r prif fygythiad i’r model datganoli Cymreig yn fy marn i.

Ar hyn o bryd, efallai y cred rhai ohonoch fy mod yn ystyried fy hun yn bwysicach nag yr wyf mewn gwirionedd drwy wneud y sylwadau hyn. Fodd bynnag, yr wyf mewn cwmni da, gan nad fy ngeiriau i ydynt o gwbl. Yr wyf yn dilyn geiriau Gwilym Prys Davies—datganolwr, cyfreithiwr ac arglwydd Llafur—o araith a draddodwyd mewn darlith ym mis Awst eleni ar gyfer Cymdeithas y Cyfreithwyr. Cefnogaf y geiriau hynny 100 y cant. Yr wyf hefyd yn rhannu ei bryderon ynghylch yr offerynnau statudol a basiwn. Gofynnaf ichi oll roi sylw i hyn fel mater o frys. Mae San Steffan yn cynhyrchu tua 3,500 o offerynnau statudol y flwyddyn o gymharu â 127 gennym ni.

Rhaid inni gyfaddef y lluniwyd y 3,500 hynny am resymau polisi. Ni allaf gredu nad oes unrhyw fwlch rhwng cyfraith Cymru a Lloegr ar faterion datganoledig. Beth a ddigwydd pan fydd San Steffan yn llunio offerynnau statudol newydd ac na fyddwn ni? Penderfynant y caiff hen ddeddfwriaeth Cymru a Lloegr ei gweithredu yng Nghymru neu ddim deddfwriaeth o gwbl.

Yr wyf yn dathlu fy mhen-blwydd heddiw. [AELODAU O’R CYNULLIAD: ‘O.’] Ni ddisgwyliaf i’r Aelodau ganu Pen-blwydd Hapus neu Happy Birthday, ond rhoddaf ryw fath o anrheg pen-blwydd imi fy hun drwy ildio i fympwy i lambastio’r Torïaid. Mae’n achlysur da dros wneud hyn wrth inni drafod Araith y Frenhines cyn etholiad cyffredinol a gynhelir yn ôl pob tebyg y gwanwyn nesaf, fel y cred cymaint o’r sylwebwyr.

Aralleiriaf hynny—lambastio Ceidwadwyr Cymru. Nid oes yr un tinc iddo rywsut. Bu hyn erioed yn weithgarwch poblogaidd ac angenrheidiol yng Nghymru, ac yn yr etholiad cyffredinol diwethaf fe’i croesawyd gan bobl Cymru o gofio’r ffaith nad etholasant yr un Ceidwadwr i San Steffan. Dengys gwelliannau Ceidwadwyr Cymru heddiw fod pobl Cymru yn synhwyrol a doeth i roi’r gollfarn honno. Fe’u gwelwn unwaith eto yn canolbwyntio ar y twyll lles honedig a’u dehongliad o’r hyn a fu’n digwydd yn ddiweddar yn hynny o beth. Pa mor aml y clywn hwy’n siarad am dwyll trethi ac osgoi talu trethi? Yn anaml iawn, yn wir. Dengys hyn eu tuedd arferol i feio’r dioddefwr. I mi dengys eu gwelliant ar hela yng Nghymru eu tuedd arferol i geisio honni mai hwy yw amddiffynwyr cefn gwlad. Beth a welwn o edrych ar eu hetifeddiaeth yng nghefn wlad ar ôl 18 mlynedd o bwer yn San Steffan? O BSE i ddadreoleiddio’r bysiau, bu’n drychineb llwyr i ardaloedd gwledig Cymru. Dyna’r rheswm, heb amheuaeth, pam nad ydynt yn cynrychioli yr un sedd wledig yn San Steffan.

Yr wyf yn ffyddiog iawn y bydd pobl Cymru yn dangos yr un callineb yn yr etholiad cyffredinol nesaf ag y gwnaethant yn yr un diwethaf. Gobeithiaf a disgwyliaf y byddant yn parhau â’r sefyllfa bresennol ac na fydd yr un Ceidwadwr yn cynrychioli etholaeth Cymru yn San Steffan.

Diben fy ngwelliant 8 yw sicrhau ein bod yn rhoi ystyriaeth briodol i’r Mesur Hela yng Nghymru. Yr oeddwn yn siomedig i weld na wna’r cynnig unrhyw ddarpariaeth ar gyfer trafod y mater hwn yn y Cynulliad. Gwn fod barn gryf gan lawer o’r Aelodau ar y mater hwn. Dyna pam mae’n bwysig i’w lleisiau gael eu clywed. Dyna ddiben fy ngwelliant. Mae’n gynnig ymarferol, a ddylai gael cefnogaeth pob plaid. Bydd yn sicrhau y caiff yr Aelodau gyfle i ddangos i’r cyhoedd yng Nghymru beth yw eu safbwynt ar hela.

Pam y dylai’r Cynulliad neilltuo amser i ystyried y Mesur Hela? Mae’r Mesur hwn yn ymosodiad arall ar gefn gwlad. Yn hytrach na cheisio cefnogi a deall cefn gwlad ar adeg pan fo mewn angen, penderfyna’r Llywodraeth ei erlyn. Symbylir y Mesur hwn gan anwybodaeth lwyr am gefn gwlad, ei anghenion a’i ddiwylliant. Mae’n ganlyniad i ildio i’r nifer fach o bobl hollol anwybodus a chymysglyd eu meddwl sydd am orfodi eu dyheadau ar bawb arall. Nid dyma sydd ei angen ar gefn gwlad ar hyn o bryd. Mae angen ein cefnogaeth a’n hanogaeth arno. Ar adeg pan ddylai’r Llywodraeth wneud cymaint mwy i gefn gwlad, yr unig beth a gynigia yw Mesur gormesol.

Ceisia’r bobl fusneslyd sydd yn gwrthwynebu hela ddadlau fod hela â chwn yn greulon i’r llwynog. Dengys adroddiad Burns na phrofwyd y ddadl hon. Nid yw llwynogod yn mynd i gartrefi ymddeol. Nid eir â hwy at y milfeddyg i’w difa pan fyddant yn hen neu wedi eu hanafu yn y wlad. Unwaith ichi benderfynu mai fermin sydd angen eu rheoli yw llwynogod, rhaid ichi ystyried yr amryw ffyrdd effeithiol o wneud hyn. Credaf fod hela â chwn yr un mor effeithiol â’r dulliau eraill o reoli fermin. Er enghraifft, mae’n anodd saethu llwynog yn gywir heb ei glwyfo, a gall maglau a thrapiau fod yn niweidiol iawn i anifeiliaid eraill, nad yw ffermwyr yn ceisio eu rheoli. Byddai’r rhan fwyaf o bobl resymol yn gwerthfawrogi bod y dulliau rheoli eraill yr un mor greulon ac yn rhoi yr un niwed i anifeiliaid â hela â chwn . Pobl gymysglyd iawn eu meddwl yw’r rhai sydd yn gwrthwynebu hela. Maent wedi creu delwedd o lwynogod nad yw’n wir. Nid anifeiliaid dof ac addfwyn mohonynt. Mae llwynogod yn lladd. Maent yn fygythiad i wyn a dofednod. Fermin ydynt. Nid anifeiliaid anwes.

Gadwch imi ymdrin â’r ddadl hynod na ddylai pobl hela am eu bod yn cael mwynhad—

Pam mae’n dderbyniol i bobl cefn gwlad gael eu herlyn gan etholedig rai y dinasoedd? Dywedaf wrthych, oherwydd y byddai banllef o brotest ledled y wlad pe bai hynny wedi digwydd i unrhyw grwp arall. Yn yr hyn a ddywed ac a wna, dengys y Llywodraeth hon ei sarhad tuag at y rhai sydd yn byw ac yn gweithio yng nghefn gwlad . Nid oes ymdrech i ddeall y rhai sydd yn byw mewn ffordd wahanol.

Mae’n hen bryd i’r ddadl hon gael ei chynnal yn gyhoeddus—

Dyna un annwyl yw Peter Rogers. Llwynogod y byd, unwch ac ewch am ei wddf. Yr wyf am brofi bod hela a brathu rhywun yn ei wddf a’i daflu o gwmpas yn arfer creulon. Ni fydd yn syndod ichi fy mod am siarad am y Mesur Hela . Gofynna rhai pobl pa hawl sydd gennym ni sydd yn byw yn y ddinas—ac nid wyf yn berson elitaidd, Peter—i wneud safiad ar y mater hwn. Fel bod dynol, mae gennyf bob hawl i geisio diogelu hawliau anifeiliaid i gael byw bywyd yn rhydd o greulondeb ac aflonyddwch. Nid oes unrhyw amheuaeth bod hela a chwn yn greulon.

Profwyd bod anifeiliaid a helir yn dioddef straen ac ni all neb, yn enwedig chi, Peter, fy narbwyllo bod cwn hela yn lladd llwynog yn gyflym ac yn lân bob tro. Mae cannoedd o bobl yn Ne Caerdydd a Phenarth am wahardd yr arfer barbaraidd hwn. Gweithiais i Alun Michael am 12 mlynedd, a bu ei bost ef fel fy mhost innau erbyn hyn yn dyst i deimladau pobl ar hyn. Mae ganddynt gymaint o hawl i leisio eu barn ag unrhyw un sydd yn byw yng nghefn gwlad.

Yn arolwg barn cenedlaethol yr wythnos diwethaf, er i gwestiynau gael eu gofyn mewn ffordd gamarweiniol, dangosai’r atebion o hyd mai gwahardd hela oedd yr opsiwn mwyaf poblogaidd o dipyn o’r tri opsiwn. Dangosai’r arolwg barn mai dim ond 14 y cant o bobl sydd o blaid hela a bod 85 y cant yn pryderu ynghylch creulondeb wrth hela. Gellid ystyried bod yr arolwg barn yn annog pobl i gytuno ag opsiwn y ‘ffordd ganol’ oherwydd y ffordd gamarweiniol y’i lluniwyd:

Y prif bryder o ran lles anifeiliaid yw bod y difyrrwch honedig hwn yn gynhenid greulon. Byddai rheoleiddio, boed yn seiliedig ar system wirfoddol neu system drwyddedu, yn caniatáu i’r creulondeb barhau. Rheoleiddir chwaraeon eraill sydd yn greulon, ac nid yw’n llwyddiannus. Mae gwrthwynebiad y cyhoedd i hela yn seiliedig ar y ddealltwriaeth bod hela a lladd yn greulon ac yn ddiangen. Pan lunnir y cwestiwn yn y termau hynny, mae 73 y cant o bobl o blaid gwaharddiad llwyr. Felly croesawaf y cyfle a rydd Araith y Frenhines i’r Aelodau Seneddol bleidleisio dros waharddiad llwyr ar hela a chwn.

Siaradaf yn fyr ar hanner cyntaf gwelliant 10 Jocelyn Davies a gwelliant 12 Kirsty Williams, a gefnogaf i’r carn. Mae bwriad y Llywodraeth i gyflwyno Mesur Cyfiawnder Troseddol (Dull y Treial), sydd yn dileu hawl diffynyddion i gael treial gerbron rheithgor, yn wrthun. Bydd yr Aelodau’n cofio yn gynharach eleni imi gael y pleser, tybiaf, o fod yr unig Aelod o’r Siambr hon, fe gredaf, i sefyll prawf gerbron rheithgor. Sylwais nad oedd y Prif Weinidog, na allaf ei weld yma ar hyn o bryd, wedi ateb cwestiwn arweinydd yr wrthblaid ar pa un a oedd wedi cyfleu barn y Cynulliad hwn ar y mater hwnnw i’r Arglwydd Ganghellor. Felly, anogaf Is-Ysgrifennydd Seneddol Cymru, David Hanson, i gyfeirio’r mater hwn i’r Arglwydd Ganghellor yn ddi-oed. Pan fydd yn cloi’r ddadl hon, disgwyliaf iddo gadarnhau y gwna hynny.

Yr wyf hefyd am i’r Prif Weinidog ac Is-Ysgrifennydd Seneddol Cymru ystyried am eiliad sefyllfa rhywun sydd yn wynebu honiadau ffug ac yn gorfod aros am 10 mis cyn ei gael yn ddieuog. Uffern llwyr ydyw . Mae amddifadu unrhyw un sydd yn ddieuog o’r hawl i sefyll ei brawf gerbron rheithgor, i sefyll ei brawf gerbron ei gyd-ddinasyddion, yn ei amddifadu o’i hawliau dynol. Yr wyf am i’r Is-Ysgrifennydd Seneddol gyfleu hynny i’r Arglwydd Ganghellor. Yn hytrach nag ymyrryd yn y llysoedd ynadon, dylai’r Arglwydd Ganghellor ystyried sut yr ad-delir costau i ddiffynyddion pan orchmynnir hynny. Gorchmynnwyd i’m costau gael eu had-dalu chwe mis yn ôl. Ni chefais ad-daliad. Efallai mai dim ond cost ychydig o roliau o bapur wal yw degau o filoedd o bunnau i’r Arglwydd Ganghellor, ond i mi mae’n swm mawr o arian. Mae chwe mis wedi mynd heibio, degau o filoedd o bunnau ac nid oes unrhyw arwydd y caf yr arian hwnnw am tua chwe mis arall. Dylai’r Arglwydd Ganghellor ystyried y mater hwnnw. Ddoe ddiwethaf siaradais â’r staff yn yr uned docio costau genedlaethol yn Maidstone yng Nghaint. Dywedasant, ‘Mae’n ddrwg gennym, ond mae gormod o waith gennym felly anfonwn eich papurau i Birmingham neu Doncaster rywbryd yn ystod y flwyddyn nesaf.’ Ni allaf aros. Os yw’r Arglwydd Ganghellor am wella system cyfiawnder troseddol sydd yn anwaraidd, dylai fynd i’r afael â’r mater hwnnw, yn hytrach nac ymyrryd â hawliau dynol yn y llysoedd ynadon.

Hoffwn sôn am dri mater, felly trafodaf un mater y funud. Y mater cyntaf yw’r Mesur Diwygio trwy Reoliadau, a fydd yn dileu llawer o fiwrocratiaeth. Mae hynny’n newyddion da i bob un ohonom. Bydd busnesau bach a mawr yn croesawu hyn. Un peth sydd wedi tynnu fy sylw yw y bydd yn caniatáu i fwytai fod ar agor yn hwyrach, heb y gofyniad i ddarparu diddanwr byw. Mae hynny’n newyddion da i’r rhai ohonom sydd yn mwynhau noson dawel allan ac sydd wedi gorfod dioddef canu tymor y Nadolig gyda’r hwyr ym Mae Caerdydd yn ddiweddar. Mae hynny wedi fy mlino’n llwyr.

Yr oedd diddordeb arbennig gennyf, yng ngoleuni’r Mesur hwn, mewn adroddiad a gyflwynodd y Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd i’r Pwyllgor yr wythnos diwethaf. Yr oedd yn ymwneud â’r ymgynghoriad â busnes lleol ynghylch rheoliadau, sydd, y dywedodd wrthym, yn farw. Yr wyf am iddynt gael eu hadfywio a hoffwn i’r grwpiau dan sylw gael eu hadfer. Hoffwn sicrhau bod yr wybodaeth a gasglwn mor ddilys a chyfredol â phosibl.

O ran hela, mae’r Llywodraeth Lafur hon yn cyflawni’r hyn a elwir yn addewid Cuprinol—mae’n gwneud yn union beth a ddywed ar y tun. Bydd y bleidlais rydd yn Nhy’r Cyffredin nos yfory yn dyst i hynny. Credaf y bydd y ddadl yn un hyddysg—bu digon o wybodaeth ar gael iddi fod felly—ag iddi fwriadau da. Bu dadl fawr yng Nghymru ac mae’r rhan fwyaf ohonom wedi dangos ein lliwiau. Gwnaf hynny eto. Pe bawn yn San Steffan nos yfory, byddwn yn pleidleisio dros waharddiad llwyr, sydd yn cynnwys darpariaeth ar gyfer hela i’r agored a saethu. Ni thrafodir hynny’n aml.

Yr wyf yn falch o’r gwaith agored a gofalus a wnaeth Llafur ar y mater hwn. Ni fu pleidiau eraill yr un mor agored, nac mor ofalus ynglyn â rhai o’u sylwadau. Bu Peter Rogers yn wirion yn gynharach. Mae Plaid Cymru, yn arbennig, yn gwbl anghyson ar y mater hwn. Dywedodd Helen Mary Jones mai mater o hawliau sifil ydoedd. Mae hynny’n nonsens. Mae’r hanesion am anifeiliaid anwes yn cael eu rhwygo gan gwn hela wedi eu cofnodi ac yn hen gyfarwydd yn ei hetholaeth hi yn ogystal â’m hetholaeth i. Fodd bynnag, ceisiwch egluro egwyddor fawr hawliau sifil i ffermwyr yn fy etholaeth i y mae eu gweithredoedd yn eu gwahardd rhag saethu llwynogod ar eu ffermydd am fod eu landlordiaid am gael cyflenwad da o lwynogod i’r helfa leol chwarae â hwy. Mae hynny’n warthus.

I gloi, trof at welliant 13 y Democratiaid Rhyddfrydol—gwelliant gimics gan fod etholiad ar y gorwel fel y’i gelwir. Mae’n chwerthinllyd i Ddemocratiaid Rhyddfrydol Cymru godi bys ar Lafur yn y ffordd hon. Mae’r Mesur Cyfiawnder Troseddol a’r Heddlu yn ddiddorol a soniaf am rai o’r pwyntiau a dynnodd fy sylw ar unwaith. Bydd yr Heddlu’n gallu arestio plagwyr pen ffordd a gyrrwyr taro a ffoi. Y mae pobl Cymru yn poeni ynghylch y materion hynny. Caiff y diwydiant diogelwch preifat ei gysoni. Mae hwn yn fusnes sydd yn tyfu ac yn achosi cryn bryder ymhlith fy etholwyr. Caiff y diwydiant adfer ceir ei reoleiddio ac amcangyfrifir y gellid osgoi hyd at 6,000 o geisiadau yswiriant twyllodrus y flwyddyn. Mae hynny’n newyddion da i’r heddlu am ei fod yn gwastraffu cymaint o’u hamser, ond mae hefyd yn newyddion da i’n hetholwyr, fel deiliaid polisi. Gallwn fynd ymlaen, ond ni wnaf am fod fy amser ar ben. Mae rhai wedi galw Araith y Frenhines hon yn denau; efallai bod rhesymau da dros hynny. Fodd bynnag, bydd y Mesurau sydd ynddi yn gwneud gwahaniaeth i fywydau pobl a dyna ein nod ni.

in Welsh I declare an interest as a general practitioner and a county councillor.

in Welsh I will turn to the elements relating to health and social services in the Queen’s Speech. Several questions arise when analysing the contents. First, there are questions that stem from last year’s Queen’s Speech. Is there any suggestion that the Health and Social Services Committee’s standpoint on the Children (Leaving Care) Bill reached Westminster? The creation of the Care Council for Wales also stems from last year’s Queen’s Speech. The Health and Social Services Committee received a report from the Government a fortnight ago that showed a large gap in the recruitment and retention of social workers. The lack of people undermines the work of the Waterhouse report on safeguarding our children. How will the coalition respond to this?

in Welsh In respect of this year’s Queen’s Speech, we welcome the appointment of the Children’s Commissioner. However, can the Minister confirm what exactly the Commissioner’s powers are in areas that have not been devolved to Wales? What are his powers in relation to agencies in England that deal with children from Wales?

in Welsh Regarding the Health and Social Care Modernisation Bill, Plaid Cymru is disappointed that the Government has not committed itself to fully implementing the recommendations of the Royal Commission on the long-term care of the elderly. What is the coalition’s standpoint on the recommendations that personal care and nursing care should be free?

yn Saesneg Cred Plaid Cymru y dylid diwygio Mesur Moderneiddio Iechyd a Gofal Cymdeithasol er mwyn rhoi argymhellion y Comisiwn Brenhinol ar waith yn llawn a sicrhau bod gan y Cynulliad Cenedlaethol ddisgresiwn llawn dros fonitro perfformiad, ailddilysu ac ariannu yn yr NHS yng Nghymru. Mae llawer o swyddogaethau iechyd heb eu datganoli o hyd. Mewn sawl ffordd mae hyn yn wrthnysig ac yn gamamserol. Rhaid inni geisio diwygio’r Gorchymyn drafft sydd ar fin cael ei gyhoeddi i greu cyngor proffesiynau iechyd y DU, er enghraifft, gan fod angen cynrychiolaeth a warentir o Gymru. Gellid datganoli cyrff eraill yn yr un modd, megis y Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth Glinigol, yr Asiantaeth Safonau Bwyd a’r Comisiwn Gwella Iechyd, fel y bydd gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru reolaeth lawn ym maes iechyd dros reoleiddio a monitro perfformiad.

yn Saesneg Ynghylch Araith y Frenhines y flwyddyn nesaf, a allwn ddisgwyl i iechyd gael ei ddatganoli’n llawnach i Gynulliad Cenedlaethol Cymru, fel y bydd ganddo fwy o gyfrifoldeb dros iechyd ein cenedl?

Mae Araith y Frenhines yn cynnwys llawer y gall Cymru ei groesawu. Dengys bod newid gwirioneddol i’r agwedd yn y canol. Mae gennym Fesur ar gyfer Cymru yn unig ac arwydd cliriach o gwmpas y Mesurau o ran Cymru, yr Alban, Gogledd Iwerddon a Lloegr. Gwnawn gynnydd da yn hynny o beth. Fodd bynnag, dadleuaf hefyd fod llawer yn yr araith hon sydd yn arbennig o berthnasol i Gymru. Anghytunaf ag awgrymiadau Ieuan a Jocelyn nad yw Araith y Frenhines eleni yn gwneud dim i ailddosbarthu cyfoeth a ffyniant ar sail gymdeithasol a daearyddol. Nid oes angen pregeth ar y Blaid Lafur gan Blaid Cymru ar hyn. Nid oes angen inni gefnogi cynigion na gwelliannau Plaid Cymru am ein bod ni fel plaid wedi bod yn gwneud hyn ers blynyddoedd. Rhoddaf ddwy enghraifft o’r araith hon.

Yn gyntaf, ynghylch y Mesur Cartrefi, yng Nghymru mae lefel arbennig o uchel o breswyliaeth gan berchenogion, sydd yn cynnwys nifer uchel o bobl ddiamddiffyn, yr henoed a pherchenogion tai ar incwm isel. Bydd y Mesur hwn yn eu diogelu rhag gasympio. Bydd yn sicrhau y caiff gwybodaeth glir ei rhoi wrth brynu a gwerthu tai. Mae hefyd yn cynnwys darpariaethau ar gyfer ymestyn y categorïau o bobl ddigartref y mae llawer ohonom wedi bod yn eu hyrwyddo ers blynyddoedd ac ar gyfer gwella llety dros dro. Bydd pob un o’r rhain yn berthnasol yn uniongyrchol i bobl dlawd a phobl mewn angen. Bydd Cymru, yn arbennig, yn elwa ar hyn, oherwydd ei lefelau tlodi.

Mae’r darpariaethau ar gyfer delio’n llym â throseddau yn bwysicach i bobl dlawd a diamddiffyn na neb arall. Rhaid canmol y Llywodraeth hon am y ffaith bod nifer y troseddau wedi gostwng 10 y cant ers yr etholiad diwethaf. Mae achosion o fwrgleriaeth o gartrefi wedi gostwng 21 y cant. Mae hynny o bwys i’r rhai na allant fforddio yswiriant ac y mae eu bywydau wedi chwalu ar ôl dioddef trosedd. Mae’r darpariaethau ar gyfer atgyfnerthu’r ffyrdd o ymdrin â throseddau sydd yn ymwneud â cheir yn berthnasol i Gymru. Ers blynyddoedd lawer, Abertawe oedd y ddinas gyda’r nifer fwyaf o droseddau yn ymwneud â cheir yn y DU. Ni wn a ydyw o hyd. Gwyddom oll pa mor drafferthus y gall trosedd yn ymwneud â char fod, felly bydd rhoi ffyrdd o gymryd camau effeithiol ar waith i’w gwrthsefyll o bwys enfawr. Ni dderbyniaf bwyntiau Kirsty a Peter Black ynglyn â diwylliant yr ‘iob’. Efallai nad yw adweithio yn ei erbyn yn gweddu’n dda â’n safbwyntiau ar ryddid sifil. Mae’n amlwg eu bod yn ystyried bod polisïau Llafur yn gul, ond nid oes llawer o bobl ledled Cymru nac yng ngweddill y DU yn cefnogi polisïau rhyddfrydol. Mae’n hawdd i ni, yn ein sefyllfa gyfforddus, dosbarth canol, nodi—

Gofynnwch i bobl ar ystadau tai cyngor, nad ydynt yn mentro mynd allan gyda’r nos oherwydd ofn ymddygiad ymosodol a bygythiadau, lle y maent am weld rhyddid sifil. Maent am gael polisïau a fydd yn eu diogelu a rhoi’r hawl iddynt ymgynnull yn rhydd, i symud o gwmpas a manteisio ar yr holl gyfleoedd eraill a gynigiwn iddynt.

Clywais gryn dipyn o falu awyr yn y Siambr hon heddiw ar hela. Holaf David Hanson ynghylch rhai o’r pwyntiau a godais yr wythnos diwethaf, y mae’r Prif Weinidog wedi methu’n lân â’u hateb. Fel cynrychiolydd San Steffan yn y Siambr hon, a ddarllenasoch adroddiad Burns ar yr ymchwiliad yr oedd eich Llywodraeth wedi helpu i’w sefydlu? Os felly, a nodwch, yn arbennig, yr adran sydd yn pwysleisio’n amlwg y bydd unrhyw waharddiad ar hela llwynogod yn andwyol i les llwynogod? Dylech chi a’ch cyd-Aelodau wybod mai fermin yw llwynogod ac anifeiliaid sydd yn lladd ac mae angen eu rheoli, sef ffaith yr ymddengys nad yw llawer o bobl a siaradodd yma heddiw yn ei gwybod. Pe gwaherddid hela llwynogod yn y wlad hon, sut ar y ddaear y gellir rheoli llwynogod? Gyda magl neu ddryll, sef dulliau y dylech wybod a fydd yn fwy creulon i’r llwynog, fel y noda adroddiad Burns? A dderbyniwch y caiff miloedd o swyddi eu colli ac yr eir ag arian o’r economi wledig ar adeg pan na all fforddio colli mwy o arian os gwaharddwn hela llwynogod yng Nghymru? A dderbyniwch ei bod yn annheg na chaiff iawndal ei gynnig i’r rhai a fydd yn colli eu bywoliaeth o ganlyniad i waharddiad ar hela?

Yn bwysicaf oll, a dderbyniwch i’r ddeddfwriaeth hon gael ei chyflwyno, nid oherwydd bod unrhyw un yn pryderu am les llwynogod—pe baent yn gwneud hynny, fel y dywedodd Burns, ni fyddent o blaid gwaharddiad—ond am fod y Llywodraeth hon, a hynny’n hollol sinigaidd, yn pryderu am golli ambell sedd ymylol yn y trefi? Felly, cyflwynodd Fesur a fydd yn gosod y dref yn erbyn cefn gwlad er mwyn gwarchod ei phleidleisiau. Gwyddwn fod y Llywodraeth hon wedi rhoi ei bryd yn gyfan gwbl ar bwer ac y byddai’n gwario miliynau ar feistri sbin er mwyn ceisio ein darbwyllo ei bod yn rhoi mwy o arian i wahanol feysydd, pan wyddom na welwn byth yr arian, fel y cadarnhawyd yn y ddadl gynharach ar addysg. Yr oeddem yn gwybod hynny oll. Fodd bynnag, nid oeddwn yn drwgdybio y byddai eich Llywodraeth yn ymostwng i rannu’r genedl hon a gosod y trefi yn erbyn cefn gwlad, er mwyn ennill ychydig o seddau. Gobeithiaf yr ewch â’r neges honno yn ôl i Lundain. Os methwch ag ateb fy nghwestiynau heddiw, ac yr wyf yn siwr y gwnewch fel y gwnaeth eich cyd-Aelod o’r blaen, gobeithiaf y byddwch, o leiaf, yn dweud wrth y Llywodraeth am y problemau a wyneba Cymru os cyflwynir y gwaharddiad hwn. Os na wrthodir y Mesur yn San Steffan, yna a wnewch sicrhau y caiff Cymru gymaint o bwer â phosibl, drwy’r Cynulliad, er mwyn sicrhau y gellir cyflwyno ateb synhwyrol ar yr ochr hon i Glawdd Offa.

Croesawaf y Mesur Hela yn fawr, ond mewn rhai o’r pleidiau eraill bu ymateb cymysg iddo, gan ddefnyddio lledneiseb. Yr wythnos diwethaf, soniais fod mwy o dyllau ym mholisïau Plaid Cymru na chaws y Swistir, a dim ond ar hela yw hynny. Efallai y bydd arweinydd yr wrthblaid yn gwneud datganiad diffiniol inni ynglyn â’i safbwynt ar hela, a fydd yn parhau, o leiaf am y Cyfarfod Llawn hwn. Wedi’r cyfan, mae bellach yn sosialydd radicalaidd wedi ei aileni. A gytunwch â’r Faner Goch fod angen i Blaid Cymru sicrhau ei bod yn parhau ar y chwith yn gyson ymhob maes? Os golyga hynny golli pleidleisiau ffermwyr asgell dde—

Nid ildiaf. Mae’n ddrwg gennyf, ond nid oes digon o amser.

Mae’n ddrwg gennyf nad yw Ieuan yma, ond efallai ei fod yn rhedeg â’r llwynog, y cwn, yr helwyr a’r sabotwyr ar yr un pryd. Gwae i chi feddwl y byddai mor anwadal. Fodd bynnag, does ryfedd yr adwaenir Plaid Cymru, nid cymaint fel y blaid â saf ond fel un sydd yn sefyll ar bob pen llidiart ac un sydd â gwahanol wyneb ar gyfer pob diwrnod o’r mis, gan ddibynnu lle y digwydd fod yn ei hen ffordd ddi-ail. Cenedlaetholwyr un diwrnod, sosialwyr y diwrnod nesaf; yna’n radicalaidd, wedyn yn Geidwadol; yn flaengar y fan yma, yn draddodiadol y fan acw; heddiw yn fo yfory yn fe. Maent yn meiddio rhoi pregeth i’r gweddill ohonom am fod yn egwyddorol a chyson. Mae megis fampirod yn rhoi pregeth ar sugno gwaed. Maent yn sôn am agenda sosialaidd, radicalaidd, ond nid oes yr un gair am sosialaeth nac unrhyw gyfeiriad at dlodi ychwaith yn Araith amgen y Frenhines a gyhoeddwyd ganddynt.

Caf yr argraff nad ydych yn ein hoffi ryw lawer.

Gwn nad ydych yn hoffi’r hyn a ddywedaf, ond ymlaciwch. Peidiwch â chymryd eich hunain o ddifrif cymaint—nid oes neb arall yn gwneud hynny. Nid yw’n syndod gan blaid a oedd yn rhan o gynllwyn i ddiddymu’r cyngor cyflog drwy ganiatáu i’r Llywodraeth Geidwadol flaenorol gael digon o amser i gyflwyno’r ddeddfwriaeth honno drwy’r Senedd oherwydd bargen afiach dros Maastricht a oedd yn rhoi lle iddynt ar Bwyllgor y Rhanbarthau, a hynny’n gwbl annheilwng. Yn ogystal, fe wnaethant hefyd ganiatáu digon o amser i breifateiddio’r rheilffyrdd, felly cofiwch hynny pan fydd Plaid Cymru yn galw ar y Cynulliad i fod yn gyfrifol am yr anhrefn ar y rheilffyrdd o ganlyniad i’w preifateiddio. Efallai ei fod yn wrthblaid mewn rhyw fydysawd amgen, ond o ran bod yn Llywodraeth sosialaidd amgen yng Nghymru—ni ddigwydd hynny byth, gymrodyr.

Siaradaf, yn fwy synhwyrol na’r ychydig o siaradwyr diwethaf gobeithio, am y ddeddfwriaeth yn ymwneud â llywodraeth leol a thai. Ar ôl blynyddoedd lawer o Ddeddfau cyfyngol yn ymwneud â llywodraeth leol—bu dros 100 rhwng 1980 a 1995 pan gafodd ei rhwymo a’i llyffetheirio—yr wyf yn falch o glywed am gamau’r Llywodraeth tuag at gydweithrediad a chytundeb. Credaf fod yr etholwyr yn ddigon synhwyrol i gosbi’r cynghorau nad ydynt yn cyflwyno eu gwasanaethau.

Efallai nad oedd y Llywodraeth Geidwadol a gyflwynodd y ddeddfwriaeth hon yn ymwybodol o’r rhesymau dros wneud hynny. Rhaid ei bod yn gwybod am nepotiaeth a llygredd ymhlith rhai o’r cynghorau Ceidwadol yn y 1970au pan chwalwyd canol llawer o drefi bach yn Lloegr—[Torri ar draws.] Nid ildiaf.

Pan chwalwyd canol llawer o drefi bach yn Lloegr er mwyn eiddo preifat neu ailddatblygu. Gwneuthum astudiaethau academaidd ar yr hyn a ddigwyddodd bryd hynny. Nid yw’r camau sigledig cynnar tuag at ganiatáu i lywodraeth leol gael cyfle i ddod yn sefydliad aeddfed wedi troi’n gamau bras, sicr tuag at ryddid yr hoffwn fod wedi eu gweld, gwaetha’r modd. Mae llywodraeth leol yn parhau i ymdopi â beichiau deddfwriaeth ormodol.

O ran tai, mae’n drueni mawr na fachwyd ar y cyfle yn Araith y Frenhines eleni i gyflwyno rheolaethau ar wariant cyfalaf er mwyn bod yn gyson â gwledydd eraill yr UE fel na chaiff ei gyfrif yn erbyn y gofyniad benthyca cyhoeddus, ond ei ystyried yn fudd i’r wladwriaeth. Byddai hynny wedi helpu i baratoi ar gyfer ymuno â’r undeb economaidd ac ariannol a byddai wedi rhoi’r cyllid sydd ei angen i ariannu’r gwaith trwsio i dai cyhoeddus, y mae rheolau’r Trysorlys yn ei wahardd ar hyn o bryd.

Dywedodd llawer o bobl fod Llafur wedi gwneud cymaint o ran grantiau trwsio. Yn ystod y ddwy flynedd diwethaf, mae arian y grantiau trwsio ar gyfer Cymru wedi gostwng, er y bydd yn cynyddu yn ystod y flwyddyn nesaf. Fodd bynnag, mae opsiwn ar dai cyhoeddus a fydd yn mynd ag arian o’r grant trwsio tai preifat, a drafodwyd yn y Pwyllgor yn ystod yr wythnosau diwethaf. Mae parodrwydd i fuddsoddi’r un arian yn yr un tai—fel y cynigiwyd o dan drosglwyddo stoc—cyhyd ag y bo rhywun arall heblaw am lywodraeth leol yn berchen arno, yn arwynebol. Mae trosglwyddo perchenogaeth neu ddefnyddio’r fenter cyllid preifat i ddenu buddsoddiad—dichell fawr Llafur—yn aflonyddu ar denantiaid. Nid yw ond sioe ddiangen, sbin ac ystryw; Llafur newydd ydyw.

Gobeithiaf y cawn wybodaeth bendant rywbryd heddiw ynglyn â’r ddeddfwriaeth ar ddigartrefedd. Yr ydym ar ei hôl hi yn arw gyda’r cynnig a basiwyd yn y Cynulliad ar 20 Mehefin yn addo y byddai deddfwriaeth yn barod ymhen pedwar mis. Nid ydym wedi ei gweld o hyd. Dywedwyd wrthym hefyd y bydd yn barod cyn y Nadolig. Pa Nadolig? Mae pethau da bob amser yn digwydd yfory yng Ngwlad Hud.

Caiff Plaid Cymru bleidlais rydd ar hela am ein bod o’r farn mai mater o gydwybod ydyw, fel y mae erthylu i rai pleidiau. Ni chefais fy narbwyllo gan ddadl unrhyw un am fy mod yn gweld bod pobl ar y ddwy ochr yn mynd yn hollol afresymol. Dylem dreulio amser yn siarad am dai anaddas, addysg, iechyd ac ati, yn hytrach na hela.

Yr wyf yn ddiolchgar o gael y cyfle i siarad ar y ddadl bwysig hon, ac yr wyf yn falch o gefnogi araith Llywodraeth Lafur y DU. Gwrandewais ar araith cymrawd Black ar ran y Democratiaid Rhyddfrydol, ac fe’m hatgoffwyd o’r hen ddywediad: nid oes angen gelynion ar rywun lle y bo’r cyfryw gyfeillion? Onid yw hynny’n wir bob tro yr eisteddwn yn y Siambr? Dangosodd ymagwedd nodweddiadol y Democratiaid Rhyddfrydol y prynhawn yma: pob peth i bob dyn a dim cyfrifoldeb. Ni chânt byth gyfrifoldeb yn Senedd y DU.

Mae pum Mesur yn Araith y Frenhines sydd yn berthnasol i ni, fel y nododd Prif Weinidog Cymru, a dylid eu croesawu’n fawr. Maent yn cynnwys Mesur Comisiynydd Plant Cymru, y Mesur Moderneiddio Iechyd a Gofal Cymdeithasol, y Mesur Diwygio trwy Reoliadau, y Mesur Cartrefi a’r Mesur Anghenion Addysgol Arbennig ac Anabledd. Gwna’r rheiny wahaniaeth yma. Mae’n ddiddorol nodi bod Ceidwadwyr Cymru, a honna eu bod yn Llywodraeth amgen, yn ystod dadl ar raglen bwysig fel hon, wedi treulio’r prynhawn cyfan yn siarad am hela â chwn heb yr un gair am les pobl Cymru. Unwaith eto—

A wnaiff yr Aelod idio?

Nid ildiaf.

Unwaith eto, maent yn ceisio grym drwy’r drws cefn o ran hela â chwn yng Nghymru. Fodd bynnag, ni chânt hynny am fod Llafur yn cadw ei haddewid i gael pleidlais rydd yn y Senedd. Cytunaf â Lorraine Barrett ar hyn ac yr wyf yn llawn gobeithio y gwaherddir y fath hela barbaraidd yn llwyr. I’r Ceidwadwyr, mae hela yn ffordd dda o dynnu sylw’r etholwyr oddi wrth y ffaith bod cyfraddau llog, treth incwm a chyfradd chwyddiant wedi gostwng, ac ar ôl yr etholiad cyffredinol, bydd Ceidwadwyr yn benisel unwaith eto gan y bydd Llafur yn parhau i gadw Cymru yn rhydd o Geidwadwr, heb unrhyw amheuaeth.

Mae Araith y Frenhines eleni yn un dda. Fe’m synnwyd gan welliant 5 Plaid Cymru, a noda nad oes unrhyw fesurau i sicrhau ailddosbarthu cyfoeth a ffyniant ar sail gymdeithasol a daearyddol. Digwydd hynny drwy’r amser o’n hamgylch, diolch i Lywodraeth Lafur y DU ac fel y dywedodd Prif Weinidog Cymru, diolch i ddatganoli yng Nghymru. Os nad ydych yn fy nghredu, cofiwch fod 1 filiwn o bobl yn cael credyd treth i deuluoedd sydd yn gweithio, 1.5 miliwn yn cael isafswm cyflog, 1.1 miliwn yn fwy o bobl yn gweithio a 250,000 o bobl ifanc ar y Fargen Newydd. Rhaid diolch i’r Llywodraeth Lafur am ailddosbarthu cyfoeth ar sail gymdeithasol a daearyddol am hynny. Dylem gefnogi’r ymagwedd adeiladol honno heddiw. Mae Araith y Frenhines eleni yn rhoi cyfleoedd mawr inni. Croesawaf, yn arbennig, y Mesur Anghenion Addysgol Arbennig ac Anabledd, a fydd yn rhoi hawliau i’n plant ifanc, a rhoi dyletswydd ar awdurdodau lleol ac awdurdodau addysg i sicrhau y cânt gyfle i gael addysg bellach ac addysg uwch a’u hasesu yn y ffordd briodol. Dyma Araith y Frenhines dda; dyma ddatganoli yn symud ymlaen ac mae’n dda i Gymru.

Mae Ceidwadwyr Cymru yn edrych ar Araith y Frenhines eleni gyda phryder mawr, yn enwedig o ystyried mai dim ond pump o’r 16 o Fesurau sydd yn berthnasol i Gymru. Nid yw’r mesurau a gynigiwyd yn symbylu’r Senedd ryw lawer a gwnânt fwy i wella rhagolygon y Blaid Lafur yn yr etholiad cyffredinol nesaf. Atgoffaf y rhai ohonoch sydd â sicrwydd llwyr fod gwleidyddiaeth yn gylchredol. Nid oes unrhyw amheuaeth gennyf y bydd Ceidwadwyr Cymru yn cael yr un nifer o Aelodau Seneddol o leiaf yn yr etholiad cyffredinol nesaf ag y cawsom yn 1983. Yr wyf hefyd yn tristáu am nad oes unrhyw sôn am Dywysog Cymru yn yr araith o’r orsedd ac nad yw bellach yn cael ei gyfrif fel ymgynghorydd gwerthfawr i’w Mawrhydi. Dyna arwydd arall o’r ffordd nad oes unrhyw fwriad gan Lafur, ar ôl rhyddhau ysbryd datganoli, iddo fod yn berthnasol mewn gwirionedd.

Er mwyn symud ymlaen yn hyderus fel cenedl, mae angen pobl arnom y gallwn ymddiried ynddynt. Yr wythnos diwethaf, gwelsom yr olygfa warthus o’r Dirprwy Brif Weinidog yn ymwrthod â’i awdurdod gweinidogol er mwyn ymddwyn fel arweinydd plaid eithaf lleiafrifol. Wrth wneud hynny, amddifadodd y Cynulliad hwn o’r cyfle i ofyn cwestiynau neu i gael sylwadau gan y Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd. Mae athrawon cerdd, wrth eu natur, yn beripatetig, ond yr oedd hyn dros ben llestri. Soniaf hefyd am y sylwadau a wnaeth Mr Richard Edwards yr wythnos diwethaf, y’u darllenais yn y cofnod. Efallai na fydd ei sylwadau o fudd mawr iddo o ran ei ragolygon am ddyrchafiad, ond maent yn taflu cryn oleuni ar wirionedd y glymblaid ddiangen sydd yn ein llywodraethu ar hyn o bryd. Cyfeiriodd fy nghyd-Aelod at Mr German fel esgob teitlog. Efallai bod mwy o offrais yn ei gasul nag unrhyw ganon mewn unrhyw fasilica yn Esgobaeth y Pab, ond ni fydd dim yn ei arbed ef na’i feistr—ein Prif Weinidog—rhag eu hanffawd etholiadol anochel.

Nid oes unrhyw sylwedd i Araith y Frenhines. Mae’n ailadrodd polisïau, a gafodd gryn gyhoeddusrwydd yn y cyfryngau ymlaen llaw, am gefnogaeth boblogaidd, a chollwyd cyfle i gyflwyno mesurau ystyrlon i holl bobl y Deyrnas Unedig, a Chymru yn arbennig.

Mae’n bleser mawr gennyf fod yma unwaith eto i wrando ar y ddadl ar Araith y Frenhines. Mae’n amlwg bod rhai pethau yn ein huno a rhai yn ein rhannu. Nid wyf yma heddiw i ganolbwyntio ar yr hyn sydd yn ein rhannu, gan y bydd cyfle yn Nhy’r Cyffredin i rannu yn ôl ein pleidiau ar rai o’r materion hynny. Croesawaf gyfraniadau’r Aelodau heddiw. Gobeithiaf fod yr Aelodau’n teimlo bod y fformat, sef dadl dros ddau ddiwrnod, wedi bod o fudd. Gwrandewais ar y ddadl y prynhawn yma, a gwn fod y sesiwn holi ac ateb a’r pwyntiau a godasoch ag Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn ddefnyddiol dros ben iddo.

Er nad fy lle i yw gwneud sylwadau ar eich prosesau, croesawaf yn arbennig y cynnig a drafodwch heddiw i gyfeirio pum Mesur i’r Pwyllgorau Pwnc perthnasol i’w trafod ymhellach. Mae’n bwysig—nid yn unig yn ystod ymweliadau achlysurol gan Ysgrifennydd Gwladol Cymru a minnau, ond hefyd yn ystod taith y Mesur drwy’r Senedd ac wrth iddo gael ei drafod—bod Aelodau’r Cynulliad yn ystyried goblygiadau’r Mesurau fel y maent yn effeithio ar Gymru, a chyflwyno sylwadau i’r Llywodraeth maes o law.

The Queen’s Speech refers to a new Bill or Bills that will create new specialist schools, reforming education in other ways and improving teaching. What provision will there be for Wales in those important Bills? Will Wales also have to develop more specialist schools, which means selecting some pupils on the basis of ability?

Caiff y Cynulliad gyfle i ystyried y Mesur Anghenion Addysgol Arbennig ac Anabledd a gyhoeddir cyn bo hir, yn ogystal â’r Mesurau sydd heb eu cyhoeddi hyd yn hyn. O ran y pum Mesur i’w rhoi gerbron y Pwyllgorau, byddwn yn barod, os dymuna’r Cynulliad, i fynychu’r Pwyllgorau a gwrando ar eu barn neu egluro safbwynt y Llywodraeth ar y Mesurau a chyflwyno barn yn y Pwyllgorau ar unrhyw un o’r materion a godir heddiw mewn perthynas ag Araith y Frenhines. Cyfeiriodd Jocelyn, yn arbennig, at y broses o ystyried y Mesurau sydd yn mynd rhagddynt yn Araith y Frenhines. Yr ydym erbyn hyn wedi cael ein profiad cyntaf o’r broses seneddol a phrofiad o ddeddfu wedi datganoli. Mae’n bwysig inni edrych, nid yn unig heddiw, ond yn y dyfodol, ar sut y gallwn helpu i adeiladu ar y broses honno a’i ffurfioli.

Dengys Mesur Comisiynydd Plant Cymru, a drafodwyd yn fanwl gennym ac y cyfeiriodd Aelodau ato heddiw sut y gall y broses ddatganoli weithio. Dechreuodd drwy ymrwymiad maniffesto, wedyn fe’i trafodwyd yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Trafodwyd y Mesur gan Bwyllgor y Cynulliad, bu gwelliant i’r Mesur Safonau Gofal, cyflwynodd y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol adroddiad, a chymeradwywyd yr adroddiad mewn Cyfarfod Llawn. Ystyriodd y Llywodraeth ei hymateb ac mae wedi cynnwys mesur yn y Mesur yn Araith y Frenhines. Mae wyth cymal i’r Mesur hwnnw. Fodd bynnag, y broses a aeth rhagddi, sef y Cynulliad yn gwneud ymrwymiad, yn penderfynu ar y cynnig polisi hwnnw yn y pwyllgor ac mewn Cyfarfod Llawn a’i drafod â’r Llywodraeth, yw’r ffordd ymlaen. Y llynedd bu sawl Mesur, Mesur Dysgu a Sgiliau—y cyfeiriwyd ato—Mesur Safonau Gofal, Mesur Llywodraeth Leol a Mesur Trafnidiaeth yn eu plith, ac iddynt gymalau Cymreig a roddodd bwer a hyblygrwydd i’r Cynulliad ddatblygu darpariaeth mewn ffordd sydd yn arbennig i Gymru. Yr oedd hynny ar gyfer materion yn ymwneud â Llywodraeth y Deyrnas Unedig a’r Cynulliad. Yr arfer hwnnw o roi hyblygrwydd i’r Cynulliad ystyried materion, fel y bydd yn digwydd yn achos y pum Mesur a restrir yn y cynnig heddiw, yw datganoli mewn partneriaeth yr wyf am ei annog a’i feithrin.

Treuliais y flwyddyn ddiwethaf, sef 20 sesiwn yr un, mewn pwyllgorau yn ymwneud â’r Mesurau a roddodd hyblygrwydd i’r Cynulliad. Mae angen inni archwilio hynny a sut y bydd yn gweithio yn y dyfodol. I ymateb i’r pwyntiau a wnaethpwyd, mae swyddogion y Cynulliad yn rhan o dimau’r Mesurau, yn rhoi cymorth i’r Gweinidogion yn San Steffan i gyflwyno’r materion hynny a chynnig sylwadau ar bolisi’r materion hynny. Yr ydym wedi trafod sawl Mesur pwysig heddiw ac mae’n bwysig imi gyfeirio atynt a’r pwyntiau a godwyd. Mae Mesur Comisiynydd Plant Cymru yn bwysig. Gweithiasom mewn partneriaeth arno a bydd y Cynulliad, gobeithio, yn cael cyfle i’w ystyried ymhellach gan ei fod wedi ei gyhoeddi bellach, a thrafod pryderon â mi.

Cyfeiriodd yr Aelodau at y Mesur Cyfiawnder Troseddol a’r Heddlu. Esgusais edrych yn syn pan ddywedodd William mai pum Mesur yn unig a gyfeiriodd at Gymru ac a oedd o bwys iddi. Nid yw’r Mesur Cyfiawnder Troseddol a’r Heddlu yn cynnwys materion datganoledig, ond mae o bwys gwirioneddol i Gymru. Crybwyllodd Val, Christine ac Aelodau eraill ei bwysigrwydd i Gymru a phwysigrwydd tlodi, troseddau a mynd i’r afael â throseddau yn ein cymunedau. Mae’r Llywodraeth yn ystyried gweithredu ar hynny. Soniodd Peter Black y dylem fynd i’r afael ag ariannu’r heddlu hefyd. Gall y Cynulliad ystyried a gwneud sylwadau ar y Mesur Cyfiawnder Troseddol a’r Heddlu. Fodd bynnag, ers 1997 cynyddodd arian yr heddlu £53 miliwn yng Nghymru. Ar 1 Mai 1997, yr oedd 6,592 o swyddogion yr heddlu; ym mis Medi 2000, yr oedd 6,738. Mae nifer swyddogion yr heddlu wedi cynyddu yng Nghymru. Mae’r Mesur Cyfiawnder Troseddol a’r Heddlu a’r Mesur Cerbydau (Troseddau) yn bwysig i fynd i’r afael â throseddau. Croesawn farn y Cynulliad arnynt.

Cyfeiriodd sawl Aelod at y Mesur Hela. Mae’n fater dadleuol. Mae gennyf bleidlais ar y Mesur Hela fel unigolyn. Gwn yn union sut y byddaf yn defnyddio’r bleidlais honno. Cynrychiolaf ardal wledig ac mae helfa llwynogod yn fy etholaeth. Yr wyf yn atebol i’r 60,000 o etholwyr a gynrychiolaf. Nid yw’r Llywodraeth yn dweud bod yn rhaid i unrhyw Aelod Seneddol neu unigolyn yng Nghymru gefnogi opsiwn penodol. Rhaid i’r Aelodau Seneddol ddilyn eu cydwybod a chefnogi eu cymunedau. Os bydd yr Aelod yn teimlo’n gryf ynghylch y mater hwn dylai gysylltu â Huw Edwards AS a gofyn iddo ystyried y sylwadau hynny pan fydd yn penderfynu sut y bydd yn pleidleisio. Gwnaf hynny wrth ddefnyddio fy mhleidlais rydd. Cynrychiolaf ardal wledig a chanddi helfa lwynogod ac fe ystyriaf hynny wrth benderfynu sut y pleidleisiaf.

Mae’r pwyntiau a wnaeth Richard, Christine, Lorraine ac Aelodau eraill yr un mor ddilys. Bydd yn rhaid i bob Aelod Seneddol ystyried y pwyntiau hynny. Os mabwysiedir y cynnig i reoleiddio hela, yna bydd trafodaethau â’r Cynulliad, Carwyn ac eraill ynghylch sut y bydd y rheoliadau’n gweithredu yng Nghymru. Fodd bynnag, mae’n benderfyniad a wneir drwy ddeddfwriaeth sylfaenol a chan yr Aelodau Seneddol yn ôl eu cydwybod, mewn pleidlais rydd, heb ymrwymiad y Llywodraeth.

Crybwyllodd cyd-Aelodau eraill hefyd ddeddfwriaeth bwysig arall megis y Mesur Cartrefi, Mesur Daliadaeth ar y Cyd a Diwygio Prydles a’r Mesur Iechyd a Moderneiddio Gofal Cymdeithasol. Gobeithiaf yr ymgymerir â phob un o’r Mesurau hyn mewn partneriaeth. Yr ydym yn ceisio meithrin partneriaeth mewn llywodraeth drwy roi cyfleoedd i’r Cynulliad ystyried y materion hynny sydd yn berthnasol i Gymru. Bydd y Mesur Iechyd a Moderneiddio Gofal Cymdeithasol, a gyhoeddir cyn bo hir, yn rhoi cyfle i’r Cynulliad ystyried sut y gall ymdrin â materion mewn ffordd wahanol i Loegr, os dymuna. Mae hynny’n wir ar gyfer elfennau allweddol o’r Mesur hwnnw. Mae’n rhoi’r cyfle i Jane a’i chyd-Aelodau yn y Cynulliad ystyried y materion hynny.

Mae’n bwysig hefyd inni gyfeirio at y Mesurau eraill yn Araith y Frenhines, er enghraifft, y Mesur Hysbysebu a Hyrwyddo Tybaco. Bydd hwn yn gwahardd hysbysebu tybaco yng Nghymru a’r DU yn gyffredinol ac yn helpu i leihau nifer y marwolaethau oherwydd canser—

Yr wyf yn gwbl fodlon ildio.

Codasoch fater hysbysebu tybaco. Pe baech wedi bod yma yr wythnos diwethaf, byddech wedi gweld poster mawr y tu allan i adeilad y Cynulliad a oedd yn wrthun i rai pobl. Mae hysbysebu tybaco yn arbenning o wrthun i lawer o bobl. Croesawaf y Mesur hwn. Os cynhelir etholiad cyffredinol cynnar, pa mor debygol ydyw y caiff hyn ei basio’n ddeddf, neu a fydd Kenneth Clarke a’i gyfeillion yn ceisio ei atal?

Mae’r Llywodraeth yn ymrwymedig i wahardd hysbysebu tybaco. Dyma’r rheswm pam yr ydym wedi cyflawni’r ymrwymiad yn y maniffesto i gyflwyno’r Mesur. Efallai na chynhelir etholiad cyffredinol tan Fai 2002. Gobeithiaf y bydd y Llywodraeth wedi pasio’r Mesur hwn i helpu i wahardd hysbysebu tybaco erbyn hyn. Bydd hynny’n helpu i leihau nifer y marwolaethau oherwydd canser yn sylweddol yn y DU.

Er tegwch a chan fod peth amser, cymeraf ymryriad Helen Mary.

A ydych yn barod i ystyried ymhellach rhoi pwerau i Gomisiynydd Plant Cymru dros faterion annatganoledig? Cytuna pob Aelod fwy na thebyg y byddai’n wirion pe na bai’r Comisiynydd Plant yn gallu gwneud sylwadau neu weithredu ar dynged plant yn y carchar, er enghraifft. Deallaf na chwmpesir materion annatganoledig yn y Mesur presennol. Mae hynny’n broblem, gan fod y comisiynydd yn gyfrifol am blant Cymru ac nid yw’n was i’r Cynulliad. Efallai y bydd Deddf yr Iaith Gymraeg 1993 yn fodel defnyddiol.

Ystyriasom y mater hwnnw wrth gyflwyno’r Mesur hwn. Ar hyn o bryd, yr ydym wedi rhoi pwerau i ystyried materion datganoledig. Bydd y mater hwn yn sicr o godi yn ystod taith y Mesur drwy Dy’r Cyffredin. Efallai y bydd y Cynulliad am roi sylwadau arno. Fodd bynnag, cyhoeddir Mesur y Llywodraeth fel y mae am resymau da, fel yr eglurais.

Mae’r amser yn dod i ben a bu cryn dipyn i gynnig sylwadau arno. Yr wyf yn cynnig trafod y Mesurau â’r Cynulliad wrth iddynt gael eu hystyried a hefyd i weithio â chi ar Areithiau’r Frenhines yn y dyfodol. Mae Araith y Frenhines eleni yn ymrwymiad cryf gan y Llywodraeth i helpu pobl Cymru, boed mewn ardaloedd trefol neu ardaloedd gwledig.

Mae’r ddadl heddiw yn ganolog i sicrhau bod y ddeddfwriaeth sylfaenol yn gweithio i Gymru, sydd yn un o’r agweddau pwysicaf ar setliad datganoli Cymru. Rhydd y cynnig ger ein bron y cyfle gorau inni sicrhau hyn o ran materion pwysig y Cynulliad. Er gwaethaf yr hyn y dywedodd rhai heddiw, ac ymlaen llaw, mae gennym hanes ardderchog o ran dylanwadu ar ddeddfwriaeth sylfaenol. Mae Araith y Frenhines eleni yn dyst i hynny. Fodd bynnag, ni allwn gymryd hynny’n ganiataol. Bydd y Cabinet yn parhau i alw am ddeddfwriaeth a fydd yn adlewyrchu anghenion Cymru ac yn parchu rôl y Cynulliad. Heddiw gofynnwn i’r Pwyllgorau chwarae rhan yn y broses honno, sydd yn gofyn am archwilio ac ystyried yn ofalus. Byddwn felly yn cefnogi’r gwelliannau sydd yn ceisio gwella’r broses o archwilio a chyfranogi. Fodd bynnag, ni chefnogwn y gwelliannau hynny sydd ond yn gwneud pwyntiau gwleidyddol bras, diwerth. Er y byddant yn boblogaidd iawn o bosibl ymhlith ffyddloniaid y pleidiau, ni wnânt ddim i wella’r Mesurau hyn. Mae’n bryd i’r Cynulliad ddechrau dylanwadu ar ddeddfwriaeth sylfaenol, os yw o ddifrif ynglyn â gwneud hynny.

Nid oes digon o amser gennyf i ymateb yn fanwl i bwyntiau’r siaradwyr. Mae’r Prif Weinidog eisoes wedi nodi ein hagwedd tuag at y gwelliannau. Dywedodd y byddwn yn cefnogi gwelliant 8 Peter Rogers. Nid oeddwn am atal Peter er mwyn dweud hynny pan oedd wrthi’n traddodi. Bu o bosibl yn enghraifft o’r hyn na ellir ei atal ar drywydd yr hyn na ellir ei egluro.

O ran obsesiwn Plaid Cymru â materion cyfansoddiadol a sefydliadol, mae’n demtasiwn imi ddweud ‘unwaith eto Gymru annwyl’. Mae ganddi obsesiwn—fel y bu yr wythnos diwethaf pan drafodasom y rhaglen ar gyfer llywodraeth—â mynd ar drywydd manylion y setliad cyfansoddiadol a cheisio honni nad yw’n gweithio. Fel y nododd Richard Edwards, gwnaeth Plaid Cymru honiadau ffug ynglyn â’i hymrwymiad i ailddosbarthu ar sail economaidd a chymdeithasol. Ni chrybwyllwyd y gair ‘tlodi’ yn y rhaglen waith amgen—

Ymddiheuraf. Nid oes digon o amser gennyf i gymryd ymyriad.

Nid oes unrhyw sôn am ailddosbarthu cyfoeth. Dywed Plaid un peth mewn un rhan o’r wlad, fel y nododd ei arweinydd, a rhywbeth arall mewn rhan arall. Efallai ei fod yn arddel sosialaeth mewn un sir ac, yn sicr, nid Gwynedd ydyw. Dengys hyn obsesiwn Plaid Cymru â chwarae cyfansoddiadol a cheisio profi nad yw’r setliad hwn yn gweithio. Fel y nodasom eisoes, caiff pump o’r Mesurau eu rhoi gerbron y Pwyllgorau Pwnc i’w harchwilio ac er mwyn i’r Pwyllgorau hynny ystyried eu cynnwys.

Mae’r dewis ger ein bron heddiw yn un syml. Gallwn fynd rhagom a gwneud gwahaniaeth gwirioneddol ac adeiladol i’r ddeddfwriaeth sylfaenol a fydd yn effeithio ar Gymru, neu gallwn ildio i fympwy i wneud pwyntiau na fydd unrhyw un, yn enwedig y Senedd a Llywodraeth y DU, yn rhoi sylw iddynt. Anogaf yr Aelodau i ddewis yr opsiwn cyntaf.