Yn gyntaf, diolch ichi, Lywydd, am fod mor garedig yr wythnos diwethaf â pheidio â gofyn imi ddarllen datganiad pan oeddwn wedi colli fy llais. Mae wedi dychwelyd erbyn hyn a gallaf ddarllen fy natganiad heddiw. Adroddiad yw hwn ar sefyllfa bresennol clwy’r traed a’r genau. Ar ddiwedd y dydd ddoe, yr oedd 12 o achosion o’r clwyf wedi eu cadarnhau yng Nghymru, ac 11 o achosion posibl. Erys y patrwm daearyddol yr un peth ag yr oedd yr wythnos diwethaf yn y bôn, ar wahân i achos posibl ger Caerfyrddin, a gododd ar ôl olrhain cysylltiad yn ôl i Loegr. Arhoswn am ganlyniadau labordy ar hynny. Mae’r patrwm o achosion sydd yn datblygu ar hyd y gororau, yn arbennig yng ngogledd-ddwyrain Sir Drefaldwyn, yn achos pryder mawr.

Ddoe, trafodais a chytunais â Nick Brown ar amrywiaeth o gamau i ddwysáu’r hyn a wneir i ddileu’r afiechyd. Bydd Nick Brown yn gwneud datganiad i’r Senedd yn ddiweddarach heddiw ar y camau hynny. Yn awr, amlinellaf y prif bwyntiau sydd yn effeithio ar Gymru. Yn gyntaf, bydd y Gwasanaeth Milfeddygol Gwladol yn rhannu’r wlad yn ardaloedd a asesir yn ôl y risg o gael y clwyf. Ni chaniateir i anifeiliaid o ardaloedd sydd o bosibl wedi eu heintio symud i ardaloedd nas heintiwyd. Mae’n bwysig atgyfnerthu’r camau a gymerwn er mwyn sicrhau bod gorllewin Cymru yn parhau i fod yn rhydd o’r clwyf. Yn ail, byddwn yn gweithredu’n radical i ladd grwpiau penodedig o anifeiliaid sydd mewn perygl o fod wedi cael eu hamlygu i’r firws. Yng Nghymru, bydd hynny’n golygu olrhain a lladd defaid a gafodd eu gwerthu drwy farchnad y Trallwng ar ôl 19 Chwefror ac unrhyw anifeiliaid y daethant i gysylltiad â hwy ar ôl hynny. Mae hynny’n ymrwymiad mawr, ac apeliaf ar ffermwyr i helpu’r Gwasanaeth Milfeddygol Gwladol i gwblhau ei waith. Mae’n holl bwysig y caiff yr anifeiliaid hynny eu holrhain. Yn ogystal, pan fo angen, caiff da byw o fewn radiws tri chilomedr o achosion wedi eu cadarnhau eu harchwilio bob yn ail ddydd. Caiff ffermwyr iawndal am werth llawn unrhyw anifail a leddir yn orfodol o dan y trefniadau hyn. Cymerir camau i gyflymu iawndal drwy symleiddio’r broses brisio. Bydd Aelodau yn ymwybodol iawn o’r problemau anodd y mae cyfyngu ar symudiadau da byw wedi eu hachosi o ran lles anifeiliaid. Yr wythnos diwethaf, cyflwynwyd system drwyddedu i ganiatáu i dda byw gael eu symud yn lleol o dan reolaeth er mwyn lleddfu rhai o’r problemau hyn. Ddoe, yr oedd 1,108 o drwyddedau galwedigaethol wedi eu cyhoeddi ar gyfer symudiadau rheolaidd hyd at 0.5 cilomedr a 571 o symudiadau lleol ar gyfer symudiadau unigol hyd at 10 cilomedr. Yr wyf yn ddiolchgar am y gwaith a wnaeth swyddfeydd rhanbarthol yr Adran Amaethyddiaeth er mwyn gweithredu’r system hon mor gyflym ac ar fyr rybudd y penwythnos diwethaf.

Dywedais yn fy natganiad yr wythnos diwethaf fy mod yn mabwysiadu ymagwedd ddeuol tuag at broblemau lles anifeiliaid. Caniatáu symud anifeiliaid yn lleol oedd yr elfen gyntaf. O ran yr ail elfen, yn dilyn trafodaethau â Nick Brown ddoe, caiff trefniadau eu gwneud ledled y DU. Bydd hynny’n caniatáu i drwyddedau gael eu cyhoeddi i anifeiliaid sydd ar dac ddychwelyd i’w ffermydd cartref pan fydd hynny’n gyson â’r modd y rheolir y clwyf. Caiff yr amodau manwl eu cyhoeddi heddiw. Pwysleisiaf y bydd yr angen i wylio rhag lledaenu’r clwyf yn golygu na fydd llawer o anifeiliaid yn gallu dychwelyd yn ystod y cam hwn. Mae sicrhau na chaiff anifeiliaid tac sydd yn dychwelyd eu rhyddhau ar dir pori cyffredin yn arbennig o bwysig. Ni allwn ganiatáu i’r clwyf ledaenu ar y bryniau. Pan na fydd anifeiliaid tac yn gallu dychwelyd, rhoddir yr opsiwn i ffermwyr eu lladd er lles yr anifeiliaid. Pwysais ar Nick Brown ddoe am gyfradd iawndal ddigonol i ffermwyr ond pwysleisiaf mai gwirfoddol fydd y cynllun. Bydd ffermwyr—os dymunant—yn gallu gwneud trefniadau i gadw eu hanifeiliaid ar dac fel y gallant ddychwelyd yn ddiweddarach. Yn nhermau lles anifeiliaid, gallai hynny fod yn opsiwn dichonol ar gyfer ŵyn benyw yn arbennig. Yn fy natganiad yr wythnos diwethaf dywedais hefyd fy mod yn bwriadu adolygu’r cyfyngiadau ar fynediad i gefn gwlad pe bai patrwm daearyddol y clwyf yn parhau yn sefydlog. Trafodais hynny ag undebau’r ffermwyr ddydd Gwener diwethaf a nodais yn fy nghynhadledd i’r wasg fy mod yn bwriadu dechrau ar y broses adolygu ar 16 Mawrth, sef 21 diwrnod ar ôl cyflwyno’r gwaharddiad ar symud da byw. Gweithredaf ar y broses honno yn seiliedig ar gyngor proffesiynol y Gwasanaeth Milfeddygol Gwladol, sydd yn bwysig.

Mae pob un ohonom am leddfu’r effaith ddifrifol a gaiff yr argyfwng ar dwristiaeth, a chydnabyddaf hynny. Fodd bynnag, mae angen inni symud ymlaen yn ofalus, o gofio natur y clwyf. Yn ogystal, mae’r Gwasanaeth Milfeddygol Gwladol yn paratoi canllawiau pellach i sefydliadau ar agor atyniadau, ar gyfarfodydd ac ar deithio. Cyhoeddir y canllawiau hyn cyn gynted â phosibl. Mae’r tasglu gwledig yn ystyried materion yn Lloegr. Fel y nodais, mae gwaith y tasglu eisoes ar waith yng Nghymru. Bydd Mike German yn egluro yn ei ddatganiad sut y bu’r Cynulliad yn gweithio ar y materion sydd yn effeithio ar dwristiaeth yn fwy cyffredinol. Cadwn mewn cysylltiad â gwaith y tasglu yn Llundain a mynychodd un o swyddogion y Cynulliad y cyfarfod cyntaf ddoe. Fel rhan o’r broses hon bydd y Cynulliad a Llywodraeth y DU yn trafod yr ystod o broblemau y mae’r argyfwng yn eu hachosi i fusnesau gwledig. Mae Mike German a minnau yn awyddus i weithio gyda phobl a sefydliadau perthnasol yng Nghymru sydd â diddordeb yn ogystal â gweithio gyda San Steffan i baratoi cynllun adfer gwledig i helpu’r economi wledig i wella cyn gynted â phosibl unwaith y bydd y clwyf yn cilio. Bydd Mike German a minnau yn galw gweithgor ynghyd o blith sefydliadau a gynrychiolir ar Bartneriaeth Wledig Cymru i’n helpu i baratoi’r cynllun hwn. Gwnawn drefniadau i’r grŵp gyfarfod ar fyrder.

in Welsh I will begin with a brief preamble in accordance with the Presiding Officer’s new guidelines. When you made your first statement on foot and mouth disease, Minister, you received cross-party support based on the fact that the measures you took derived from veterinary advice. There is now a substantial change in the control of the disease, as you outlined today. Three weeks ago, the veterinarians were firmly saying that only on farms where foot and mouth disease had been confirmed was there a need to cull the animals. However, you said in your statement today that animals that have been in possible contact with the disease will also be culled, in the context of the Welshpool market in particular. Will you explain this change of mind in greater detail? Was it done on the basis of vetenerinary advice alone or on a political whim? Do you concede that adequate steps were not taken swiftly enough to control the spread of this disease?

in Welsh I return to a matter that I have now raised on a number of occasions, which is the issue of animals on tack. I am pleased that there will be an announcement that the movement of animals within specific areas is being considered. I welcome that, within those specific areas, and the attempt to begin the process of moving animals back to their farms. If there were animal welfare implications in not moving animals back to their farms, could the army be used to assist with lambing and feeding animals far from the care of their farmers? I would prefer to see soldiers used to assist sheep in lambing and to erect poly-tunnels and so on, rather than used to shoot hundreds of animals that are, to all intents and purposes, healthy.

in Welsh I have a series of brief questions. Will the farm-to-abattoir scheme be reviewed, given the incident at Edward Hamer International Abattoir Limited at the beginning of the week? We should seriously consider requiring a veterinarian to visit the animals before they are moved, as the infection is difficult for farmers to identify.

in Welsh At the moment, the transport of animals over very long distances, even through infected areas, is permitted. Should we consider restricting such journeys to Wales, for example, and having Welsh abattoirs slaughter produce from Wales only? We could then market it as such in the context of this crisis.

yn Saesneg A wnaiff y Gweinidog egluro hefyd a yw Cymru yn chwarae rhan lawn yn y tasglu gwledig a gyhoeddwyd gan Tony Blair ac a arweinir gan Michael Meacher? Ddoe ymddangosai mai Cymru oedd yr estyniad ar yr estyniad, gyda buddiannau Cymru wledig yn cael eu cynrychioli ar sail sylwedydd gan yr arbenigwr adnabyddus hwnnw ar faterion gwledig, David Hanson. Yr ydym wedi drysu ynglŷn â’r tasglu gwledig yng Nghymru. Eisoes yr wythnos hon, Weinidog, yr ydych wedi gwadu fod angen un yng Nghymru. Ailadroddodd eich Dirprwy Weinidog hynny ddoe yn y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig. Yn awr yr ydych wedi nodi y caiff is-bwyllgor o’r Bartneriaeth Wledig ei ffurfio. Gwnaf gais ar i’r Pwyllgor hwnnw fod yn Bwyllgor llawn, a fydd yn cyfarfod ar frys ac yn aml, gan weithio gyda’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig ar draws pob plaid i ddyfeisio cynllun gweithredu wedi ei gostio’n llawn i ddigolledu’r economi wledig a rhoi cychwyn pendant iddi. Gofynnaf hefyd am eich sicrwydd y byddai’r arian sydd ei angen i ariannu cynllun gweithredu yn ychwanegol at gyllideb Cymru ac yn deillio o gist ryfel £20 biliwn Gordon Brown.

in Welsh You have placed considerable importance on tomorrow being the day to assess the spread of the disease. Will you make a further statement tomorrow? If so, would you be so kind as to share it with the opposition parties as well as the press?

in Welsh On extending the slaughter of animals, that is occurring on the advice of veterinarians. It is not a political decision. When I spoke to veterinarians at the beginning, they did not wish to slaughter animals in this way. However, as circumstances have changed, so has their opinion. It is not a political decision. The opinion and advice of veterinarians alone has led us to extend the slaughter.

in Welsh On using the army, we are looking at every possibility. If circumstances are such that we need to use it, we will consider doing so. It is not being considered at the moment, but it may be if circumstances change. The idea has not been dismissed out of hand, as it were.

in Welsh On moving animals from farms to abattoirs, there is a practical problem in conducting an examination by a veterinarian on every farm, in that there are insufficient vets to do that. Such a system would therefore take up a lot of time. What happened at Edward Hamer International Abattoir Limited was unfortunate. It shows how important it is for farmers to check their animals before they are sent to the slaughterhouse. Nobody expects farmers to diagnose the disease on the spot. We only ask them to check whether the animals are lame.

in Welsh The fact that this has happened once is not a reason to completely change the system. If this were to recur, the public’s faith in the system would be shaken. It is important that farmers check their animals so that we can continue with this system. We do not expect farmers to give a diagnosis, but to keep an eye on their animals, especially their sheep. If they become lame, they should call a vet to examine them.

in Welsh As regards the press conference, I always endeavour to pass on the details to the parties. That is not always possible, and as I said in Committee a fortnight ago, information sometimes has to go out to the public before I can get the details to the parties. Where it is possible for me to pass on the information to the parties, I will endeavour to do so.

yn Saesneg Yr oedd cwestiwn yn Saesneg ynglŷn â’r tasglu gwledig. Yr oedd gennym sylwedydd yn y cyfarfod ddoe. Corff ar gyfer Lloegr yn unig ydyw ar hyn o bryd. Fodd bynnag, rhoddir ystyriaeth i’w ehangu yn gorff ar gyfer y DU. Mae’n bwysig bod gan Gymru sylwedydd yno i wrando ar syniadau. Nid oes unrhyw reswm inni gadw draw a dweud na wnelo ddim â ni. Os trafodir syniadau yno y gellir eu gweithredu’n ddefnyddiol yng Nghymru, mae gennym ddiddordeb ynddynt. Astudiais aelodaeth y tasglu gwledig yn Lloegr ac mae fwy neu lai yr un peth â’n partneriaeth wledig ni ein hunain. Felly, ni fyddai sefydlu tasglu ar wahân yn gwneud synnwyr o gofio bod gennym strwythur eisoes yn ei le i ddelio â’r sefyllfa. Fel y dywedais o’r blaen, mae strwythur ffurfiol ar gyfer tasglu yn fwy priodol i Loegr gan fod Lloegr yn fwy o faint ac mae ganddi adrannau y mae’n rhaid eu cydlynu, tra ei bod yn llawer haws yng Nghymru inni gysylltu â phobl. Serch hynny, gan fod y bartneriaeth wledig wedi’i sefydlu, bwriadaf ffurfio is-grŵp o’r bartneriaeth wledig yn ogystal â’r Gweinidogion a’r swyddogion, i ystyried dyfodol tymor canolig yr economi wledig yng Nghymru. Trefnwyd cyfarfod nesaf y bartneriaeth wledig ar gyfer Mehefin, ond caiff ei gynnal yn gynharach. Byddwn yn trefnu’r cyfarfod cyn gynted â phosibl. Mae’r bartneriaeth wledig ychydig yn rhy fawr, gyda mwy na 30 o bobl, i wneud y math o waith y byddem am iddi ei wneud, felly awgrymaf ein bod yn tynnu rhai o’r bobl allan o’r bartneriaeth wledig er mwyn helpu i greu cynllun adfer gwledig.

Croesawaf ddatganiad Carwyn, a oedd yn taro’r cydbwysedd cywir rhwng bod yn wyliadwrus a chadarn yng ngoleuni’r hyn a wyddom yn awr a cheisio sicrhau ein bod ar y blaen er mwyn rheoli’r clwyf. Yr wyf yn siŵr mai dyna’r strategaeth gywir. Mae gennyf un cwestiwn gyda dwy elfen iddo. Yn gyntaf, soniodd Carwyn y caiff ymdrechion eu gwneud i olrhain da byw a werthwyd drwy’r ddwy farchnad lle y darganfuwyd y clwyf. Os canfyddir stoc o’r fath, a gaiff yr ardal lle y cedwir y da byw, pa un a welir arwyddion o’r haint ai peidio, ei phennu’n awtomatig yn ardal heintus? Yn ail, yn rhan gyntaf ei ddatganiad, soniodd Carwyn am Gymru yn cael ei rhannu yn ardaloedd heintus ac ardaloedd nad ydynt yn heintus. Ar ba sail y gwneir y diffiniad hwnnw? A gaiff ei wneud, er enghraifft, ar sail radiws daearyddol neu ddeiliadaeth neu ar sail ffiniau awdurdodau lleol? Mae hynny’n bwysig i’r bobl sydd yn ceisio penderfynu sut y dylent ymateb yn eu gweithle eu hunain.

Yn sicr, nid yw marchnad da byw y Trallwng ar fai mewn unrhyw ffordd. Gwelais yr adroddiadau ddoe a deallaf deimladau perchnogion marchnad da byw y Trallwng, ond nid oes unrhyw un yn beio marchnad y Trallwng. Mae’n farchnad lwyddiannus na allai fod wedi atal hyn mewn unrhyw ffordd. Yr wyf am i’r neges honno gael ei chlywed. Ni chyhuddir marchnad y Trallwng mewn unrhyw ffordd.

O ran pa ardaloedd a fyddai’n cael eu pennu yn ardaloedd heintus, y bwriad yw, pan fydd achosion wedi eu cadarnhau, y caiff yr anifeiliaid o fewn radiws o dri chilomedr eu harchwilio. Ni wn a fydd y Gwasanaeth Milfeddygol Gwladol yn ymestyn ffin yr ardaloedd heintus i gynnwys y rheini lle y caiff anifeiliaid a gafodd eu holrhain eu lladd. Hyd yn hyn, bu gwahaniaeth rhwng yr hyn a wneir mewn ardaloedd lle y cadarnhawyd achosion a’r rheini lle y mae achosion tybiedig. Fodd bynnag, mae’r mater yn nwylo’r Gwasanaeth Milfeddygol Gwladol, ac fel y dywedais ar sawl achlysur, ni ddylai gwleidyddion ymyrryd â chyngor gwyddonol, er y gwn nad ydych yn awgrymu hynny.

Bydd yn rhaid i Gymru gael ei rhannu yn ôl ardaloedd daearyddol a ffiniau awdurdodau lleol gan eu bod yn haws eu hadnabod. Edrychwn ar system a fydd yn categoreiddio ardaloedd yn ôl risg uchel, canolig ac isel. Yn amlwg, bydd yn anodd cymeradwyo symudiadau o ardaloedd risg uchel i ganolig, er enghraifft, neu risg ganolig i isel. Fodd bynnag, byddai ceisio rheoli’r sefyllfa ar sail deiliadaeth yn drysu pobl. Felly ffiniau awdurdodau lleol fydd ffiniau’r ardaloedd risg.

Ffin gyfan yr awdurdod lleol?

Ie, bydd yn rhaid iddo gynnwys y ffin gyfan.

Bydd yr adolygiad o’r sefyllfa gyfredol yn dechrau ddydd Gwener a phwysleisiaf fod y dyddiad hwnnw heb ragfarn. Efallai mai cyngor y milfeddygon ddydd Gwener fydd na allwn wneud unrhyw beth ynglŷn â’r sefyllfa am y tro. Serch hynny, rhaid inni ei hadolygu’n gyson, a gwerthfawrogaf yr anawsterau a wynebir gan dwristiaeth. Fodd bynnag, dim ond ar sail sirol y gellir codi’r cyfyngiadau. Efallai bod Powys yn wahanol oherwydd mae’n cynnwys tair ardal ar wahân, felly fe ystyriaf hynny ar wahân. Fodd bynnag, yn sicr, ni chaiff wardiau penodol eu heithrio, oherwydd byddai hynny’n drysu pobl. Byddai’n rhaid rheoli materion yn ôl ffiniau sirol, ac eithrio Powys.

Diolchaf i’r Gweinidog am ei ddatganiad. Rheoli a dileu’r firws ofnadwy hwn yw ein prif flaenoriaeth. Cefnogwn y mesur a gyhoeddwyd gennych heddiw ar ddefaid a werthwyd ym marchnad y Trallwng a chroesawn eich datganiad nad oedd y farchnad ar fai. Mae’n bwysig cofnodi hynny. Croesawaf hefyd y mesurau a gyhoeddwyd gennych o ran anifeiliaid ar dac sydd yn gyson â rheoli a dileu’r firws. Rhaid i hynny barhau i fod o’r pwys mwyaf.

Yr wyf yn aneglur o hyd ynglŷn â’n rôl ar dasglu San Steffan—mae’n well gennyf yr enw hwnnw na thasglu Lloegr. Mae iddo oblygiadau i Gymru, felly pam na chynrychiolir y Cynulliad yn uniongyrchol arno? Nid yw David Hanson yn ein cynrychioli, oherwydd nid yw’n rhan o’r corff hwn. Ymddengys fod y statws sylwedydd ar lefel y gwasanaeth sifil ac nid dyna beth sydd ei angen. Cawn ein trin fel aelodau eilradd o’r DU mewn perthynas â’r tasglu hwn. Gwn fod gennym bartneriaeth wledig, a chytunaf ei bod yn gweithredu fel ein tasglu, ond fel y dywedasoch, a hynny’n gywir, mae’n rhy fawr. Fe’ch anogaf i ystyried corff ar wahân yn cynnwys pobl â chyfrifoldeb gweithredol i weithredu ar y mater hwn a helpu i reoli’r firws ofnadwy hwn. Er enghraifft, ni wyddom o hyd beth sydd yn digwydd o ran digwyddiadau chwaraeon a gynhelir mewn ardaloedd heintus. A wnewch chi roi eich sylwadau ar hynny, oherwydd mae’n gofidio pobl mewn ardaloedd heintus?

Codaf faterion hefyd y mae ffermwyr wedi’i codi â mi. Yn gyntaf, o ran cyfathrebu, yn y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig ddoe, deallaf fod eich swyddogion wedi dweud y byddai 30,000 o lythyrau yn cael eu hanfon at ffermwyr yng Nghymru. Os felly, mae hyn yn newid llwyr ers eich datganiad blaenorol, pan awgrymasoch fod llythyrau yn ffordd o ledaenu’r firws. Mae angen eglurhad ar hynny oherwydd yn ddealladwy, achosodd hyn bryder ddoe.

Yn ail, ar fater cymharol ddibwys, nad yw’n ddibwys i’r ffermwyr a’u teuluoedd, nid oes unrhyw ddarpariaeth i symud teuluoedd o ffermdai pan gaiff yr anifeiliaid eu lladd ar y fferm, sydd yn brofiad dychrynllyd i ffermwyr a’u plant bach yn arbennig. Gobeithiaf y caiff camau eu cymryd mewn perthynas â hyn. Ategaf bwynt Elin Jones ar symud anifeiliaid o’r Alban a gogledd Lloegr drwy ardaloedd heintus, sydd yn achosi pryder a chroesawaf yr hyn a ddywedodd y Gweinidog ar hynny. Cydnabyddaf fod prinder milfeddygon, ond tybed a fyddech yn ystyried ein cynnig i ailgyflogi milfeddygon sydd wedi ymddeol? Yr wyf yn siŵr y byddai llawer ohonynt yn barod i gynorthwyo a byddai hynny’n helpu i ddatrys y broblem hon i ryw raddau. Byddwn yn ddiolchgar pe gallech ymdrin â’r materion hynny.

Mae gennyf un mater pellach yr hoffwn ichi ymdrin ag ef, sef mater a godwyd gan ffermwyr ddoe. Pan fu achosion o’r clwyf yn 1967, cydweithiodd pwyllgor ymgynghorol amaethyddol, yn cynnwys pobl â phrofiad o’r clwyf hwn, â swyddogion a Gweinidogion. Os yw pobl o’r fath ar gael, efallai y byddai’n ddefnyddiol manteisio ar eu harbenigedd er mwyn ceisio rheoli’r firws hwn. Cefnogwn y camau a gymerwch. Nid ydym yn feirniadol ohonynt, ond mae angen cyflymu’r ymateb i’r clwyf hwn. Mae’n dod yn argyfwng sydd yn prysur fynd allan o reolaeth. Rhaid inni edrych ar hyn yn ei gyfanrwydd ar draws pob agwedd ar lywodraethu Cymru.

Ynglŷn â’ch pwynt am y tasglu, fel y dywedais, efallai y bydd rôl y tasglu gwledig yn San Steffan yn ehangu gydag amser. Ar hyn o bryd mae’n ymdrin â materion yn Lloegr. Mae gan Gymru statws sylwedydd fel sydd gan yr Alban a Gogledd Iwerddon. Rhaid inni aros a gweld a fydd ei waith yn ehangu, oherwydd yn amlwg ceir materion sydd yn berthnasol i’r DU gyfan. Mae Prif Weinidog Cymru yn cyfarfod â’r Gweinidogion perthnasol yn Llundain y prynhawn yma i weithredu ar faterion.

Ar fater y bartneriaeth wledig, rhaid inni gael corff llai o faint i ymdrin â hyn. Dyna pam y dywedais fod yn rhaid inni ystyried ffurfio grŵp sydd yn fwy abl i wneud penderfyniadau. Mae dros 30 o bobl yn ormod o lawer i wneud hynny. Mae’n bwysig mai fi, fel y Gweinidog dros Faterion Gwledig, sydd â’r cyfrifoldeb gweithredol dros hyn, oherwydd, yn y pen draw, rhaid imi wneud y penderfyniadau gan ddilyn y cyngor a roddir. Yr wyf yn atebol i’r Cynulliad Cenedlaethol ac, wedi hynny, i bobl Cymru am y penderfyniadau a wneir. Cytunaf y dylai’r corff fod yn gallu cynghori ac y dylai, er enghraifft, ystyried ffyrdd o ddyfeisio cynllun i adfer yr economi wledig. Fodd bynnag, rhaid imi ysgwyddo’r cyfrifoldeb am hyn.

Mae gennyf bwyntiau eraill i’w gwneud.

O ran cyfathrebu, ni wyddom dair wythnos yn ôl ble yr oedd y clwyf a dim ond un ddalen oedd gennym i’w dosbarthu. Ar y pryd, teimlwyd mai’r ffordd orau o gyfathrebu gwybodaeth—a chredaf fod hynny’n iawn—oedd drwy gyfrwng electronig a darllediadau radio. Darparwn wybodaeth hefyd i filfeddygon lleol, swyddogion iechyd anifeiliaid a swyddfeydd rhanbarthol. Ar hyn o bryd anfonwn becyn gwybodaeth yn hytrach na llythyr. Gan fod bellach gwell syniad—er nad syniad llawn—o ble y mae’r clwyf, gallwn gymryd y camau diogelu priodol wrth ddosbarthu’r pecynnau hyn. Mae’r angen i ddosbarthu’r pecyn gwybodaeth hwn yn drech na’r risg o ledaenu’r clwyf, tra yr oedd y cydbwysedd y ffordd arall tua thair wythnos yn ôl. Rhoddasom ganllawiau i Swyddfa’r Post ei ddilyn wrth ddosbarthu i ardaloedd a ffermydd heintus. Cyhoeddwyd y canllawiau hynny gennym ni, yn ychwanegol at y canllawiau a gyhoeddwyd gan MAFF. Disgwyliwn i Swyddfa’r Post eu dilyn.

Yr wyf yn fodlon ystyried symud pobl o ffermdai. Deallaf fod teuluoedd o dan bwysau mawr pan welant yr hyn sydd, yn aml, yn waith oes yn wenfflam. Deallaf hefyd fod pobl yn teimlo dan bwysau pan fydd y clwyf wedi ei ddarganfod gerllaw ac ni wyddant beth fydd yn digwydd nesaf. Mae’n bwysig bod pobl yn deall y gwnaiff y Cynulliad Cenedlaethol bopeth o fewn ei allu i ddatrys pethau cyn gynted â phosibl. Cydnabyddaf a deallaf yr hyn sydd yn digwydd ar hyn o bryd.

O ran symud anifeiliaid drwy ardaloedd heintus, gwneir hynny yn unol â chyngor milfeddygol. Os teimla’r milfeddygon nad yw bellach yn ddiogel gwneud rhywbeth, byddant yn fy nghynghori i a Nick Brown a chaiff y camau priodol eu cymryd.

Eisoes defnyddiwyd milfeddygon sydd wedi ymddeol. Defnyddiwyd milfeddygon hefyd o wledydd eraill a bu ymgyrch ar y cyd i ddefnyddio milfeddygon o’r sector preifat. Mae popeth posibl yn cael ei wneud i ddefnyddio cymaint o filfeddygon â phosibl.

Mae rhai pobl yn cofio’r achosion o glwy’r traed a’r genau yn 1967, ac mae rhai ohonynt yn y Siambr hon. Yr anhawster yw nad oes llawer ohonynt. Bu achosion unigol o glwy’r traed a’r genau ychydig cyn yr argyfwng yn 1967, felly, yr oedd mwy o bobl yn gyfarwydd â’r clwyf. Mae profiad pawb yn werthfawr, er nad yw’r ffordd yr ymdriniwyd â’r clwyf yn 1967 o reidrwydd yn briodol ar gyfer 2001, yn arbennig o ran gwaredu’r carcasau a rheoli’r afiechyd. Er enghraifft, nid ydym bellach am gladdu anifeiliaid ar y safle sef rhywbeth a oedd yn arfer cyffredin yn 1967. Yn amlwg, mae hyn yn creu problemau amgylcheddol, ond gwn y gall llawer o ffermwyr nodi ardaloedd ar eu tir a dweud, ‘Dyna ble y claddwyd yr anifeiliaid yn 1967’. Nid wyf am i bobl gael eu hatgoffa o’u hanffawd bob diwrnod o’r wythnos.

Beth am ddigwyddiadau chwaraeon?

Paratoir canllawiau ar ddigwyddiadau chwaraeon a gobeithiwn eu cyhoeddi yfory.

Mae pob un ohonom yn croesawu rhai camau penodol a gymerwyd. Fodd bynnag, mae’r amgylchiadau’n ddifrifol yn fy etholaeth i yn Sir Drefaldwyn, sydd nid yn unig yn dioddef o’r achosion hyn o glwy’r traed a’r genau, ond hefyd, fel y gwyddoch efallai, mae un o’i threfi wedi colli 200 o swyddi. Mae effaith hynny yn cyfateb ag effaith colli swyddi Corus yn Llanwern.

Cyfeiriaf at rai o’r problemau uniongyrchol yr ydych wedi ymdrin â hwy yn eich datganiad. Cyfeiriaf hefyd at rai y mae’n rhaid inni fynd i’r afael â hwy yn y dyfodol. Gofidiaf lawer o hyd am y broses a roddwyd ar waith ar gyfer ardaloedd risg uchel, canolig ac isel. Beth yw eich cynlluniau wrth gefn os ceir, er enghraifft, nifer fawr o achosion yn sydyn mewn ardal risg isel? Yn ail, hoffwn gael rhagor o wybodaeth am sut yr enwyd marchnad y Trallwng ar 19 Chwefror fel canolfan a ledaenodd y clwyf. Mae llawer o bobl wedi cysylltu â mi gydag amheuon difrifol ynglŷn â’r system olrhain a arweiniodd at rai datganiadau braidd yn fyrbwyll—os gallaf ddweud hynny—gan y Prif Swyddog Milfeddygol. Bu eich agwedd ac agwedd ein gwasanaeth milfeddygol yn rhagorol yng Nghymru.

A allwch gadarnhau fod y prawf gwaed cyntaf a weinyddir ar hyn o bryd ar gyfer clwy’r traed a’r genau 100 y cant yn ddibynadwy? Fel hyn, pan brofir achosion posibl ar ffermydd, byddwn yn gwybod bod y prawf 100 y cant yn ddibynadwy. Pa weithdrefnau sydd ar waith i gadarnhau bod arwyddion clinigol ar ffermydd ac y gwneir profion gwaed ar y ffermydd hynny er mwyn sicrhau, pan benderfynir y dylid lladd yr anifeiliaid, bod gan y ffermwr resymau da a llawn dros dderbyn y penderfyniad hwnnw?

Yr wyf yn falch y cyhoeddwyd cymaint o drwyddedau. Yr wyf yn siŵr bod croeso mawr iddynt. Fodd bynnag, yng nghyd-destun symudiadau lleol, byddwch yn ymwybodol—fel yr wyf innau yn ymwybodol iawn—bod angen trwyddedau ar lawer o ffermwyr ar gyfer pellter o fwy na 0.5 cilomedr. Mae hynny’n wych os ydych am symud da byw ar draws y ffordd ond mae cymaint o ffermydd yn dioddef o broblemau lles difrifol, am fod eu preiddiau ar y bryniau, a allai fod ddwy filltir i ffwrdd o’u deiliadaeth gartref. O ganlyniad, rhaid i’r defaid hynny fwrw’u hŵyn ar y bryniau lle nad oes unrhyw adeiladau na darpariaeth. Fe’ch anogaf i siarad â MAFF er mwyn sicrhau y gall y ffermwyr hynny symud eu da byw yn ôl i’r ddeiliadaeth gartref hefyd.

O ran iawndal, croesewais gyhoeddiad Michael Meacher ar Newsnight neithiwr pan ddywedodd y bydd cronfa caledi ar gael i ymestyn iawndal y tu hwnt i’r diwydiant amaethyddiaeth. Edrychaf ymlaen at glywed unrhyw sylwadau sydd gennych ar hynny ac at y datganiad nesaf. Fodd bynnag, mae llawer o ffermwyr y mae eu da byw ar eu deiliadaethau yn dioddef hefyd. Mae ffermwyr yn berchen ar ŵyn a gwartheg ar hyn o bryd sydd, mae’n ymddangos, yn cael eu pesgi heb reswm yn y byd. A ydych wedi ymchwilio i’r modd y gellir digolledu’r ffermwyr hyn? Mae’r farchnad ŵyn y Pasg ar ddigwydd. Gwariodd llawer o gynhyrchwyr lawer o arian yn cynhyrchu anifeiliaid da na allant eu gwerthu bellach. A oes gennych unrhyw newyddion ar gyfer y cynhyrchwyr hyn? A ellir eu digolledu hefyd am yr anifeiliaid na allant eu gwerthu?

O ran cau’r lladd-dy yn Sir Drefaldwyn, a yw hi’n iawn, Weinidog, gludo anifeiliaid ar draws y wlad i Sir Drefaldwyn, pan na all ffermwyr lleol werthu eu hanifeiliaid? A yw hi’n iawn hefyd fod y lorïau hyn yn mynd o fewn milltir i’r ffermydd heintus wrth iddynt deithio ar draffyrdd? Onid yw hi’n bosibl cyflwyno system lle y mae’n rhaid lladd anifeiliaid yn y lladd-dy agosaf, yn lle’r system gludo gymhleth hon sydd mor annheg â llawer o gynhyrchwyr yng Nghymru?

O ran materion y dyfodol, gŵyr pob un ohonom y bydd marchnad yr hydref yn ddirwasgedig iawn gan na fydd unrhyw allforion. Mae’n rhaid inni hysbysebu’r farchnad gartref yn ehangach. A gawsoch unrhyw drafodaethau i sicrhau na fewnforir cig oen o Seland Newydd i’r wlad hon? Mae’n cyfrif am 20 y cant o’r farchnad, a phe bai’n cael ei arallgyfeirio i wledydd eraill, gallai hyn adael marchnad resymol i’n cynhyrchwyr ni.

O ran y tasglu, mae angen inni roi’r argraff yng Nghymru ein bod yn arwain y ffordd a bod gobaith y gallwn oresgyn yr argyfwng hwn. A ydyw’n bosibl rhoi mesurau a ddefnyddiwyd yn 1967 ar waith, megis rhoi matiau diheintio ar y rhan fwyaf o’r priffyrdd? Byddai hynny’n codi’r proffil ac yn dangos ein bod yn ceisio lleihau’r risg. Yna gallai pawb weld eu bod yn chwarae eu rhan wrth leihau ac atal y clwyf ofnadwy hwn rhag lledaenu.

Fe gymer beth amser i ymdrin â’r holl gwestiynau hynny.

Gwerthfawrogaf sefyllfa Mick, Kirsty ac Ieuan fel Aelodau’r Cynulliad ar gyfer ardaloedd lle y mae llawer o achosion. Mae’n arbennig o drist i Mick, gan fod ei fferm mor agos at un o’r achosion a gadarnhawyd. Byddwn yn ddiolchgar pe gallech gyfleu cydymdeimlad y Cynulliad Cenedlaethol i ffermwyr yn eich ardal, gan ddweud wrthynt fod gwaith yn cael ei wneud i leddfu’r sefyllfa.

Y milfeddygon a fydd yn penderfynu ar yr ardaloedd risg uchel, canolig ac isel. Yr ydym yn aros am gyngor terfynol gan y Gwasanaeth Milfeddygol Gwladol ar hynny. Cyfrifoldeb y Gwasanaeth Milfeddygol Gwladol oedd penderfynu dechrau polisi lladd dethol yn y Trallwng. Nid wyf yn barod i wadu’r hyn a ddywed. Os cred fod angen lladd er mwyn rheoli’r clwyf, rhaid inni ddilyn y gorchymyn hwnnw. Fodd bynnag, nid yw hyn yn bwrw amheuaeth ar farchnad da byw y Trallwng. Bydd iawndal gwerth llawn ar gael i’r ffermwyr; ni fyddant yn colli eu hanifeiliaid ac yn cael dim yn eu lle.

Nid wyf am drafod a yw’r profion yn ddibynadwy ai peidio. Fel y gwyddoch, cyflwynir ffurflen C pan fydd amheuaeth ynglŷn ag anifail. Bydd y ffurflen honno yn nodi bod pryder difrifol. Caiff prawf gwaed ei wneud a’i anfon i’r labordy. Bydd y prawf yn cadarnhau ar unwaith a oes llawer o’r firws yn yr anifail ac ni fydd angen cadarnhad pellach. Os yw’r firws sydd yn yr anifail yn golygu na ellir dod i gasgliad neu bod y prawf yn negyddol, nid yw hynny o reidrwydd yn golygu nad yw’r clwyf yn bresennol. Ymgymerir â phrofion pellach er mwyn bod yn siŵr. Hefyd, ymwelir â ffermydd am yn ail ddydd i weld a yw anifeiliaid eraill yn arddangos yr un symptomau clinigol, ac os ydynt, bydd gan y milfeddygon yr hawl i wneud diagnosis yn y fan a’r lle. Dyna pam y mae’n cymryd mwy o amser yn anffodus i gadarnhau achos negyddol nag achos cadarnhaol. Gwelsom lawer o achosion posibl yn cael canlyniad clir ar ôl wythnos. Os nad yw’r prawf yn gadarnhaol o’r cychwyn cyntaf, mae hyn yn arwydd calonogol, er na allwn fod 100 y cant yn sicr bod yr anifeiliaid yn rhydd o’r clwyf. Dyna sut y gweithreda’r profion.

Mae’n bosibl i ffermwyr symud anifeiliaid hyd at 10km. Mae trwydded 0.5km ar gael, ond mae trwydded ar gael hefyd oddi wrth swyddfeydd rhanbarthol i symud anifeiliaid hyd at 10km. Mae’r canllawiau ar gyfer y drwydded yn dynnach, o ran cael cyngor milfeddygol ac yn y blaen. Fodd bynnag, mae’n bosibl symud anifeiliaid ymhellach na 0.5km gyda thrwydded arall. Os caiff pobl anhawster ynglŷn â hynny, byddwn yn fodlon helpu.

Cyhoeddwyd y gronfa caledi gan Michael Meacher. Fel y dywedais ddoe, byddai’n amhriodol pe bai Lloegr yn cael arian ychwanegol ond nid Cymru. Mae ond yn briodol, gan fod clwy’r traed a’r genau yn effeithio ar y DU yn gyfan gwbl, y caiff ei drin ar lefel y DU ac y cymerir ymagwedd y DU gyfan. Nid wyf am weld sefyllfa lle y mae arian ychwanegol ar gael yn Lloegr ac nid yng Nghymru. Fy nealltwriaeth i ydyw nad felly y bydd pethau, ond arhoswn i weld beth fydd cynnwys y gronfa caledi.

Yr oedd y cwestiwn ar yr argyfwng cig oen yn bwynt da. Yr wyf wedi cyfarfod â Hybu Cig Oen ac Eidion Cymru Cyfyngedig, sydd yn ffyddiog ynglŷn â’r sefyllfa. Bwriada farchnata’n gryf o fewn y farchnad gartref er mwyn ceisio gwneud iawn am y golled o fewn y farchnad allforio. Fel y dywedais o’r blaen, ni fyddai’n briodol imi roi’r argraff y gallwn fanteisio ar y farchnad allforio cyn y Nadolig o leiaf. Efallai y cymer beth amser i’r clwyf gael ei ddileu’n llwyr. Mae ond yn briodol ein bod yn gweithio ar y sail honno. Yn y cyfamser, mae’n bwysig ein bod yn marchnata’n gryf. Bydd Hybu Cig Oen ac Eidion Cymru Cyfyngedig yn gweithio mor galed â phosibl i geisio cadw pris cig oen ar yr un lefel ag yr oedd cyn i argyfwng clwy’r traed a’r genau ddechrau.

O ran symudiadau anifeiliaid, mae dadl ehangach o ran a ddylid symud anifeiliaid dros y pellteroedd hyn. Croesawaf y ddadl honno gan ei bod yn berthnasol ac o fudd i bob un ohonom yng Nghymru na symudir anifeiliaid bellteroedd mawr. Mae’r penderfyniad i dderbyn anifeiliaid yn benderfyniad masnachol gan y lladd-dai. Apeliaf ar y lladd-dai i roi chwarae teg i ffermwyr lleol a sicrhau y gall y rheini sydd â llai o anfeiliaid i’w lladd ddefnyddio’r lladd-dai hefyd. Yr hyn sydd yn digwydd yw y caiff anifeiliaid cwsmeriaid mawr presennol eu lladd. Fodd bynnag, o dan yr amgylchiadau presennol, gofynnaf i’r lladd-dai archwilio eu harferion gwaith arferol a helpu’r ffermwyr llai sydd â llai o anifeiliaid i werthu yn y farchnad.

Beth am gig oen Seland Newydd?

Yn ôl Hybu Cig Oen ac Eidion Cymru Cyfyngedig, daw tymor Seland Newydd i ben ym mis Ebrill. Y gobaith yw y gall farchnata cig oen Cymru gymaint â phosibl, yn arbennig cynnyrch ffres, gan fod cig oen Seland Newydd yn tueddu i gael ei rewi. O ran cig oen Cymru, anelwn at dargedu’r farchnad honno yn gryf er mwyn sicrhau bod pobl yn deall y sefyllfa. Ar hyn o bryd, mae’r cyhoedd eisiau gwybod o ble y daeth eu cig ac am fod yn siŵr bod yr hyn a fwytânt yn ffres. Yr ydym mewn sefyllfa i fanteisio ar hynny. Gall eraill wneud yr un peth, ond rhaid inni sicrhau mai ni yw’r cyntaf.

Gwnaethoch sôn hefyd am fatiau diheintio. Dengys ein profiad o fatiau diheintio ar y pontydd dros Afon Menai i Ynys Môn nad ydynt yn ymarferol, gan eu bod yn torri’n gyflym. Mae cymaint o draffig ar y ffyrdd a chyflymder y cerbydau o’u cymharu â 1967 yn golygu nad yw’r matiau yn effeithiol. Mae Ynys Môn yn wahanol i ardaloedd eraill gan mai dim ond dwy ffordd sydd yn arwain yno. Mae ceisio diheintio pob ffordd bron yn amhosibl o’i gymharu â’r risg o ledaenu’r clwy. Nid yw’r matiau bellach yn gweithio.

I thank Carwyn for his statement and for his willingness to share information with Members when necessary. I welcome the open way in which he has done so. You will be aware that several cases were confirmed on Anglesey last weekend and that that, naturally, has caused concern to farmers and the whole community. There is also some frustration and anger on the time it takes to establish whether the disease is present, look at the diagnosis, cull the animals and destroy them either through burning or removing them from the farm. The fact that dead animals stay on farms for days is causing a great deal of anguish to farming families, and it is completely unsatisfactory in this day and age. Is it possible for us to have a system that would allow the culling of animals faster than the current system? Will you look at this and ensure that animals are culled within 48 hours at the most? That would alleviate the concern of many Anglesey farming families.

I will make two brief points about payments. Will you confirm that sheep annual premium scheme payments will be made in full to farmers as soon as possible? Cashflow is being adversely affected at the moment. Can you give us any further information about cattle over 30 months, where farmers have been unable to take their animals to market during the crisis? The value of animals over 30-months’ old reduces by a half.

I will make a point about the taskforce. Whatever the reason for there not being anyone from Wales at its first meeting, the perception that that gave was that Wales is not important. The fact that David Hanson attended the first meeting is not good enough. I accept your point that you want to co-ordinate everything in Wales. I accept that you need to work with the other Ministers. However, who will oversee the situation—you, Mike German or the First Minister? Who is responsible?

As regards who will be responsible for the scheme, that will be discussed between Mike German, the Cabinet and myself. I understand that it is important that someone is responsible; it will be considered.

The over-30-months scheme is currently being considered. I understand the problems of farmers who have animals older than 30 months. That is under consideration.

The issue of sheep annual premium scheme payments was raised in yesterday’s meeting. Our point in Wales is that those payments should be made in a way that benefits Welsh farmers. We are examining this currently, so that we can discuss it with the European Commission.

As regards the time it takes to make a diagnosis, all I can say is that it takes time. I understand that this is a worry for many families. We have someone who phones Purbright every day to ensure that we have the results as soon as possible. Purbright is working hard, almost 24 hours a day at the moment. We are proactive in making contact; we are not standing still waiting for Purbright to contact us.

I understand the situation on Anglesey over the weekend when it took some time to burn animals. You know, Ieuan, that there is a scheme in place to move animal carcasses safely to Cheshire where there is a rendering plant dealing with the bodies. Where it is possible for lorries to move the bodies, it will be done. It is not always possible. The veterinary surgeons on farms are working as rapidly as they can to ensure that animals are burned, where necessary. We all understand what farming families are going through, having to look at the animals day after day. Therefore, I hear what you say and the message will be passed on to the veterinary surgeons, but they are working as quickly as they can.

Fel y dywedasoch, mae’r clwyf hwn yn rhoi pwysau mawr ar bobl, gan gynnwys pobl yn fy etholaeth i ym Mrycheiniog a Sir Faesyfed ar hyn o bryd. A leddfwch rywfaint o’r pwysau hyn drwy roi gwybodaeth am achosion posibl fesul plwyf? Mae Brycheiniog a Sir Faesyfed yn ardaloedd mawr ac, wrth glywed am achosion tybiedig yno, mae llawer o deuluoedd yn pryderu’n ddiangen fod y clwyf yn agos atynt, ond gallai fod mor bell i ffwrdd â Blaenau Cwm Tawe, neu ffiniau Sir Gaerfyrddin neu Swydd Henffordd. A ystyriwch felly roi gwybodaeth fesul plwyf?

Pa drafodaethau a gawsoch â banciau yng Nghymru? Fel y gwyddoch, mae gan lawer o fusnesau amaethyddol broblemau llif arian sylweddol ar hyn o bryd. Bu banc Barclays yn rhagweithiol bob amser, yn arbennig yn fy etholaeth i, drwy ffonio cwsmeriaid sydd yn ffermwyr. Pa drafodaethau a gawsoch â banciau eraill ynglŷn â pha help y gallant ei roi i fusnesau ffermio?

Mae rhan fawr o Bowys yn ardal gyfyngedig ar hyn o bryd, gyda chyfyngiadau yn seiliedig ar raniadau ffyrdd a rheilffyrdd. Arweiniodd hyn at osod rhai ffermydd o fewn ardal gyfyngedig er eu bod cryn bellter o achos sydd wedi ei gadarnhau. Mae hyn yn achosi problemau mawr i ffermwyr o ran eu gallu i symud a gwerthu anifeiliaid.

Methasoch ag ymateb i bwynt Mick ar anifeiliaid mewn ardaloedd cyfyngedig na ellir eu gwerthu. Gwn am bâr ifanc sydd yn ffermio 1,000 o ŵyn tew mewn sied yn Llandrindod. Ni allant eu gwerthu na’u symud. Bob wythnos, mae’n costio tua £1,500 i fwydo’r ŵyn a phob wythnos maent yn werth llai a llai. Ar yr adeg hon o’r flwyddyn, dylai’r sied fod yn wag er mwyn i ddefaid cyfoen fwrw eu hŵyn. Mae materion lles yn gysylltiedig â sut y gall y teulu barhau i fwydo’r anifeiliaid ac o ran ŵyna. Pa newydd y gallaf ei roi i etholwyr na allant werthu eu hanifeiliaid gan eu bod mewn ardal gyfyngedig, ac eto yn ei chael hi’n gynyddol anodd i roi anifeiliaid dan do a’u bwydo?

Penderfynais na ddylem nodi’n union ble yr oedd yr achosion tybiedig. Ar yr adeg honno, yr oedd llawer mwy o achosion tybiedig nag achosion wedi eu cadarnhau, ac nid oeddwn am i’r cyfryngau grwydro ar draws pob fferm yng Nghymru. Mae anhawster cyfreithiol hefyd wrth nodi achosion tybiedig. Yr ydym ar hyn o bryd yn ceisio cyngor cyfreithiol, gan nad oes hawl cyfreithiol gennym i ddatgelu enwau ffermydd lle y mae achosion tybiedig. Ymchwiliaf i weld a yw hynny’n ymestyn i enwi wardiau. Clywais ffermwyr ar y newyddion neithiwr yn cwyno na chawsant wybod yn union ble y mae’r achosion tybiedig. Mae rhesymau cyfreithiol dros hynny ar hyn o bryd. Er bod y wasg wedi enwi ffermydd, nid ni sydd wedi rhoi’r wybodaeth honno. Yr ydym yn ceisio eglurhad cyfreithiol am hyn ar hyn o bryd.

Croesawaf weithredoedd Barclays. Cyfarfûm â banc HSBC yr wythnos hon a nododd ei fod yn mabwysiadu polisi tebyg, lle yr oedd yn dymuno bod o gymorth i ffermwyr gymaint â phosibl. Nid wyf yn ymwybodol o ddatganiadau gan unrhyw fanciau eraill. Ni ddywedaf nad yw banciau wedi gwneud datganiadau, dim ond nad wyf yn ymwybodol o unrhyw rai. Gwna ffermwyr lawer o fusnes gyda banciau. Ar adeg fel hon, mae’n eithriadol o bwysig bod banciau yn dangos cydymdeimlad tuag at eu cwsmeriaid. Croesawaf yr hyn a wnaethpwyd hyd yn hyn. Mae hyn yn cysylltu â sylwadau Kirsty ynglŷn â’r problemau sydd yn wynebu teulu o fewn ardal gyfyngedig. Ni allant symud anifeiliaid i’r farchnad. Mewn gwirionedd, mae pethau’n ansicr iawn. Dylai banciau ystyried achosion o’r fath a gohirio materion am ychydig o fisoedd nes y bydd gwaith ffermio arferol wedi ailddechrau. Mae’n anodd, gan na allwn ddweud wrth deulu o’r fath y gallant werthu eu hanifeiliaid yr wythnos nesaf; gwerthfawrogwn y problemau. Gofynnaf i’r banciau gydnabod bod y dyfodol yn ansicr i ffermwyr ac nad oes ganddynt y llif arian sydd yn ofynnol. Dylai’r banciau gydymdeimlo ac atal taliadau banc y teulu y soniodd Kirsty amdanynt a phob un arall mewn sefyllfa debyg. Byddai hynny o gymorth mawr. Rhaid inni sicrhau wedyn, pan godir y cyfyngiadau, y caiff cymaint o waith â phosibl ei wneud i godi prisiau cig oen er mwyn helpu’r teuluoedd hyn. Fel y Gweinidog dros Faterion Gwledig, galwaf ar fanciau i fabwysiadu agwedd gydymdeimladol tuag at deuluoedd, fel yr un y soniodd Kirsty amdani. Croesawaf y ffaith fod rhai banciau eisoes wedi gwneud datganiadau ar hynny. Unwaith y daw’r argyfwng i ben, gwneir pob ymdrech i’w helpu i gael pris teg am eu hanifeiliaid.

O ran mater y rhaniadau, pryd bynnag y bydd ardal gyfyngedig, bydd y Gwasanaeth Milfeddygol Gwladol yn edrych am ffiniau ffisegol i gyfyngu ardal. Fel arall, fe’i hwynebir weithiau â sefyllfa lle y mae’r ffermdy y tu allan i’r ardal gyfyngedig a’r tir y tu mewn iddi, ac yn y blaen. Felly, rhaid cael ffiniau ffisegol fel bod pobl yn deall ymhle mae’r ardal gyfyngedig. Golyga hynny fod rhai ffermydd o fewn yr ardal gyfyngedig na fyddent o’i mewn fel yr hêd y frân, ond mae’n haws rheoli’r clwyf o fewn y ffin honno. Gall weithio’r ffordd arall hefyd. Pan ddaw ffin ffisegol o fewn ardal gyfyngedig, efallai bod fferm ar ochr arall y ffin sydd yn dechnegol o fewn yr ardal, sydd hefyd yn gweithio i’r Gwasanaeth Milfeddygol Gwladol. Gwna hyn yn fwriadol er mwyn ceisio rheoli’r clwyf.

Gofynnwyd y rhan fwyaf o’m cwestiynau eisoes. Fodd bynnag, mae gennyf dri chwestiwn penodol. Mae eich datganiad heddiw wedi’m synnu. Ers cenedlaethau, mae fy nheulu a minnau wedi defnyddio marchad da byw’r Trallwng. Caiff nifer sylweddol o ŵyn eu lladd yn Sir Drefaldwyn o ganlyniad i’ch penderfyniad. Bydd llawer ohonom yn ei chael hi’n anodd dod i delerau â hynny dros yr ychydig ddyddiau nesaf. Mae’n sioc enfawr. Cytunaf y bu’r farchnad a gynhaliwyd ar 19 Chwefror yn gyfrwng i ledaenu’r clwyf o bosibl. Mae hynny’n bosibilrwydd. Dyna pam, er gwaetha’r sioc, y cytunaf â’ch penderfyniad.

Cytunaf hefyd â’ch sylwadau ar ymdrin ag achosion lles ar dir tac. Fodd bynnag, yr wyf am ddychwelyd at un agwedd ar y cwestiwn a godwyd gan Mick Bates a Kirsty Williams nad ymdriniasoch ag ef. Derbyniais ffacs ‘brys’ y bore yma, a oedd yn cynnwys y sylw

‘Yr wyf bron â digalonnu’n llwyr ac wn i ddim ble i droi wrth feddwl beth i’w wneud â’r holl anifeiliaid anwerthadwy yma.’

Daw’r ffacs hwn oddi wrth ffermwr moch na all gadw ei foch. Yr unig le iddynt wrth iddynt gyrraedd oedran penodol yw ar ben ei gilydd, sydd yn fater lles anferth. Nid oes a wnelo ddim â chost rhagor. Mae’n ymwneud â ble yr aiff yr anifeiliaid hyn. O dan yr amgylchiadau arbennig hynny, gobeithiaf y gallwch ymdrin â hynny.

Yr wyf am ymdrin â rhai pwyntiau a gododd o’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig. O ran y penderfyniad a wnaethoch wrth drafod, er nad oedd yn eich datganiad, y bydd yr wybodaeth honno yn mynd at bob ffermwr yng Nghymru, nid oedd cytundeb efallai, rhwng aelodau’r Pwyllgor a chi pan drafodwyd hyn bythefnos yn ôl. Croesawaf hynny, fel y credaf y gwnaiff y Pwyllgor. Yr ydych yn dosbarthu gwybodaeth mor bell ag y gallwch.

O ran eich cyhoeddiad y bydd ymweliadau rheolaidd â ffermydd o fewn 3km i achosion, datganaf fuddiant, gan y bydd fy fferm bron yn sicr yn disgyn i’r categori hwn. Mae pobl sydd yn gofidio y bydd yr arolygwyr, pwy bynnag y bônt, mewn perygl o gario’r firws ar eu ffermydd wedi cysylltu â mi. Derbyniaf nad yw’r arolygwyr hyn wedi bod ar ffermydd eraill cyn hyn, ond efallai y byddant wedi dod i gysylltiad â phobl sydd wedi bod ar ffermydd eraill, ac mae pobl yn gofidio bod pobl yn gweithredu fel cludwyr i’w gilydd, ac yna i ffermydd dilynol.

Yn olaf, ar fater y tasglu. Beth bynnag y penderfynwch ei wneud ar y mater hwn, boed yn dasglu penodol i Gymru ai peidio, fel y disgrifiasoch, neu’n estyniad ar dasglu Llundain, yr oedd y ddwy drafodaeth a gawsom yn y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig—ddoe a phythefnos yn ôl—yn effeithiol. Mae’r holl bryderon sydd gan bobl ledled Cymru wedi treiddio i’r ddadl honno. Yr oedd yn ddadl dda, a gobeithiaf y sicrhewch fod gan beth bynnag a wnewch gysylltiad agos â’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig. Mewn sefydliad gwleidyddol fel hwn, nid oes ffordd well o gynnal trafodaeth fanwl ar fater mor bwysig â hyn.

O ran yr achos y cyfeiriasoch ato, gwneir darpariaeth i ladd am resymau lles pan fydd anifeiliaid ar dir tac. Deallaf yr anawsterau a wynebir gan rai ffermwyr sydd ag anifeiliaid na allant eu symud. Gwneir pob ymdrech i ddatrys hynny. Mewn sawl ffordd, mae’n ategu’r pwynt a wnaeth Kirsty ynglŷn â’r fferm ddefaid yn ei hetholaeth hi. Efallai mai lladd yw’r unig opsiwn sydd ar gael i ffermwyr y mae eu hanifeiliaid oddi ar y fferm. Nid ar chwarae bach y gwneir y penderfyniad hwn gan unrhyw ffermwr, ond rhaid ei ddwyn i sylw llawer o ffermwyr. Awgrymaf y dylai ffermwyr, neu’r rheini sydd â phroblemau mewn ardaloedd heintus, ofyn am gyngor, os dymunant, drwy’r swyddfa iechyd anifeiliaid neu linellau cymorth y Cynulliad Cenedlaethol, lle y rhoddir cyngor ar ba gamau y gellir eu cymryd.

Wrth ddosbarthu gwybodaeth i ffermwyr, eglurais y safbwynt cychwynnol a gymerwyd. Mae undebau’r ffermwyr wedi cytuno—cytunodd Undeb Cenedlaethol Ffermwyr ac nid anghytunodd Undeb Amaethwyr Cymru—nad oedd angen rhoi cyngor ar bapur bryd hynny. Bellach mae gennym dalp o wybodaeth y mae angen inni ei ddosbarthu. Byddwn yn anfon yr wybodaeth o ran anifeiliaid ar dir tac, os gallwn. Mae’r wybodaeth gennym am y system drwyddedu ar gyfer y lladd-dai ac am symudiadau anifeiliaid am resymau lles. Yn fy marn i, gan fod gennym syniad bras yn awr o ble y lleolir yr achosion mwyaf o’r clwy, a bod y canllawiau ychwanegol wedi’u ddosbarthu i swyddfa’r post, mae’r cydbwysedd yn newid i’r ffordd arall. Yr wyf yn barod i wneud hynny.

Fel y deallaf, y pwynt ynglŷn ag arolygwyr yw y bydd yr un milfeddyg yn mynd i fferm lle y mae achos tybiedig o’r clwyf hyd nes y bydd y fferm honno wedi ei chlirio. Os bydd milfeddyg wedi bod ar fferm lle y cadarnhawyd achos, ni chaiff ef neu hi ymweld â fferm arall nes bod saith diwrnod wedi mynd heibio. Mewn geiriau eraill, pan ymchwilir i achos, nid yw’n broblem os aiff yr un milfeddyg i’r fferm hyd nes y caiff yr achos ei glirio. Os cadarnheir yr achos, rhaid i gyfnod o saith diwrnod fynd heibio cyn y gall y milfeddyg ymweld â fferm arall; nid mater o ‘olchi eich esgidiau ac i ffwrdd â chi’ ydyw. Ystyrir hyn yn arfer diogel gan y milfeddygon dan sylw. Rhoddaf sicrwydd ichi fod y milfeddygon yn ymwybodol o’r posibilrwydd o ledaenu’r clwyf, a chymerir camau priodol i sicrhau nad yw hynny’n digwydd.

O ran y tasglu, nid wyf yn eithrio unrhyw un o’r hyn sydd yn digwydd. Yr wyf yn ymwybodol nad yw gwleidyddiaeth pleidiau wedi chwarae rhan yn y sefyllfa hyd yn hyn. Yn fy marn i, er mwyn i’r sefyllfa honno barhau am y tro, mae’n bwysig bod pobl yn teimlo’n rhan o’r broses, ac yr wyf yn awyddus i gynnwys y Pwyllgor lle bo hynny’n bosibl.

Hysbysaf y Cynulliad am y camau a gymeraf, gyda Carwyn Jones a chyd-Aelodau eraill yn y Cabinet, mewn perthynas ag effaith clwy’r traed a’r genau ar dwristiaeth a busnesau twristiaeth yng Nghymru. Cytunaf yn llwyr â Carwyn mai’r flaenoriaeth yw atal a dileu’r clwyf. O yfory ymlaen byddaf i a Carwyn yn rhoi gwybodaeth i’r wasg yn feunyddiol.

Yr wyf yn cysylltu’n feunyddiol â Bwrdd Croeso Cymru a chyfarfûm â Philip Evans, cadeirydd y bwrdd, a Jonathan Jones, ei brif weithredwr, neithiwr i drafod y mater hwn. Derbyniaf adroddiadau ysgrifenedig beunyddiol yn seiliedig ar wybodaeth o amgylch Cymru. Adlewyrcha’r adroddiadau hyn y newyddion sydd yn ymddangos yn y cyfryngau bod effeithiau’r clwyf yn cael effaith uniongyrchol a difrifol.

Mae’n rhy gynnar i gael darlun llawn o effaith lawn clwy’r traed a’r genau ar fusnesau twristiaeth. Fodd bynnag, mae eisoes yn glir fod incwm wedi gostwng yn sylweddol, mae nifer yr archebion yn llawer is na’r arfer a chânt eu canslo, ac mae gweithwyr yn cael eu diswyddo. Mae’r sefyllfa’n effeithio ar fusnesau drwy’r diwydiant twristiaeth a chroeso yng Nghymru, o wely a brecwast i weithredwyr arbenigol, i fusnesau eraill fel gorsafoedd petrol a siopau pentref. Rhaid inni hefyd gynnwys amgueddfeydd a sefydliadau chwaraeon.

Pwysleisiaf, er gwaethaf y cyfyngiadau, fod Cymru ar agor ar gyfer busnes. Mae nifer fawr o atyniadau ar agor ledled Cymru, fel y cestyll yng Nghaernarfon, Conwy a Biwmares, ceudyllau Llechi Llechwedd, Rheilffordd Ffestiniog, y Ganolfan Dechnoleg Amgen ym Machynlleth, Tŷ Cwch Dylan Thomas yn Nhalacharn, Amgueddfa Forwrol a Diwydiannol Abertawe a Techniquest yng Nghaerdydd. Mae’r rhan fwyaf o’r traethau ar agor hefyd. Mae Bwrdd Croeso Cymru yn ceisio atgyfnerthu’r neges hon.

Amlinellaf rywfaint o’r gwaith a wneir ar hyn o bryd gan Fwrdd Croeso Cymru. Mae’r cadeirydd eisoes wedi ymweld â gweithredwyr ledled Cymru a bwriadaf ymuno ag ef mewn cyfarfodydd yr wythnos nesaf. Mae’r bwrdd wedi sefydlu gwasanaeth gwybodaeth i gael gwybodaeth gywir am y sefyllfa ar lawr gwlad, ac mae’n defnyddio hyn i fonitro’r sefyllfa’n agos.

Mae’r bwrdd eisoes wedi lansio ymgyrch gyfathrebu newydd, sydd yn costio tua £100,000, â’i nod yw cael gwybodaeth glir, ffeithiol a’r newyddion diweddaraf am y sefyllfa yng Nghymru i’r farchnad. Mae hynny’n cynnwys llinellau cymorth i’r cyhoedd gyda gwybodaeth ar beth sydd ar agor a lleoedd lle gall pobl aros. Mae’r bwrdd yn cymryd camau i roi sicrwydd i farchnad America yn dilyn enghreifftiau diweddar o gamhysbysrwydd amlwg ynglŷn â’r sefyllfa yma.

Penderfynodd Bwrdd Croeso Cymru ohirio ei ymgyrch hysbysebu teledu gyffredinol, a oedd i fod i ddechrau ym mis Ebrill, hyd nes y bydd yn fwy priodol ac effeithiol i wneud hynny. Fodd bynnag, bydd yn parhau â’i ymgyrch posteri arfaethedig, a drefnwyd ar gyfer ail hanner mis Ebrill. Bydd ymgyrch farchnata uniongyrchol y bwrdd hefyd yn parhau fel y cynlluniwyd, ond efallai y bydd rhai newidiadau i deitlau cyhoeddiadau a negeseuon. Bydd yn parhau â’i fenter ‘Mantais’ sydd yn rhoi cyfleoedd hysbysebu rhad i fusnesau twristiaeth Cymru ym marchnad y DU.

Gofynnais hefyd i’r bwrdd ystyried beth y gallai ei wneud yn ychwanegol at hyrwyddo twristiaeth a busnesau twristiaeth yng Nghymru pan ddaw’r sefyllfa yma’n gliriach. Mae eisoes wedi cyflwyno nifer o gynigion, yr wyf yn eu hystyried. Caiff y gwaith hwn gan Fwrdd Croeso Cymru ei gydlynu gyda’r arolwg, a fydd yn cychwyn yfory, o gyfyngiadau mynediad, y mae Carwyn eisoes wedi’u cyhoeddi. Mae canllawiau pellach ar leoliadau, teithio ac ati, yn cael ei baratoi.

Mae Bwrdd Croeso Cymru hefyd yn gweithredu mewn cydweithrediad ag Awdurdod Twristiaeth Prydain a chyrff twristiaeth eraill i sicrhau y caiff neges gyson ei chyfleu. Bydd prif weithredwr y bwrdd yn bresennol, fel sylwedydd, yr Uwch-Gynhadledd Dwristiaeth a drefnir gan y Gweinidog dros Dwristiaeth, Ffilm a Darlledu, Janet Anderson AS, y prynhawn yma. Byddaf yn cwrdd ag Awdurdod Twristiaeth Prydain yn fuan. Hefyd bwriadaf gyfathrebu’n uniongyrchol â’r fasnach dwristiaeth yng Nghymru i sicrhau gweithredwyr ein bod yn ymwybodol o’u sefyllfa ac yn cymryd camau i leddfu’r sefyllfa.

Yn fwy cyffredinol, yr wyf wedi gofyn i Awdurdod Datblygu Cymru ystyried ar frys pa gymorth ychwanegol y gall ei ddarparu drwy ei swyddfeydd rhanbarthol a thrwy ei drefniadau cymorth i fusnesau. Bydd yr Awdurdod hefyd yn ystyried, mewn cydweithrediad ag Adran Amaethyddiaeth y Cynulliad a Hybu Bwyd Cymru, beth yn fwy y gellir ei wneud i hyrwyddo bwyd a chynnyrch o Gymru ymhellach. Gofynnais hefyd i Gyllid Cymru ystyried y posibilrwydd o sefydlu cronfa caledi.

Byddaf hefyd yn ysgrifennu at awdurdodau lleol gan ofyn iddynt ystyried, ar frys ac yn gydymdeimladol, sut y gallant helpu busnesau a chymunedau. Bydd y Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau, ar y cyd â’r Gweinidog dros Faterion Gwledig, yn cyfarfod ag arweinwyr awdurdodau lleol cyn bo hir i ystyried y camau nesaf.

Yr wyf yn dra ymwybodol bod sawl busnes yng Nghymru yn wynebu anawsterau ariannol difrifol. Yr wyf eisoes wedi ysgrifennu at y prif fanciau yng Nghymru i ofyn iddynt fod mor ystyrlon â phosibl o’u clientau busnes yn ystod y cyfnod eithriadol ac anodd hwn. Ddoe, cyfarfu Prif Weinidog Cymru a minnau ag asiant o Fanc Lloegr i ofyn iddo annog banciau benthyca yng Nghymru i fod yn ystyrlon ac i roi cymorth i’r banciau.

Ystyriwn hefyd y dulliau hyblyg eraill sydd yn bosibl i helpu busnesau y mae’r sefyllfa bresennol yn effeithio arnynt. Gall y busnesau eu hunain, er enghraifft, wneud cais i Asiantaeth y Swyddfa Brisio am newid mewn gwerth trethiannol, oherwydd newid perthnasol mewn amgylchiadau. Cytuna’r asiantaeth y gellir gwneud ceisiadau ar gyfer busnesau mewn ardaloedd yr effeithir yn uniongyrchol arnynt gan glwy’r traed a’r genau.

Bydd Carwyn yn disgrifio’r trefniadau a wnawn yng Nghymru i gydlynu ein gweithgareddau. Dyma rai o’r camau a gymerwn. Yr wyf yn falch ein bod yn cael dadl eang ar bob agwedd ar y sefyllfa ddydd Mawrth, pan fyddaf gobeithio yn gallu rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf i’r Cynulliad.

Yr wyf yn falch o’ch clywed yn ailddatgan bod sawl atyniad ar agor o hyd ar gyfer busnes. Gobeithio y bydd pobl yn manteisio ar y cyfle i ymweld â hwy. Hefyd croesawaf y ffaith y byddwch yn casglu gwybodaeth gywir. Mae hynny’n angenrheidiol gan fod llawer o wybodaeth anecdotaidd ar led. Mae angen gwybodaeth gywir arnom. Yr wyf hefyd yn falch o glywed bod Bwrdd Croeso Cymru yn mynd i’r afael â phroblemau ail-lansio a chefnogi twristiaeth. Codais y pwynt sawl gwaith—fel llawer o bobl eraill—bod angen strategaeth adfer nid yn unig gan Fwrdd Croeso Cymru, ond hefyd gan Awdurdod Datblygu Cymru. Felly cefnogaf geisiadau Elin Jones yn llawn am dasglu i gydlynu cynlluniau adfer. Fodd bynnag, mae angen help ar unwaith ar bob busnes mewn ardaloedd gwledig. Ar ddiwedd eich datganiad soniasoch am yr help y gellir ei roi yn awr. Byddwn wedi hoffi eich clywed yn siarad yn fwy pendant ynglŷn â hynny oherwydd gall y Cynulliad helpu busnesau mewn ardaloedd gwledig yn awr.

Efallai fod angen inni edrych ychydig ymhellach, ar hen ardaloedd gwledig Amcan 5b. Gall awdurdodau lleol ddefnyddio’r gronfa lleddfu caledi i roi cyfradd gymorth hyd at 100 y cant i fusnesau sydd yn cael anhawster i dalu eu biliau. Byddwn wedi hoffi eich clywed yn dweud heddiw eich bod yn symud ymlaen ar hynny mewn cydweithrediad â’ch partneriaid mewn llywodraeth leol. Ariennir saith deg pump y cant o hynny gan y gronfa trethi busnes a 25 y cant gan lywodraeth leol. Bydd angen help ar lywodraeth leol wrth ddarparu’r 25 y cant hwnnw. Efallai y gallem ystyried cynllun tebyg i Bellwin lle y byddai busnesau’n derbyn ad-daliad o 100 y cant. Fodd bynnag, rhaid gweithredu’r gyfradd gymorth o 100 y cant ar unwaith. Byddwn wedi hoffi clywed datganiad mwy cadarn ar hynny. Gwerthfawrogaf y bydd y Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau yn siarad â llywodraeth leol yn fuan a gobeithiaf yr ystyrir y mesur hwnnw’n ddifrifol. Byddai’n rhoi llawer o gymorth a chysur i’r holl fusnesau gwledig sydd yn dioddef yn awr.

Ymdriniaf â’r mater olaf yn gyntaf, sydd yn cael ei ystyried ar hyn o bryd. Nid yw mor syml ag yr ymddengys weithiau am fod rhaid inni osgoi torri rheolau cymorth y wladwriaeth, y mae’n rhaid eu hystyried hefyd. Mae hynny’n un elfen y mae’n rhaid i ni ei hystyried yn y sefyllfa hon. Fodd bynnag, o ran yr hyn y gellir ei wneud ar unwaith—a chodais y mater hwn—gall pobl ddadlau dros adbrisio trethi ar y sail bod eu busnesau’n dioddef ar hyn o bryd. Gobeithio y bydd sawl busnes yn gwneud hynny. Dilynir y ddwy strategaeth. Wrth ail-lansio, mae’n hanfodol bod gennym ymgyrch yn barod i sicrhau, pan ddywedir fod popeth yn iawn, y gallwn ymdrechu’n galetach a chael mwy o bobl i ymweld â Chymru nag erioed o’r blaen. Mae’r gwaith hwnnw wedi cychwyn ac mae Bwrdd Croeso Cymru’n gweithio gyda mi ar gynnig manwl. Byddaf yn parhau i hysbysu’r Cynulliad o’r datblygiad hwnnw fel yr â amser yn ei flaen. Mae cyfranogiad y WDA yn hanfodol. Mae’r rhan fwyaf o fusnesau twristiaeth yn fusnesau ynddynt eu hunain a bydd angen cymorth arnynt. Rhoddwyd sicrwydd imi y bydd y trefniadau a gyhoeddwyd gan Carwyn y bore yma yn cynnwys y Bwrdd Croeso ac Awdurdod Datblygu Cymru.

Sylweddolaf, fel yr Aelodau eraill, eich bod mewn sefyllfa anodd. Fel y Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd rhaid i chi gymryd yr hyn a ddaw. Gobeithio na fyddwch yn arwain y tasglu gwledig, ond mae eich mewnbwn yn allweddol. Bydd mewnbwn Swyddfa Cymru pan fyddwn yn dechrau paratoi ein cais am unrhyw arian ychwanegol yn allweddol hefyd. Dyna pam yr oedd gwawd Elin Jones am David Hanson mor anffodus ac annoeth. Hoffwn iddi dynnu ei geiriau yn ôl. Mae angen inni ddechrau dweud wrth bobl ble y gallant fynd yng nghefn gwlad—ac yr ydym wedi cael y drafodaeth hon o’r blaen, Mike—yn ogystal â dweud wrthynt ble na chânt fynd. Yr wyf yn falch o weld bod canllaw mwy pendant ar gael. Yr wyf yn arbennig o falch i chi sôn am Dŷ Cwch Dylan Thomas. Gallech hefyd fod wedi sôn am Gastell Penfro a holl draethau gorllewin Cymru y gellir eu cyrraedd o’r ffordd. Fodd bynnag, rhaid inni fod yn gadarn am yr ardaloedd hynny y mae’n rhaid eu cyrraedd ar hyd llwybrau troed ac na all pobl ymweld â hwy. Ni allwn lacio’r rheolau y mae’r milfeddygon wedi gofyn inni eu gosod.

Dywedasoch fod Asiantaeth y Swyddfa Brisio wedi cytuno y gellir gwneud ceisiadau ar gyfer busnesau mewn ardaloedd yr effeithir arnynt yn uniongyrchol gan glwy’r traed a’r genau. Beth yn union yw ystyr hynny, oherwydd mae clwy’r traed a’r genau yn effeithio ar Gymru wledig i gyd? Nododd Carwyn dabl tair haen o asesiad risg. Gallai hynny fod yn ddilys ar gyfer y gymuned ffermio ond nid wyf yn siŵr a yw’n ddigonol ar gyfer twristiaeth a busnesau gwledig cysylltiedig eraill sydd yn wynebu cyfnod anodd. Mae ein hymgyrch farchnata ar gyfer Cymru fel cyrchfan i dwristiaid, nid ar gyfer y rhannau o Gymru nad ydynt o fewn ardal gyfyngedig. Sut y bydd Asiantaeth y Swyddfa Brisio’n ymdrin â’r busnesau hynny nad ydynt mewn ardal gyfyngedig ond sydd serch hynny, yn wynebu trychineb?

Mae rhestr hirfaith o’r atyniadau, y traethau a’r lleoedd sydd ar agor i ymwelwyr yng Nghymru. Gellir ychwanegu ati. Fodd bynnag, ein tasg ni yw sicrhau bod pobl yn ymwybodol o’r rhestr honno ac yn gwerthfawrogi’r ffaith ein bod yn ei marchnata’n gryf. Mae’n rhestr hir yn hytrach nag un fer.

Cytunaf fod angen eglurhad pellach arnom ar fater Asiantaeth y Swyddfa Brisio. Gobeithio y byddaf yn gallu ymateb mewn datganiadau pellach i’r Cynulliad. Mae’n glir y gallai pobl ddadlau yr effeithiwyd ar eu busnesau er eu bod cryn bellter o’r achosion, oherwydd y cyfyngiadau a osodwyd. Daw hyn oll yn glir pan ddown i ddiwedd y cyfnod heintus 21 diwrnod yfory. Bydd gennym wedyn ddarlun llawer cliriach wedyn o’r canlyniadau tymor hwy, a gallwn wahaniaethu rhwng y busnesau hynny sydd â phroblem tymor byr neu’r rhai hynny sydd â phroblem tymor hir. Gobeithio y bydd darlun cliriach gennyf ar hynny pan siaradaf ag Asiantaeth y Swyddfa Brisio.

Wrth farchnata ledled y Deyrnas Unedig, rhaid i’r Aelodau gydnabod nad Cymru yw ein marchnad. Nid ydym yn marchnata twristiaeth i bobl Cymru. Mae ein marchnad y tu allan i Gymru ac mae llawer ohoni y tu allan i’r Deyrnas Unedig, felly dibynnwn lawer ar Awdurdod Twristiaeth Prydain. Mae’n bwysig ein bod yn gysylltiedig â’r hyn a gaiff ei wneud ledled y Deyrnas Unedig. Daw cysylltiadau â Llywodraeth y DU yn gliriach heddiw pan fydd Prif Weinidog Cymru a minnau’n cyfarfod â Michael Meacher i drafod y trefniadau y dymunwm eu gweld ar waith. Mae angen inni allu darparu atebion i Gymru ond rhaid inni weithio mewn partneriaeth gan fod ein marchnad a’r bobl yr ydym yn ceisio dylanwadu arnynt yn bennaf y tu allan i’r Deyrnas Unedig.

Yr wyf yn ddiolchgar i’r Gweinidog am ei ddatganiad a chroesawaf y cyfarfod i’r wasg y bwriada ei gynnal ar y cyd â’r Gweinidog dros Faterion Gwledig. Croesawn yr wybodaeth a ddarperir yn y Daily Post, The Western Mail a phapurau lleol eraill am y cyfarfodydd hyn i’r wasg. Fodd bynnag, mae’n her rhaeadru gwybodaeth drwy weddill y Deyrnas Unedig, ac ymhellach i Ewrop, tuag at y farchnad dwristiaid. Yr wyf yn ddiolchgar ichi am sôn am atyniadau penodol yn eich datganiad, ond fel y dywedwyd ers hynny, mae rhestr llawer hwy o atyniadau sydd ar agor a gofynnaf am i honno gael ei chyhoeddi lle bynnag y bo’n bosibl. Gallai hwn fod yn gyfle inni hysbysu pobl o atyniadau yng Nghymru, na fyddent wedi bod yn ymwybodol ohonynt fel arall yn ystod hynt arferol y rhaglen hysbysebu twristiaeth.

Cafodd y tasglu gwledig lawer o sylw gan y wasg, am resymau amrywiol. Yr oedd gennyf ddiddordeb clywed yn eich datganiad am yr uwch-gynhadledd dwristiaeth yn Lloegr, y bydd prif weithredwr Bwrdd Croeso Cymru yn ei mynychu. A allech roi manylion pellach inni am hynny, os nad yn awr, efallai yn ysgrifenedig i esbonio pwrpas y gynhadledd a pha fewnbwn fydd gan Gymru iddi? A allech fy sicrhau na chawn ein hystyried yn ddinasyddion eilradd yn yr uwch-gynhadledd hon?

Codwyd mater cymorth trethi. Ategaf y pwyntiau a wnaethpwyd. O gofio hynny, a gondemniwch y sylwadau a wnaethpwyd gan Russell Goodway yn y wasg heddiw sydd yn galw am dreth twristiaeth? Nid yw hynny’n ddefnyddiol. Nid yw unrhyw dreth yn ddefnyddiol i fusnes ond o ystyried yr argyfwng y mae twristiaeth yn ei wynebu ar hyn o bryd, ni chroesewir y sylwadau hynny o gwbl.

Ni welais yr adroddiad y cyfeiriwch ato, felly ni allaf roi sylwadau arno. Pwrpas y gynhadledd dwristiaeth, fel y deallaf, yw galluogi Janet Anderson, y Gweinidog dros Dwristiaeth, Ffilm a Darlledu, i glywed am y sefyllfa bresennol gan gynrychiolwyr o’r diwydiant twristiaeth yn Lloegr. Teimlais ei bod yn briodol cael sylwedydd yn bresennol yn y gynhadledd honno fel ein bod yn gwybod yn union beth sydd yn digwydd yn Lloegr. Efallai y bydd Lloegr yn yr un modd am fod yn ymwybodol o’r hyn sydd yn digwydd yng Nghymru. Bydd cydlynu ein hymatebion yn fater ar gyfer trafodaeth barhaus. Mae’n debyg y bydd yn ffurfio rhan o’n trafodaethau y prynhawn yma â Michael Meacher. Hefyd byddaf yn cyfarfod â Janet Anderson ac yn adrodd yn ôl i’r Cynulliad ar y trafodaethau hyn.

Yr ydych yn iawn mai ein tasg yw sicrhau bod eich rhestr yn hysbys yn gyffredinol y tu allan i Gymru. Byddaf yn sicrhau bod pob Aelod Cynulliad yn gwybod sut i gael gafael ar y rhestr hon. Ni fydd byth yn rhestr berffaith, ond, hyd y gwelwn, mae’n cynnwys yr wybodaeth ddiweddaraf os yw’r atyniadau y dywedwyd wrthym amdanynt ar agor ar hyn o bryd. Mae Bwrdd Croeso Cymru yn ceisio sicrhau ei fod yn ymateb i bobl fel y caiff yr atyniadau sydd yn parhau i fod ar agor eu cynnwys ar y rhestr hon a’u mynegi i’r bwrdd. Byddaf yn sicrhau y dosberthir cymaint â phosibl o wybodaeth i’r Aelodau. Mae’n hanfodol sicrhau y caiff yr wybodaeth hon ei marchnata y tu allan i Gymru. Soniais yn fy natganiad am yr ymgyrch farchnata y mae Bwrdd Croeso Cymru’n ymgymryd â hi ar hyn o bryd.

Mae Sŵ Fynydd Gymreig Bae Colwyn yn fy etholaeth i yn cyflogi hyd at 50 o bobl yn yr haf. Fodd bynnag, mae wedi cau ac mae mewn perygl o fod ar gau am byth. Mae’r ffaith ei fod yn cyflogi 50 o bobl yn ei wneud yn gyflogwr mawr yn fy etholaeth ac mae’n atyniad mawr i ymwelwyr yng ngogledd Cymru. Fe’ch anogaf i archwilio’r posibilrwydd o iawndal lle ceir colledion y gellir eu profi’n bendant a chlir. Fe’ch anogaf i ganfod a chlustnodi ymgyrch hyrwyddo fawr gan Fwrdd Croeso Cymru pan fyddwn yn y pen draw yn rhydd o’r clwyf ofnadwy hwn. Hefyd, a gysylltwch â Carwyn i gael swyddogion gwyddonol i roi cyngor i’r sŵ ar y posibilrwydd o ailagor?

Ailagorwyd rhai ardaloedd o’r Alban i’r cyhoedd er mwyn ailgychwyn ei diwydiant twristiaeth. Wrth gwrs, nid oes unrhyw anifeiliaid fferm yn rhai o ardaloedd yr ucheldir, fel Corrie an t-Sneachda ac mewn rhai ardaloedd o Aonach Mor. A gysylltwch â’r Gweinidog dros Faterion Gwledig i archwilio’r posibilrwydd o symud yr holl anifeiliaid o un ardal boblogaidd iawn efallai fel y gellir parhau â gweithgareddau anamaethyddol, sydd yn werth llawer mwy yn economaidd?

Noda’r arwyddion electronig ar yr A55 fod parc cenedlaethol Eryri wedi cau. A allech gysylltu â’r Gweinidog dros yr Amgylchedd i ddiwygio’r arwyddion hynny i hysbysu pobl mai’r llwybrau troed yn unig sydd wedi cau? Ddydd Sul diwethaf, ni allwn fynd i fynydda, ond cefais amser da yn y parc cenedlaethol yn mynd ar fy meic mynydd ar y priffyrdd cyhoeddus. Fodd bynnag, roedd y ffyrdd, y caffis a’r siopau’n wag ac ni ddylent fod yn wag.

Rhan o’r broblem yw hysbysu’r cyhoedd. Rhaid inni sicrhau ein bod yn hysbysu pobl yn gywir. Croesawaf eich cefnogaeth am yr ymgyrch a ddaw o reidrwydd yn sgîl dileu’r clwyf ofnadwy hwn. Byddaf, wrth gwrs, yn cysylltu â’r Gweinidog dros yr Amgylchedd ynglŷn ag arwyddion yr A55. Clywais amdanynt neithiwr. Ar hyn o bryd, ni all unrhyw un ddweud wrthyf a yw’r arwyddion hynny ymlaen ai peidio. Fodd bynnag, gobeithio y gallwn newid yr arwyddion hynny cyn gynted â phosibl, oherwydd dim ond y llwybrau troed sydd ar gau, nid y parc cenedlaethol cyfan.

Rhaid i sŵ Bae Colwyn gael cyngor milfeddygol. Gofynnaf i Carwyn ofyn i’r milfeddygon ymchwilio i’r mater hwnnw. Hefyd gofynnaf i swyddogion o Awdurdod Datblygu Cymru gysylltu â’r cwmni i weld a all gynnig unrhyw gymorth o ran cynllunio busnes tymor byr a dal yn ôl, o ran y sefyllfa bancio y cyfeiriais ati’n gynharach, os gellir dal yn ôl.

Mae adfer twristiaeth yn holl bwysig. Dyna pam y mae angen inni gynllunio ymlaen llaw. Gallai fod yn gynllunio a ryddheir yn yr ystyr bod rhaid inni yn raddol gymryd camau wrth i fwy o rannau o Gymru ailagor ar gyfer busnes. Fodd bynnag, ni ddaw hynny’n glir am sawl diwrnod arall.

Mae gennym argyfwng enfawr sydd yn bygwth diwydiant twristiaeth sydd yn darparu 8 y cant o’n CMC, yn ogystal ag argyfwng yn y diwydiant dur ac argyfwng hirsefydlog mewn amaethyddiaeth. Gwrandewais yn ofalus ar eich datganiad ac mae’r rhan fwyaf ohono’n cyfeirio at ddarpariaethau sydd ar waith eisoes o dan gyllidebau sefydlog i fodloni amgylchiadau arferol.

Cyfeiriasoch at ymgyrch gyfathrebu—

Mae gan Fwrdd Croeso Cymru ymgyrch gyfathrebu. Bydd hon yn ymgyrch enfawr, yn enwedig i wrthsefyll y camhysbysrwydd diweddar a hysbysebwyd yn yr Unol Daleithiau. Faint o gyllid ychwanegol a awgrymodd y bwrdd twristiaeth y byddai ei angen arno? Yn ôl eich datganiad bydd Awdurdod Datblygu Cymru yn rhoi cymorth ychwanegol. A fydd gennych weithdrefnau i roi’r gyllideb ychwanegol iddynt? Yr ydych yn cynnig cronfa caledi ar gyfer Cyllid Cymru. Mae ei gyllideb eisoes yn llai nag a fwriadwyd yn wreiddiol, felly a gaiff ddarpariaeth ychwanegol? Y mater pwysicaf yw y gofynnir i awdurdodau lleol helpu busnesau a chymunedau ond, ar yr un pryd, yr ydych yn rhoi cyngor i fusnesau yr effeithiwyd arnynt i wneud cais am ostyngiad mewn trethi. Mae gennym y pŵer i roi gostyniad sylweddol mewn trethi—

Mae gennyf gwestiwn penodol. Edrychais yn ofalus drwy’r datganiad ac mae angen cyllidebau ychwanegol arnynt. O ystyried argyfwng Corus, yr ydych eisoes yn cael trafodaethau ag Edwina Hart, y Trysorlys a’r Undeb Ewropeaidd i baratoi’r ddadl dros gael adnoddau ychwanegol sylweddol. A ydych wedi trafod hynny yn ystod eich trafodaethau parhaus â’r cyrff hynny?

Fel y nodais yn gynharach, bydd newidiadau i’r gyllideb yn fater ar gyfer trafodaeth barhaus o fewn y Cabinet ac â Llywodraeth y DU. Mae’n llawer rhy gynnar i roi ateb ar sut y byddwn yn eu hariannu pan nad ydym wedi darparu’r atebion i’r problemau eto. Ar hyn o bryd, rhaid inni gynllunio ar gyfer yr adferiad a cheisio ariannu hynny’n briodol. Bydd trafodaethau’n parhau. Mae eich cwestiwn yn un cynamserol ond gallaf eich sicrhau y caiff y cynlluniau ar gyfer adfer y flaenoriaeth uchaf yn y Cabinet.

Diolch am eich datganiad a’ch sicrhad ynglŷn â pha mor ddifrifol y caiff y mater ei gymryd. Mae’r rhai hynny sydd wedi siarad â busnesau twristiaeth yn gwybod pa mor ddifrifol yw’r mater hwn. Dywedir wrthyf—

Dyna oedd dechrau fy nghwestiwn.

Dywed gweithredwyr twristiaeth wrthyf mai diwedd Mawrth yw’r cyfnod pwysig ar gyfer archebion y Pasg. Pa gamau a gymerwch i gynorthwyo’r archebion hyn? Deallaf hefyd fod angen cymorth ar y gweithgareddau awyr agored a chanolfannau cerdded. A gadwch mewn cysylltiad agos â Carwyn a Sue Essex ynglŷn â’r posibilrwydd o agor llwybrau cerdded dethol mewn parciau cenedlaethol os gellir eu goruchwylio? Yn olaf, a archwiliwch gynlluniau grant presennol, yn arbennig arian y Comisiwn Ewropeaidd a chynlluniau cronfeydd strwythurol, i weld a ellir ad-drefnu rhai ohonynt i gynorthwyo pobl â’u blaenoriaethau uniongyrchol?

A allaf gael eglurhad—

Ai dim ond un cwestiwn y gallwn ei ofyn?

Atebaf dri phwynt. Archwiliaf y cynlluniau ariannu Ewropeaidd i weld sut y gellir eu defnyddio i helpu. Byddaf yn ceisio cael cyngor ar hynny. Mae’r canllaw ar gyfer canolfannau awyr agored a threfnu teithiau cerdded yn fater y mae’n rhaid inni gael cyngor milfeddygol arno. Mae hynny’n ateb eich cwestiwn ar sut y byddaf yn cysylltu â Carwyn. Byddaf yn aelod o’r is-grŵp partneriaeth wledig y soniodd Carwyn amdano a byddaf yn cysylltu ag ef wrth ddatblygu cynllun adfer.

Mae’r dydd pentymor yn hanfodol ar gyfer y diwydiant twristiaeth, gan mai dyma’r amser pan fydd yn draddodiadol yn talu ei log. Mae’n ei dalu ar sail chwarterol, yn hytrach nag ar sail benthyciad misol. Pryderaf y bydd sawl busnes yn chwilio am y gefnogaeth fwyaf ar y dyddiad hwnnw. Dim ond ar sail ddyddiol y gellir ymdrin ag archebion ar gyfer y Pasg wrth i’r sefyllfa ddatblygu. Gobeithio y daw hyn yn gliriach yfory. Bydd yr ymgyrch y soniais amdani’n gynharach yn ddefnyddiol, ond efallai nad hynny’n unig fydd ei angen ar sail ddyddiol. Ni fyddwn yn gwybod faint o Gymru a fydd yn ailagor nes inni gael cyngor milfeddygol.

O gofio’r ffaith yr effeithiwyd yn gryf ar Sir Drefaldwyn gan glwy’r traed a’r genau a chau ffatri KTH—fel y gwyddoch yn dilyn eich ymweliad â Llanidloes—a fyddwch yn ystyried defnyddio’r gronfa caledi i dargedu ardaloedd fel Sir Drefaldwyn, a Llanidloes yn arbennig? Nid yw o fewn ardal Amcan 1 ac nid yw’n derbyn cymorth dethol rhanbarthol. Gan fod yr ardaloedd hyn yn wynebu cymaint o gystadleuaeth, yr ydym mewn perygl o beidio â gallu denu busnesau newydd neu gadw’r rhai sydd gennym.

Fel y cyhoeddais yn fy natganiad, gofynnais i Gyllid Cymru ystyried y posibilrwydd o sefydlu cronfa caledi. Bydd yn cymryd amser i greu fframwaith ar gyfer hynny. Ar hyn o bryd, yr ydym yn trafod sut y gallwn ganiatáu mynediad i arian ar gyfer cwmnïau sydd am sefydlu yn Sir Drefaldwyn efallai. Er gwaethaf argyfwng clwy’r traed a’r genau, gobeithio y gallaf gyflwyno newyddion da o fewn ychydig wythnosau ar roi cefnogaeth i gwmnïau sydd am dyfu a buddsoddi yng nghanolbarth Cymru.

Caf fy nhemtio i ofyn beth a olygwch wrth hynny. Fodd bynnag, hysbysaf yr Aelodau bod datganiad y Prif Weinidog ar gynnydd y Llywodraeth bartneriaeth wedi’i dynnu’n ôl a byddaf yn ei aildrefnu cyn gynted â phosibl.

Rhoddwyd fy natganiad ar We’r Siambr ac, oherwydd cyfyngiadau amser, nis darllenaf, ond symudaf yn syth at gwestiynau, ar yr amod nad yw’r Aelodau neu’r Llywydd yn gwrthwynebu.

A yw hynny’n golygu y caf fy ystyried fel prif siaradwr fy mhlaid? Os felly, gwnaf gyfraniad hwy nag y byddwn wedi gwneud fel arall.

Mae pob Aelod sydd wedi gweithio mewn llywodraeth leol, y gwasanaeth iechyd neu addysg, fel y gwneuthum i, wedi pendroni ers blynyddoedd pam nad oes unrhyw un yn cydlynu hyn yn ganolog a gafael ynddo gerfydd ei war. Gellid gwneud arbedion sylweddol iawn, a gallai’r gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru elwa ohonynt. Yr oeddwn wrth fy modd yn darllen y datganiad hwn, a addawyd gan y Gweinidog fis Ebrill diwethaf. Yr wyf yn falch y bydd gwell ymgynghori ar y cyfle ar gyfer Gwell Gwerth Cymru. Yr wyf yn siŵr y bydd iechyd, addysg, llywodraeth leol ac eraill yn croesawu’r datganiad. Bydd hyd yn oed y rheini yn y sector preifat yn ei groesawu, gan ei fod yn mynd i’r afael â’r mater hwn. Nodaf y caiff unrhyw arbedion a wneir gan y sefydliadau hyn ei ailfuddsoddi i ategu a gwella gwasanaethau’r rheng flaen. Mae gwella gwasanaethau’r rheng flaen ar gyfer pobl Cymru yn ganolog i hyn.

A godir tâl ar unrhyw sefydliad am unrhyw gymorth ac adnoddau a ddarperir gan y Cynulliad? Ni fyddwn am i unrhyw beth ein rhwystro rhag mynd ati i arbed cymaint â phosibl i ailfuddsoddi mewn gwasanaethau llinell flaen ar gyfer y cyhoedd.

Yr ydym am gael darbodusrwydd maint, ond ni fydd creu sefydliadau prynu canolog yn y sector cyhoeddus yn opsiwn. Trafodwyd hynny, ond fe’i gwrthodwyd. Rhydd hynny ddiogelwch a sicrwydd i’r sector iechyd, ac eraill, y parheir i ddefnyddio eu harbenigedd. O ran eich pwynt penodol, mae hwn yn gyfle i’r Cynulliad a phartneriaid y sector cyhoeddus fuddsoddi a chynilo. Mae’n hanfodol na chodir tâl ar unrhyw un am gyfranogi ynddo.

Croesawn y datganiad hwn. Hoffwn gael eglurhad ar ddau bwynt. Yn gyntaf, o ran ymgynghori, a fydd hyn ar gael i bob Aelod wedi i chi ei dderbyn? Gofynnaf i chi ei ddiogelu. Yn ail, fel cam diogelu gwirioneddol, ar y mater hwn y caiff arbedion cost, wedi iddynt gael eu nodi, eu cadw gan gyrff sector cyhoeddus. A oes dull diogelu cywir ar gyfer hyn, fel y gellir cyflawni’r rhain drwy arbedion cost gwirioneddol ac nid drwy grintachrwydd, a allai arwain at beryglu ystyriaethau diogelwch neu gynllunio? Tybiaf y deillia llawer o’r arbedion cost hyn, gobeithio, o brynu’n lleol. Disgwyliaf yn awchus am eich sylwadau ar hynny.

Bydd ar gael i’r Aelodau, a byddwn wrth fy modd pe bai’r Aelodau neu grwpiau am wneud sylwadau ar y broses ymgynghori. Bydd y camau diogelu angenrheidiol ar waith. Mae’r rhain yn arbedion cost gwirioneddol. Ni fyddem am i hynny effeithio ar elfennau o’r gwasanaethau, iechyd a diogelwch neu unrhyw beth. Mae buddiannau sylweddol mewn prynu’n lleol, ac mae rhai materion y byddai angen inni eu hystyried yn hynny o beth. Gellid eu hystyried yn y trafodaethau hyn.

Cytunaf â phopeth a ddywedodd Peter Law am hyn. Dengys faint o bŵer prynu sydd gan gyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad, a pha wahaniaeth y byddai £90 miliwn ychwanegol y flwyddyn yn ei wneud i wasanaethau llinell flaen. Mae hefyd yn pwysleisio’r angen presennol i awdurdodau lleol ddefnyddio eu pŵer prynu i ysgogi eu heconomïau lleol drwy brynu cynnyrch lleol a ffynnonellu’n lleol, gan helpu busnesau lleol drwy hynny. A allwch egluro un peth ynghylch adolygiad sicrwydd ansawdd y porth? Os yw’r terfyn amser hwnnw’n rhy gyfyng yng ngoleuni unrhyw her gyfreithiol, fel sydd yn digwydd ar hyn o bryd yn Rhydfelen a Gartholwg, pa mor hyblyg ydyw er mwyn sicrhau na chollir cyfleoedd buddsoddi?

Codwyd y pwynt hwnnw am hyblygrwydd yn gynharach heddiw. Fe’i nodaf a’i ystyried.

Croesawaf y datganiad hwn, yn arbennig yr arbedion y bwriedir eu cyflawni. Croesawaf hefyd y ffaith y bydd y tîm adolygu yn cynnwys Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, y gwasanaeth iechyd, a’r sectorau addysg bellach ac addysg uwch. Pa drefniadau a wneir i sicrhau y caiff cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad eu cynnwys yn llawn yn yr adolygiad hwn, a’u bod yn cyflawni’r arbedion sydd eu hangen yn eu hadrannau hefyd?

I gychwyn yr ydym wedi cynnwys y prif sefydliadau allweddol sydd â chryn arbenigedd mewn caffael, yn arbennig iechyd a llywodraeth leol lle ceir enghreifftiau o bolisïau caffael da. Wrth i’r prosiect hwn ddatblygu, byddwn yn ceisio cael profiad gan gyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad. Fodd bynnag, nid oes yr un nifer â’r sefydliadau allweddol, ond gobeithiaf y bydd yr arfer gorau sydd yn deillio o hyn yn berthnasol iddynt hwy.