I hold regular discussions with the Secretary of State for Wales about various detailed issues, including the National Assembly for Wales’s legislative interests. However, I am not sure about the word ‘competing’ because the mathematics is fairly simple. Every year in the Queen’s Speech there are some 25 different Bills and about 22 different departments with which we compete. You will have about one Bill for each department within the Westminster system, and perhaps one for the Assembly, perhaps as many as two some years, as is the case with other departments. The mathematics is clear to everybody.

There is a choice sometimes. Dafydd or anyone else can ask more specific questions to Carwyn when he makes his statement to the Assembly this afternoon. There is a choice sometimes between doing things jointly or acting simultaneously but independently of each other, with Wales and England making secondary legislation together but us doing so for Wales, or doing so on an England and Wales basis as in the pre-devolution period. If need be, Carwyn can answer those questions in greater detail later. As far as I understand the process, the decision was made this morning to make our own legislation to ban the public from moving around the countryside in case they spread the disease.

Gwnaf. Mae hynny’n ddiffyg sydd wedi bodoli ers amser maith, sef y lleiaf yw eich bywyd gwaith y lleiaf yw eich gallu i gronni eich hawl i bensiwn. Ni ddylid cosbi hawl gweithiwr i bensiwn o ganlyniad i anabledd. Gofelir am iechyd gan weithdrefn anaf personol arall, yr achos llys mwyaf yn hanes cyfreithiol Prydain. Mae’r hawl i bensiwn yn fater cwbl wahanol. Yr wyf yn falch y neilltuir £400 miliwn i unioni’r diffyg ym mhensiynau pobl oherwydd i’w bywydau gwaith gael eu cwtogi yn y diwydiant glo.

Cynog and Dafydd used the word ‘compete’. Maybe competition is an obsession of Dafydd’s and Cynog’s and others in their party today. We do not see competition between the demands of an efficient Welsh infrastructure with sustainable development and social inclusion.

I am sorry about the word ‘compete’ but it is in the English version—although perhaps not in the Welsh version—of Dafydd and Cynog’s questions, which I read before receiving the translation.

The substance of Cynog’s question was whether there is any conflict between the concept of sustainable development and the whole question of the efficiency of our infrastructure in economic terms. If Cynog wishes to ask a question about windmills and the Countryside Council for Wales, it would be more appropriate to address it to Sue Essex than myself. Is Cynog claiming that the Countryside Council for Wales uses its rights and duties in a way that he does not think much of because he feels that the council is holding the windmill industry back? That is a question for Sue Essex, not for me. If there is a broader question here, we should not only be talking about the Countryside Council for Wales’s duties. The council uses its right to protect the Welsh countryside against what it considers to be a threat or disruption to the wildlife and natural life of the Welsh countryside. It is then a matter for the planning process to settle the dispute, if there is such a dispute, regarding windmills in rural areas of outstanding beauty. In many other examples, there is no question of a dispute between the feat of securing a better infrastructure, more economic growth and sustainable development.

Yr ydym wedi bod yn ceisio darganfod pa bolisi Ewropeaidd y gallech fod yn sôn amdano. Nid ydym yn ymwybodol o bolisi Ewropeaidd ar geiswyr lloches. Mae hyn yn fater i’r Swyddfa Gartref, yn hytrach na’r Cynulliad, ac nid ymddengys bod polisi Ewropeaidd, oni bai eich bod yn golygu Cytundeb Genefa.

Gallaf roi’r sicrwydd hwnnw i chi. Caiff ei lofnodi cyn bo hir. Y pwynt allweddol yw y cred rhai pobl fod polisi Ewropeaidd yn ymwneud â chytundeb Schengen. Nid yw’r DU yn un o lofnodwyr cytundeb Schengen. Felly, nid oes unrhyw ddull lle y gallwch gael mynediad i bob gwlad Ewropeaidd arall os cewch fynediad i un wlad Ewropeaidd. Mae hynny’n wir am wledydd y tu mewn i ardal Cytundeb Schengen, ond nid yw’n wir am y DU. Ar wahân i Gytundeb Genefa, sydd â rhwymedigaeth i gael system briodol o dderbyn apeliadau a thrin pobl mewn modd dynol tra’n aros am wrandawiadau ac apeliadau, a’r holl amddiffynfeydd hawliau dynol arferol y byddai rhywun yn ei ddisgwyl yng Nghytundeb Genefa, nid oes polisi Ewropeaidd arall. Fodd bynnag, gallaf eich sicrhau y caiff y concordat gyda’r Swyddfa Gartref ei arwyddo yn fuan.

Er nad ydym yn uniongyrchol gyfrifol am hyn, yr ydym wedi cyfleu ein teimladau’n eithaf cryf yn dilyn y ddadl yma ynghylch y lle nas defnyddir yn adain remand carchar Caerdydd. Caiff y cyfrifoldeb dros hyn, a ddelir gan y Swyddfa Gartref, ei barhau gan y Gwasanaeth Ceiswyr Lloches Cenedlaethol, sydd yn un o adrannau’r Swyddfa Gartref, ac mae’n delio’n uniongyrchol ag awdurdodau lleol yng Nghymru. Mae awdurdodau lleol wedi ffurfio consortiwm o dan arweiniad Cyngor Bwrdeistref Sirol Casnewydd, yn cynrychioli pob awdurdodau lleol yng Nghymru ac eithrio Caerdydd. Mae Caerdydd yn fath o gonsortiwm un-cyngor gyda’i bolisi ei hun. Disgwyliwn y caiff ceiswyr lloches eu gwasgaru’n gymedrol yng Nghymru lle ceir isadeiledd addas—boed yn grefyddol neu’n economaidd—i ymdopi â’u gofynion yn ystod y flwyddyn nesaf.

No. I have not discussed this issue with President Bush nor anyone else [CONSERVATIVE ASSEMBLY MEMBERS: ‘Oh.’] William Hague has done so—too quickly in my view. I have heard of the special relationship between Great Britain and the United States, but I do not think that it is right for a party leader, such as William Hague, to try and crawl into the new President of the United States’ favour by saying—

I accept that. However, I wanted to make the comparison. I have not proposed to make any sites part of the system that Bush, allegedly, wishes to establish, as William Hague did on behalf of the whole of Great Britain.

I can only repeat more clearly what I have already said. I do not intend to make any proposals on behalf of Wales to say that we have sites that would be suitable for the new system that President Bush allegedly wishes to introduce on behalf of the United States. He may need sites in Greenland and in Britain to track the radar system. As far as I know, they have not finished designing the system and they do not know yet whether they will need any land or buildings outside the United States. The question does not arise today. If it were to arise, as far as we know, there would be no call for such facilities in Wales.

Er gwaethaf barn pobl ynghylch diarfogi, mae’r cwestiwn yn ymwneud ag ystyr y berthynas arbennig. Rhaid bod y Ceidwadwyr yn ymwybodol bod pobl wedi hen alaru gweld William Hague yn ceisio crafu ei ffordd i ffafriaeth y weinyddiaeth newydd. Nid oedd angen hynny; yr oedd yn gynamserol. Nid oedd mewn sefyllfa i wneud unrhyw beth am y sefyllfa ac ni wyddom a fydd angen cyfleusterau yng Nghymru neu hyd yn oed y DU.

Nid yw mab ‘star wars’ wedi’i gynllunio eto. Felly, nid oes gennym unrhyw syniad beth fydd ei oblygiadau i Ewrop. Gan ddefnyddio hen ymadrodd, yr ydych, unwaith eto, wedi rhoi’r cert o flaen y ceffyl. Mae’n debyg mai dyna y byddwn yn ei ddisgwyl gennych chi. Yr ydym yn aros i wybod—yr wyf wedi beirniadu gwleidyddion eraill am beidio â gwneud hynny—pa gyfleusterau fyddai ar gael y tu allan i’r UD ac a fyddai unrhyw oblygiadau i Gymru a’r Cynulliad hwn. Ymddengys bod Rod yn awyddus y bydd goblygiadau i Gymru yn sgîl hyn fel y gall neidio i mewn a dweud, ‘gallwch, gallwch gael eich cyfleusterau yma, acw neu rywle arall yng Nghymru.’ Ni wyddom a yw’r system yn gofyn am unrhyw gyfleusterau y tu allan i’r DU gan nad yw wedi’i chynllunio eto. Beth yw’r pwynt agor trafodaethau ag Arlywydd Bush fel y gwnaeth arweinydd eich cyn blaid chi eisoes?

Codwyd y mater hwn droeon. Gwneuthum ddatganiad arno yn y Cyfarfod Llawn ar 21 Tachwedd 2000. Fe’i trafodwyd hefyd yn y Cyfarfod Llawn ar 14 Rhagfyr 2000 yn ystod y ddadl ar raglen waith y Llywodraeth, sydd yn adlewyrchu’r rhaglen ddeddfwriaethol a rhaglen waith anneddfwriaethol y Cyfarfod Llawn ar gyfer y Cynulliad Cenedlaethol hyd at Orffennaf 2001. Gall digwyddiadau allanol wneud cynlluniau’n llai perthnasol fel yr achos o glwy’r traed a’r genau, y llifogydd neu gyhoeddiad Corus. Ni fu erioed gyfnod yn hanes gwleidyddiaeth Cymru pan fu datganiad enwog Harold Macmillan ynglŷn ag ‘events, dear boy, events’ yn fwy perthansol na thros yr ychydig fisoedd diwethaf, gan fod digwyddiadau allanol na allwch gynllunio ar eu cyfer yn goddiweddyd gwleidyddiaeth y dydd.

Mae cyflog cyfartal am waith cyfartal a gwaith o werth cyfartal yn fater pwysig, yn arbennig i ardal fel Cymru, sydd wedi symud yn eithaf cyflym o fod yn ddibynnol ar ddiwydiant trwm a oedd yn waith a wnaethpwyd gan ddynion yn draddodiadol i batrwm economaidd llawer mwy amrywiol. Crybwyllodd Helen Mary y sector cyhoeddus. Mae achosion cyfreithiol hirfaith rhwng therapyddion lleferydd a’r gwasanaeth iechyd gwladol. Mae therapyddion lleferydd—proffesiwn lle mae’r mwyafrif llethol yn ferched—yn ceisio dangos y cânt gyflogau llawer is na phroffesiynau eraill. Er enghraifft, mae gwaith seicolegwyr, sydd yn tueddu i fod yn ddynion, yn debyg ond gall y cyflog fod dair gwaith yn uwch na therapyddion lleferydd. Mae hwn yn fater pwysig i’r sector cyhoeddus. Fodd bynnag, yn achos Cymru, mae cyflymder y newid o batrwm cyflogaeth a oedd yn wrywaidd yn bennaf i sefyllfa 50:50, neu hyd yn oed un sydd ag ychydig o orduedd tuag at ferched, wedi rhoi cryn bwysau a straen ar y systemau talu ac ar gymdeithas yn gyffredinol.

Cytunaf â’r egwyddor bod llywodraeth leol yn un o’n partneriaid. Yn gyffredinol, mae, o bosibl, yn gweithio’n well yng Nghymru nag mewn rhannau eraill o’r Deyrnas Unedig. Llywodraeth leol mewn gwirionedd yw ein partner yng Nghymru ac fe’i gwelwn fel partner cyfartal wrth gyflwyno iechyd a gwasanaethau cymdeithasol. Un o nodweddion y polisi iechyd newydd yw ei fod yn ceisio cael gwared ar y gwahaniaeth, sydd yn artiffisial weithiau, rhwng iechyd a gwasanaethau cymdeithasol. Mae’n drasiedi os oes problemau’n codi gan na chafodd awdurdod lleol wybodaeth mewn da bryd i gyflwyno cynnig. Byddwn yn ddiolchgar pe gallai Kirsty roi mwy o fanylion i mi am hynny yn ysgrifenedig. Yna byddaf yn codi’r mater gyda’r swyddogion priodol er mwyn darganfod pam na chafodd Cyngor Sir Powys yr wybodaeth mewn pryd.

Byddaf yn ysgrifennu at Nick ynghylch y cynnydd ar y fenter ysgolion bach. Gwneir llawer o waith manwl ar fater y swyddfeydd post rhwng swyddogion y Cynulliad a swyddogion yn yr Adran Masnach a Diwydiant sydd yn cymryd rhan mewn arbrofion i roi rôl i swyddfeydd post gwledig gynorthwyo yn y broses o e-lywodraeth a chynorthwyo’r cyhoedd i ddysgu i ddefnyddio e-fasnach pan fo angen er mwyn ei gwneud yn llawer haws i wneud cais am drwyddedau gyrru a phensiynau ac i wneud ymholiadau am fudd-daliadau. Mae’r arbrawf peilot ar gyfer ehangu swyddfeydd post gwledig yn cael ei gynnal yn Swydd Gaerlŷr ar hyn o bryd, gan ei bod yn cynnwys ystod dda o ardaloedd trefol, ystadau cyngor mawr ar gyrion y dref, ardaloedd maestrefol ac ardaloedd gwledig eithaf anghysbell, ond nid mor anghysbell â rhai rhannau o Gymru. Mae’r peilot hwnnw yn parhau a byddwn yn ei oruchwylio’n fanwl i weld pa wersi y gallwn eu dysgu o ran defnyddio e-fusnes i gynnal busnes rhwng y cyhoedd a’r llywodraeth. Mae yna hefyd wersi i’w dysgu drwy gyfrifon dysgu unigol, yn nhermau defnyddio cyfleusterau swyddfeydd post gwledig i ddysgu pobl sut i ddefnyddio cyfrifiadur. Mae hynny’n dda ar gyfer swyddfa’r post, yn dda er mwyn cadw swyddfeydd post mewn ardaloedd gwledig ac yn dda i’r unigolion sydd yn elwa ohono.

Mae ysgolion gwledig yn fater anodd oherwydd yn y pen draw cyfrifoldeb yr awdurdod lleol yw penderfynu ar y ffordd orau o gyflwyno’r cwricwlwm cenedlaethol. Cyn gynted ag y bydd y Llywodraeth yn dechrau dilyn y trywydd o gael cwricwlwm cenedlaethol—a’r Llywodraeth y gwnaeth Nick ei chefnogi sydd yn gyfrifol am hynny—mae’n colli rhywfaint o hyblygrwydd, sydd yn tueddu i roi ysgolion bach, gwledig o dan anfantais. O ganlyniad, y mater pwysig i’r awdurdod lleol yw a all yr ysgol honno gyflwyno’r cwricwlwm cenedlaethol. Weithiau bydd awdurdodau lleol yn penderfynu na all ysgol benodol wneud hynny a bod yn rhaid iddi felly gael ei huno ag ysgol arall. Dyna’r broblem sylfaenol, sydd wedi digwydd ers tua 1987. Gallwn gyhoeddi canllawiau, ond, yn y pen draw, awdurdodau lleol sydd yn penderfynu a allant warantu i rieni y gall ysgolion unigol gyflwyno’r cwricwlwm cenedlaethol.

Mae amseriad eich cwestiwn yn anghyfleus o gofio y byddwn yn trafod hyn yn y Cyfarfod Llawn, fel y gwyddoch o bosibl, pan fyddwn yn cael dadl ar adroddiad blynyddol cynhwysiant cymdeithasol ar 8 Mawrth.

Nid fi sydd yn gyfrifol am benawdau The Western Mail. Yr oedd hynny’n bennawd cwbl hurt. Yr hyn a ddywedais oedd na allai Arlywydd yr Unol Daleithiau—os gallaf grybwyll y gwleidydd hwnnw—na Phrif Weinidog Prydain, na minnau warantu na fyddai unrhyw ffatri yn cau tra byddem yn wleidyddion â gofal dros y weinyddiaeth. Nid oedd dyfynnodau o amgylch y pennawd hwnnw, a gobeithiaf ichi sylwi ar hynny. Os ystyriwch yr economi, mae mwy na 4,000 yn fwy o swyddi yng Nghymru yn awr nag yr oedd 12 mis yn ôl. Mae hynny oherwydd y collwyd 8,000 o swyddi mewn gweithgynhyrchu, ac mae creu tua 12,000 o swyddi nad ydynt yn swyddi gweithgynhyrchu mewn meysydd fel y diwydiant gwasanaeth, adeiladu ac ati wedi mwy na gwrthbwyso hynny. Yr wyf yn siŵr yr ymunwch â mi i groesawu’r ffaith bod tua 5,000 yn fwy o swyddi yng Nghymru yn awr nag yr oedd 12 mis yn ôl.

Yr wyf yn ddiolchgar am y sylw hwnnw oherwydd mae’n bwysig ein bod yn ymwybodol po waethaf ei byd yw rhanbarth neu genedl fechan yn nheulu cenhedloedd y DU, y mwyaf o bwys a roddir ar eitmau fel yr isafswm cyflog statudol, y credyd treth i deuluoedd sydd yn gweithio neu’r credyd treth i blant. Nid ydych yn gymwys i dderbyn yr olaf os ydych yn ennill dros £40,000 y flwyddyn. Mae llawer llai o bobl yng Nghymru yn ennill mwy na hynny, ac na fyddant, felly, yn elwa ohono, nag yn ne-ddwyrain Lloegr. Mae gan yr holl fesurau hynny duedd ranbarthol tuag at rannau o’r DU sydd yn llai cefnog, sef gogledd-ddwyrain Lloegr, Cymru a Gogledd Iwerddon yn bennaf.

Nid wyf wedi trafod y mater hwn gydag Ysgrifennydd Gwladol Cymru, ond mae’n gwestiwn perthnasol gan y bydd y Pwyllgor Archwilio yn cymryd tystiolaeth ar adroddiad yr Archwilydd Cyffredinol ar 29 Mawrth. Cyn gynted ag y bydd y Pwyllgor yn cyflwyno ei adroddiad i mi, o dan ddarpariaethau Rheol Sefydlog Rhif 12, mae gan y Cabinet 28 diwrnod i gyflwyno ymateb ffurfiol gerbron y Cynulliad. Yr wyf yn falch y rhoddodd yr Archwilydd Cyffredinol farn ddiamod ar y cyfrifon ac yr wyf yn siŵr y bydd yr Aelodau yn croesawu hynny.

Nid wyf yn siŵr a ddylwn drafod mater Cyngor Sir y Fflint gan fod hynny’n faes gwahanol o waith yr Archwilydd Cyffredinol. Ni ellir ein dal yn gyfrifol am gynnwys yr adroddiad hwnnw. Fodd bynnag, gwn fod Edwina Hart wedi cael trafodaethau maith gyda Chyngor Sir y Fflint ynghylch ei gynnwys a’i argymhellion. O ran adroddiadau’r Archwilydd Cyffredinol ar y Cynulliad yn ei flwyddyn gyntaf, sef 1999-00, yr oedd yn flwyddyn unigryw, o gofio y trosglwyddwyd swyddogaethau i’r Cynulliad a’r angen i baratoi cyfrifon am ran o’r flwyddyn ar gyfer yr hen Swyddfa Gymreig ac ar gyfer y Cynulliad. Digwyddodd newid i sail cyfrifo adnoddau hefyd yn yr un flwyddyn. Yng ngoleuni’r anawsterau ychwanegol hynny yr wyf yn fwy na balch i’r Archwilydd Cyffredinol ein cymeradwyo.

Gwnaf. Yr wyf yn siŵr y daw’r mater hwn i’r amlwg mewn adroddiad gan yr Archwilydd Cyffredinol yn y dyfodol, ond mae’n fater syml. Taflwyd cyhuddiad yn anghyfrifol atom ein bod wedi dychwelyd £41 miliwn yn wirfoddol i’r Trysorlys fel y gwnaeth John Redwood. Mae hynny’n anghredadwy o gofio y rhoddwyd pen ar y mater, fwy neu lai, gan Edwina Hart ym mis Gorffennaf 2000. Nid oedd y £41 miliwn hwnnw erioed yn ein cyllideb. Ni ellid byth bod wedi’i wario ar ysbytai, ysgolion nag unrhyw beth arall. Aiff drwy ein cyllideb wrth i bremiwm blynyddol defaid neu geisiadau budd-dâl tai gael eu talu i geiswyr mewn awdurdodau lleol. Nid yw’n rhan o’r grant bloc ac ni ellir ei wario ar unrhyw beth arall. Cymeradwywyd y gyllideb ac ni chawsom erioed y £41 miliwn hwnnw o Frwsel neu gan y Trysorlys yn Llundain. Credaf y gwyddai Plaid Cymru hynny cyn iddynt wneud y cyhuddiad. Yr oedd yn ymdrech hurt i geisio tynnu sylw oddi ar sgandal Simon Glyn.

Mae hynny’n gywir. Yn fy ateb i William Graham, ni ddywedais i mi gael unrhyw drafodaethau gydag Ysgirfennydd Gwladol Cymru ar y mater hwn. Nid anghytunaf ag unrhyw beth a ddywedasoch, Janet, ac efallai y dylech fod wedi gwrando ar y sgwrs rhwng William a minnau, yn hytrach na bwrw sen ar gwestiwn Karen Sinclair.

Gan ddatgymalu’r ramadeg ystumiedig braidd yn eich cwestiwn, Alun, proses dorfol yw Llywodraeth Gabinet yn hytrach na phroses unigol. Gwna fy nghy-Aelodau a minnau benderfyniadau ar y cyd a glynwn atynt.

Mae’n rhy gynnar i ddweud hynny. Yr ydym yn aros am ffigurau ar gyfer y ddau fis diwethaf. Fel y dywedais wrth Nick Bourne, derbyniaf fod llai o amser i gwrdd â’r targed. Fodd bynnag, nid yw hyn yn ymwneud â phennu targedau unigol a chosbi Gweinidogion nad ydynt yn cwrdd â thargedau. Mae’n ymwneud â chymryd penderfyniadau ar y cyd. Dyna pam y rhoddaf gyfle i chi—yn ogystal â’r cyhoedd yng Nghymru a mannau eraill—ddarllen cofnodion y Cabinet. Ni roddir y fraint honno mewn mannau eraill. Os edrychwch ar y cofnodion hynny fe welwch y cyfeirir at bob penderfyniad fel penderfyniadau torfol. Ni chyfeiriwn at ddadleuon rhwng Jane a Jane ynghylch pwy ddylai dderbyn mwy o arian mewn iechyd neu addysg. Mae’n fater i’r Cabinet benderfynu arno ar y cyd. Nid yw fel bod ym Manc Lloyds lle mae’r rheolwr yn rhoi targedau i glercod ar gyfer benthyciadau ac adenillion isel ac ati. Mae’n gyfrifoldeb torfol i’r Cabinet.

Mae hynny’n ymateb anodd ac eithaf emosiynol ddifeddwl sydd yn nodweddiadol gan wrthblaid, Phil. Yn hytrach nag edrych ar bapurau newydd dros yr ychydig wythnosau diwethaf dylech edrych ar y ffigurau, a’r digwyddiadau dros y 18 neu 19 mis o fodolaeth y Cynulliad hwn ers i bwerau gael eu trosglwyddo iddo fis Gorffennaf 1999. Er i’r cyhoeddiadau a wnaethpwyd fis Ionawr a dechrau Chwefror ymddangos yn ofnadwy a bod gweithgynhyrchu yng Nghymru yn mynd drwy gyfnod anodd—nid wyf yn bychanu hynny am eiliad—a chytunaf fod hynny’n rhannol oherwydd gwendid yr euro a chryfder y bunt, mae cyflwr cyffredinol yr economi yng Nghymru yn dda. Mae cyflogaeth wedi cynyddu ryw 5,000 dros y 12 mis diwethaf ac mae diweithdra wedi gostwng 5,000, os defnyddir mesur o fath Margaret Thatcher, neu 7,000 os defnyddir mesur y Mudiad Llafur Rhyngwladol. Ni all hynny fod yn ddrwg. Mae nifer y bobl mewn gwaith wedi cynyddu rhyw 28,000 dros y ddwy flynedd diwethaf. Nid yw hynny’n arwydd o economi sydd mewn trafferthion. Nid ydym yng ngham methiant hen ffyniant a methiant y Torïaid. Pe baem, byddwn yn barod i siarad amdano. Fodd bynnag, nid ydych yn cyfleu gwir gyflwr economi Cymru pan ddefnyddiwch gyfres o benawdau mis Ionawr i’w disgrifio.

Oes, ac mae peidio ag ad-dalu £41 miliwn i’r Trysorlys, gan nad oedd gennym yn y lle cyntaf, yn rhan o hynny. Yr ydym yn bwriadu dosbarthu’r holl arian bloc i’r sectorau cywir a’i fuddsoddi i gynhyrchu Cymru iach, gynaliadwy. Yr wyf yn siŵr y cytunwch ar hynny, a pheidio â lledaenu straeon, fel y gwnaeth arweinydd eich plaid, am yr hyn yr ydym wedi’i wneud gydag arian nad oedd gennym. Datblygu polisi a chydlynu materion trawsbynciol, er enghraifft, chwalu’r rhwystrau artiffisial rhwng iechyd, y mae’r Cynulliad yn gyfrifol amdano, a gwasanaethau cymdeithasol y mae llywodraeth leol yn gyfrifol amdanynt, yw ein ffordd ymlaen i gynhyrchu Cymru iachach, gyfoethocach a doethach.

Lle bynnag y bo’n bosibl, fe wna. Dyna yw pwrpas Rhoi Cymunedau’n Gyntaf. Fodd bynnag, nid ydym yn gyfrifol am bolisi macro-economaidd na threthiant. Mae hynny’n fater i Lywodraeth ganolog ac nid yw wedi’i ddatganoli i ni, nac i’r Alban na Gogledd Iwerddon. Lle gallwn weithredu ein cyllideb yn adeiladol i ailddosbarthu cyfoeth i gymunedau llai cefnog, yr ydym yn gwneud hynny. Dyma yr ydym wedi ymrwymo iddo, fel y deallaf, wrth gymeradwyo’r rhaglen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf. Yr wyf yn ddiolchgar am y cyfle i ailnodi ar ran pawb yn y Cynulliad hwn, hyd y gwn, ein bod yn bwriadu cynnwys pob cymuned yng Nghymru, yn cynnwys 100 o’r cymunedau tlotaf drwy’r rhaglen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf.

Geraint has put his finger on one of our most thorny problems in Wales, namely that the economy’s performance means that more jobs are being created in Wales, but not in the places where they are most needed. For example, there was an increase in jobs in Wales of 28,000 during the two years preceding August 2000. There were 32,000 new jobs in east Wales and a decrease of 5,000 jobs in west Wales and the Valleys.

That is part of the programme. You cannot create jobs if the infrastructure is not of the necessary standard. The definition of what the most relevant aspects of the infrastructure are has changed a great deal. In the past, roads were essential, but now there are developments such as broadband technology. However, we are eager to ensure that no area of Wales is left out in terms of traditional infrastructure or of the latest technological infrastructure.

Cytunaf. Un broblem yw bod yr ystadegwyr yn darparu targedau symudol. O’r bore yma, mae’r ystadegwyr wedi ailasesu lefel y CMC y pen yng Nghymru yn 1999 ac, yn adolygol, ar gyfer 1998, fel un pwynt canran yn uwch nag a nodwyd yn flaenorol, er yr israddiwyd CMC y pen un pwynt canran ddim ond ryw saith neu wyth mis yn ôl. Yn ogystal, dywedant wrthym y cynhelir adolygiad pellach o’r ystadegau ym mis Ebrill. Felly, mae’n deg dweud ein bod yn gwybod yn fras lle yr ydym. Efallai y bydd y ffigurau yn edrych ychydig yn well y bore yma oherwydd yr adolygiad hwn ar gyfer 1998 a 1999. Yr ydym bellach yn 80.5 y cant yn hytrach na 79.5 y cant o gyfartaledd y DU a thri phwynt canran yn uwch mewn CMC y pen yn ôl pob tebyg, o gymharu â chyfartaledd y DU, na gogledd-ddwyrain Lloegr. Ar y llaw arall, efallai yr adolygir y ffigur hwnnw tuag i lawr eto yn yr ychydig fisoedd nesaf, er iddo gael ei adolygu tuag i lawr dim ond rhyw chwe mis yn ôl. Ni wyddoch y sefyllfa ar unrhyw un adeg, gan fod yr ystadegwyr yn chwarae o gwmpas gyda’r ffigurau. Nid yw’r rhain yn symudiadau go iawn yn yr economi, ond adolygiadau o’r ystadegau. Mae’n creu peth anhawster inni. Fodd bynnag, gwyddom ein bod ar tua 80 y cant o CMC y pen y DU ar gyfartaledd a chredwn y dylem fod ar 90 y cant ymhen 10 mlynedd. Mae hynny’n ymddangos yn darged rhesymol i mi.

Fel y gŵyr yr Aelodau, mae’r achosion o glwy’r traed a’r genau yn ddifrifol iawn ac yn argyfwng gwirioneddol. Mae camau gweithredu cyson yn cael eu cymryd ledled Prydain er mwyn rheoli’r clwy hwn. Y Weinyddiaeth Amaethyddiaeth, Pysgodfeydd a Bwyd sydd yn rhedeg gwasanaeth milfeddygol y wladwriaeth ac mae’n cwmpasu Prydain gyfan. Cydweithia’n agos â’r Cynulliad Cenedlaethol ar ei waith yng Nghymru. Dilyna gwasanaeth milfeddygol y wladwriaeth yr un gweithdrefnau’n union yng Nghymru â’r rhai a ddilynir yn Lloegr a’r Alban. Ers y cadarnhawyd yr achos cyntaf yn Essex yr wythnos diwethaf, mae’r gwasanaeth wedi bod yn olrhain yn systematig y nifer enfawr o gysylltiadau.

Cadarnhawyd un achos ar bymtheg o glwy’r traed a’r genau hyd yma: 15 yn Lloegr ac erbyn hyn, yn anffodus, un yng Nghymru. Ymddengys mai tarddiad yr achosion yw’r fferm yn Heddon on the Wall yn Northumberland, sydd wedi cael sylw amlwg yn y cyfryngau. Cadarnhawyd bod y clwy erbyn hyn yn y lladd-dy ar Ynys Môn. Yr anifail dan sylw oedd oen a ddaeth o Swydd Efrog. Gwneir trefniadau ar gyfer lladd yr anifeiliaid yn yr adeilad.

Cadarnhawyd y clwy hefyd ar fferm yn Llanllwydau, ar draws y ffin yn Swydd Henffordd. Mae’r ardal heintus a gadarnhawyd yn croesi’r ffin i Sir Fynwy. Mae proses archwilio frys i olrhain anifeiliaid yn cael ei chynnal o’r eiddo hyn yn Sir Fynwy a Phowys. Mae tri adroddiad o achosion tybiedig o’r clwy yn cael eu harchwilio ar fyrder yn yr ardal.

Mae cyfnod heintus ar gyfer y math arbennig hwn o’r clwy yn amrywio yn ôl y dos heintus a’r math o anifail. Yr oedd y cyfnod heintus ymhlith moch yn Essex cyn lleied â 36 awr. Ymddengys mai’r cyfnod ar gyfer gwartheg fel arfer yw rhwng pedwar a phum diwrnod. Mae’n debyg bod y cyfnod heintus i ddefaid yn debyg i’r cyfnod ar gyfer gwartheg, er y gallai fod yn 14 diwrnod ac, mewn achosion eithriadol, cyhyd â 21 diwrnod.

Yng ngoleuni hyn, yr oedd y camau a gymerwyd ddydd Gwener diwethaf i atal symud anifeiliaid yn llwyr trwy Brydain gyfan yn gwbl angenrheidiol. Trafodais y mesur gyda Nick Brown ddydd Gwener a rhoddais fy nghefnogaeth lwyr i hynny. Mae’r undebau ffermio hefyd yn cefnogi’r gwaharddiad rhag symud anifeiliaid. Deallant fod hyn yn angenrheidiol, oherwydd os yw'r milfeddygon am allu rheoli ymlediad y clwy, rhaid iddynt nodi a chael gwared ar y clwy ym mhob lleoliad.

Yr wyf wedi cymryd amryw o gamau i gefnogi camau gweithredu gwasanaeth milfeddygol y wladwriaeth yn erbyn y clwy. Gohiriwyd archwiliadau fferm er mwyn atal yr haint rhag lledu. Mae Cyngor Cefn Gwlad Cymru, yr Asiantaeth Ffermio a Chadwraeth Cefn Gwlad, Asiantaeth yr Amgylchedd a’r Comisiwn Coedwigaeth yn yr un modd, wedi rhoi’r gorau i ymweld â ffermydd. Cyhoeddwyd arweiniad ar leihau’r risg o ledu’r haint yr wythnos diwethaf i amrywiaeth eang o sefydliadau, a chyhoeddwyd arweiniad pellach ddoe. Cynghorwyd colegau amaethyddol i gau.

Cyfarfûm â’r undebau ffermio ddydd Gwener i drafod yr argyfwng, ac yr ydym yn cydweithio’n agos â hwy. Gwerthfawrogwn eu cefnogaeth yn fawr. Sicrhaodd yr Adran Amaethyddiaeth a gwasanaeth milfeddygol y wladwriaeth fy mod i ac arweinwyr yr undebau ffermio yn derbyn yr wybodaeth ddiweddaraf dros y penwythnos. Sefydlwyd ystafell gweithrediadau yn y Cynulliad, wedi’i staffio rhwng 7.00 a.m. hyd 10.00 p.m. bob dydd i fonitro cynnydd y clwy. Mae uwch aelod ein Hadran Amaethyddiaeth yn Llundain yn gweithio ag uwch-swyddogion yn y Weinyddiaeth Amaethyddiaeth, Pysgodfeydd a Bwyd, er mwyn sicrhau cyfathrebu effeithiol, ac er mwyn bwydo’r newyddion sydd yn briodol a pherthnasol i Gymru.

Ni all unrhyw un danbrisio’r trawma y mae’r argyfwng hwn yn ei olygu i ffermwyr. Fy neges iddynt yw hyn: glynwch at y rheoliadau—maent yn gwbl hanfodol. Gallai fod yn anodd, er enghraifft os yw eich defaid wedi’u tacio i ffwrdd o’r fferm, ac ar fin ŵyna, ond os byddwch yn torri’r gwaharddiad ar symud anifeiliaid yr ydych yn bygwth dyfodol y diwydiant cyfan. Mae eich undebau’n cefnogi’r gwaharddiad yn llwyr. Byddwch yn wyliadwrus, a rhowch wybod i’ch swyddog iechyd anifeiliaid lleol os gwelwch unrhyw beth amheus. Gyda’ch cefnogaeth chi, gallwn, a byddwn, yn goresgyn y clwy hwn. Os oes gennych gwestiynau mwy cyffredinol, gallwch ffonio llinellau cymorth y Cynulliad. Bydd y rhain ar agor o 7.00 a.m. i 10.00 p.m. yn ystod yr wythnos, ac o 10.00 a.m. i 4.00 p.m. dros y penwythnos. Cyhoeddwyd manylion y rhifau hyn heddiw. Yn ogystal, ceir amrywiaeth o rifau ffôn eraill y gallwch eu ffonio. Mae’r rhain ar wefan y Cynulliad. Mae’r undebau ffermio yn helpu i roi cyhoeddusrwydd iddynt. Yr ydym hefyd wedi cyhoeddi briff holi ac ateb i’r undebau ffermio, a byddwn yn diweddaru hwn yn rheolaidd. Bydd hyn yn helpu’r undebau i ateb cwestiynau gan eu haelodau. Gall milfeddygon lleol ddarparu cyngor defnyddiol hefyd.

Yn ogystal, cydnabyddaf y colledion ariannol sydd ynghlwm â’r clwy hwn, nid yn unig i ffermwyr, ond i broseswyr bwyd, cwmnïau eraill sydd yn gysylltiedig â’r diwydiant, a thwristiaeth. Bydd iawndal llawn gwerth y farchnad ar gael i ffermwyr y bu’n rhaid lladd eu hanifeiliaid o ganlyniad i’r clwy. Pwysleisiais hefyd i Nick Brown bod yr argyfwng hwn yn atgyfnerthu ymhellach y ddadl dros sicrhau taliad llawn o iawndal amaeth-arianyddol. Trafodais gydag ef hefyd yr angen i ystyried beth sydd yn digwydd i wartheg sydd yn mynd y tu hwnt i 30 mis oed tra bo’r gwaharddiad symud mewn grym.

Fy neges i’r cyhoedd yw hyn: nid oes gan glwy’r traed a’r genau oblygiadau i iechyd y cyhoedd. Yr wyf yn falch bod y cyhoedd wedi glynu at y neges i beidio â phrynu’n wyllt. Bydd y Llywodraeth yn cynnal cyflenwadau bwyd. Fel rhan o hyn, dywedodd Nick Brown ddoe bod trafodaethau eisoes ar waith gyda’r diwydiant i weld a fyddai’n bosibl caniatáu symud rhywfaint o anifeiliaid i’w lladd o dan reolaeth lem, a fyddai’n gyson â’r ymagwedd drylwyr a fabwysiadwyd i reoli’r clwy. Mae swyddogion y Cynulliad yn cymryd rhan yn y trafodaethau hynny.

Apeliais ddydd Gwener diwethaf i’r cyhoedd gadw draw o dir amaethyddol. Er bod llawer o bobl wedi cymryd yr apêl honno o ddifrif, gwelwyd enghreifftiau amlwg o gerddwyr yn cerdded ar dir lle yr oedd anifeiliaid yn pori. Mae hyn yn ymddygiad cwbl anghyfrifol, gan ei fod yn peryglu’r posibilrwydd o ledu’r clwy. Cysylltodd swyddogion â pharciau cenedlaethol, ac maent yn cymryd yr holl gamau posibl i annog pobl i beidio â mynd ar dir pori, yn arbennig drwy gau meysydd parcio. Yn ogystal, gwneir gorchymyn heddiw o dan Ddeddf Iechyd Anifeiliaid 1981 ar y cyd rhwng y Cynulliad Cenedlaethol a’r Weinyddiaeth Amaethyddiaeth, Pysgodfeydd a Bwyd. Rhydd y gorchymyn hwn y pŵer i wasanaeth milfeddygol y wladwriaeth ac arolygwyr iechyd anifeiliaid awdurdodau lleol i gau llwybrau cyhoeddus yn yr ardal reoledig, sef Cymru a Lloegr ar hyn o bryd. Pwysleisiaf fod y gorchymyn yn briodol i, ac wedi deillio o Gymru. Rhydd y gorchymyn hefyd bŵer i awdurdodau lleol yn yr ardaloedd hynny y cadarnhawyd achosion o glwy’r traed a’r genau i wneud datganiadau sydd yn gwahardd mynediad i’r ardaloedd a nodwyd yn y datganiad, ac eithrio ar briffyrdd cyhoeddus sydd yn agored i gerbydau. Rhoddir yr un pŵer hefyd i awdurdodau lleol nad oes achosion a gadarnhawyd yn eu hardaloedd, er mai dim ond drwy ymgynghori â milfeddygon y Weinyddiaeth Amaethyddiaeth, Pysgodfeydd a Bwyd y gallant arfer y pŵer. Daw’r gorchymyn hwn i rym heddiw Mae’n fesur y pwysais amdano, ac a luniwyd gan swyddogion y Cynulliad Cenedlaethol. Yr wyf yn falch iawn y cydnabu Nick Brown y dadleuon a gyflwynais iddo i brofi bod angen cymryd y cam hwn.

Dywedodd Nick Brown ei fod yn ymrwymedig i ganfod yn union sut yr achoswyd y clwy, a sut y gallwn sicrhau na fydd yn digwydd eto. Fe’i cefnogaf yn llwyr yn hyn o beth, fel y gwna holl Aelodau’r Cynulliad. Mae nifer o bapurau newydd wedi gofyn o ble daeth y firws ac mae pobl wedi bod yn dod i gasgliadau byrbwyll eu hunain cyn i’r holl ffeithiau fod ar gael. Mae’n rhy gynnar ar hyn o bryd i geisio canfod o ble daeth y firws. Gwneir hynny eto. Y brif flaenoriaeth yn awr yw rheoli nifer yr achosion, ac mae staff yn gweithio’n ddi-baid i gyflawni’r nod hwnnw.

I can confirm that no case has been diagnosed in Tregaron, nor is an investigation under way. That rumour probably started because there was a link between Essex and a farm in Tregaron last week. However, it was proven that the animals were not suffering from the disease. To reiterate, there is no case under investigation in Tregaron and, therefore, the rumour is unfounded.

On the point about discussing the issue tomorrow, that is a matter for Glyn Davies, as Chair of the Agriculture and Rural Development Committee. I have spoken to him and he is keen for it to be discussed in Committee tomorrow. We must consider what we are going to do, but it would be strange, given the current crisis, were we not to discuss this matter tomorrow.

We are trying to establish how long the diseased animal was at the abattoir in Anglesey. I can confirm that the animal came from Yorkshire. We will have to wait for more information, following the vets’ investigation, which is currently underway. It would not be right for me to comment on something that remains unconfirmed. It is an issue that is under investigation. With regard to licensing, I have spoken about the problems faced by farmers having to move sheep from one part of Wales to another or even over the border. It is a way of spreading the disease in Wales. I appeal to people not to move sheep. Some farmers have asked whether it is acceptable to move sheep at the moment. It is not acceptable. That would be a means of spreading the disease and it is important that we do not give it a chance to spread.

What I said about exporting last week was that if we did not have a confirmed case in Wales after seven days, it might be possible for us to go to the European Commission and say that we in Wales did not need a ban on exporting. That option has gone because we have a case in Wales.

Nick Brown made an Order to stop exports from Great Britain. If we did not have a problem in Wales Nick Brown would have removed the Order in relation to Wales. I spoke to Nick Brown about this and he said that if we did not have a case in Wales he would support the exemption of Wales and other areas of the United Kingdom from the ban on export. There are precedents for that, especially with classical swine fever, as we saw in the summer when there was a ban in England only and not in the whole of the United Kingdom. I spoke to Nick Brown about that but now we have a case in Wales.

With regard to compensation, we must all admit that this is a serious crisis for the industry. We will have to discuss where we go from here. We have to see what kind of assistance we can give, and it is important that that happens on a British level because this is now a British disease. I look forward to discussing this with colleagues from the rest of Great Britain to see where we go from here and what sort of structure we will have in place to assist farmers. We must see what options we have and I will want to see some sort of structure to solve this problem in a way that provides plenty of assistance to the farmers of Wales. We must look in great detail at what we can do.

Ydw.

Cynhaliwyd archwiliad yr wythnos diwethaf o’r cyflenwadau o ddiheintyddion yn y swyddfeydd rhanbarthol. Ni chanfuwyd unrhyw brinder. Os ceir problemau lleol, gall ffermwyr gysylltu â ni i weld sut y gellid eu datrys. Yn anochel, mewn sefyllfa o’r fath, bydd pobl yn ofni na fydd cyflenwadau digonol. Cododd Elin y pwynt ynghylch diheintio ceir yn dod o Ynys Môn. Deallaf fod yr heddlu yn ystyried trefnu i geir yrru drwy wellt wedi’i ddiheintio. Nid yw hynny ynddo’i hun yn ddigon i atal y clwy rhag lledu oherwydd gallai ledu yn yr aer a gallai groesi Afon Menai yn hawdd. Yn y gorffennol gwyddom ei fod wedi teithio hyd at 150 milltir drwy’r awyr. Er y gallwn orfodi mesurau a allai arafu lledu’r clwy, os caiff ei gludo yn yr aer bydd yn fwy o broblem.

Byddai’n anghywir ar hyn o bryd awgrymu y bydd pecyn iawndal enfawr ar gael. Rhaid inni esbonio’n glir i bobl y bydd yn rhaid cynnal trafodaethau ynghylch beth fydd yn digwydd pan gaiff y clwy ei reoli a phan gaiff ei ddiddymu. Cydnabyddaf yr anawsterau a wynebir gan ffermwyr a’r problemau a allai godi o ran ail-adeiladu’r marchnadoedd a gollwyd o ganlyniad i’r clwy hwn yn lledu i Gymru. Byddaf yn cyfleu’r pwyntiau hyn yn gryf pan fyddaf yn cwrdd â chyd-Aelodau o weddill y Deyrnas Unedig. Hyderaf y byddant o’r un farn â mi. Arhoswn i weld beth gaiff ei drefnu. Yr wyf i a gweddill Gweinidogion y DU yn llwyr ymwybodol o ddifrifoldeb y sefyllfa.

Mewn perthynas ag iawndal amaeth-arianyddol, credaf y dylid ei dalu. Mae Nick Brown yn yn rhannu’r farn honno a chododd y cwestiwn gyda’r Trysorlys. Nid yw hynny ynddo’i hun yn ddigon i ddigolledu ffermwyr ar ôl achosion o glwy’r traed a’r genau, sef yr ergyd fwyaf iddynt. Codais y mater hwn gydag ef yr wythnos diwethaf ac eto ddoe pan gyfarfûm ag ef ym Mrwsel. Mae’n ymwybodol o’m safbwyntiau ac nid oes gennyf broblem pwysleisio bod angen yr arian hwnnw ar ffermwyr Cymru.

O ran cyfleu gwybodaeth, soniasoch am y sefyllfa yng Ngaerwen. Yn amlwg, bydd ffermwyr am wybod beth oedd yr amserlen o ran yr oen hwn yn cyrraedd y lladd-dy a’r cysylltiadau posibl a wnaethpwyd wedi hynny. Cyn gynted ag y bydd yr wybodaeth honno’n glir, fe’i cyflwynir i’r cyhoedd. Mae dosbarthu gwybodaeth gywir yn holl bwysig. Byddaf yn cynnal cynhadledd i’r wasg yn ddyddiol i hysbysu pobl am y sefyllfa. Bydd hynny yn atal ffug adroddiadau fel y rhai am ffermydd yn Nhregaron yn cael eu harchwilio. Crybwyllais y sefyllfa yno eisoes. Mae dosbarthu gwybodaeth yn holl bwysig a hoffwn dalu teyrnged i’r cyfryngau am ei waith yn rhoi cyhoeddusrwydd i’r mesurau y bu’n rhaid eu cymryd. Gobeithiaf y bydd hynny’n parhau.

Yr wyf yn bryderus o glywed y canfuwyd y clwy mewn defaid. Os caiff ei ganfod mewn defaid mynydd bydd yn llawer anoddach i’w reoli oherwydd bod defaid yn crwydro ac nid ydynt yn ymwybodol o ffiniau. Pan fydd gan ffermwyr ffensys, eu cyfrifoldeb hwy yw atgyweirio’r ffensys hynny a’u cadw mewn cyflwr da. Fodd bynnag, codwch y cwestiwn ehangach sef beth fyddai’n digwydd pe bai’r clwy yn cyrraedd ardaloedd ffermio defaid mynyddig. Byddai hynny’n drychinebus, nid oes unrhyw ffordd arall o’i ddisgrifio. Mae’n anodd adnabod y symptomau mewn defaid—mae’n llawer haws mewn anifeiliaid eraill. Mae defaid yn enwog am eu gallu i gyrraedd pob twll a chornel. Byddai’n anodd archwilio pob un ohonynt. Dyna pam y mae’n rhaid inni wneud cymaint ag y gallwn i sicrhau y caiff y clwy ei reoli. Ar hyn o bryd, mae wedi’i reoli mewn lladd-dy. Mae hynny’n well na phe bai’r clwy yn cael ei ganfod mewn defaid ar y bryniau. Lle bynnag y bo’n bosibl atal defaid rhag crwydro drwy gadw’r ffensys mewn cyflwr da, erfyniaf ar bobl i wneud hynny ac i reoli lledu’r clwy.

Mae’r undebau wedi codi’r mater o ysgrifennu at ffermwyr. Byddai llythyrau’n aneffeithiol oherwydd bod y sefyllfa’n newid mor gyflym. Mae’n cymryd amser i anfon tua 250,000 o lythyrau. Erbyn hynny, efallai y byddai’r cyngor wedi’i ddisodli gan gyngor arall. Ffactor arall yw y gallai annog y clwy i ledu drwy anfon faniau post i bob fferm yng Nghymru. Nid ydym am annog hynny ac efallai y byddai’n aneffeithiol beth bynnag. Apeliaf ar ffermwyr i gysylltu’n gyntaf â’r llinell gymorth os oes ganddynt gwestiynau penodol ac yn ail, i wrando ar y newyddion bob nos er mwyn sicrhau eu bod yn ymwybodol o’r sefyllfa gyfredol. Ni fyddai llythyrau’n ddigon cyflym, ac—fel y dywedasoch—mae’r sefyllfa’n newid bob awr.

Os bydd pobl yn ymwybodol o brinderau gwellt a diheintyddion, rhaid iddynt roi gwybod inni cyn gynted â phosibl. Nid ydym yn ymwybodol ar hyn o bryd o broblem o’r fath. O ran diheintyddion, archwiliwyd y cyflenwadau yr wythnos diwethaf. Os bydd anawsterau, gall pobl ffonio’r rhifau a ddarparwyd.

Ynglŷn â Chaergybi, mae’r lladd-dy yng Ngaerwen yn agos at y ffordd ddeuol sydd yn rhedeg drwy Ynys Môn. Gallai hynny greu problemau o ran lledu’r clwy. Hoffwn gael fy arwain gan gyngor gwyddonol milfeddygon, a phan fo’r cyngor hwnnw’n awgrymu y gallai’r clwy ledu y tu hwnt i’r lladd-dy, bydd yn rhaid cymryd camau. Fodd bynnag, golyga natur greulon y clwy y gallai ledu mewn sawl ffordd. Gall ledu ar draed pobl. Gall ledu ar deiars ceir. Gall ledu pan fo pobl yn dychwelyd o’u gwyliau, heb iddynt wybod eu bod yn cario’r firws. Gall ledu drwy’r aer hyd yn oed, felly gall ledu o un wlad i’r llall heb unrhyw gyswllt arall. Dyna pa mor heintus yw’r clwy. Mae’n arbennig o heintus mewn moch, a dyna pam mai o blith moch yn aml y mae’r salwch yn deillio.

Yr oeddwn yn falch i dderbyn negeseuon e-bost a llythyrau yr wythnos diwethaf gan grwpiau cerdded a benderfynodd roi’r gorau i gerdded. Yr oedd hynny’n beth cyfrifol i’w wneud. Wrth gwrs, nid yw pawb yn aelod o grŵp cerdded trefnus. Gwelsom ar y teledu yr hyn a ddigwyddodd dros y penwythnos. Ni chroesawn hynny a golyga bod yn rhaid cyflwyno’r Gorchymyn hwn.

Yn nhermau plismona, fel gydag unrhyw gyfraith, gallwch ddibynnu ar y mwyafrif helaeth o bobl i lynu ati. Os bydd y mwyafrif helaeth o bobl yn torri’r gyfraith, bydd yn amhosibl bron i’w phlismona. Fodd bynnag, gyda’r Gorchymyn hwn mewn grym, yr wyf yn siŵr y bydd pobl yn deall y gellir eu dirwyo am y drosedd hon. Bydd hynny yn eu rhwystro. Mae’r rhan fwyaf o bobl yn y wlad hon yn parchu’r gyfraith a phan welant y Gorchymyn hwn byddant yn deall difrifoldeb y sefyllfa ac ni fyddant am dorri’r gyfraith.

I gloi, fel rhywun sydd wedi ymweld â’r holl swyddfeydd rhanbarthol ac wedi treulio llawer o amser yn siarad â staff, y mae maint y gefnogaeth a ddangosir i’r ffermwyr yn aruthrol. Gwn fod nifer o ffermwyr o’r farn bod y swyddfeydd rhanbarthol yn bodoli i’w rhwystro. Ceir cyfnodau pan fo’r berthynas yn anodd, oherwydd bod ffurflenni wedi’u llenwi’n anghywir a cheir achosion pan fo’r ffermwyr yn teimlo’n rhwystredig. Fodd bynnag, mae natur gofalgar y bobl sydd yn gweithio yn y swyddfeydd rhanbarthol wedi creu argraff dda arnaf ar y cyfan. Ni synnaf y rhoddodd pobl o’u hamser hamdden i helpu i sefydlu’r ystafell fonitro yng Nghaernarfon. Mae hynny’n nodweddiadol o’r rhan fwyaf o’r staff, os nad pob un ohonynt, yn y swyddfeydd rhanbarthol. Gwn eu bod yn gwrando ar y ddadl hon ac y byddant yn clywed eich sylwadau.

Daw amser, pan fydd y clwy wedi’i ddiddymu, pan fyddwn yn ystyried sut i ail-adeiladu’r diwydiant. Nid heddiw yw’r amser i ymhelaethu ar hynny. Fodd bynnag, yr ydym wedi trafod nifer o bolisïau da ar gyfer ffermwyr yn y Cynulliad Cenedlaethol: Cyswllt Ffermio, Tir Mynydd—sicrhau’r gorau i Gymru o’r cynllun hwnnw—a’r cynllun llaeth ysgol er enghraifft. Ni fyddant yn golygu unrhyw beth os bydd y clwy hwn yn cydio ac yn lledu. Gwnaethpwyd niwed sylweddol eisoes. Bydd yn bwysig, unwaith y diddymir y clwy, y byddwn yn ystyried nifer o ffyrdd i sicrhau y gellir ail-adeiladu’r diwydiant ffermio. Mae eich pwynt ynghylch y posibilrwydd o ffermio’n dod i ben mewn sawl rhan o Gymru’n fygythiad eithaf difrifol a bydd angen delio â hynny.

Soniasoch am sawl mater arall. Nid wyf wedi dweud wrth yr undebau i ysgrifennu at ffermwyr, ond mae’n bwysig mewn sefyllfa o’r fath y dosberthir gwybodaeth cyn gynted â phosibl. Golyga hynny ddefnyddio cyfrwng electronig yn hytrach nag anfon llythyrau. Ni allaf roi sicrwydd na fydd y clwy yn lledu. Ni all unrhyw un ar y blaned hon ddweud hynny. Mae staff yn gweithio’n ddi-baid, ac mae eu natur broffesiynol a’u hymrwymiad i’w gwaith yn sicrhau nad yw’r clwy yn lledu fawr ddim ac mae’r dydd pan ddiddymir y clwy yn nesáu. Mae ffynhonnell y clwy yn Northumberland. Nid mater i ni yw hynny, ond mae llawer o waith yn cael ei wneud i nodi ffynhonnell y clwy. Mae’n ddiwerth damcaniaethu ar hyn o bryd o ran lleoliad y ffynhonnell honno. Mae sawl ffordd y gallai’r haint fod wedi lledu i’r fferm honno. Rhaid inni aros a gweld beth fydd canlyniadau’r ymchwiliad.

Soniasoch am frechiad. Ddoe ym Mrwsel, dywedodd Nick Brown ein bod yn gwerthfawrogi ein statws fel gwlad sydd yn rhydd o glwy’r traed a’r genau. Rhaid i wledydd eraill frechu. Wrth frechu, maent yn colli’r statws hwnnw yn awtomatig, oherwydd bod y brechiad ei hun yn cynnwys ffurf ysgafn ar y firws, sydd yn galluogi’r anifail i feithrin imiwnedd. Nid dyma’r llwybr yr ydym am ei ddilyn. Mae gennym rai manteision yn yr ystyr bod Prydain yn ynys ac, o ganlyniad, mae’n ei gwneud hi’n haws inni ddilyn polisi diddymu, gan gadw ein henw da fel gwlad sydd yn rhydd o glwy’r traed a’r genau, yn hytrach na mynd ar drywydd brechu. Ynghylch trwyddedau, daw’r gorchymyn cychwynnol sydd yn atal symud anifeiliaid i ben ddydd Gwener. Rhaid adolygu’r sefyllfa bryd hynny. Mae’n deg dweud ei bod yn amhosibl ar hyn o bryd, heb wybod beth fydd cynnydd y clwy, dweud beth fydd yn digwydd ddydd Gwener. Gobeithiaf y gallwn ystyried cyflwyno’r system drwyddedu cyn gynted ag y bo’n bosibl yn epidemiolegol. Arferai Harold Wilson ddweud bod wythnos yn amser hir mewn gwleidyddiaeth—mae awr yn amser hir mewn gwleidyddiaeth ar hyn o bryd gyda’r clwy hwn yn lledu. Bydd yn rhaid inni aros i weld beth fydd yn digwydd bryd hynny.

Soniasoch am y canllawiau ac, mewn sawl ffordd, mae’r ffaith eich bod wedi’u disgrifio fel hirfaith yn ganmoladwy, ond derbyniaf eich pwynt y dylent fod yn gryno. Cyhoeddasom ganllawiau i nifer o sefydliadau ddydd Iau a chyflwynwyd canllawiau pellach ddoe ar yr hyn y dylid ei wneud i leihau’r risg y bydd y clwy hwn yn lledu.

Defnyddiasoch eiriau fel ‘ffermydd yr effeithiwyd arnynt ym Mhowys’, ond dylwn eich rhybuddio rhag defnyddio iaith o’r fath gan na chadarnhawyd unrhyw achosion ym Mhowys, a rhaid imi bwysleisio hynny. Mae tri achos yn destun archwiliad ar hyn o bryd. Cadarnhawyd yr achos yng Ngaerwen, ond cliriwyd y gweddill. Achosion a amheuir ydynt a bydd yn rhaid inni aros i weld beth fydd eu canlyniadau, ond ni chadarnhawyd unrhyw achosion o’r haint ym Mhowys nac yng Ngwent.

Ailbwysleisiaf bwynt Glyn y rhydd y Gorchymyn a gyhoeddwyd heddiw bwerau eithriadol i gau llwybrau cyhoeddus mewn cyfnod eithriadol. Nid yw’r Gorchymyn hwnnw yn un parhaol, ond rhaid ei orfodi tra bod y sefyllfa hon yn parhau. Dywedaf wrth yr awdurdodau lleol bod y pwerau yno i’w defnyddio. Ni chawsant eu rhoi iddynt i’w rhoi ar y silff. Pwysleisiaf y gellir eu defnyddio’n gyfrifol o dan yr amgylchiadau cyfredol. Gwrandawsom oll ar yr hyn a ddywedodd Glyn am ei brofiadau yn 1967. Mae nifer o gwestiynau’n parhau heb eu hateb, a byddai’n well delio â’r rhain eto. Mae’r Cynulliad wedi gwneud popeth o fewn gallu dynol i geisio rhwystro’r clwy hwn rhag lledu. Efallai y gwelwn y salwch yn ymddangos mewn anifeiliaid a symudwyd cyn cyflwyno’r gwaharddiad pan nad oedd unrhyw ffordd o nodi’r clwy, yn arbennig mewn defaid, oherwydd y cyfnod heintus hir. Rhaid monitro’r sefyllfa yn ofalus yn ystod y dyddiau a’r wythnosau nesaf. Y cyfan y gallwn ei wneud yw aros a gweld, a gobeithio y gallwn reoli a diddymu’r clwy hwn yn fuan.