Mae’n bleser gennyf gyflwyno’r cynllun hwn ichi ar gyfer gwella iechyd pobl Cymru. Mae’r NHS yn wasanaeth cyhoeddus allweddol y mae’n rhaid iddo fod wrth wraidd ein hymdrechion i wella ansawdd bywyd ein pobl, cleifion, teuluoedd a chymunedau. Cyflwyna’r cynllun heriau fydd yn gofyn am eglurder pwrpas a chyfeiriad y gall y Cynulliad, yn unigryw, ei ddarparu. Mae angen dychymyg a hyder i ymdrin â’r heriau iechyd a chymdeithasol a wynebwn, a’u goresgyn, i godi ansawdd a safonau gofal iechyd a gwella iechyd ein cenedl.

Mae’n bwysig y cymeradwyir y cynllun, a’r ymateb ysgubol gan bobl broffesiynol ym maes iechyd, grwpiau cleifion a llywodraeth leol oedd ei gymeradwyo. Rhaid inni hefyd fod yn glir a hyderus i sicrhau y gweithredir y cynllun yn llwyddiannus. Edrycha’r NHS yng Nghymru tuag at y Cynulliad am arweiniad a chyfeiriad. Mae angen cymeradwyo’r cynllun i ddarparu’r nodweddion hanfodol hyn. Felly, ni chefnogaf welliant 1 Jocelyn Davies a gwelliant 5 William Graham i ‘nodi’r’ cynllun. Nid fyddai unrhyw un o’r datblygiadau a amlinellir yn y cynllun yn bosibl heb yr ymroddiad, sgiliau, ymrwymiad ac arbenigedd a arddangosir yn gyson gan staff yr NHS yng Nghymru. Mae arnom ddyled i’r 75,000 o bobl sydd yn gweithio yn yr NHS—ein cyflogwr sector cyhoeddus mwyaf—yn ogystal â phobl Cymru, i gael y cynllun hwn yn gywir. Gan adeiladu ar y seiliau hynny, dengys y cynllun sut y dylid ymestyn y gweithlu, sydd yn hanfodol i wella cynhwysedd ein gwasanaeth. Er enghraifft, erbyn 2004, bydd 1,360 yn fwy o fyfyrwyr yn hyfforddi mewn meysydd yn ymwneud ag iechyd nag sydd heddiw. Erbyn hynny, bydd mwy na 4,300 o nyrsys, bydwragedd ac ymwelwyr iechyd a thros 1,750 o therapyddion a phobl broffesiynol eraill wedi cwblhau eu hyfforddiant.

Mae’r ffigurau hyn yn arwyddocaol, ac mae’n bwysig bod y Gweinidog yn eu hamlinellu heddiw. Fodd bynnag, yn fwy arwyddocaol byth yw faint o staff fydd yn llinell flaen yr NHS. Faint o staff ychwanegol a gyflogir gan NHS Cymru erbyn 2004?

Mae’n bwysig ein bod yn cynyddu’r cynhwysedd ac, fel y cyhoeddais ddydd Gwener, pan euthum i Abertawe i gymeradwyo mewn egwyddor ddatblygiad yr ysgol glinigol yno, erbyn 2004, bydd 400 yn fwy o fyfyrwyr meddygol yn derbyn hyfforddiant. Mae’r ffigur hwnnw’n bwysig. Ddoe, cyfarfûm â’r Athro Ian Cameron, Is-ganghellor Coleg Meddygaeth Prifysgol Cymru i drafod cynlluniau ar gyfer ehangu cyfleusterau ymchwil addysg feddygol yng Nghymru ymhellach. Cytunwyd ei bod erbyn hyn yn amser i gynhyrchu proses weithredu fydd yn cynnwys sefydliadau addysg uwch eraill ledled Cymru a ffurfio mwy o bartneriaethau rhyngddynt ac ymddiriedolaethau lleol yr NHS. Yn ôl y cynllun, dylid gwneud argymhellion terfynol imi ym mis Medi eleni i gyflawni’r datblygiad Cymru-gyfan mewn addysg feddygol. Mae arferion cyflogaeth da yn hanfodol fel sail i’n dull o gyflawni gofal iechyd yng Nghymru ac i gadw ein staff. Darperir addysg a hyfforddiant o ansawdd i’n holl staff a bydd cydraddoldeb, diwylliant ac iaith yn sail i’n rhaglenni. Caiff system gyflogau’r NHS ei diwygio i ddarparu gwobrau gwell, tecach i staff yr NHS, a chaiff y trefniadau cytundebol ar gyfer ymgynghorwyr eu moderneiddio. Byddwn yn cyhoeddi arweiniad ar ddisodli tendro cystadleuol gorfodol yn yr NHS yng Nghymru gydag ymagwedd Gwerth Gorau. Mae’r cynrychiolwyr staff, a gaiff eu cyflwyno ar fyrddau’r NHS yng Nghymru o fis Medi 2001 yn enghraifft o sut mae’r cynllun yn cysylltu â’n staff partneriaeth.

Yn fy natganiad yn y Cyfarfod Llawn ar 1 Chwefror 2001, disgrifiais y newidiadau strwythurol ar gyfer yr NHS. Cyflwyna’r cynllun heriau a fydd yn galw am ymagweddau newydd. Bydd y rhain yn seiliedig ar bartneriaethau newydd rhwng yr NHS yng Nghymru, llywodraeth leol a’r cymunedau y maent yn eu gwasanaethu. Bydd hyn yn galw am arweinyddiaeth gref ac atebolrwydd clir ar bob lefel. Oherwydd hyn, datganais fy mwriad i gryfhau rôl grwpiau iechyd lleol a’r Cynulliad Cenedlaethol a byddaf yn cadeirio Cyngor Partneriaeth Iechyd a Lles sydd newydd ei greu. Bydd hyn yn dileu’r angen am awdurdodau lleol, gan ddiddymu haen yn yr hierarchaeth bresennol rhwng y Cynulliad a’r cleifion.

Gwelaf resymeg diddymu awdurdodau iechyd. Fodd bynnag, a ydych wedi ystyried effaith cryfhau’r grwpiau iechyd lleol ar rai o rannau mwyaf difreintiedig Cymru? A ydych wedi ystyried efallai yn y tymor hwy y byddwch yn creu getos iechyd mewn ardaloedd difreintiedig?

Rod, gwelwch o’m datganiad ac o’r ddadl hon, ein bod yn cryfhau sut yr ydym yn galluogi i’r cymunedau mwyaf difreintiedig a’r rhai sydd dan yr anfantais fwyaf i ennill ac elwa ar well gofal iechyd. Ni wnânt hynny ar hyn o bryd oherwydd y ffordd y darparwn ein gwasanaethau.

Hoffwn ddiolch i’r gwrthbleidiau am eu gwelliannau adeiladol oherwydd eu bod yn arddangos cryn gytundeb barn. Galwaf ar yr Aelodau i beidio â chefnogi gwelliant 2 Jocelyn Davies a gwelliant 6 William Graham.

Noda’r cynllun yr angen i sicrhau bod y Cynulliad Cenedlaethol yn darparu ymdeimlad newydd o arweiniad, cyfeiriad ac arolygaeth. Cynigia arddeliad newydd o reolaeth uniongyrchol, democrataidd y Cynulliad Cenedlaethol ar ei gyfrifoldebau iechyd. Yn yr un modd, nid yw gwelliannau 5 a 6 William Graham ynghylch grwpiau iechyd lleol yn cyd-fynd â’n dyheadau. Anelir y trefniadau a gynigiwn i gyd-fynd ag amgylchiadau ac anghenion Cymru. Caiff materion strwythurol priodol eu henwi fel rhan o’r broses weithredu a thrwy ymgynghoriad. Fel y dywedais dro ar ôl tro, nid yw newid strwythurol yn ddiben ynddo’i hun, golyga wella gofal cleifion a chynyddu democratiaeth yn yr NHS.

I amlinellu’r sawl gwelliant arall a gynigiwyd, hoffwn ganolbwyntio ar yr hyn y bydd y cynllun yn ei olygu i gleifion. Cynigia’r cynllun hwn fynediad cyffredinol a thecach i wasanaethau o ansawdd uchel mewn gofal sylfaenol ac eilaidd. Gwiredda’r cynllun ein huchelgais o gael gwasanaeth wedi’i arwain gan ofal sylfaenol yng Nghymru. Mae gofal sylfaenol mewn sefyllfa unigryw i reoli a chydlynu gofal ac i chwarae rhan lawn wrth ddiogelu a hybu gwell iechyd ac ymdrin ag anghydraddoldebau iechyd. Dengys y cynllun sut y bydd hyn yn digwydd yn y dyfodol; datblygu timau gofal sylfaenol gyda phobl broffesiynol gyflogedig ym maes iechyd; cyfleoedd o ran nyrsio; rôl gynyddol ar gyfer ffisiotherapyddion a staff gofal cymdeithasol.

Ar lefel eilaidd, nododd ein hadroddiad, ‘Mynediad a Rhagoriaeth’, a drafodwyd yn eang drwy’r gwasanaeth yng Nghymru, ddyfodol diogel ar gyfer y rhwydwaith o brif ysbytai gofal llym yng Nghymru. Mae’r cynllun yn cadarnhau’r casgliad hwnnw ac yn dangos sut y bydd ysbytai yn datblygu’n ganolfannau arbenigol a chyffredinol newydd, yn seiliedig ar ofal integredig wrth i fwy o wasanaethau gael eu darparu’n lleol.

Bydd atal salwch ac afiechyd a hybu iechyd yn nodweddu pwysigrwydd cynyddol iechyd cyhoeddus yng Nghymru. Yn ein hymdrechion i ymdrin ag anghydraddoldebau iechyd a phroblemau ein cymunedau tlotaf, mae gan yr NHS gyfrifoldeb cenedlaethol a lleol pwysig i sicrhau bod iechyd ar agenda pawb. Fel eiriolwr dros iechyd rhaid iddo arwain drwy esiampl yn y ffordd y rheola ei wasanaethau ac yn ei gyfraniad at ddatblygiad cymdeithasol, economaidd ac amgylcheddol Cymru. Dengys y cynllun sut y buddsoddir mwy o egni, adnoddau ac amser mewn partneriaethau i wella cydweithio mewn gofal iechyd a chymdeithasol, o blentyndod i henaint, sydd yn hanfodol i’r bobl fwyaf diamddiffyn yng Nghymru. Bydd cleifion yn cymryd mwy o ran mewn penderfyniadau ynglŷn â’u gofal, a datblygir gwasanaethau eiriolaeth a chymorth. Caiff cynghorau iechyd cymuned yng Nghymru eu cadw a bydd pobl Cymru’n ymwneud mwy â’u NHS, a bydd ganddynt rôl fwy helaeth ym mhroses penodiadau cyhoeddus NHS Cymru.

Fodd bynnag, rhaid i’r cyfnod o newid strwythurol dros y ddwy flynedd nesaf fod yn ddeinamig. Yr ydym yn dal i wynebu’r heriau a ddaw yn sgil pwysau’r gaeaf a rhaid inni barhau i fod yn wyliadwrus, yn egnïol ac yn arloesol wrth sicrhau y cynhelir gwasanaethau bob amser.

Rhaid i’r gwasanaeth barhau i fod ar yr un trywydd â’r nodau pwysig eraill a amlinellir yn y cynllun. Caiff nifer o amcanion gwasanaeth eu cynnwys yn y cynllun. Er enghraifft, erbyn diwedd 2001, rhaid i bob gwasanaeth sydd yn darparu gofal canser ddangos y gallant gwrdd â’r isafswm safonau cyhoeddedig. Erbyn 2004-05, rhaid i bob gwasanaeth gofal clefyd y galon gwrdd â’r targedau niferus yng nghynllun gweithredu fframwaith gwasanaeth cenedlaethol clefyd y galon, a drafodwyd yn llawn yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol.

Cafwyd lefel digyffelyb o fuddsoddiad yn y gwasanaeth iechyd. Buddsoddir £1 biliwn ychwanegol dros y tair blynedd nesaf. Mae’r prif adolygiad o ddyraniad adnoddau, a gadeirir gan yr Athro Peter Townsend, yn parhau fel y bwriadwyd, gan ymdrin ag anghenion iechyd ardaloedd sydd dan anfantais economaidd-gymdeithasol ac anghydraddoldebau iechyd. Yn y cyfamser, yr wyf wedi sefydlu cronfa anghydraddoldebau iechyd, gyda £15 miliwn i’w wario dros y tair blynedd nesaf. Yn y flwyddyn gyntaf, bydd y gronfa yn targedu atal clefyd y galon mewn ardaloedd sydd dan anfantais gymdeithasol. Bydd hefyd yn ariannu rhaglen selio holltau deintyddol ar gyfer plant mewn ardaloedd lle ceir pydredd dannedd uchel ymysg y boblogaeth.

Bydd y rhaglen gyfalaf a ariennir yn ganolog yn cynyddu i £47 miliwn yn 2002-03 ac anelwn at gynnal a gwella hyn mewn blynyddoedd i ddod. Sicrha hynny y gallwn foderneiddio ein hysbytai a’n canolfannau iechyd a phrynu offer achub bywyd newydd i gymryd lle offer hen ffasiwn. Rhaid i hynny fod yn brif flaenoriaeth. Gwneir adeiladau, offer a systemau gwybodaeth yn addas at y pwrpas, er mwyn cynorthwyo gofynion cyfnewidiol arfer broffesiynol. Y tu hwnt i’r ymdrechion hir dymor hyn, yr wyf wedi dyrannu £9 miliwn yn ychwanegol y flwyddyn nesaf, yn codi i £10.5 miliwn erbyn 2003, o fewn cyllidebau iechyd presennol, ar gyfer elfennau allweddol y cynllun. Targedir yr arian hwnnw at wasanaethau blaenoriaeth fel gwell gwasanaethau orthopedig, moderneiddio gwasanaethau clywedeg—yn cynnwys cymhorthion clywed gwell—a rhoi’r fframwaith gwasanaeth cenedlaethol clefyd siwgr a’r strategaeth iechyd rhywiol ar waith.

Cefnogaf welliant 4 yn enw Jocelyn Davies, sydd yn galw am drafodaeth bellach o gynigion gofal personol y Comisiwn Brenhinol ar ofal hir dymor ar gyfer yr henoed, a gadeirir gan Syr Stewart Sutherland. Fodd bynnag, hoffwn gofnodi’r cyd-destun y gwnaf hynny. Cyhoeddais eisoes, fel rhan o’r cynllun, benderfyniad y weinyddiaeth i geisio cael diffiniad o ofal nyrsio sydd yn galluogi yn hytrach nag yn cyfyngu. Cyhoeddais hefyd benderfyniad y weinyddiaeth i ddarparu gofal yn y cartref am ddim am chwe wythnos i’r henoed pan gânt eu rhyddhau o’r ysbyty. Felly mae ein hystyriaethau eisoes wedi’u datblygu’n dda. Wrth gefnogi’r gwelliant, nid wyf am roi’r argraff fy mod yn credu bod cyfle eang ar gyfer datblygu polisi ar ddarn gwag o bapur. Mae gennym grŵp llywio i ddatblygu strategaeth ar gyfer pobl hŷn, a gadeirir gan Dr Brian Gibbons. Mae’r mater yn siŵr o gael ei drafod yn y grŵp hwnnw, a hynny’n briodol. Rhoddir adroddiad am drafodaethau’r grŵp ar gyfer y ddadl yn y Pwyllgor ac yn y Cyfarfod Llawn. Ar y sail honno, cefnogaf y gwelliant.

O’u casglu ynghyd, mae ein cynigion yn llunio ymrwymiad cryf. Mae’r weledigaeth newydd hon o ofal yn seiliedig ar wneud i’r NHS weithio’n gyffredinol, gan leihau’r datgymalu a arweiniodd at rwystrau a rhaniadau rhwng y claf a gwasanaeth iechyd agored, teg ac effeithiol. Cadarnha hyn ein penderfyniad i gyflawni gweithio, hyfforddiant a meddwl wedi’i gyd-gysylltu yn y meysydd hanfodol o wasanaeth cyhoeddus y gallwn ddylanwadu arnynt. Mae llawer o waith i’w wneud a rhaid inni gychwyn ar unwaith ar y cynllun uchelgeisiol hwn. I’r diben hwn, byddaf yn cadeirio grŵp llywio i oruchwylio gweithredu’r cynllun erbyn mis Mawrth 2003. Bydd y grŵp yn cynnwys cynrychiolwyr mewn uwch swyddi a chynrychiolwyr profiadol o’r Cynulliad, yr NHS, llywodraeth leol a sefydliadau partneriaeth a sectorau eraill. Ann Lloyd, cyfarwyddwraig newydd NHS Cymru fydd yn bersonol gyfrifol am weithredu’r cynllun yn llwyddiannus. Yr ydym yn benderfynol o oresgyn her y weledigaeth—

Mae’r cynnig yn darparu’r datganiad cliriaf o’r cyfeiriad y bydd yr NHS yng Nghymru yn anelu ato. Fel y dywedais yn fy rhagair i’r cynllun, yr ydym yn cychwyn ar brosiect i adnewyddu’r NHS. Gwawn hynny drwy roi pobl ac iechyd yn gyntaf.

I propose amendment 2. Delete all from ‘(laid in the Table Office on 5 February 2001)’ and insert as a new second clause:

Welcomes any plan for the NHS that:

emphasises the role of preventative and public health measures in improving the health of the population;

enhances the local planning and delivery of services;

strengthens the democratic voice in the delivery and strategic planning of health services in Wales;

Builds on essential partnerships with local government and others;

Values the contribution of staff at all levels;

reaffirms the importance to the people of Wales of a national health service which is of the highest quality and based on need and not ability to pay.

I propose amendment 4. Add as a third clause:

in Welsh I declare an interest as a general practitioner and a county councillor. Plaid Cymru welcomes the Government’s strategy for the health service in Wales as a starting point. The abolishment of health authorities is to be welcomed, and Plaid Cymru adopted the policy of reducing the number of administrative levels many years ago. The commitment to retain, strengthen and develop the community health councils is to be welcomed.

in Welsh However, we have concerns about the ability to deliver the improvements that—it is claimed—can be achieved. We are concerned about the numbers of nurses, doctors and beds. There are also concerns about our local health groups’ ability to respond to the expectations that they will have to shoulder, as well as concerns about the continuing commitment to the private finance initiative.

yn Saesneg Bu’r Cynulliad yn gweithredu am 21 mis—bron i ddwy flynedd. Cafodd Lloegr ei chynllun cenedlaethol fis Gorffennaf diwethaf, bellach mae gennym ni ein cynllun. Croesewir yr ymrwymiad i ddiddymu awdurdodau iechyd, ond beth fydd yn cymryd eu lle? Mae angen corff strategol Cymru-gyfan arnom, a all ddod â’r hapchwarae ar sail codau post i ben ac a fydd yn rheoli strategaethau Cymru-gyfan ar gyfer y prif broffiliau afiechyd, gydag elfen gofal sylfaenol gref, wedi’i gysylltu â’r grwpiau iechyd lleol.

yn Saesneg Fodd bynnag, mae’r grwpiau iechyd lleol yn wynebu her sylweddol i ddatblygu cynhwysedd, cymorth wrth gefn ac arbenigedd i gyflawni eu rôl fwy. Rhaid rhoi adnoddau ychwanegol sylweddol iddynt ac i ofal sylfaenol. Er y croesewir y ffocws ar feddygon teulu a nyrsys cymunedol, mae angen i adnoddau cynyddol gyfateb â disgwyliadau cynyddol. Os yw’r Llywodraeth o ddifrif ynghylch mynediad parod i feddygon teulu a chynyddu hyd ymgynghoriadau â meddygon teulu a nyrsys—ar dudalen 66 y strategaeth hon noda y bydd meddygfeydd ar agor 24 awr y dydd a 7 diwrnod yr wythnos—yna rhaid i nifer y meddygon teulu a’r nyrsys mewn gofal sylfaenol ddyblu. Efallai y bydd fframweithiau gwasanaeth cenedlaethol hefyd yn peryglu gofal rheolaidd i gleifion.

yn Saesneg Mae fy nghleifion yn pendroni am yr effaith a gaiff strategaeth yr NHS arnynt. Mae cleifion yn dal i aros ar drolïau mewn ysbytai a cheir ciwiau ofnadwy ar gyfer triniaeth. Mae angen dybryd i leihau rhestrau aros ac felly mae angen dybryd i leihau gallu’r NHS i drin cleifion. Noda crynodeb pennod 7 y strategaeth y caiff cleifion eu trin yn ôl yr angen clinigol, a groesewir. Fodd bynnag, mae ymagwedd y polisi yn ddarniog. Canfyddwn y bydd uchafswm yr amser aros ar gyfer llawdriniaeth cataract yn bedwar mis, ac y bydd cynnydd o 10 y cant yn nifer y llawdriniaethau i gael clun newydd. Mae angen system flaenoriaethu arnom i’w gosod o fewn yr amseroedd aros, yn seiliedig ar angen clinigol a chymdeithasol. Pryd y gweithredir hyn yn genedlaethol? Ar dudalen 69 y strategaeth darllenwn y bydd sefydliadau iechyd yn adolygu’r pum prif arbenigedd rhestrau aros erbyn mis Mawrth 2002 ac yn cytuno ar gynlluniau i ymdrin ag amseroedd aros hir. Mae hynny’n derfyn amser hir ar gyfer gweithred nad yw’n golygu unrhyw beth. Ar yr un dudalen darllenwn y cytunir ar dargedau yn flynyddol i sicrhau y bydd amseroedd aros yng Nghymru yn gostwng yn gyflym i lefelau sydd yn cymharu â’r gorau. Bwriedir cyhoeddi’r targed cyntaf ar ddechrau 2001. Fodd bynnag, nid yw targedau yn sicrhau unrhyw beth ynddynt eu hunain.

yn Saesneg Mae angen inni gynyddu gallu’r NHS i roi triniaeth i gleifion ar fyrder, dros y tymor hir. Mae angen strategaethau tymor hir ystyrlon arnom i recriwtio a chadw nyrsys, meddygon a gweithwyr mewn proffesiynau sydd yn gysylltiedig â meddygaeth. Yr ydym yn un o’r gwledydd â’r lleiaf o feddygon yn Ewrop. Rhaid i gynyddu gallu fod yn ganolog i unrhyw strategaeth yr NHS ar gyfer Cymru. Serch hynny, mewn 80 tudalen o strategaeth, dim ond dau baragraff sydd yn ymroddedig i’r thema honno a ddylai fod yn ganolog i ddyfodol yr NHS yng Nghymru.

yn Saesneg Croesawaf ddatblygiad campws yr ysgol feddygol yn Abertawe. Pan oeddech yno ddydd Gwener diwethaf, Jane, yr oeddwn yn gwella fy nghleifion drws nesaf. Dywedasant wrthyf am y problemau dyddiol sydd yn eu hwynebu o aros mewn coridorau. Mae’r datblygiad campws hwnnw yn ddechreuad wrth ymdrin â’r broblem gallu, ond mae’r NHS wedi gweld blynyddoedd o ddirywiad. Collasom 27 y cant o’n nifer gwelyau rhwng 1988 ac 1998. Collwyd bron i 6,000 o welyau yng Nghymru. Er hynny, noda pennod 4 mai dim ond ymdrechu i gynyddu gallu gwelyau cyffredinol a chritigol y bydd y Llywodraeth, heb roi unrhyw ffigurau. Ar dudalen 50 darllenwn y bydd pob sefydliad a phroffesiwn iechyd sydd yn profi diffygion yn cynhyrchu ei strategaeth recriwtio a chadw ei hun erbyn mis Medi 2001. Bu’r proffesiynau yn lleisio eu pryderon wrth lywodraethau ers blynyddoedd; mae angen i’r Llywodraeth hon ymrwymo’r adnoddau, a gweithredu.

yn Saesneg Yn olaf, mae gallu hefyd yn fater o offer a’r angen i fuddsoddi ar fyrder i ddiweddaru a phrynu offer meddygol newydd. Mae angen datblygu technolegau meddygol newydd mewn lleoliadau cymunedol i roi gwell triniaeth i gleifion yn glinigol gan ddefnyddio gofal arloesol, symudol fel endosgopau a meddygfa ddyddiol, gan sicrhau ffocws cymunedol gwirioneddol ar ofal iechyd gyda gwell mynediad i ofal. Bydd lleihau straen ar staff llinell flaen, gwella ysbryd y staff drwy ymdrin â materion staffio a phrynu offer newydd yn lle offer hen ffasiwn yn gwella gofal cleifion. Mae gan Gymru rai o’r ystadegau iechyd gwaethaf. Mae anghydraddoldebau iechyd yn ehangu. Mae’r strategaeth NHS hon yn ddechreuad, ond erys heriau anferth.

Cynigiaf welliant 5. Ychwaneger fel trydydd cymal newydd:

Cynigiaf welliant 6. Ychwaneger ar ddiwedd y cynnig:

Gresynaf fod yr amser ar gyfer y ddadl hon yn gyfyngedig. Cwta chwe munud a gafodd llefarydd yr wrthblaid ar iechyd, cafodd y Gweinidog 13, a chaf fi fy nghyfyngu i tua phum munud. Mae’r rhain yn faterion difrifol. Dyma’r tro cyntaf inni gael dadl ar gynllun yr NHS ar gyfer y 10 mlynedd nesaf mewn Cyfarfod Llawn a gobeithiaf, yn adolygiad y Cynulliad, y byddwn yn ailarchwilio sut y byddwn yn ymdrin â materion mawr pwysig fel hwn—

Bwrwch ati, felly.

Gwnaf hynny, oherwydd wrth wraidd y cynllun hwn ceir rhaglen cau ysbytai. Efallai y bydd hynny’n tynnu’r wên oddi ar eich wyneb, Brif Weinidog. Rhaid i Jane Hutt egluro’r brawddegau canlynol ar dudalen 16 y cynllun, y cymeraf yr ysgrifennwyd ganddi hi:

‘newid sylweddol yn y rhwydwaith ysbytai yng Nghymru’

a

‘byddwn yn gweld gostyngiad cyffredinol yn y nifer o ysbytai traddodiadol.’

Beth yw ystyr hynny? Ildiaf i’r Prif Weinidog os bydd yn dymuno siarad, ond mae’n sownd yn ei sedd. A fydd unrhyw adrannau damwain ac achosion brys yn cau? Os felly, yn lle? A fydd unrhyw Ysbytai Cyffredinol Rhanbarthol yn cau? Os felly, yn lle? Mae angen atebion arnom i’r cwestiynau sylfaenol hyn. Mae cyflwyno cynllun sydd â gostyngiad mawr yn nifer yr ysbytai wrth ei wraidd yn codi pryderon sydd yn golygu mwy nag awr a chwarter o ddadl yn y Cynulliad hwn.

O ystyried fod y Gweinidog am weithredu newidiadau mawr o’r fath yn y rhwydwaith ysbytai, mae diddymu awdurdodau iechyd yn achosi problem benodol. Ar hyn o bryd mae awdurdodau iechyd yn argymell newidiadau mawr i’r gwasanaeth iechyd ac maent yn ymgynghori arnynt. Yna gall cynghorau iechyd cymuned gyfeirio cynigion o’r fath i’r Gweinidog wneud penderfyniad terfynol arnynt. Gellir canoli pob pŵer o’r fath yn swyddfa’r Gweinidog ac, o ystyried ei hymateb i ymyrriad cynharach, dyna fydd yr achos. Bydd yn cynnig bod ysbytai mawr yn cau, bydd yn ymgynghori arnynt, ac os oes angen, bydd yn eu cyfeirio yn ôl ati hi ac yn gwneud y penderfyniad terfynol, gan weithredu, yn llythrennol, fel comisâr iechyd. Dyna’r system sydd wrth wraidd y cynllun NHS hwn.

Ni fydd y system honno’n rhesymol, a thybed a fydd yn gallu gwrthsefyll cyfreithiau hawliau dynol penodol yr ydym wedi ymrwymo iddynt yn awr. Yn Lloegr, bydd panel annibynnol a fydd yn argymell newidiadau mawr i’r gwasanaeth iechyd. Mae gan Loegr awdurdodau iechyd o hyd. Ni fydd gennym yr haen honno o leiaf i adolygu rhai o’r cynigion hynny. Bydd hynny i gyd o fewn pŵer y Gweinidog. Heriaf hi, y prynhawn yma, i ymrwymo i sefydlu panel annibynnol i argymell pob ad-drefnu mawr yn y gwasanaeth iechyd. Dyna’r unig ffordd o gyflwyno gwiriad a chydbwysedd i’r system a gynigia.

Cyfeiriaf at newidiadau strwythurol eraill yn y cynllun hwn. Dywed y Gweinidog yn ddiniwed nad yw strwythurau yn bwysig iawn a’i bod am ganolbwyntio ar ddarparu gwasanaeth. Mae pawb ohonom am ganolbwyntio ar hynny, ond gŵyr pawb ohonom fod y strwythurau sydd yn eu lle i gyflawni hynny hefyd yn bwysig. Derbyniaf fod dadl dros ddiddymu awdurdodau iechyd, ond y cwestiwn hanfodol, fel y gofynnodd Dai Lloyd, yw beth fydd yn cymryd eu lle? Ni allwn ddiddymu rhywbeth ac yna dweud y gallwn ddibynnu ar benderfyniad y Gweinidog ar yr holl faterion hyn, neu y gallwn ymgynghori arnynt mewn rhyw fath o ymarfer amhendant yn y dyfodol. Os ydym am ddiddymu awdurdodau lleol, mae angen manylion manwl o’r hyn fydd yn dilyn arnom. Ni allwn lofnodi carte blanche i’r math hwn o newid radical heb wybod rhai o’r canlyniadau tebygol.

Ymddengys bod y Gweinidog yn benderfynol o gael y pwerau sydd yn weddill gan yr awdurdodau lleol. Cytunaf â Phlaid Cymru y byddai creu math o sefydliad Cymru-gyfan yn well. Byddai’n well gennym gael asiantaeth hyd braich, ac awgrymwn y dylid ei galw’n rhywbeth fel ‘Lles Cymru’. Byddai’r sefydliad hwnnw’n rhoi penderfyniadau strategol mawr y Cynulliad ar waith ac yn tynnu gweithrediad a rheolaeth yr NHS oddi wrth y gwleidyddion. Dyn a ŵyr y bu’r rheolaeth weithredol a gafodd y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar restrau aros yn drychineb ofnadwy. Gwaethygir hynny ymhellach ym mis Mawrth, pan welwn fethiant llawn ei pholisi. Gallai asiantaeth hyd braich annibynnol argymell ad-drefnu’r gwasanaeth iechyd ar raddfa fawr ar gyngor panel annibynnol. Nid yw’n ymarferol cau ysbytai mawr heb ryw fath o adolygiad annibynnol. Ni fydd yn ddigon da i’r Gweinidog gael y pŵer hwn i gyd.

Ni wna’r cynllun unrhyw ddarpariaeth i ymddiriedolaethau gofal gyfuno iechyd a gofal cymdeithasol. Rhaid iddo fod yn fodel sydd yn werth ei brofi. Un peth yw dweud y gallant ei wneud yn Lloegr os ydynt am wneud hynny, ond dylem edrych dros y ffin am syniadau da a’u profi o leiaf. Nid wyf yn dweud mai’r model hwnnw yw’r ateb, ond mae angen ei archwilio. Gwnaethpwyd hyn am sawl blwyddyn yng Ngogledd Iwerddon, felly hyd yn oed os nad ydych yn hoffi’r NHS yn Lloegr, efallai y gallwch edrych ar Ogledd Iwerddon.

Nid oes concordat yn y cynllun hwn i gydweithredu â’r sector preifat ac annibynnol, sydd yn debygol o dyfu. Beth bynnag fo’ch rhwystredigaethau ideolegol, bydd y sector honno’n tyfu, a hefyd rhaid ei defnyddio ar gyfer darpariaeth yr NHS. Yn fwyaf gwarthus o bosibl, ni cheir ymrwymiad i systemau arolygu graddedig ar gyfer sefydliadau’r NHS. Cânt eu graddio’n flynyddol yn Lloegr. Bydd cleifion yno yn gwybod am berfformiad eu hysbyty cyffredinol rhanbarthol leol, ond ni fydd cleifion yng Nghymru’n gwybod. Mae hynny’n fethiant mawr.

Bydd strwythur gofal sylfaenol yn wan ac ofnaf y bydd yn disgyn y tu ôl i arfer orau yn Lloegr. Ni roddir statws ymddiriedolaeth i grwpiau iechyd lleol. Gadewch imi esbonio’r hyn y mae hynny’n ei olygu. Ar hyn o bryd, is-bwyllgorau awdurdodau lleol yw grwpiau iechyd lleol. Pan fydd yr awdurdodau iechyd yn diflannu, bydd y sail statudol ar gyfer grwpiau iechyd lleol yn diflannu. Bydd yn rhaid eu hail-greu ar ryw ffurf, ac os na roddir statws ymddiriedolaeth iddynt, cânt eu rheoli’n uniongyrchol gan y Gweinidog. Nid oes unrhyw system arall ar gael inni os byddwn yn diddymu awdurdodau iechyd. Nid yw’n debygol y bydd system o bŵer absoliwt yn nwylo’r Gweinidog yn arwain at NHS arloesol ac iach.

Byddwn yn cefnogi pob un o welliannau Plaid Cymru. Cytunwn yn gryf â’r cyfeiriad at adolygu’r fenter cyllid preifat yng ngwelliant 2. Credwn fod y fenter cyllid preifat yn llwyddiant ysgubol ac y dylid ei hymestyn.

Mae’n hynod o anodd ymateb i’r strategaeth eang ei chwmpas hon, sydd yn cwmpasu popeth o gynlluniau cenedlaethol ar gyfer gofal cardiaidd a chanser i gyflwr ystad yr NHS a’r systemau cyfrifiadurol a ddefnyddir er mwyn cynllunio’n well ar gyfer cleifion.

Ni fyddai unrhyw un yn anghytuno â’r materion gallu a godwyd gan Dai. Mae’n gywir; mae angen gwelyau ychwanegol arnom a staff ychwanegol i weithio arnynt. Dim ond drwy ymdrin â’r materion gallu sylfaenol hynny y gallwn ddelio â’r rhestrau aros hir sydd yn wynebu cleifion yng Nghymru.

Amlygaf ychydig o faterion na chaiff llawer o sylw ei roi iddynt efallai yn nadl heddiw. I ddechrau, mae rôl cleifion a’r cyhoedd yn hanfodol a dyna brif elfen y cynllun hwn. Yr wyf yn arbennig o falch o weld pennod gyfan o’r strategaeth wedi’i hymroi i sut y caiff cleifion eu cynnwys wrth gynllunio’r NHS ar gyfer y dyfodol ac wrth siapio’r gwasanaethau y byddant yn eu derbyn. Yn rhy hir, dywedasom wrth gleifion pa driniaeth y byddant yn ei chael, a phryd ac ym mha sefyllfa y byddant yn ei chael. Yn awr cawn y cyfle i gynnwys y cyhoedd yn y gwaith o helpu i gynllunio ar gyfer gwasanaethau, a lleisio eu barn pan, yn anffodus, y bydd pethau’n mynd o’i le. Dylai’r holl Aelodau groesawu cadw cynghorau iechyd cymuned.

Yr wyf yn arbennig o awyddus i glywed gan y Gweinidog sut y bwriada gynnwys pobl broffesiynol wrth ddatblygu’r cynlluniau strategol hyn. Croesawaf y Cyngor Partneriaeth Iechyd a Lles. Bydd yn awr, gobeithio, yn rhoi’r eglurder a’r arweiniad strategol i’r gwasanaeth y gofynnwyd amdano ers peth amser. Fodd bynnag, Weinidog, wrth gadeirio’r grŵp hwn, rhaid ichi gael eich arwain gan ystod eang o bobl broffesiynol yr NHS. Dim ond wedyn, ar y cyd ac mewn cydweithrediad â’r rhai hynny yn y gwasanaeth, y gallwn ddarparu polisïau realistig a pherthnasol a fydd yn troi’n newidiadau ar gyfer cleifion ar lawr gwlad. Drwy wneud hynny, gobeithio y byddwn yn dechrau gweld diwedd ar y diwylliant o osgoi cyfrifoldeb, a’r diwylliant bai a ‘nhw sydd yn gyfrifol nid fi’ sydd wedi bod o help i reolwyr weithiau efallai. Mae’r rhain wedi rhwystro newidiadau i wasanaethau cleifion.

Hefyd croesawaf eich sylwadau ar yr angen i gadw eich llygaid ar agor. Gwyddom oll am yr effaith ansefydlog y gall newid strwythurol o fewn y gwasanaeth ei gael a’r effeithiau a gaiff ar ofal cleifion. Mae angen inni anfon neges glir i’r holl rai hynny sydd yn rheoli ein gwasanaethau nad dyma’r amser iddynt gael eu llygad-dynnu gan unrhyw bryderon y gall fod ganddynt am eu gyrfaoedd yn y dyfodol a gadael i hynny effeithio ar eu gallu i gyflawni ar gyfer cleifion ledled Cymru. Wrth gryfhau’r grwpiau iechyd lleol, mae gennym gyfle gwych i ymdrin â’r problemau a grybwyllodd Rod. Rhaid inni ymateb i’r angen lleol a’r getos salwch mewn cymunedau. Gwn o brofiad yn fy sir fy hun fod ystadegau iechyd ym Mhowys yn cymharu’n ffafriol â’r cyfartaledd. Fodd bynnag, ceir ardaloedd o amddifadedd a salwch yn y Drenewydd, y Trallwng ac Ystradgynlais. Bu’n amhosibl i’r awdurdod iechyd, a leolir yng Nghaerfyrddin, ymdrin ag anghenion y cymunedau hyn. Mae gan grŵp iechyd lleol Powys ac ymddiriedolaeth yr NHS ym Mhowys y cyfle yn awr i gynllunio ar gyfer yr ardaloedd hyn o amddifadedd a salwch, rhoi’r strategaethau a’r gwasanaethau sydd eu hangen ar y cymunedau hyn ar waith a chomisiynu’r gwasanaethau hynny mewn modd y methodd yr awdurdod iechyd ei wneud.

Fodd bynnag, mae grwpiau iechyd lleol ers cael eu creu wedi dioddef—

Kirsty Williams mentioned Powys NHS Trust and the need for planning there. Does she agree that constant dialogue will be needed between the Minister and Assembly Members, the local health groups and the royal colleges to ensure that the kind of guidelines that they are developing, implementing and recommending are relevant to our circumstances in Wales? I am thinking particularly about—and Kirsty Williams is aware of this—the maternity unit at the Brecon War Memorial Hospital.

Yn sicr. Dyna pam imi groesawu’r ymrwymiad yn strategaeth yr NHS, Cynog, i roi gallu rhanbarthol i’r Cyngor Partneriaeth Iechyd a Lles. Rhaid inni ystyried gwahanol anghenion cymunedau, yn arbennig anghenion gwledig—fel y nodwyd gennych—wrth ddatblygu polisïau a strategaethau ledled Cymru oherwydd bod yr anghenion hynny’n wahanol weithiau. Wrth roi cyfrifoldebau ychwanegol i’r grwpiau iechyd lleol, ceir cyfle i ystyried aelodaeth y grwpiau iechyd lleol. Croesawaf y gynrychiolaeth gynyddol o awdurdodau lleol. Mae gan awdurdodau lleol rôl anferthol i’w chwarae wrth wella iechyd pobl yng Nghymru. Nid yr adran nawdd cymdeithasol yn unig sydd yn gyfrifol; mae’r adran dai a’r adran datblygu economaidd yn gyfrifol hefyd. Drwy ddod â chynrychiolaeth fwy o awdurdodau lleol i’r grwpiau iechyd lleol a datblygu cynghreiriau iechyd lleol, gallwn ddechrau gweithio’n wirioneddol mewn partneriaeth ac nid ym maes iechyd a gwasanaethau cymdeithasol yn unig. Mae’n bryd ystyried rôl pobl broffesiynol sydd yn gysylltiedig â meddygaeth a grwpiau iechyd lleol na chânt eu cynrychioli a gwella rôl nyrsys drwy sicrhau bod ganddynt le ar y Weithrediaeth.

Yn olaf—yr wyf yn ymwybodol o’r amser—mae staff sydd ar hyn o bryd yn gweithio i’r awdurdodau iechyd yn dioddef llawer o bryder. Mae angen cydnabod hynny. Gwn o drafodaethau a gefais â’r Gweinidog y bydd cyfleoedd i ddod â rhai o’r staff hynny i’r ganolfan. Hefyd gwn y bydd rôl y grwpiau iechyd lleol a gafodd eu gwella yn golygu y bydd angen staff ychwanegol arnynt i reoli eu swyddogaethau newydd, fel yr ymddiriedolaethau. Gwn, o drafodaethau yn y gorffennol, y bydd Ymddiriedolaeth yr NHS ym Mhowys yn ceisio recriwtio pobl a allai golli eu swyddi yn yr awdurdodau iechyd. Mae’n angenrheidiol heddiw, Jane, anfon neges i’r bobl hynny sydd yn poeni am beth fydd yn digwydd i’w gyrfaoedd, bod cyfleoedd i bobl broffesiynol ym maes rheoli gofal iechyd i ymuno â’r ganolfan, i weithio i’r grwpiau iechyd lleol neu i weithio i’r ymddiriedolaethau.

Datganaf fuddiant fel fferyllydd ac aelod o Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf. Mae cael cynllun i’r NHS yng Nghymru yn beth da. Hyd yma, bu diffyg cynllun yn wendid mawr. O’r diwedd, gallwn gael dadl a gall y pleidiau gyflwyno eu cynigion i weld beth yr ydym am roi yn y cynllun hwnnw yn union. Yr wyf wrth fy modd y caiff adnoddau eu symud o weinyddiaeth i ofal iechyd ei hun, gofal cleifion mewnol. Fel fferyllydd, croesawaf nifer o’r cynigion; cydnabod fferylliaeth fel partner allweddol yn y gwasanaeth iechyd; mabwysiadu’r argymhellion a geir yn Adroddiad Crown a wna’r gwaith o ddosbarthu moddion yn well ac yn fwy hygyrch; ymrwymo i ystyried argymhellion y grŵp gorchwyl a gorffen o ran rhagnodi, sydd yn bwriadu cyflwyno adroddiad y mis nesaf.

Fodd bynnag, mae angen gwneud mwy. Mae’n hanfodol y cynhwysir proffesiwn fel fferylliaeth, sef aelod annatod o’r gwasanaeth iechyd, yn y Cyngor Partneriaeth Iechyd a Lles newydd, gan y bydd yn gyfrifol am weithredu’r cynllun hwnnw. Nid â’r cynllun yn ddigon pell i ddiddymu taliadau presgripsiynau ar gyfer pobl o dan 25 oed. Dylid diddymu pob taliad, nid yn unig ar gyfer presgripsiynau ond hefyd ar gyfer archwiliadau deintyddol a phrofion llygaid. Os ydym am gael poblogaeth iach, rhaid i’r gwasanaeth fod am ddim pan y’i defnyddir. Yn yr un modd, rhaid gwella’r isadeiledd technoleg gwybodaeth fel y caiff pob fferyllydd ei gysylltu’n uniongyrchol â’r system ganolog. Mae angen pob un o’r gwelliannau hyn os ydym am roi i’n cwsmeriaid y gwasanaeth mwyaf effeithiol ac effeithlon posibl gan ddefnyddio’r dechnoleg orau.

Mae llawer o adeiladau ysbytai ledled Cymru, ac yn enwedig yn y Cymoedd, mewn cyflwr alaethus. Croesawaf unrhyw arian i wella’r isadeiledd. Fodd bynnag, ni allaf dderbyn y caiff y fenter cyllid preifat ei defnyddio. Yn ddieithriad, golyga’r fenter cyllid preifat fod llai o welyau i dalu amdano. Â’r arian hwnnw i bocedi’r cyfranddalwyr. Rhaid inni edrych o ddifri am opsiynau amgen i’r fenter cyllid preifat.

Mae’n braf gweld y dyrennir £4 miliwn i’r gronfa anghydraddoldebau iechyd ond sut y caiff yr arian hwn ei dargedu? Pa fath o fentrau a fydd? Sut bydd y gronfa yn rhyngweithio â Rhoi Cymunedau’n Gyntaf? Sut bydd y gronfa yn delio â phroblemau penodol afiechyd a thlodi sydd yn effeithio ar y Cymoedd? Nid esboniwyd unrhyw rai o’r cwestiynau hyn. Er y gwnawn yn dda i fynd ar drywydd gwahanol i gynllun Lloegr, sef diddymu’r cynghorau iechyd cymuned ac felly ddiddymu effeithiolrwydd y weithdrefn gwyno, nid yw hynny’n ddigon. Mae angen rhoi mwy o awdurdod ac adnoddau i wasanaethau cymorth y cynghorau iechyd cymuned fel y gallant weithredu’n effeithiol. Mae angen datblygu staff yn yr ysbyty yn well hefyd. Maes arall y mae angen ymdrin ag ef yw mynediad staff i wasanaethau iechyd galwedigaethol megis ffisiotherapi, a fyddai’n eu hatal rhag colli diwrnodau gwaith oherwydd salwch a phroblemau cefn. Byddai hefyd yn helpu i godi morâl, a byddai’r staff yn teimlo y cânt eu gwerthfawrogi’n fwy. Noda cynlluniau ar gyfer Lloegr y bydd am symud yr NHS i gyfeiriad darparu gwasanaethau iechyd galwedigaethol i gwmnïau preifat. Yn y cynllun Cymreig, ni thrafodwyd y rôl o gynnig gwasanaeth iechyd galwedigaethol i wella’r gwaith o recriwtio a chadw staff hyd yn oed. Rhaid unioni’r amryfusedd hwn.

Trafodir rhestrau aros a gwnaethpwyd llawer o addewidion. Pryderaf yn benodol am y rhestrau aros ar gyfer triniaeth y galon yn Rhondda Cynon Taf. Croesawaf y cynigion ar gyfer rhestrau aros ar gyfer y proffesiynau sydd yn gysylltiedig â meddygaeth, fel ffisiotherapyddion a therapyddion lleferydd. Amddifadir gormod o’n plant o wasanaethau hanfodol oherwydd yr holl bobl sydd yn aros am apwyntiadau. Pan fydd y rhestrau aros hyn yn hysbys, a roddir adnoddau ychwanegol i fynd i’r afael â hwy? Â’r cynllun hwn i’r cyfeiriad cywir ond mae ymhell o ateb y galw a’r hyn sydd yn bosibl. Pwysaf ar y Llywodraeth i gymryd camau i wella diffygion y cynllun.

Un o’r prif resymau pam y cymeradwyaf y cynllun hwn yw ei bwyslais ar NHS sydd yn rhoi’r pwys mwyaf ar ofal sylfaenol. Cawsom ymrwymiad rhethregol i NHS sydd yn rhoi’r pwys mwyaf ar ofal sylfaenol ers blynyddoedd lawer ond diddymu’r farchnad fewnol yw’r cyfle cyntaf a gawsom i brofi’r model gofal hwn. Mae angen inni symud tuag at NHS sydd yn rhoi’r pwys mwyaf ar ofal sylfaenol am lawer o resymau. Mae mwy na 90 y cant o gysylltiadau o fewn yr NHS ar lefel gofal sylfaenol. Caiff y mwyafrif o’r gwasanaethau ataliol personol a’r gwaith o reoli gofal yn barhaus eu cyflwyno ar y lefel honno. Mae’n hanfodol datblygu gofal sylfaenol i roi darlun cyfannol i’r cleifion wrth ddefnyddio’r gwasanaeth. Dengys dogfennau megis ‘Mynediad a Rhagoriaeth’ y cymerir rhai camau tuag at arbenigo. Mae angen NHS cryf sydd yn rhoi’r pwys mwyaf ar ofal sylfaenol arnom i dywys cleifion drwy’r llwybrau gofal clinigol gwahanol a fydd yn datblygu yn anochel yn ystod y degawd nesaf neu ddau.

Ystyrir gofal iechyd yn draddodiadol fel gwarchodwr yr NHS. Fodd bynnag, fel y dywedwyd yn nogfen yr Alban, mae angen inni newid y patrwm hwnnw o fod yn warchodwr i fod yn borth i’r NHS. Hwylusa NHS sydd yn rhoi’r pwys mwyaf ar ofal sylfaenol daith cleifion drwy’r gwasanaeth. Mae arnom angen NHS cryf sydd yn rhoi’r pwys mwyaf ar ofal sylfaenol i ddarparu gwasanaeth ar sail anghenion ar gyfer ein cleifion. Cyn 1990, ni chynlluniwyd polisïau yn yr NHS bron o gwbl. Mater o restr dymuniadau meddygon ymgynghorol yn yr arbenigeddau hudolus ydoedd yn y bôn. Oni cheir NHS sydd yn rhoi’r pwys mwyaf ar ofal sylfaenol, ni allwn newid cyfeiriad i adael i wasanaethau gael eu darparu yn ôl anghenion penodol ein cleifion.

Rhaid cymeradwyo’r ddogfen hon hefyd am adlewyrchu anghenion cleifion a nodi’r blaenoriaethau cywir y mae’n rhaid i’r NHS yng Nghymru ymdrin â hwy erbyn hyn. Ymhlith y rhain mae’r angen i fynd i’r afael â materion megis clefyd y galon, sef ar hyn o bryd yr un achos mwyaf dros farwolaethau cynamserol yng Nghymru, a’r un categori clefyd mwyaf o ran anghydraddoldeb iechyd. Rhaid inni fynd i’r afael â’r blaenoriaethau o ran gwasanaethau canser a amlinellwyd gan y grŵp cydlynu gofal canser. Mae angen inni amlinellu’r targedau a gaiff eu cynnwys yn y fframwaith gwasanaeth cenedlaethol ar gyfer salwch y meddwl, pobl hŷn a gwasanaethau iechyd y meddwl. Mae angen inni gyflwyno gwasanaethau sydd yn glinigol effeithiol megis trin cataractau a wna gymaint o wahaniaeth i ansawdd bywyd pobl hŷn. Mae angen inni fynd i’r afael â phroblem ddiddiwedd rhestrau aros yn enwedig ar gyfer gwasanaethau trawma ac orthopedig, sydd yn cynnwys rhwng chwarter a thraean o’r cleifion sydd yn aros yn yr NHS. Rhaid inni fynd i’r afael â mater cyffredinol rhestrau aros yn yr NHS hefyd—synnaf nad yw David Melding wedi neidio i fyny eto—yn enwedig yn sgîl y pwyslais o’r newydd ar amserau aros.

Wrth ddewis, hyd yn oed gyda’r cynnydd 25 y cant arfaethedig o ran adnoddau a roddir i’r NHS dros y tair blynedd nesaf, rhaid inni flaenoriaethu. Fel y dywedais, amlinellasom rai o’n blaenoriaethau. Ceir blaenoriaethau hefyd rhwng iechyd a gofal cymdeithasol. Daw gwelliannau Jocelyn Davies â ni i rai o’r materion yn ymwneud â’r cydbwysedd hwn. Yn yr Alban, er enghraifft, dim ond 5.5 y cant neu 5.7 y cant o gynnydd a roddwyd i ddyraniadau eu gwasanaeth iechyd. Ar ôl gwneud hynny, gallent wneud cynigion mwy uchelgeisiol o ran iechyd a gofal cymdeithasol, yn enwedig gofal personol am ddim.

Yng Nghymru, rhoddasom ddyraniad o tua 7.5 y cant i 7.7 y cant i’r awdurdodau iechyd. Ein dewis ni oedd hynny a chynigiasom becyn mwy arloesol o ran gofal cymorth o fewn y gymuned. Gwnaethom ddewis drwy roi cymorth i bobl yn y gymuned yn hytrach na gadael i adnoddau gael eu gwario i roi cymorth i bobl mewn sefydliadau. Felly, rhaid inni flaenoriaethu. Erbyn hyn, nid yw’n ddigon dweud ein bod am gael mwy o hyn a mwy o’r llall. Mae’n amser i ddewis. Dywedodd Nye Bevan fod gwleidyddiaeth sosialaeth yn ymwneud â dewis. I aralleirio Nye Bevan unwaith eto, datganasom ein blaenoriaethau i’ch herio chi i sôn wrthym am eich blaenoriaethau.

Synnaf y credodd Nye Bevan cymaint mewn dewis, ac yr wyf yn falch o glywed bod Brian Gibbons yn credu felly hefyd. Yr wyf yn siŵr y byddai pob un ohonom am ategu hynny.

Croesawaf y rhan orau o’r pecyn hwn yn fy marn i, sef diddymu awdurdodau iechyd. Croesewir hynny yn eang ar bob ochr o’r Siambr a ledled Cymru. Hoffwn ofyn i’r Gweinidog am ariannu, wrth ddiddymu’r awdurdodau iechyd, y deallaf y bwriedir eu dirwyn i ben erbyn Ebrill 2003. Ymwelais â Usk House, canolfan ddydd ar gyfer gofal lleddfol, yn Aberhonddu yr wythnos diwethaf. Yr oedd pobl yno yn pryderu am y penderfyniadau ariannu a wneir yn y cyfamser ar gyfer y tymor hwy efallai a sut yr effeithir ar ariannu yn ystod y cyfnod trosiannol. Yr wyf yn siŵr bod ateb i hynny, ond byddwn yn awyddus i’w glywed fel y gellir cyfleu’r neges honno i bobl eraill.

Symudaf o’r cwestiwn penodol hwnnw i bryderon am y datganiad hwn. Mae’r prif bryder yn ymwneud â’r hyn sydd am gymryd lle’r awdurdodau iechyd. Drwy ddweud ein bod yn diddymu awdurdodau iechyd ac y croesewir hynny, nid ymdriniwn â’r mater gwirioneddol sef ble i roi’r pŵer. Ymddengys i mi y canolir pŵer yn nwylo’r Gweinidog yn y Cynulliad Cenedlaethol, yn y system hon. Sonnir am reolaeth ddemocrataidd uniongyrchol o gyfrifoldeb iechyd. Gyrra hynny ias i lawr cefn llawer o bobl. Grwpiau ac ymddiriedolaethau iechyd lleol ddylai gael y pŵer o ran penderfyniadau clinigol a meddygol, a sut i redeg iechyd. Rhaid inni symud i ffwrdd o’r awgrym y dylid eu canoli’n sylweddol yn y Cynulliad Cenedlaethol, yn enwedig—a chyfeiriodd David Melding at hyn—pan argoelir yn y ddogfen y bydd ysbytai yn cau yn y dyfodol. Sonnir am dorri adrannau damweiniau ac achosion brys a lleihau’n gyffredinol nifer yr ysbytai traddodiadol. Bydd hynny yn peri pryder gan fod llawer ohonom yn cofio datganiad Jon Owen Jones yn gymharol ddiweddar am y ffaith fod gormod o ysbytai cyffredinol dosbarth yng nghanolbarth a gorllewin Cymru. Ceir pryderon yn Llanelli, Caerfyrddin, Llwyn Helyg ac Aberystwyth am y datganiad hwnnw. Bydd y ffaith y’i cyflwynir yma ar ffurf wahanol yn achosi pryderon newydd. Felly, mae angen i’r Gweinidog wneud sylwadau ar hyn. Pa ysbytai traddodiadol a gaiff eu lleihau yn ei barn hi? Ai’r ysbytai dosbarth cyffredinol neu’r ysbytai cymunedol da sydd gennym ym Mhowys ac mewn rhannau eraill o Gymru ydynt? Ble mae’r gwaith o gau ysbytai a grybwyllir yn y ddogfen hon yn digwydd?

Trof at ail fater difrifol, sef y cymariaethau a wneir heddiw â Lloegr. Yn ystod y cwestiynau heddiw, dywedodd Prif Weinidog Cymru, pan oedd mewn un o’i hwyliau diamynedd, na ddylem gyfeirio at Loegr ac y gwnawn bethau yn well ac mewn ffordd wahanol yng Nghymru. Yr wyf yn siŵr ein bod ni weithiau, ond ni chefais ateb o hyd i’r cwestiwn, a ofynnwyd gan David Melding hefyd, ynglŷn â pham na allwn gynnal prosiect peilot yng Nghymru. Rhagbrofir ymddiriedolaethau gofal yn Lloegr i geisio delio â rhai o’r problemau sydd gennym o ran rhestrau aros a blocio gwelyau, er enghraifft.

A gytunwch fod y term ‘blocio gwelyau’ yn amhriodol? Ensynia fod bai ar y bobl na ellir, yn anffodus, eu rhyddhau o’r ysbyty. Efallai y gallech ailystyried eich datganiad gan gyfeirio at y broblem honno fel ‘oedi cyn rhyddhau cleifion’, er y defnyddiwn y term a ddefnyddiasoch chi yn gyffredin.

Yr wyf yn fodlon beio pwy bynnag sydd yn berthnasol. Ni synnaf eich bod ar eich traed, gan fod y bai yn perthyn yn gywir i’r weinyddiaeth. Yn sicr, ni feiaf y cleifion; nid hwy sydd ar fai. Oedi cyn cael eu rhyddhau ydyw ar eu rhan hwy, ond blocio gwelyau ydyw ar ran y gwleidyddion sydd yn ceisio canoli’r system hon yng Nghaerdydd, yn hytrach na rhoi rheolaeth briodol lle y dylai fod—mewn ysbytai a grwpiau iechyd lleol ledled Cymru.

Dychwelaf at y gymhariaeth â Lloegr. Dywedodd y Prif Weinidog yn gynharach na ddylem gymryd yn ganiataol bob amser bod y sefyllfa yn well yn Lloegr. A ddywed y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wrthym pam, yng nghynllun Lloegr, mai chwe mis yw’r targed aros am ofal cleifion mewnol, ond mai 12 mis ydyw yng Nghymru? A ydym o ddifrif yn bwriadu trin ein cleifion fel dinasyddion ail ddosbarth yng Nghymru? Ymddengys, yn yr achos hwn, y bydd y sefyllfa yn llawer gwell yn Lloegr. Pam hynny, Weinidog? A ddywedwch hefyd a yw’n fwriad, fel yn Lloegr, sicrhau bod gan bob claf deledu a theleffon wrth ymyl eu gwelyau erbyn 2004? Ymddengys i mi fod hynny’n ddyhead synhwyrol yn Lloegr. Mae’n ddyhead synhwyrol i Gymru hefyd.

Mae’n gas gennyf y ffaith fod gofal iechyd yng Nghymru eisoes yn llusgo ymhell y tu ôl i Loegr, ac ymddengys o’r cynllun hwn y byddwn yn llusgo ymhellach y tu ôl. Y rheswm dros hynny yw’r obsesiwn gyda rheolaeth ganolog Stalinaidd yng Nghaerdydd, yn hytrach na rhoi’r pŵer priodol ble y dylai fod—i’r meddygon a’r clinigwyr sydd yn deall mwy na Jane Hutt am ofal meddygol a sut i drin cleifion.

Croesawaf, yn gyffredinol, y ffaith y cyhoeddasom gynllun i’r NHS yng Nghymru. Croesawaf hefyd y ffaith y diddymir awdurdodau iechyd ac y cedwir cynghorau iechyd cymuned. Bydd diddymu awdurdodau iechyd yn cynyddu tryloywder yr NHS yng Nghymru yn sylweddol a bydd yn gwella atebolrwydd yn sylweddol. Pleidleisiaf o blaid y cynllun heddiw, gan ei fod yn cynrychioli cam ymlaen o’r sefyllfa sydd gennym ar hyn o bryd. Fodd bynnag, mae amheuon mawr gennyf.

Er ei fod yn ddechrau, ni chyflwyna’r cynllun weledigaeth ddigon clir o ble y dymunwn i’r NHS fod ymhen 10 mlynedd, neu gynllun clir ynglŷn â sut y cyrhaeddwn yno. Pwysleisia’r cynllun y ffaith y’i lluniwyd yng Nghymru. Os y’i lluniwyd yng Nghymru i gyd-fynd ag anghenion Cymru, byddwn wedi disgwyl dogfen fwy radical o ran gwella gofal iechyd i fynd i’r afael â rhai o’r problemau iechyd gwaethaf yn Ewrop. Mewn meysydd allweddol, mae diffyg manylion a mesurau penodol yn y cynllun sydd yn hanfodol i ymdrin â’r heriau a wynebwn yn yr NHS. Mae’r diffyg targedau, o’i gymharu â chynllun Lloegr, yn wendid. Yr ydym ni, a’r cyhoedd, am wybod beth fydd yn digwydd, sut y bydd yn digwydd a phryd y bydd yn digwydd. Dadleuwyd yn y Pwyllgor yr wythnos diwethaf bod targedau ond yn fodd i gyrraedd nod. Cytunaf â hynny; mae targedau yn llywio diwygiadau, yn fesurau llwyddiant ac yn arwyddion i’r bobl. Heb dargedau priodol, ni fydd modd i fesur yn effeithiol sut y defnyddir y buddsoddiad newydd a ddarparwn dros amser. Mae ein rhaglen gyfan, fel ag y nodir yn ‘Gwellcymru.com’, yn seiliedig ar ddefnyddio targedau. Mae 37 o’r targedau hynny yn gysylltiedig ag iechyd a gwasanaethau cymdeithasol yn unig, gyda chyfanswm o 125 o dargedau yn y ddogfen gyfan. Os oeddent yn ddilys ar gyfer rhaglen waith y llywodraeth lai na 12 mis yn ôl, mae’n sicr eu bod yr un mor ddilys ar gyfer ein cynllun i’r NHS heddiw. I’r bobl hynny sydd yn dweud na ellir cyflawni targedau Lloegr, dywedaf wrthynt mai prin yw’r targedau Cymreig yn y ddogfen y gellir eu cyflawni.

Mae mynd i’r afael ag anghydraddoldebau iechyd yn enghraifft o sefyllfa lle y methwn. Bydd yn rhaid inni aros 16 mis arall i gael cyhoeddiad ar fesurau â thargedau i fynd i’r afael ag anghydraddoldebau iechyd yng Nghymru. Ystyrir strategaeth y mae’n rhaid inni aros 16 mis amdani yn annerbyniol yn fy etholaeth i, oherwydd gwyddom beth yw’r anghydraddoldebau iechyd mwyaf a ble y maent. Mae pobl yn fy etholaeth yn profi’r anghydraddoldebau hynny bob dydd. Croesawaf y cyhoeddiad ar y gronfa anghydraddoldebau iechyd. Fodd bynnag, yn gyffredinol, ychydig o fanylion a geir yn y cynllun ynglŷn â sut i fynd i’r afael ag anghydraddoldebau iechyd, sydd, yn ôl pob sôn, yn un o flaenoriaethau’r Cynulliad. Mae gan gynllun Lloegr, ar y llaw arall, adran ar wahân yn ymdrin ag anghydraddoldebau iechyd, sydd yn cyhoeddi mentrau ynglŷn â mynediad i wasanaethau, plant, ysmygu, bwyd a maeth, beichiogrwydd ymhlith merched yn eu harddegau a chyffuriau ac alcohol.

Dywed ein cynllun wrthym fod datblygiadau mewn gofal sylfaenol yn hanfodol i Gymru. Gwyddom y gall y cymunedau gyda’r iechyd gwaethaf hefyd ddioddef y mynediad gwaethaf i ofal sylfaenol. Serch hynny, mae’r weledigaeth o ran gofal sylfaenol i Gymru a geir yn y ddogfen hon yn is na’r hyn a gynigir i gymunedau difreintiedig yn Lloegr. Croesawaf ein hymrwymiad i ddatblygu prosiectau peilot gofal sylfaenol yn ardaloedd Rhoi Cymunedau’n Gyntaf, a’r addewid i gael mynediad o fewn 24 awr i weithiwr proffesiynol gofal sylfaenol. Fodd bynnag, rhaid inni ofyn pam na wnaethom ymrwymiad i ddarparu cynlluniau gwasanaethau meddygol gofal sylfaenol newydd mewn cymunedau difreintiedig. Yn Lloegr, gwnaethpwyd addewid clir i greu 200 o gynlluniau newydd erbyn 2004. Hefyd, pam bod addewid yng nghynllun Lloegr i gychwyn rhaglen fawr i foderneiddio canolfannau gofal iechyd sylfaenol mewn cymunedau difreintiedig, ac nid yn ein cynllun ni?

Rhydd cynllun Lloegr fanylion penodol am sut y bydd yn mynd i’r afael â chanser, o ariannu a staffio i nifer y sganwyr ychwanegol a’u heffaith. Mesurau eraill a groesewir yn Lloegr yw rhaglen sgrinio colo-rhefrol a chynllun gweithredu canser y brostad. Er y croesawaf yr addewid uchelgeisiol a geir yn ein cynllun i gleifion â chanser weld meddyg ymgynghorol o fewn 10 niwrnod o gael eu cyfeirio ar frys, mae diffyg manylion a thargedau o ran gwasanaethau canser ar y cyfan. Nid yw canser yn parchu ffiniau cenedlaethol ac ni ellir cyfiawnhau llai o dargedau neu dargedau llai sydd yn arwain at wasanaeth iechyd gwaeth yng Nghymru nag mewn mannau eraill yn yr NHS.

Ynglŷn â mater pwysig amserau aros, o’u cymharu â Lloegr, mae diffyg cymharol o ran targedau cyffredinol ac, lle ceir targedau, nid ydynt mor uchelgeisiol â’r rheini a geir yng nghynllun Lloegr. Derbyniaf na fydd angen yr un targedau arnom â Lloegr efallai, gan fod ein hanghenion yn wahanol. Fodd bynnag, mae angen inni wybod beth yw’r targedau hynny. Nid ymddiheuraf i’r Cynulliad am gymharu ein cynllun ni â chynllun Lloegr. Dylai pob un ohonom fod â meddwl digon agored i chwilio am arferion da, lle bynnag y bônt. Ni ddisgwylia ein hetholwyr unrhyw beth llai na hynny. Dylid defnyddio sut y cyflwynwn y gwasanaeth gorau posibl i’r bobl a gynrychiolwn fel prawf bob amser, nid pa mor nodweddiadol Gymreig y gallwn fod, yn enwedig os nad yw’r gwasanaeth a ddarperir yn dda.

Dylid croesawu’r cynllun hwn oherwydd rhai o’i ddiwygiadau, ond gallem, a dylem, fod wedi gwneud mwy. Mae mwy o bobl yn ymweld â’m cymhorthfa i drafod problemau iechyd nag unrhyw fater arall. Mae pobl yn poeni’n fawr am yr NHS. Darparodd y Llywodraeth Lafur a gweinyddiaeth y Cynulliad lefelau ariannu uwch nag erioed i’r NHS. Fodd bynnag, oni cheir cynllun gweithredu uchelgeisiol, radical a mesuradwy yn ogystal â’r arian, ni chyflawnwn y newidiadau sydd eu hangen yn ddirfawr ar yr NHS yng Nghymru.

Crybwyllodd Lynne Neagle rai o’r pethau yr oeddwn am eu dweud am ddiffyg targedau. Yn y cyd-destun hwnnw, edrychaf ymlaen at gael cefnogaeth Lynne ar gyfer gwelliant 1, sydd yn cynnig y dylid nodi’r cynllun, nid ei gymeradwyo. Nid oes neb yn gwadu y ceir camau pwysig ymlaen yn y strategaeth hon, ar y cyfan. Croesawodd Dr Dai Lloyd rai o’r camau hynny yn ei gyfraniad, yn enwedig diddymu awdurdodau iechyd. Amlygaf fylchau pellach yn y strategaeth, gan obeithio y cytuna’r Gweinidog i’w hailystyried.

Gan ei bod yn wythnos genedlaethol salwch bwyta, pwysaf ar y Gweinidog i roi sylw brys, o fewn y strategaeth iechyd i’r meddwl a’r strategaeth gyffredinol, i ddarparu gwasanaethau trydyddol cymunedol arbenigol integredig i bobl yng Nghymru sydd yn dioddef o salwch bwyta. Mae’n sgandal genedlaethol bod yn rhaid i’r rheini y mae angen triniaeth arbenigol yn yr ysbyty arnynt deithio y tu allan i Gymru bob amser, ac nad oes bron dim gwasanaethau cymunedol arbenigol.

Yr ydym yn ddiolchgar bod y Gweinidog yn cefnogi gwelliant 4 ar ofal tymor hir i’r henoed. Fodd bynnag, anghytunaf â hi o ran yr hyn a ddywedodd am y lle i ddadlau ymhellach ar y mater hwn. Yr oedd y Gweinidog a minnau yn bresennol yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, pan wnaeth y Comisiwn Brenhinol ei gyflwyniad pwerus. Erys llawer o’r cwestiynau a godwyd y diwrnod hwnnw heb eu hateb. Er enghraifft, pryd y mae bath yn fath nyrsio a phryd y mae’n fath cymdeithasol, a sut ar y ddaear y gellir penderfynu hynny? A gymer y Gweinidog gyngor Coleg Brenhinol y Nyrsys ac annog gwaith i ailarchwilio cymal 48 (1) y Mesur Iechyd a Gofal Cymdeithasol. Mae amser ar gael i wneud hynny. Mae’r cymal hwn yn eithrio’r gofal a roddir gan gynorthwy-ydd nyrsio, o dan oruchwyliaeth nyrs gofrestredig, o’r diffiniad gofal nyrsio. Siawns nad yw hynny’n dderbyniol i ni yn y Cynulliad.

Rhaid i’r ddadl bellach ar y strategaeth ymdrin â’r materion hyn a llawer o gwestiynau eraill. Gallai safbwynt cryf yn y Cynulliad ddarbwyllo’r Llywodraeth yn San Steffan i ailystyried ei hymateb gorgynnil, byrbwyll i argymhellion cyffredinol y Comisiwn Brenhinol. Mae’n ddyletswydd arnom i geisio gwneud hynny o leiaf er mwyn pobl hŷn yng Nghymru.

Yn olaf, i ailadrodd rhai o’r pwyntiau a wnaethpwyd gan Dr Dai Lloyd, rhaid i’r Gweinidog sicrhau nad yw’r adnoddau newydd a ddaw gyda’r strategaeth hon ond yn mynd i ddatblygiadau newydd amlwg, mawr eu bri. Fel enghraifft, croesewir, wrth gwrs, y datblygiadau cyfalaf yn Ysbyty’r Tywysog Philip yn fy etholaeth i. Fe’u hystyrir fel ymrwymiad i ddyfodol yr ysbyty hwnnw ac, yn groes i’r hyn a ddywedwyd gan Arweinydd Ceidwadwyr Cymru, teimlwn fod dyfodol gan yr ysbyty. Ond pa fath o ddyfodol, dyna’r cwestiwn. Croesewir y datblygiadau cyfalaf ond nid oes gennym y pedwerydd llawfeddyg ymgynghorol a addawyd inni ddwy flynedd yn ôl. Caiff nifer o welyau eu defnyddio’n barhaol o hyd gan bobl hŷn a gâi well gofal mewn cartrefi nyrsio, caiff llawdriniaethau eu canslo’n ddyddiol oherwydd prinder gwelyau gofal dwys, a gofelir am gleifion sydd yn marw mewn wardiau cyffredinol agored er bod ysbyty â’r holl offer sydd eu hangen yn aros yn wag a heb staff ond can llath i ffwrdd. Talwyd teyrngedau yn ystod y ddadl hon i staff y rheng flaen sydd yn gwneud gwyrthiau, yn yr ysbyty yn fy etholaeth i ynghyd ag yng ngweddill Cymru. Fodd bynnag, mae pethau’n anodd arnynt. Bernir y strategaeth hon a’r weinyddiaeth yn ôl sut y mae’n delio â mân broblemau bob dydd y gwasanaeth iechyd. Mae fy etholwyr, a phobl Cymru gyfan, yn disgwyl llawer gan y weinyddiaeth ynglŷn â hyn. Mae’n well ichi beidio â’u siomi.

Bwriada’r cynllun hwn, fel y dywedodd llawer, gyflwyno gwasanaeth iechyd gwladol i Gymru, wedi’i drawsnewid o’r gwasanaeth sy’n bodoli ar hyn o bryd i’r hyn y gwyddom y gall fod. Golyga hynny gyflwyno gwasanaethau cyflymach a mwy cyfleus o’r ansawdd uchaf i gleifion. Bydd yn NHS a ail-lunnir gyda’i gleifion yn ganolbwynt iddo. Croesawaf y penderfyniad i gael gwared ar haen yr awdurdodau iechyd. Yr oedd yn dda gennyf fod Awdurdod Iechyd Gogledd Cymru wedi bod mor barod i dderbyn y penderfyniad hwn a’i fod yn ymrwymedig i gydweithio â’r Cynulliad i’w weithredu.

Fodd bynnag, nid yw hyn yn ymwneud â diwygio strwythur y gwasanaeth yn unig; mae’n ymwneud â newid barn cleifion am sut y mae’n gweithio. Mae’n dda gennyf hefyd y byddwn yn cadw cynghorau iechyd cymuned yng Nghymru ac y byddwn yn eu diwygio a’u hadfywio gan roi llais iddynt ynglŷn â sut mae’r gwasanaeth iechyd yn gweithio. Serch hynny, mae angen inni ddod o hyd i ffyrdd newydd i roi hwb i’w proffil ac i sicrhau bod pobl a chleifion yn ymwybodol o’r hyn y gallant ei wneud fel bod ganddynt ymdeimlad o berchenogaeth ohonynt. Efallai y dylem ystyried newid eu henw i adlewyrchu sut y byddant yn gweithio. Mae angen i’r cynghorau iechyd cymuned gynnal a gwella eu hannibyniaeth, ond mae angen iddynt hefyd gynrychioli pobl a chleifion cyffredin tra’n gweithio mewn partneriaeth ag ymddiriedolaethau a grwpiau iechyd lleol.

Noda’r ddogfen weledigaeth, map ffordd, sydd yn cynnig cyfeiriad i’r ffordd y dymunwn fynd â’r gwasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru yn yr unfed ganrif ar hugain. Parha i fod yn wasanaeth i bawb yn seiliedig ar angen ac nid ar y gallu i dalu. Gwella iechyd cyffredinol pobl Cymru yw ein huchelgais, ond rhaid inni wneud mwy na hynny. Rhaid inni gau’r bwlch rhwng iechyd y bobl dlotaf ac iechyd y bobl sydd yn well eu byd. Ni allwn barhau i ganiatáu i’r loteri o ble yr ydym yn byw benderfynu ar lefel y gofal a gawn. Yng Nghymru, fel y crybwyllwyd gan Aelodau eraill yn y ddadl hon, mae gennym rai o’r ffigurau gwaethaf ar gyfer clefyd coronari’r galon, beichiogrwydd ymhlith merched yn eu harddegau, canser y fron a chanser ceg y groth, nid dim ond yn y Deyrnas Unedig ond ledled Ewrop.

Er mwyn ymdrin â’r problemau hyn, rhaid inni newid y gwasanaeth iechyd gwladol o fod yn wasanaeth salwch i wasanaeth iechyd, nid drwy iacháu a gwella’r cleifion a phobl sâl yn unig, ond drwy atal a diogelu rhag salwch. Mae angen mwy o wasanaethau gofal sylfaenol a chymunedol, ac mae angen ymrwymo mwy o raglenni sgrinio a mwy o wasanaethau ac adnoddau i’r ardaloedd a’r rhanbarthau hynny sydd â’r angen mwyaf. Rhaid inni fod yn feiddgar wrth ddilyn y nod hwn a rhaid i’n hamcan fod yn glir sef bod rhaid cyfeirio adnoddau i’r lleoedd â’r angen mwyaf.

I wneud hyn, mae angen inni roi mwy o bwyslais ar y staff. Hyd nes bod gennym ddigon o lawfeddygon a nyrsys sydd yn rhoi triniaeth y galon, ni allwn leihau’r amserau aros ar gyfer llawdriniaeth ar y galon i’r lefel yr ydym am ei gweld. Os na allwn recriwtio nyrsys a ffisiotherapyddion ychwanegol i staffio gwelyau ychwanegol a chyfleusterau gofal canolradd, erys ein cynlluniau ehangu yn gynlluniau, a dim mwy na hynny. Os na allwn gynyddu nifer y porthorion a thechnegwyr labordy yn ogystal ag eraill sydd yn rhan o’r tîm gofal ar gyfer cleifion mewn ysbytai, erys ein cynlluniau ehangu yn gynlluniau, a dim mwy na hynny.

Nododd Jane Hutt yn ei sylwadau agoriadol y cynnydd yn nifer y myfyrwyr a fydd yn derbyn hyfforddiant. Croesewir y gwaith cychwynnol hwnnw. Fodd bynnag, a yw’n ddigon i fodloni’r galw cynyddol, nid am feddygon a nyrsys yn unig ond am dechnegwyr, staff labordai patholegol, ffisiotherapyddion, therapyddion lleferydd, dietegwyr, radiograffyddion a phob proffesiwn arall sydd yn gysylltiedig â meddygaeth? Hyd yn oed gyda’r cynlluniau i ehangu darpariaeth hyfforddiant meddygol—croesawaf y cynlluniau i’w hehangu yn Abertawe ac i ystyried ei hehangu ymhellach ym Mangor a Wrecsam yn hwyr neu’n hwyrach—bydd rhaid aros nifer o flynyddoedd o hyd cyn y bydd gennym gymaint o feddygon a nyrsys cymwys ag sydd eu hangen i gyflwyno’n cynlluniau. Dyna pam bod angen ymdrechion pellach arnom i recriwtio nyrsys a bydwragedd. Rhan o’r ateb yw pecyn cyflog mwy deniadol, ond dim ond un agwedd ar y broblem yw cyflogau. Mynna staff yn gynyddol fod cyflogwyr yn ystyried y ffactorau sydd yn effeithio ar eu bywydau. Mae gan draean o nyrsys blant o oedran ysgol. Dengys arolwg diweddar gan Goleg Brenhinol y Nyrsys ar gyfer y grŵp hwn o nyrsys nad y cyflog fyddai’n gwneud iddynt benderfynu aros yn eu swyddi, ond oriau hyblyg. Ymddengys mai dyna’r prif reswm pam yr â cymaint o nyrsys i weithio i asiantaethau nyrsio. Gall gorddibynnu ar staff o asiantaethau achosi problemau ofnadwy yn ein hysbytai. Mae gennyf dystiolaeth o hyn o ysbytai yn fy etholaeth. Rhaid inni roi terfyn ar yr holl nyrsys hyn sydd yn gadael i weithio i asiantaethau preifat a rhaid inni weithio i greu’r hyblygrwydd sydd ei angen ar nyrsys yn ein gwasanaeth iechyd gwladol. Cyflwyna nifer gynyddol o ymddiriedolaethau gronfa oriau hyblyg sydd yn gadael i staff addasu eu hymrwymiadau yn y gwaith i gyd-fynd â’u hanghenion teuluol. Fodd bynnag, ni dderbyniwyd y neges honno gan rai rheolwyr ymddiriedolaethau ac uwch swyddogion nyrsio sydd yn dweud: ‘gwnaethom hynny, pam na allwch chi ei wneud?’ Rhaid inni symud i ffwrdd o’r dadansoddiad hwnnw.

Gan fod amser yn brin, symudaf ymlaen. Os gallaf grybwyll staff labordai na chânt eu gwerthfawrogi hanner digon yn ein hysbytai. Caiff llawer o staff proffesiynol gyflog mor isel fel y gallent ennill mwy wrth stacio silffoedd yn yr archfarchnad. Helpa ymrwymiad a phroffesiynoldeb y bobl hyn i achub bywydau miloedd o gleifion bob blwyddyn. Rhaid inni gydnabod y cyfraniad hanfodol a wneir gan y bobl hyn sydd yn parhau i fod y tu allan i’r weithdrefn adolygu cyflogau. Yn rhy aml, diystyriwn borthorion, glanhawyr ac eraill sydd yn rhan o’r timau yn y gwasanaeth iechyd gwladol. Ased fwyaf y gwasanaeth iechyd o bell ffordd yw ei staff. Pryderant yn fawr am gyflwr y gwasanaeth a’r egwyddorion dyngarol sydd yn ei reoli. Mae angen iddynt wybod y bydd y cynllun hwn yn diogelu eu hawliau. Gweithia pobl yn galed gan ofalu am bobl eraill, pan allent fod yn hunanol gan ennill llawer mwy o arian mewn proffesiwn gwahanol. Gweithiant yn y gwasanaeth iechyd gwladol oherwydd y credant ynddo. Ein tasg ni yw gadael i’r gred honno ffynnu yng ngwasanaeth iechyd gwladol Cymru, sydd yn ffyddlon i’w egwyddorion ond sydd wedi’i aileni ar gyfer oes newydd. Gobeithiaf yr helpa’r cynllun hwn inni gyrraedd yno.

Yn gyntaf, arweinia’r consensws a’r ymdeimlad da o gynwysoldeb sydd yn fy meddiannu weithiau imi longyfarch Lynne Neagle ar gyfraniad ardderchog. Credwn ers peth amser nad oedd angen haen yr awdurdodau iechyd. Dealla unrhyw un a oedd yn ymwneud â materion cyhoeddus yn Nyfed neu Bowys yn 1996-97 pam y credwn i, ac efallai pawb arall a gymerodd ran, mai diddymu’r haen honno yw’r peth cywir i’w wneud. O’n profiad ni bryd hynny—er y newidiodd yr awdurdod iechyd a bod unigolion newydd yn ymwneud â’r gwaith a bod ymdeimlad llawer mwy cydymdeimladol tuag ato erbyn hyn—yr oedd yn amlwg y gallem fod wedi ymdopi’n hawdd heb yr haen honno. Achos yr agwedd negyddol honno tuag ato bryd hynny oedd ymosodiad grymus ar ein hysbytai cymunedol. Bu hynny’n fater a gydiodd ym mron pawb yn ardal Dyfed Powys a pharha i achosi pryder mawr. Ddoe, ymwelais ag ysbyty cymunedol ym Machynlleth ac fe’m tywyswyd gan y rheolwr lleoliad newydd bywiog yno, Vicky Morris. Pwysleisir i bawb pa mor hanfodol yw’r ysbytai cymunedol hyn i ardal fel Powys lle nad oes ysbyty cyffredinol rhanbarth. Yr wyf yn siŵr y byddwch yn fodlon gwneud hyn, Weinidog, ond pryd bynnag y siaradwch am gynllun strategol hir fel hwn, yr wyf am ichi wneud ymrwymiad bob amser i ddiogelu pob un o’n hysbytai cymunedol yn y tymor hir.

Er ei bod yn briodol y dylai haen yr awdurdodau iechyd ddiflannu, rhannaf y pryder a glywais gan Nick Bourne a David Melding—yn ei gyfraniad ardderchog a glywais ar y teledu i fyny’r grisiau—o ran yr hyn a ddaw yn lle haen yr awdurdodau iechyd. Treiddia’r ffenomen hon i nifer o agweddau ar fusnes y Cynulliad. Ym maes datblygu economaidd, pryderaf y rheolir y gwaith rhyngwladoli yn fewnol. Mae gennym yr un broses erbyn hyn ym maes iechyd, lle y rheolir y gwasanaeth cyfan yn fewnol a lle y canolir y pŵer.

Codaf un mater arall, sef dyfodol cartrefi preswyl a chartrefi nyrsio preifat. Dros yr ychydig fisoedd diwethaf, creda nifer o’r perchnogion cartrefi preswyl a chartrefi nyrsio preifat a siaradodd â mi fod strategaeth gudd i’w gwneud yn amhosibl iddynt barhau. Mae llawer ohonynt yn mynd i’r wal. Cyflwynais gyfres o gwestiynau, y bwriadaf fynd ar eu trywydd pan gaf yr atebion, er mwyn darganfod beth yw’r sefyllfa yn union. Hoffwn eich clywed chi, Weinidog, yn cydnabod y gall y sector cartrefi preswyl a chartrefi nyrsio preifat gyflwyno’r math o ofal a ddarparwyd ganddynt ers blynyddoedd lawer, ar gost gystadleuol ac o safon gyfartal, ac nad yw lleihau eu rôl yn rhan o’ch strategaeth.

Er y croesawaf lawer o agweddau ar y cynllun hwn, hoffwn ddweud rhywbeth am y cynigion ar gyfer gofal tymor hir pobl hŷn. Croesawaf yr ymrwymiad i wneud yr NHS yn gyfrifol am ofal nyrsio gan ei ddarparu am ddim ym mhob sefyllfa. Fodd bynnag, pryderaf am fanylion y cynnig. Nodaf y datgana’r Gweinidog fod yn rhaid asesu anghenion pobl hŷn yn gywir, ond y gall yr anghenion hyn fod yn gymhleth ac nad yw wedi’i hargyhoeddi bod arnom angen trefniadau diffinio llym na threfniadau codi costau cymhleth. Cefnogaf hynny, ond bydd angen inni fod yn glir am y gwaith asesu, y dylai pawb allu ei ddeall yn hawdd, gan gynnwys cynhalwyr. Mae angen ateb y cwestiwn o beth a gaiff ei ystyried fel anghenion gofal nyrsio yn awr. Sylweddolaf fod y cwestiwn hwn heb ei ateb ers amser maith, ond mae angen esboniad ar fyrder. Mae’r cynigion a ystyriwn heddiw yn wan o ran gofal cymdeithasol. Pryderaf yn benodol am y sefyllfa budd-daliadau. Deallaf y parha San Steffan i ymdrin â materion budd-daliadau. O ystyried y bydd hyd at chwech wythnos o ofal yn y cartref am ddim ar ôl cael eich rhyddhau o’r ysbyty, a olyga hynny y bydd rhoi’r gorau i dalu’r lwfans gweini, a delir pan fu rhywun yn yr ysbyty am 28 diwrnod, yn parhau i mewn i’r cyfnod chwe wythnos hwnnw? A olyga’r ffaith y cyflwynir gofal nyrsio am ddim i’r sector preswyl, er bod pobl yn talu’r gost gyfan sydd yn weddill, oherwydd na fydd y wladwriaeth yn cyfrannu tuag at gost gofal, y collant hefyd eu hawl i gael lwfans gweini? Mae hynny’n fater pwysig. Yn yr ail achos, gallai leihau’r budd-daliadau i bobl sydd yn talu am eu gofal eu hunain cymaint â 50 y cant.

Pryderaf hefyd am aelodaeth y gweithgor, sydd i’w sefydlu o dan oruchwyliaeth y Prif Swyddog Nyrsio. A allwch fy sicrhau y bydd digon o fewnbwn gan y gwasanaethau cymdeithasol? Pan mae’ch cynigion yn crybwyll yr hawl i bobl hŷn gael gofal am ddim yn y cartref am hyd at chwe wythnos, sylweddolaf y cawn fanylion wedyn o ran yr hyn a olygwch wrth ddweud ‘pobl hŷn’. Yn fy mhrofiad i, nid dim ond mater o bobl hŷn yn peidio â chwrdd â chost pecynnau gofal yn y cartref ydyw, ond argaeledd pecynnau gofal yn y cartref a’r gwasanaethau cymdeithasol yn cael yr adnoddau. A gaiff yr hawl hon ei hehangu i deuluoedd lle y ceir cynhalwyr sydd yn blant, neu lle bo angen help i ofalu am blant? Fe’m synnwyd gan ffrwydrad David Melding heddiw. Mae llawer o’r achosion o flocio gwelyau bondigrybwyll a ddigwydd heddiw yn deillio yn uniongyrchol o doriadau’r Ceidwadwyr mewn adnoddau gwasanaethau cymdeithasol un flwyddyn ar ôl y llall. Y flwyddyn 1998-99, o dan Lywodraeth Lafur, oedd y flwyddyn gyntaf mewn degawd bron pan na wnaethpwyd toriadau mewn gwasanaethau cymdeithasol yng Nghastell Nedd Port Talbot.

Er mwyn gallu cynnig y pecynnau gofal yn y cartref hyn, rhaid inni ystyried argaeledd gweithwyr gofal yn y cartref. Ni werthfawrogwyd y merched hyn—a merched ydynt yn bennaf, er y ceir rhai dynion—hanner digon. Rhaid inni sicrhau na ohiriwn y broblem yn y pen draw. Rhaid inni ddenu gweithwyr gofal yn y cartref a gwella eu hamodau gwasanaeth. Gwn am lawer a roddodd lawer mwy na’r hyn a ddisgwyliwyd ganddynt. Dibynnodd y gwasanaeth yn drwm ar ewyllys da. Mae hyn yn fater pwysig, fel digonolrwydd y sector gwaith cymdeithasol.

Yr wythnos diwethaf, ymwelais ag Ysbyty Cyffredinol Castell Nedd ac Ysbyty Cimla. Llongyfarchaf ymdrechion y staff yn y ddau ysbyty, a staff Ysbyty Tonna, yr ymwelais ag ef droeon. Nododd fy ymweliadau yr angen am welyau tymor hir mewn ysbytai ar gyfer pobl hŷn nad ydynt yn ddigon iach, ac na fyddant byth yn ddigon iach, i gael eu rhyddhau o’r ysbyty. Gobeithiaf y caiff hynny ei ystyried gan y gweithgor.

Llongyfarchaf y Gweinidog am gyflwyno’r strategaeth hon, a arweinia at welliannau yn ein gwasanaeth iechyd.

yn mabwysiadu’r ddogfen ddiwygiedig, ‘Canllawiau i Aelodau’r Cynulliad ar Gofrestru a Datgan Buddiannau Ariannol a Buddiannau Eraill Aelodau’, a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 5 Chwefror 2001.

Fel cadeirydd y Pwyllgor Safonau Ymddygiad, hysbysaf yr Aelodau fod hyn yn diweddaru’r canllawiau yn unol â’r newidiadau i’r Rheolau Sefydlog. Mae tri phrif newid. Yn gyntaf, dilëwyd y gofyniad yn rhan 1 o’r atodiad i Reol Sefydlog Rhif 4 i gofrestru a datgan gwerth buddiannau ariannol. Yn ail, ceir newidiadau i’r trefniadau i gyflwyno cofnodion i’r gofrestr. Ymgorfforwyd hawliau’r Aelodau i gyflwyno cofnodion i’r gofrestr drwy’r post neu drwy staff cymorth yn y canllawiau. Yn olaf, ymgorfforwyd y canllawiau atodol a gyflwynwyd i’r Aelodau o ran cofrestru a datgan buddiannau yn y prif ganllawiau er eglurder.