Mae’r Cynulliad Cenedlaethol yn galw ar y weinyddiaeth Democratiaid Rhyddfrydol/ Llafur i wneud y canlynol:

1. cadarnhau na fydd unrhyw adran damweiniau ac achosion brys yn cael ei chau;

2. gwrthod unrhyw gynllun i leihau nifer yr ysbytai cyffredinol rhanbarthol fel bod dalgylch poblogaeth o 500,000 yn cael ei adlewyrchu;

3. cadarnhau na roir y gorau i’r model ysbyty cyffredinol rhanbarthol;

4. darparu £20 miliwn i adeiladu ysbyty plant cenedlaethol i Gymru.

Mae’n bryd inni ystyried dyfodol ysbytai gofal aciwt yng Nghymru o ddifrif. Rhaid inni wynebu, yn arbennig, rôl yr ysbytai cyffredinol dosbarth yn y dyfodol hwnnw. Dyna pam ein bod wedi cyflwyno dadl plaid leiafrifol heddiw.

Treuliaf beth amser yn trafod ysbytai cyffredinol dosbarth a’u cefndir. Buont yn asgwrn cefn y gwasanaeth iechyd gwladol ar lefel eilaidd ers dros 40 mlynedd. Maent yn destun balchder i gymunedau ledled Cymru. Hwy yw ein rhwydwaith cyfredol ar gyfer gofal eilaidd, gan gynnwys, yn holl bwysig, wasanaethau damweiniau ac achosion brys.

Mae’r cwestiynau canolog a wynebwn fel a ganlyn: a fydd ysbytai cyffredinol dosbarth yn gonglfaen i wasanaeth iechyd gwladol wedi ei foderneiddio ac, a all ysbytai cyffredinol rhanbarthol oroesi mewn NHS sydd â mwy o arbenigo a gwaith clinigol dwysach? Os na allwn ateb y cwestiynau hyn yn hyderus yn gadarnhaol, yr ydym yn gweld yr arwyddion cyntaf o fodel tra gwahanol yn datblygu—model sydd yn seiliedig ar ychydig o uwch-ysbytai rhanbarthol, wedi eu hategu gan is-ysbytai yn cynnig ystod lai o wasanaethau aciwt. Yn sicr bydd y Gweinidog yn amharod i ymateb i’r pwynt holl bwysig hwn—efallai na ddylwn ragdybio, ond mae’n fater gwleidyddol anodd i fynd i’r afael ag ef.

Atgoffaf yr Aelodau fod un cwestiwn sydd yn ganolog i’r mater hwn ac a gaiff ei daflu yn ôl atoch yn y dyfodol oni wnewch safiad yn awr, sef a gaiff nifer yr adrannau damweiniau ac achosion brys eu cwtogi? O’r 15 adran bresennol, faint ohonynt fydd ar ôl, os dilynwn fodel rhanbarthol ar gyfer gofal eilaidd yng Nghymru? Mae dwy ddogfen allweddol wrth wraidd y ddadl hon. Yn gyntaf, ‘Gwella Iechyd yng Nghymru’ sydd yn cynnwys y ‘dudalen 16’ fondigrybwyll y cyfeiriaf ati yn y man—efallai ichi ragweld hynny, ond ni wnaf wrthod y pleser hwnnw ichi. Y ddogfen arall yw ‘Mynediad a Rhagoriaeth’ a gynhyrchwyd gan NHS Cymru, sydd yn cynnig model arfaethedig ar gyfer darpariaeth gofal eilaidd yn y dyfodol.

Mae ‘Gwella Iechyd yng Nghymru’ yn cynnwys dau gymal sydd wedi achosi cryn bryder ymhlith pobl Cymru, gan gynnwys pob plaid wleidyddol. Dyfynnaf yn uniongyrchol o’r ddogfen:

‘mae’r ysbyty cyffredinol rhanbarthol traddodiadol wedi gwasanaethu poblogaeth o tua 200,000 i 250,000 o bobl. Mae cynllunio effeithiol o ofal eilaidd bellach yn gofyn inni ystyried poblogaeth sylfaenol o 500,000 o bobl neu fwy.’

Sylwer ar ‘neu fwy’—mae hynny’n sylfaen o hanner miliwn o bobl. Mae’r ail gymal fel a ganlyn:

‘bydd datblygu’r model newydd hwn, â threigl amser, yn achosi newid sylweddol yn y rhwydwaith ysbytai yng Nghymru. Byddwn yn gweld gostyngiad cyffredinol yn y nifer o ysbytai traddodiadol.’

Mae’n syml iawn; ar hyn o bryd mae pob ysbyty cyffredinol y dosbarth yn gwasanaethu chwarter miliwn o bobl, ar gyfartaledd. Os bydd y dalgylch lleiaf yn cynnwys hanner miliwn o bobl, yr ydym yn wynebu cwtogiad o 50 y cant yn narpariaeth ysbytai cyffredinol aciwt er mwyn cynnig yr holl wasanaethau hynny ar un safle. Rhaid ymdrin â’r mater hwnnw heddiw, a gobeithiaf y bydd y Gweinidog yn ymateb. Yn amlwg, mae hyn yn gam pendant oddi wrth ddarpariaeth yr ysbytai cyffredinol dosbarth. Rhaid dweud, a bod yn deg â’r Gweinidog, pan gyflwynodd ‘Gwella Iechyd yng Nghymru’, iddi ategu manylion ‘Mynediad a Rhagoriaeth’ sydd yn ystyried model sydd yn seiliedig ar hanner miliwn o bobl. Sylwodd Cydffederasiwn yr NHS ar y mater hwnnw ac nid yw fawr o gymorth i’m hachos am ei fod yn cefnogi’r Gweinidog. Fodd bynnag, mae hefyd yn nodi’r cyd-destun gwleidyddol presennol a natur holl bwysig y ddadl hon a pha mor ymwybodol ohoni y mae’n rhaid inni fod. Felly, dyma sylwadau Cydffederasiwn yr NHS ar ddogfen weithredol y Gweinidog:

‘Croesawn y cynllun i roi swyddogaeth newydd i ysbytai a chrynhoi gofal arbenigol mewn llai o leoliadau. Ein barn ni yw ei bod yn anodd cyfiawnhau cynnal nifer bresennol yr ysbytai cyffredinol dosbarth a chynnig yr ystod gyfredol o arbenigeddau; mae’n anodd cyfiawnhau o ran gwella gwasanaethau neu fod yn gost-effeithiol. Os bydd gwleidyddion yn Llywodraeth y DU, y Cynulliad, a llywodraeth leol o’r un farn, rhaid iddynt dderbyn y bydd angen gwneud penderfyniadau eithafol o anodd a dadleuol.’

Mae hwnnw’n asesiad teg o’r sefyllfa bresennol, sydd yn cefnogi, i ryw raddau, yr hyn y bydd y Weithrediaeth yn ei wneud o bosibl. Pan ystyriwn ddatblygiad hanfodol gofal eilaidd a’r cam posibl nesaf, ni ddywedaf y gallwn lynu wrth y sefyllfa sydd ohoni—nid dyna fy safbwynt. Fodd bynnag, rhaid inni gael gweledigaeth ac arweinyddiaeth glir gan y Weithrediaeth fel y gellir ei archwilio’n briodol. Ymddengys fod y Weithrediaeth yn benderfynol o symud i fodel sydd yn mabwysiadu rhwydwaith yn seiliedig ar bedair economi iechyd yn lle’r ysbytai cyffredinol dosbarth. Nid yw unrhyw agwedd ar hyn yn derfynol, ond yr ydym yn sôn am yr hyn a elwir yn ‘economïau iechyd’, hynny yw, bydd y model gofal eilaidd yn seiliedig ar ysbytai cyffredinol rhanbarthol—yn hytrach na rhai dosbarth.

Bydd yr uwch-ysbytai rhanbarthol hyn yn darparu ystod gynhwysfawr o wasanaethau aciwt gan gynnwys gwasanaethau i gleifion mewnol a gwasanaethau trawma difrifol, tra y bydd y cyn-ysbytai cyffredinol dosbarth llai yn darparu’r rhan fwyaf o’r gwasanaethau i gleifion allanol, triniaeth gofal dydd ynghyd â rhai gwasanaethau diagnostig a gwasanaethau mamolaeth. Fodd bynnag, yn holl bwysig, ni fyddant yn darparu gwasanaethau damweiniau ac achosion brys. Caiff nifer yr adrannau damweiniau ac achosion brys eu cwtogi o’r 15 adran bresennol i bump neu chwech.

Trof at y dystiolaeth ar gyfer yr ymagwedd hon. Fel yr awgrymais yn gynharach, mae cryn dipyn o dystiolaeth sydd yn cefnogi safbwynt y weithrediaeth, ond dadleuaf nad tystiolaeth ddiymwad ydyw o bell ffordd. Fodd bynnag, byddai’n amhriodol gwadu nad ydym yn wynebu amgylchedd heriol o ran datblygu gofal eilaidd. Mae nifer gynyddol o glinigyddion o’r farn bod angen datblygiadau o’r fath. Nid oes atebion hawdd. Mae llawer yn cyd-fynd â’r hyn a nodwyd yn glir gan Goleg Brenhinol y Llawfeddygon sef bod angen dalgylch o 500,000 ar gyfer ysbytai cyffredinol aciwt. Y clinigyddion sydd yn nodi’r ffigur o hanner miliwn ac ni ellir diystyru eu barn yn rhwydd. Fodd bynnag, byddai’n amhriodol tybio bod y farn hon yn ddiymwad, neu yn bendant iawn ac wedi ei hategu gan doreth o ymchwil gyhoeddedig. Yn wir, mae Coleg Brenhinol y Llawfeddygon, yn ei gyflwyniad ar y mater hwn, yn derbyn mai prin yw’r dystiolaeth gyhoeddedig sydd yn ategu eu barn hwy bod angen baich gwaith dwysach. Yn eu tyb hwy, byddai hynny yn cael ei gadarnhau drwy ymchwil, ond nid yw ar gael ar hyn o bryd.

Mae astudiaethau eraill, yn arbennig y rhai a wnaethpwyd gan brifysgol Efrog a phrifysgol Sheffield, yn amau sylfaen adroddiad Coleg Brenhinol y Llawfeddygon. Dadleuasant nad oedd tystiolaeth i gefnogi’r newid i ostwng nifer yr adrannau damweiniau ac achosion brys a chyflwyno rhai mwy yn eu lle. Felly, mae’r cwestiwn yn amlwg yn un agored. Nid oes barn gyffredin ar hyn o bryd. Hefyd, nid ydym wedi cynnal dadl fanwl ar y mater hwn yn y Cynulliad nac yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol.

Bûm yn trafod ysbytai, dylwn ganolbwyntio ar gleifion. Yr ydym oll yn gleifion, yr ydym oll yn cynrychioli cleifion, ac mae’r etholwyr oll yn gleifion. Rhaid inni ofyn beth y mae cleifion am ei gael o ddarpariaeth eilaidd gyfredol yr ysbytai. Gwnaethpwyd cryn ymchwil i farn y cyhoedd ac, a bod yn deg, mae ‘Mynediad a Rhagoriaeth’ yn ei dyfynnu mewn ffordd gytbwys, gan roi manylion llawn yr ymchwil a wnaethpwyd. Mae barn y cyhoedd yn glir: mae canfyddiad pendant y dylai gwasanaethau damweiniau ac achosion brys fod ar gael yn lleol. Nid oes fawr o gefnogaeth i ganoli gwasanaethau. Mae pobl am gael gwasanaethau mamolaeth a phediatrig sydd wedi eu darparu’n lleol, hynny yw, y gwasanaethau a gaiff eu trosglwyddo i uwch-ysbytai rhanbarthol yw’r rhai a chwenychir fwyaf ar lefel dosbarth.

Gwrthodwn bob un o’r gwelliannau heblaw gwelliant 3. Yr wyf yn barod i’w gefnogi am ei fod yn benagored ynglŷn â sefyllfa’r ysbytai cyffredinol dosbarth. Croesawaf y ffaith bod y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol a’r Trefnydd yn gwneud hynny.

I gloi, haeraf fod bwriad i ddileu ysbytai cyffredinol dosbarth heb ddadl. Yr ydym wedi dechrau’r ddadl honno heddiw. Gobeithiaf y credwch y bydd yn adeiladol. Yn lle ysbytai cyffredinol dosbarth bydd gennym uwch-ysbytai rhanbarthol, dyna graidd y ddadl heddiw. Oni ddylai’r farn newydd hon gael ei phrofi ymhellach cyn inni roi gorau i fodel yr ysbytai cyffredinol dosbarth sydd wedi ennill eu plwyf. Faint bynnag y mae angen ei addasu, rhaid inni ystyried sut y gallem gefnogi’r model hwnnw cyn inni symud ymlaen at fodel arall.

And add as new points at the end of motion:

5. review the effects of the Barnett formula on the financial settlement for health.

6. review the concept of the health economy model, discussed in the document ‘Access and Excellence’ so that the:

capacity to deliver services in Wales is developed; and

the regional needs of Wales are taken into account.

I propose amendment 2. Delete original point 3 and replace with:

Add new points at the end of the motion:

5. develop a NHS in Wales that has its focus firmly in the community, expanding and strengthening the all Wales network of community hospitals;

6. increase the capacity of the NHS in Wales.

Plaid Cymru recognises that the health service exists for everybody’s benefit, and not just for the convenience of experts. I speak therefore from the consumers’ point of view, that is the people who come to see us in our surgeries. I also speak on behalf of the consumers within the NHS, not those who find that private medicine is a solution to the problems.

From the evidence from our constituencies, major problems remain in the national health service. Certainly, the current system is not working efficiently and the figures speak for themselves. The number of patients waiting over 12 months for treatment as in-patients in Wales has increased from 6,200 in March 1997, to 11,000 in January of this year. The number of patients waiting over 18 months has increased, over the same period, from 1,400 to 4,800. The same pattern exists with out-patients, with lists of patients waiting over 3 months for treatment increasing from 28,000 in 1997 to 93,000 in January this year. The number of patients waiting over 6 months for treatment has increased, during the same period, from 6,000 to over 48,000. That represents an increase of 700 per cent. These figures are totally unacceptable and disgraceful, and reflect the failure of the Labour Government at Westminster and in the Assembly to keep their promises.

These figures are a result of the Treasury’s unwillingness between 1997 and 2000 to release additional funding to be spent on public services, and on the health service in particular. I acknowledge, despite it being late in the day and after three years of delay and procrastination, that some additional money is about to become available. England will receive an increase of 9.3 per cent in its health budget for next year. Wales’s health budget will increase from £2.985 billion to £3.241 billion, which is an increase of 8.6 per cent. There is a danger, therefore, that Wales will fall further behind England in terms of the national health service. Until we have a new formula that reflects the needs of Wales, instead of the Barnett formula, it is likely that this pattern will continue.

If we are to solve the problem of waiting lists, we must ensure more capacity within our hospitals for the NHS to deal with patients. That means employing more doctors and nurses and providing more beds. I welcome Jane Hutt’s willingness to respond to Dai Lloyd’s recommendations for the establishment of a medical training facility in Swansea and Bangor. The sooner that that facility is available, the better. However, it will not provide an adequate answer. We are concerned about the structure for providing healthcare that can be easily accessed by communities throughout Wales.

I will, therefore, mention the model that Plaid Cymru supports. We have a different vision to that of the Labour Government in Westminster, which is based on centralisation and a ‘hub and spoke’ model, as it is called. The NHS corporate plan assumes that hospitals, as David mentioned, serve 500,000 people. That is an inappropriate assumption for Wales. The Tories, as far as I can see, want to retain the status quo, and fossilise the health services pattern on the foundations that, at present, fail to achieve the objectives. That is unacceptable and, therefore, forms the basis of our amendments.

Plaid Cymru wants to see the provision and services of community hospitals expanded and strengthened. We want patients to have the opportunity to recover in hospitals in their own communities. Telemedicine needs to be developed so that specialisms in different parts of Wales are available throughout the country. We do not want to see accident units, which David mentioned, centralised and scaled down, but rather established in communities. That is also the basis of our amendments.

Cynigiaf welliant 4. Dileu pwynt 4 gan rhoi’r pwynt 4 canlynol yn ei le:

Croesawaf y ddadl hon oherwydd y gobeithiaf y bydd yn fodd o egluro’r bwriadau sydd yn sail i ‘Gwella Iechyd yng Nghymru’. Noda’r cynllun NHS ein gweledigaeth ar gyfer ysbytai: sicrhau eu bod yn addas ar gyfer eu rôl a’u swyddogaeth, yn ateb gofynion NHS modern a darparu gwell gofal i gleifion, wedi ei ategu gan hwb o £1 biliwn. Bydd y £1 biliwn ychwanegol a sicrhawyd gennyf i’r gwasanaethau iechyd yng Nghymru yn cynyddu gwariant ar iechyd 37 y cant rhwng 1999 a 2003. Bydd hynny’n ychwanegol at yr arian dilynol a gawsom o ganlyniad i’r cynnydd yng nghyllideb y DU y llynedd.

Amlinellwyd y weledigaeth a’r meddylfryd ar gyfer y dyfodol, fel y dywedodd David, yn ‘Mynediad a Rhagoriaeth’, a gyhoeddwyd y llynedd. Ymgynghorwyd yn eang arno a chafodd gefnogaeth gyffredinol. Nododd ddyfodol diogel i rwydwaith yr holl brif ysbytai aciwt yng Nghymru. Pwysleisiaf iddo sicrhau dyfodol i rwydwaith yr holl brif ysbytai aciwt. Gobeithiaf y bydd hyn yn dinoethi’r myth a fu ar led yn y Cynulliad unwaith ac am byth. Mae ein cynllun, ‘Gwella Iechyd yng Nghymru’—

Er mwyn bod yn ddiogel, mae angen adran damweiniau ac achosion brys ar ysbyty cyffredinol y dosbarth. A wnewch gau unrhyw adrannau o’r fath?

Pan fyddwch yn ceisio dod o hyd i faterion eraill i godi braw ar bobl, codwch fater adrannau damweiniau ac achosion brys. Nid oes unrhyw beth yn y cynllun am unedau damweiniau ac achosion brys. Yr ydym nid yn unig yn cadw unedau damweiniau ac achosion brys, ond yr ydym yn eu gwella ac yn buddsoddi ynddynt. Yr ydym hefyd, gan ateb pwynt Dafydd, yn datblygu unedau mân anafiadau, gan ddefnyddio telefeddygaeth i’w cysylltu ag arbenigwyr. O ran ‘Mynediad a Rhagoriaeth’, mae’n bwysig y gall pobl gael mynediad i wasanaethau cymorth mân anafiadau sydd â chysylltiad ag arbenigwyr a all sicrhau eu bod yn cael triniaeth ar gyfer eu mân anafiadau, yn ogystal â chael mynediad i adrannau damweiniau ac achosion brys. Digwydd hynny yng Nghernyw ac yr ydym am i hynny ddigwydd yng Nghymru. Bydd gennym wasanaethau damweiniau ac achosion brys gwell o ganlyniad i’n cynlluniau. Mae ein cynllun ‘Gwella Iechyd yng Nghymru’ yn cadarnhau bod dyfodol yr ysbytai aciwt yn ddiogel. Yn hytrach na rhoi eu dyfodol yn y fantol, David, yr ydym yn ei sicrhau i bobl Cymru.

Gwrandewais yn astud ar araith David Melding. Yr ydych wedi tawelu fy meddwl, Jane, ynglŷn â’r adrannau damweiniau ac achosion brys. Fodd bynnag, byddwch yn ymwybodol bod cynnig i symud gwasanaeth mamolaeth a lywir gan ymgynghorwyr o Ysbyty Dosbarth Glowyr Caerffili a’i ganoli yng Nghasnewydd. Bu hynny’n seinio rhybudd imi pan glywais sylwadau David Melding. Rhaid dweud, yn yr achos hwn, i’r cynnig gael ei lywio gan arolygiadau Coleg Brenhinol y Llawfeddygon a gododd amheuon ynghylch addasrwydd uned famolaeth yn yr ysbyty ar gyfer hyfforddiant. A wnewch chi roi sicrwydd imi, Jane, na fydd uned mamolaeth Ysbyty Dosbarth Glowyr Caerffili yn cau oherwydd diffyg arian?

Ni fydd yn cau oherwydd diffyg arian. Fel y gwyddoch, mae ‘Mynediad a Rhagoriaeth’ yn ymwneud â rheolaeth glinigol, effeithiolrwydd a sicrhau bod gennym wasanaethau diogel. Dyma’r materion allweddol o ran sut yr ydym yn symud ymlaen yng Nghymru. Rhaid inni gael y gwasanaethau gorau, sydd mor hygyrch â phosibl. Dyna beth y mae cleifion am ei glywed. Nid ydynt am glywed gwleidyddion yn dadlau ynghylch diffiniadau a chamddehongli brawddegau mewn cynllun 80 tudalen.

Nid ildiaf. Yr wyf eisoes wedi ildio unwaith. Efallai y bydd modd imi ddychwelyd atoch. Efallai y bydd yr hyn a ddywedaf o gymorth ichi ddeall sut yr ydym yn symud ymlaen. Yr allwedd i’r dyfodol yw datblygu diwylliant newydd sydd yn cael gwared ar y farchnad fewnol a chystadleuaeth unwaith ac am byth ac yn annog cydweithio effeithiol rhwng ysbytai ar lefel eilaidd a lefel drydyddol, ac o fewn gofal sylfaenol ledled Cymru. Mae hynny’n hanfodol. Gofal sylfaenol yw’r prif fan cyswllt â’r gwasanaeth iechyd i 90 y cant o bobl Cymru. Golyga y bydd y rolau traddodiadol yn newid er mwyn diwallu anghenion yr unfed ganrif ar hugain. Dyna’r hyn a olygwyd gan ysbytai traddodiadol yn y cynllun. Bydd rôl draddodiadol ysbytai yn newid. Dyna’r eglurhad a roddaf ichi heddiw.

Dafydd, ein nod yw dileu’r rhwystrau i gynllunio a darparu gwasanaethau yn effeithiol ac effeithlon, a chroesawaf welliannau Andrew a Kirsty, a gynigiwyd gennyf.

Yr ydych yn gywir, nid oes angen egluro hyn gan ei fod wedi ei gynnwys yn ‘Mynediad a Rhagoriaeth’. Ynglŷn ag adrannau damweiniau ac achosion brys, nid ydym yn codi bwganod. Mae’r pwyntiau hyn yn y ddogfen ac mae hynny wedi codi pryderon. Mae’r sefyllfa yn debyg i’r gwasanaethau damweiniau ac achosion brys lle mai dim ond pedwar o’r 15 prif safle sydd yn cyrraedd lefel y cleifion newydd a argymhellwyd bob blwyddyn. Dyna pam y tybir bod yr unedau damweiniau ac achosion brys o dan fygythiad. Beth yw eich ymateb i hynny?

Nid wyf wedi cynnig gwelliant ar y rhan o’ch cynnig sydd yn cyfeirio at unedau damweiniau ac achosion brys. Cydnabyddaf bwysigrwydd unedau damweiniau ac achosion brys. Yr ydych yn sôn am ddogfen sydd yn llywio’r ddadl ar wasanaethau iechyd Cymru yn y dyfodol. Gobeithiaf inni ddinoethi’r myth bod y cynllun hwn yn bygwth unedau damweiniau ac achosion brys. Dengys gwelliannau Andrew a Kirsty, a groesawyd ac a gynigiwyd gennyf, a’r gefnogaeth a leisiodd David i welliant 3, imi ennill y ddadl. [AELODAU CEIDWADOL O’R CYNULLIAD: ‘O.’] Enillais y ddadl am eich bod yn cefnogi’r hyn yr wyf yn ei ddweud. Mae’r cyhoedd yn ymddiried yng Ngweinidog Llafur sydd wedi cyflwyno £1 biliwn i’r gwasanaeth iechyd yng Nghymru yn fwy nag y mae’n ymddiried yng Ngheidwadwyr Cymru sydd yn codi bwganod. Noda gwelliant 3 y bydd y Cynulliad Cenedlaethol yn ‘parhau i werthfawrogi gwaith yr ysbytai cyffredinol rhanbarthol a sicrhau, yn y dyfodol, bod ysbytai sy’n cynnig gofal lefel eilaidd yn gymwys i’r rolau a’r swyddogaethau newydd y bydd NHS modern ac effeithiol eu hangen’.

Gobeithiaf y bydd pob Aelod yn cefnogi’r gwelliant hwnnw. Ni chefnogaf welliant 1, a gynigwyd gan Dafydd Wigley. Fodd bynnag, croesawaf welliant 2, am na allwn ffosileiddio ein sefyllfa bresennol, fel y cydnabu Plaid Cymru. Ni fyddai o les i gleifion yng Nghymru pe baem yn dweud mai’r hyn sydd gennym yn awr yw’r unig ffordd ymlaen. Rhaid inni gydnabod mai’r ffordd orau o fodloni anghenion cleifion yw darparu gofal integredig a symud gofal y tu hwnt i furiau’r ysbyty gan gwmpasu meddygon teulu—y man cyswllt cyntaf i 90 y cant o bobl—nyrsys cymuned, gofal cymdeithasol, y sector annibynnol a’r sector gwirfoddol a rôl hanfodol y cynhalwyr a’r cleifion eu hunain.

Bydd ysbytai yn datblygu rolau newydd, David. Cydnabyddwn hynny ar draws y Cynulliad. Daw rhai ysbytai yn lleoliadau naturiol ar gyfer gwasanaethau arbenigol, gan sicrhau mynediad parhaus i ofal uwch-dechnoleg. Bydd ysbytai eraill yn canolbwyntio fwyfwy ar ofal symudol, adsefydlu a gofal parhaus. Bydd ysbytai hefyd yn cynnig gwasanaethau i gleifion allanol, mân anafiadau, diagnosteg, llawdriniaeth ddydd a gwasanaeth endosgopi. Mae pobl am i’r gwasanaethau hynny fod ar gael iddynt yn eu cymunedau. Yr allwedd i hynny yw bod ysbytai yn cael eu rhedeg mewn partneriaeth â gwasanaethau gofal sylfaenol gan ddatblygu gwasanaethau canolradd yn debyg i’r hyn a grybwyllodd Dafydd yng ngwelliant 2.

Nid yw ein gweledigaeth ar gyfer y dyfodol yn golygu gwaredu’r hyn sydd gennym yn awr. Nid yw’n ymwneud â chanoli gwasanaethau a gorfodi cleifion i deithio pellteroedd mawr. Mae’n ymwneud â threfnu gwasanaethau clinigol er mwyn cael y cydbwysedd gorau rhwng mynediad hawdd a theg a phractis clinigol cynaliadwy o safon dda, sydd yn cwmpasu pwynt Ron. Mae telefeddygaeth yn hanfodol i hyn ac yn cael ei hystyried gan y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol.

Mewn ymateb i welliant 2 Plaid Cymru, nid yw ein gweledigaeth yn golygu ffosileiddio’r model presennol o ddarparu gwasanaethau. Mae’r cynllun yn ymwneud â bod yn fwy effeithiol a rhoi mynediad i wasanaethau o safon uchel. Yr wyf yn falch y bydd Ceidwadwyr Cymru yn cefnogi ein gwelliannau 3 a 4, a gobeithiaf y byddwn yn tawelu meddyliau cleifion Cymru. Mae’n anghyfrifol dychryn pobl drwy ddyfynnu’n ddethol o ddogfen a chamddehongli ei bwriad a’i diben mewn ffordd wrthnysig. Bydd unrhyw ddarllenydd rhesymol yn gweld bod ymrwymiad sylfaenol yn y cynllun i wella a moderneiddio ein gwasanaethau iechyd yng Nghymru.

Soniais yn ystod y cwestiynau, er y dylai gael sylw teg yn y ddadl, fy mod wedi rhoi cefnogaeth i ysbyty plant ac yn dal i’w gefnogi. Cydnabyddaf bwysigrwydd strategol y cynllun cyffredinol sydd yn datblygu yn ardal Caerdydd a Bro Morgannwg, a fydd yn ateb anghenion poblogaeth ehangach. Fodd bynnag, mae’n bwysig inni edrych ar anghenion plant mewn rhannau eraill o Gymru. Ni ddylai gwella gwasanaethau i blant yng Nghymru ymwneud â sgorio pwyntiau gwleidyddol.

O ran gwella gwasanaethau plant, hoffwn siarad am y materion sydd yn ymwneud â gwelliant 4 y Llywodraeth. Gwrandewais yn astud ar ymateb y Gweinidog. Yr oedd llawer o’r hyn a ddywedwyd braidd yn hunanfodlon. Nid yw’r Blaid Lafur a’r Democratiaid Rhyddfrydol yn deall bod pryderon gwirioneddol yn y sector iechyd ar hyn o bryd ynglŷn â’r cynllun hwn, a phryderon gwirioneddol yn ein cymunedau am nad oes ysbyty plant. Cydnabyddwn ein bod yn ffodus yng Nghymru bod gennym bobl a sefydliadau sydd yn barod i roi o’u hamser a’u harian i ymgymryd ag ymgyrch i adeiladu ysbyty plant. Yr ydym yn ffodus bod gennym bobl a sefydliadau sydd mor hael wrth roi adnoddau a fydd yn sicrhau cychwyn y prosiect adeiladu hwn. Fodd bynnag, yn y cyfnod newydd hwn yng ngwleidyddiaeth Cymru, ac yn y ganrif newydd hon, oni allwn fod wedi dod o hyd i’r arian i’w adeiladu ein hunain? Nid yw’n swm mawr o fewn y gyllideb gyffredinol; tua £21 miliwn ydyw. Ni, mae’n debyg, yw’r unig genedl yng ngorllewin Ewrop sydd heb ysbyty plant. Pam y dylai plant yng Nghymru orfod gadael Cymru i gael triniaeth ym Mryste neu yn Llundain hyd yn oed? Yr wyf erioed wedi bod o’r farn bod plant yn gwella’n gyflymach pan gânt eu trin yn nes at eu cartrefi a’u teuluoedd. Byddai wedi bod yn dyst i’n gwleidyddiaeth newydd yng Nghymru, a’n hymagwedd newydd fondigrybwyll, pe baem wedi rhoi ein harian lle y mae ein cefnogaeth honedig, ac yn darparu’r arian i adeiladu’r prosiect pwysig hwn.

Gofynnaf i’r Llywodraeth ystyried tynnu gwelliant 4 yn ôl. Ni rydd y cymorth digonol yr ydym am ei gael. Os yw’r Llywodraeth yn gwirioneddol gefnogi ysbyty plant, mae’n hanfodol i’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ddod o hyd i’r £21 miliwn i adeiladu’r prosiect hwn. Bydd pobl yn edrych ar y gwelliant hwn ac yn dod i’r casgliad, a hynny’n gwbl deg, fod blaenoriaethau’r Cynulliad yn anghywir. Er enghraifft, rhoddir mwy o flaenoriaeth i’r estyniad i’r Cynulliad nac i ysbyty plant. Daw pobl i’w casgliadau eu hunain, a hynny’n gwbl deg, a bydd y Llywodraeth a phleidiau eraill yn atebol. Mae angen arian ar apêl Arch Noa yn ddybryd ac mae’n gwneud gwaith gwych i godi’r arian er mwyn adeiladu ysbyty plant yng Nghymru. Fodd bynnag, efallai y bydd yn cymryd blynyddoedd i hyn lwyddo oni chaiff arian cyhoeddus ei nodi a’i ddarparu, drwy’r Cynulliad. Ni ddylem orfod dibynnu ar elusen i adeiladu prosiect pwysig o’r fath.

Sawl gwaith yn ystod y ddwy flynedd diwethaf, clywsom ddadleuon yn y Siambr hon yn gofyn i’r Cynulliad gymeradwyo symiau mawr o wariant ar brosiectau adeiladu. Nid ailagoraf y ddadl hon ar estyniad y Cynulliad ond dyna un enghraifft. Yr oedd disgwyl inni dalu arian mawr i roi Siambr ddadlau newydd inni. Gofynnwyd inni hefyd roi symiau mawr i Ganolfan Mileniwm Cymru. Mae’n brosiect pwysig yng Nghaerdydd, ond bydd angen cymorth ariannol gan y Cynulliad arni. Bydd pobl yng Nghymru yn gofyn beth yw ein blaenoriaethau a hynny’n hollol deg. Byddant yn gofyn a ydym yn fwy ymrwymedig i roi inni gartref arall a chanolfan gelfyddydol a diwylliannol nac i flaenoriaethu gwariant cyhoeddus, a rhoi ysbyty i blant yng Nghymru sydd yn addas i’w hanghenion. Byddant yn gofyn y cwestiynau hynny ac oni fyddant yn cael atebion priodol gan y Llywodraeth hon, deuant at eu casgliadau eu hunain.

Dyrannodd y Canghellor tua £100 miliwn i Gymru yng nghyllideb y DU. Pam na allwn ddefnyddio £21 miliwn o’r £100 miliwn i godi’r adeilad hwn? Mae gofynion gan bob adran o’r Cynulliad, ond oni fyddai’n wych pe gallem ddweud ein bod wedi nodi £21 miliwn o’r £100 miliwn, a byddwn yn adeiladu’r prosiect ar gyfer Cymru a’i phlant?

Clywsom lawer am y cytundeb partneriaeth a sut y mae wedi chwyldroi ein ffordd o weithredu a’r ffordd y caiff gwasanaethau cyhoeddus eu darparu yng Nghymru. Pam nad yw’r Democratiaid Rhyddfrydol yn defnyddio eu dylanwad honedig i ddarbwyllo’r Blaid Lafur i ymgymryd â’r prosiect hwn? Byddai’n wych—nid unig ar gyfer de Cymru, ond Cymru yn gyffredinol—pe bai’r prosiect hwn yn mynd rhagddo. Nid yw hyn yn swm mawr o arian. Nid ydym yn sôn am gannoedd o filiynau o bunnau, ond tua £21 miliwn. Pa ffordd orau o ddangos cyflawniadau’r Cynulliad yn ei dymor cyntaf na thrwy wneud ymrwymiad i ddyfodol ein plant, nid yn unig yng ngeiriad gwelliant, ond drwy ddyrannu arian cyhoeddus i’r prosiect hwn?

Nid yn aml y byddaf yn beirniadu Jane Hutt yn gyhoeddus ond rhaid imi ei chywiro a nodi y bydd cynnydd o dros 38 y cant, nid 37 y cant fel y dywedodd hi, yng ngwariant yr NHS yng Nghymru o 2000-04. Mae hynny’n arwydd o’n hymrwymiad i fuddsoddi mewn iechyd yng Nghymru.

Credaf i William Shakespeare ysgrifennu drama o’r enw Much Ado About Nothing. Nid wyf yn arbenigwr ar waith y bardd, ond ni fyddai’n syndod imi os mai cynnig y grŵp Ceidwadol oedd ganddo mewn golwg pan y’i hysgrifennodd. O gofio ymateb gwreiddiol y Ceidwadwyr pan lansiwyd ein cynllun NHS gan ‘y Comisâr Jane Hutt’ fel y cyfeiriodd David Melding ati, a’r feirniadaeth hallt a fu ar y cynllun, byddech wedi credu ei fod yn hunllef newydd i Gymru. Gallem fod wedi disgwyl cynnig diamwys a phenderfynol gan Geidwadwyr Cymru o ystyried eu dirmyg llwyr o’r cynllun NHS sydd, gyda llaw, yn cael ei ddisgrifio fel y cynllun mwyaf radicalaidd o blith y tri chynllun NHS yn y rhifyn diweddaraf o BMA News Review. Mae’n fwy o syndod byth am iddo gael cymaint o gefnogaeth yn gyffredinol ymhlith y staff sydd yn gweithio yn y gwasanaeth. Dyna gamp unigryw gan Jane Hutt.

Mae’n amlwg bod cynnig y Ceidwadwyr yn ymgais anobeithiol i wneud môr a mynydd o’r mater hwn. Yr wyf wedi darllen y cynllun NHS sawl gwaith. Ni chofiaf ddarllen y rhethreg apocalyptaidd y mae David Melding a’i gyd-Aelodau wedi ei lluchio atom yn ystod yr ychydig wythnosau diwethaf ac a gwmpesir yn y cynnig hwn. Felly troais i dudalen 16 o ‘Gwella Iechyd yng Nghymru’—

Gadewch imi orffen. Rhaid imi gyfaddef bod y geiriau yn y cynnig yn ymddangos ar dudalen 16. Fodd bynnag, mae’r ddogfen yn mynd yn ei blaen a nodi’r bydd y newidiadau hyn yn digwydd

‘dros y genhedlaeth nesaf ond gyda datblygu cymesurol o ffurfiau newydd radicalaidd o ddarpariaeth leol’.

Mae hynny’n dra gwahanol i ymgais David Melding i godi bwganod—

Yr wyf yn synnu’n fawr eich bod yn credu imi godi bwganod, gan mai traddodi araith bwyllog oedd fy nod. Pobl eraill a fydd yn barnu a lwyddais i wneud hynny. Fodd bynnag, ni’ch cyhuddais o gau pob un o ysbytai Cymru, neu lawer ohonynt. Dywedais eich bod yn bwriadu gostwng nifer yr ysbytai cyffredinol dosbarth drwy ostwng nifer yr adrannau damweiniau ac achosion brys a’u lleoli mewn rhanbarthau economi iechyd a chyflwyno uwch-ysbytai rhanbarthol. Ni chafodd hynny ei wrth-ddweud.

O ran y cyhuddiad bod y cynnig yn un rhwysgfawr, mae eich plaid yn ei gefnogi. Cyflwynodd ddau welliant sydd yn ychwanegu ato ond mae’n cefnogi prif gynnwys y cynnig.

Ni chredaf fod y geiriau ‘ysbyty traddodiadol’, a ddefnyddir gennych yn y cynnig yn gyfystyr ag ‘ysbyty cyffredinol y dosbarth’. Byddech yn Geidwadwr tra cheidwadol pe na baech yn rhagweld y byddai cryn newid yn y ffordd y caiff ysbytai eu cyflunio a’r ffordd y caiff gwasanaethau eu darparu dros genhedlaeth. Mae David Melding wedi tynnu ymadrodd o’i gyd-destun yn eithaf deheuig. Mae’n llawdriniaeth gosmetig amrwd na fyddai unrhyw ddoctor, ar wahân i sbinddoctor anobeithiol o Geidwadwr, yn falch ohoni.

Bydd newidiadau yn digwydd yng ngwasanaethau ysbytai ac yn y ffordd y cânt eu cyflunio dros y genhedlaeth nesaf. Rhaid i’r newidiadau hyn ganolbwyntio ar gleifion a bod yn seiliedig ar yr egwyddorion yn ‘Mynediad a Rhagoriaeth’. Rhaid i’r newidiadau beidio â chael eu llywio gan bryderon ariannol yn unig, fel y dywedodd Ron Davies. Rhaid iddynt beidio â chael eu llywio ychwaith gan fuddiannau adrannol rhai grwpiau o weithwyr proffesiynol sydd wedi lladd ar ddadl hyddysg ar y pwnc hwn, fel y nododd David Melding yn ystod y rhannau pwyllog o’i gyfraniad.

Nid oes llawer o sylwedd i gynnig y grŵp Ceidwadol. Yr unig fater yw a holltwyd y blew.

Mae gennyf ddiddordeb arbennig yn strwythur y gwasanaeth iechyd yng Nghymru. Pan sefais yn yr etholiad cyffredinol dros y Ceidwadwyr yn Sir Drefaldwyn yn 1997, y pwnc llosg ar y pryd oedd cynnig cyfeiliornus Awdurdod Iechyd Dyfed Powys i gau’r rhan fwyaf o ysbytai cymuned y rhanbarth.

Gwn, Ddirprwy Lywydd, eich bod yn anghymeradwyo cyfeiriadau at yr etholiad cyffredinol yn y Siambr hon ond, ar ôl cyfeirio ato, hoffwn rannu’r digalondid llwyr y mae cymaint o bobl yng nghefn gwlad wedi ei fynegi imi ynghylch yr awgrym y dylid cynnal etholiad cyffredinol ar adeg pan fo cymaint o drallod a straen yng nghefn gwlad Prydain. Ni chred pobl y gallai hynny ddigwydd.

Dychwelaf at ysbytai cymuned. Pa bryd bynnag y byddwn yn trafod strwythur darparu gofal iechyd yng Nghymru, pwysleisiaf rôl holl bwysig ysbytai cymuned. Mae cytundeb cyffredinol ar hynny. Mae’r cynllun NHS blaenllaw yn achos pryder imi o ran ysbytai cyffredinol dosbarth er gwaethaf yr hyn a ddywedodd y Gweinidog heddiw. Ymddengys yn glir o’r cynllun fod ysbytai cyffredinol dosbarth o dan rywfaint o fygythiad. Rhaid bod y sefydliadau gwerthfawr hyn o dan gwmwl o ystyried nifer y bobl y mae’r cynllun yn rhagweld y bydd ei hangen i gyfiawnhau cael ysbyty cyffredinol y dosbarth.

Mae llawer ohonom yn cydnabod pwysigrwydd Ysbyty Cyffredinol Bronglais yn y canolbarth, er enghraifft. Dyma’r unig ysbyty cyffredinol sydd yn gwasanaethu’r canolbarth. Nid awgrymaf y caiff ei gau, ond gwyddom mai dim ond 250,000 sydd yn byw yn y canolbarth, gan gynnwys Blaenau Ffestiniog, Ystradgynlais a Chrucywel, nad ydynt fel arfer yn edrych tuag at Aberystwyth. Dengys hynny cyn lleied o bobl sydd yng nghyffiniau’r ysbyty hwnnw. Gallwch ddeall felly, y bydd pryderon wrth reswm.

Nid am y tro cyntaf yng nghynllun NHS y Gweinidog y cyfeiria’r Blaid Lafur at gwtogi nifer yr ysbytai cyffredinol dosbarth. Nid dyna’r tro cyntaf iddynt ollwng y gath o’r cwd. Fe’m hatgoffwyd y bore yma gan fy nghyd-Aelod, David Melding, a’r dyn dawnus Greg Walker sydd yn gweithio yn ei swyddfa, i un o ragflaenwyr y Gweinidog â chyfrifoldeb dros iechyd yng Nghymru, Jon Owen Jones, siarad am gwtogi nifer yr ysbytai cyffredinol dosbarth o 16 i chwech. O dan Mr Jon Owen Jones, bu bygythiad i ysbyty Bronglais. Dywedodd fod

Nid oes ryfedd i gathod gael eu gollwng o gydau. Tybed faint o gathod sydd mewn cydau o hyd a heb ddianc i’r byd ehangach.

Unwaith eto, gwnaeth David Melding gyfraniad nodedig i’r ddadl ar isadeiledd iechyd Cymru. Cafodd ei ddyrchafu gan y ffaith iddo siarad o’r ddarllenfa yn y Siambr hon. Manteisiaf ar y cyfle hwn i ddweud fy mod yn gobeithio nad oes unrhyw wirionedd yn y sïon erchyll sydd ar led na fydd darllenfa yn siambr newydd y Cynulliad, a bydd yn ofynnol i bobl wneud eu cyfraniadau o’u seddau. Byddai hynny yn diddymu’r gronyn olaf o urddas yn y lle hwn.

Mae gennyf un neu ddau o sylwadau am y Democratiaid Rhyddfrydol sydd yn amddiffyn pob ysbyty sydd yn wynebu’r posibilrwydd lleiaf o gau. Yr oeddem yn disgwyl iddynt ein cefnogi ni heddiw ond cefnogant gynllun NHS y Gweinidog i’r carn. Pypedau bach y Blaid Lafur ydynt. Ymddengys eu bod yn fodlon talu unrhyw bris, amddifadu unrhyw egwyddor a chrafangu am unrhyw welltyn er mwyn eistedd, am faint bynnag y bo, yn y cadeiriau mawr o amgylch bwrdd y Cabinet: ‘Fel y mynnoch, Rhodri; fel y mynnoch, Jane’, dywedant.

Gadewch i bobl Cymru ddeall y bydd y Blaid Geidwadol heddiw ac ar 3 Ebrill a 3 Mai ac ar y trydydd o bob mis, yn gwarantu’r NHS yng Nghymru. Mae’r Blaid Geidwadol yn cydnabod pwysigrwydd ysbytai. Rhaid i bobl Cymru fachu ar bob cyfle i waredu partneriaid truenus y glymblaid. Mae’r Blaid Lafur, gan gynnwys helwyr y Torïaid, yn colli pob gronyn o hygyrchedd yng nghefn gwlad wrth iddynt ddiflannu i mewn i dyllau llwynogod. Mae hyd yn oed y Blaid Lafur am waredu’r Democratiaid Rhyddfrydol. Mae’r NHS a’u gwlad yn bwysig i bobl Cymru. Mae’n bryd i’r Torïaid ddychwelyd.

Nid oes llawer o faterion mewn gwleidyddiaeth sydd yn fwy emosiynol na darpariaeth gwasanaethau gofal iechyd yn y dyfodol, yn enwedig pan gaiff ei eirio yn ieithwedd cynnig y Ceidwadwyr a’i sôn bod cau ysbytai yn yr arfaeth. Os gŵyr unrhyw blaid unrhyw beth am gau ysbytai, y Blaid Geidwadol ydyw. Atgoffaf Glyn o record y Ceidwadwyr o ran ysbytai bach yng Nghymru, oherwydd yn ystod eu gweinyddiaeth, caewyd wyth ysbyty â llai o 50 o welyau.

Nid oes amheuaeth bod ysbytai cyffredinol dosbarth Cymru wedi rhoi gofal o’r radd flaenaf i bobl Cymru. Nid oes amheuaeth ychwaith nad yw’r ysbytai cyffredinol dosbarth traddodiadol, y cyfeiria’r Ceidwadwyr atynt, yn bodoli bellach. Datblygodd pob un ei wasanaethau i ateb anghenion y boblogaeth leol ac mae pob un wedi chwarae ei ran yn yr ymagwedd strategol tuag at ofal iechyd ar draws Cymru. Bydd y datblygiadau a’r newidiadau hynny yn parhau. Rhaid iddynt barhau i adlewyrchu’r newidiadau yn anghenion y cyhoedd, a’r datblygiadau o ran gofal a thriniaeth cleifion.

Ni all gwleidyddion mewn unrhyw blaid ddiystyru gofynion cynyddol yr agenda llywodraethu clinigol yn ogystal â’r isafswm safonau newydd a gyhoeddir gan y Colegau Brenhinol, ac yn bwysicach oll, gofynion a disgwyliadau cleifion Cymru. Ie, David, mae pobl am i ysbytai cyffredinol dosbarth fod yn lleol—ond maent hefyd am iddynt fod yn ddiogel. Ni allwn ychwaith ddiystyru’r datblygiadau newydd ar gyfer trin cleifion. Yr wyf yn siŵr na fyddai’r Ceidwadwyr yn awgrymu am eiliad, ar sail traddodiad yn unig, y dylid parhau â gweithdrefn mewn ysbyty cyffredinol y dosbarth pan fo’r farn glinigol yn nodi y gellid gwella canlyniadau pe bai’r driniaeth honno yn cael ei darparu mewn canolfan arbenigol. Ni fyddent yn awgrymu ychwaith y dylai cleifion yn y wlad barhau i deithio pellteroedd mawr i’r ysbytai hyn am driniaeth y gellir ei rhoi’n hawdd iddynt yn lleol, dim ond oherwydd y gallai hynny fygwth yr ysbyty cyffredinol y dosbarth traddodiadol. Croesawaf y cynigion ar gyfer llawdriniaeth a gynlluniwyd yn ysbytai cymuned Llandrindod ac Aberhonddu, hyd yn oed os byddant yn bygwth y model traddodiadol y mae’r Ceidwadwyr yn benderfynol o’i gadw yn ôl pobl golwg.

Mae anghenion gofal iechyd ac anghenion cleifion yn newid a bydd yn rhaid i gyfleusterau newid yn yr un modd. Bydd yn rhaid i ysbytai cyffredinol dosbarth newid hefyd oherwydd y bydd angen iddynt fod yn addas at eu diben ac i Gymru. Mae angen inni herio pwysau cynyddol y Colegau Brenhinol i ganoli gwasanaethau. Yr oedd David yn llygad ei le i nodi bod angen inni ystyried y model o 500,000 am nad yw’n gydnaws ag anghenion Cymru. Mae angen inni herio hynny, a datblygu system o ysbytai cymuned ar lefel eilaidd a thrydyddol sydd yn addas i Gymru.

Mae ysbyty plant i Gymru, y cyfeiriodd Jonathan ato, yn bwnc mwy emosiynol byth na’r ysbytai cyffredinol dosbarth. Wedi’r cyfan, beth a allai fod yn fwy emosiynol na phlant sydd yn sâl? Gadewch inni nodi’n glir bod tystiolaeth dda i ganlyniadau clinigol plant wella pan gânt eu trin mewn cyfleusterau unswydd, ac mae angen inni ystyried sut y gellir gwella gwasanaethau pediatrig yng Nghaerdydd a’r Fro. Fodd bynnag, rhaid inni fod yn ochelgar ynglŷn â’r iaith a ddefnyddiwyd gan Jonathan pan drafododd y datblygiadau hyn yn nhermau ysbyty i Gymru, heb ystyried rôl unrhyw gyfleuster newydd yn y ffordd y byddai gwasanaethau pediatrig yn cael eu darparu’n strategol yng Nghymru. A yw’r Ceidwadwyr wedi ystyried—

A ildiwch?

Efallai, ar y diwedd.

A yw’r Ceidwadwyr wedi ystyried nifer y cleifion y byddai eu hangen i gynnal y math o gyfleuster y maent yn ei awgrymu? A ydynt wedi ystyried yr effaith y câi’r cyfleuster hwnnw ar wasanaethau pediatrig yn ysbyty Treforys, Singleton a Chastell-nedd? Pa effaith a gâi hyn arnynt pe baem yn canolbwyntio’r gwasanaethau hynny—yr union beth sydd yn dychryn y Ceidwadwyr—mewn uwch-ysbyty ar gyfer plant yng Nghymru? A ydynt wedi ystyried gwasanaethau pediatrig mewn rhannau eraill o Awdurdod Iechyd Bro Taf?

A wnewch ildio?

Na wnaf.

Mae Ysbyty’r Tywysog Siarl eisoes yn brwydro i gadw ei uned gofal arbennig i fabanod ac yn gwrthsefyll pobl ymgais i ganoli’r gwasanaeth yng Nghaerdydd. Os oedd unrhyw boblogaeth—

A wnewch ildio?

Na wnaf.

Os oedd unrhyw boblogaeth erioed y dangosodd ei hystadegau cymdeithasol-economaidd duedd ymhlith y boblogaeth i gael babanod cynamserol a babanod pwysau geni isel, Merthyr ydyw, lle y mae angen i’r uned gofal arbennig i fabanod aros. Mae angen eglurder ynglŷn â’r effaith a gaiff yr hyn a elwir, yn rhwysgfawr, yn ‘ysbyty plant Cymru’ ar y ddarpariaeth gyfredol, yn ogystal â’i berthnasedd i bobl sydd yn byw i’r gogledd o Lanfair-ym-Muallt a fydd yn parhau i gael gwasanaethau yn Birmingham, yn ogystal â phlant yng ngogledd Cymru a fydd yn parhau i gael gwasanaethau ym Manceinion a Lerpwl, am eu bod yn fwy cyfleus iddynt. Mae angen inni wella cyfleusterau i blant yng Nghymru, ond ni allwn wneud hynny ar draul y gwasanaethau pediatrig sydd yn bodoli eisoes. Mae cynnig y Ceidwadwyr yn anwybyddu’r ffaith bod plant sydd yn byw i’r gogledd o Lanfair-ym-Muallt yn cael eu gwasanaethau mewn rhannau eraill.

in Welsh I declare an interest as a general practitioner. Wales has the worst health statistics in the United Kingdom. As a result, we must do something quickly to tackle the causes of ill-health and improve people’s access to the latest modern treatment in their communities. Centralising treatment in large hospitals far away is not the answer, nor is fossilising treatment, as has been done in the past. We must develop modern, contemporary treatments in our communities, where 90 per cent of patients are now treated.

yn Saesneg I wella ystadegau iechyd Cymru, sef y rhai gwaethaf yn y DU, rhaid inni wella’r mynediad i driniaeth yn lleol a gwella’r capasiti tymor byr a thymor hir i drin cleifion. Dylem gynyddu nid yn unig y capasiti, yn nhermau nyrsys, gwelyau, meddygon a phroffesiynau sydd yn gysylltiedig â meddygaeth, ond dylem wneud defnydd arloesol hefyd o’r capasiti cynyddol. Dylem gynyddu capasiti ym maes gofal symudol lleol, telefeddygaeth, llawdriniaeth dydd a gwasanaethau endosgopi. Mae angen proses ailsefydlu ystyrlon, gweithredol arnom ym maes gofal canolradd yr NHS. Rhaid inni wella gofal i’r rheini sydd ag afiechydon angheuol nad ydynt yn gysylltiedig â chanser yn ein hysbytai cyffredinol dosbarth. Rhaid inni gynyddu’r capasiti i drin salwch yn Nghymru hefyd. Mae angen strategaethau Cymru gyfan arnom. Nid yw’n ymwneud â chanoli. Fel y dywedais yn gynharach, mae 90 y cant o bobl yn derbyn gofal yn y gymuned ar hyn o bryd. Dylai’r NHS yng Nghymru fod â’r un ffocws. Nid yw’n ymwneud â ffosileiddio’r hyn sydd gennym, gan fod gan Gymru yr ystadegau iechyd gwaethaf yn y DU.

yn Saesneg Bydd cynyddu capasiti a darparu dulliau arloesol o gael triniaeth yn lleol yn galw am ragor o arian. Mae angen cyllid teg arnom. Mae fformwla Barnett yn hen ffasiwn ac yn haeddu cael ei disodli gan system sydd yn adlewyrchu ein hanghenion o ran iechyd. Yng nghyllideb y DU, neilltuwyd £100 miliwn i Gymru. Sut y caiff yr arian hwnnw ei wario? Fel y clywsom, mae amserau aros yn hwy yng Nghymru nag yn Lloegr. Mae nifer y cleifion allanol yng Nghymru sydd yn aros mwy na chwe mis am apwyntiad cyntaf wedi codi 700 y cant ers 1997. Ac eto, y llynedd, cafodd Lloegr gynnydd o 9.3 y cant yn ei chyllid, o’i gymharu â chynnydd o 8.6 y cant yng Nghymru.

yn Saesneg Y ffordd ymlaen yw cynyddu’r capasiti ar gyfer triniaeth arloesol yn y gymuned, mewn gofal sylfaenol a gofal canolradd yr NHS, a sicrhau’r adnoddau i gyflawni hynny. Nid yw’n ymwneud â phreifateiddio gofal canolradd. Preifateiddiodd y Ceidwadwyr ofal tymor hir, gan wrthod mynediad awtomatig pobl hŷn i ymgynghorwyr dros nos. Nid yw’n ymwneud â throi ein hysbytai cymuned yn ganolfannau dydd nac ychwaith â throi mwyafrif yr ysbytai cyffredinol dosbarth yn ysbytai sydd fawr gwell nag ysbytai cymuned. Mae cael eich cloi mewn contract menter cyllid preifat yn milwrio yn erbyn newidiadau wrth gyflwyno.

yn Saesneg Mae heriau dybryd yn wynebu’r Llywodraeth yng Nghymru. Nid yw fy nghleifion am i’w gofal iechyd gael ei ganoli yn llechwraidd. Yn y pen draw, mae’n ymwneud â chapasiti. A dweud y gwir, mae’r cynnig hwn yn wirion o gofio y daw o Blaid Geidwadol a wnaeth gymaint i danseilio capasiti yr NHS yng Nghymru. Rhwng 1988 a 1998, collasom 27 y cant o’n gwelyau. Ni allwch ddadlau â’r ffigurau. Collasom 6,000 o welyau yng Nghymru mewn degawd.

A ildiwch?

Na wnaf. Cawsoch eich cyfle yng Nghymru, David. Ni chewch y cyfle hwnnw byth eto.

Af ymlaen â rhai cyfraniadau cynharach gan ymateb i gyfraniad Glyn Davies. Ni ddylid caniatáu i’r ddadl hon ddod i ben heb amlygu rhagrith Ceidwadwyr Cymru yn y ffordd briodol. Nid oes ryfedd bod pobl Cymru wedi eu gwrthod mewn un etholiad ar ôl y llall, gan ddod i uchafbwynt yn yr etholiad cyffredinol diwethaf, a wnaeth Cymru yn barth di-Dori. Hir y parhaed felly.

Defnyddiaf yr ystadegau i ddangos cymaint y dioddefodd yr NHS yng Nghymru o ganlyniad i’r blynyddoedd hir, llym, a ymddangosai’n ddiddiwedd o lywodraeth Geidwadol o 1979 i 1997. Nid oes gan y Ceidwadwyr ymrwymiad i wasanaeth cyhoeddus. Yn ystod y 18 mlynedd hynny, caewyd 70 o ysbytai yng Nghymru. Yr oedd saith ohonynt yn fy ardal i, Gwent. Collwyd mwy nag 8,000 o welyau cyffredinol ac aciwt—mae hynny tua 36 y cant—gan leihau nifer y gwelyau o tua 23,000 i oddeutu 15,000.

Ar y llaw arall, mae pobl Cymru yn cydnabod ymrwymiad y mudiad Llafur i’r gwasanaeth iechyd gwladol. Gwyddant mai un o’n meibion mwyaf poblogaidd ac adnabyddus, Nye Bevan, oedd pensaer y gwasanaeth iechyd gwladol a’n bod wedi rhoi’r flaenoriaeth uchaf iddo bob amser.

Nid oes amser gennyf i dderbyn ymyriad.

Mae egwyddorion ein gwasanaeth iechyd gwladol yn llwyr gydnaws ag egwyddorion y mudiad Llafur ei hun—darpariaeth yn ôl yr angen, wedi’i thalu amdani yn ôl gallu. Mae hynny’n wrthun i ideoleg y Ceidwadwyr, sydd yn ffafrio gofal preifat yn lle gofal cyhoeddus ac a fyddai’n gweld preifateiddio bythol gynyddol, graddol yn dilyn y datblygiadau a orfodwyd ar Gymru gan Lywodraethau Ceidwadol blaenorol.

Yn gyntaf, datganaf fuddiant gan fod rhai o aelodau fy nheulu yn gweithio yn y gwasanaeth iechyd gwladol.

Mae’r ffaith mai’r Ceidwadwyr a gyflwynodd y ddadl hon yn sawru o ragrith llwyr. Codwyd bwganod gan yr Aelodau Ceidwadol—y bobl y daethom i’w hadnabod fel gwahangleifion y Cynulliad Cenedlaethol. Wynebant ddifodiad yn yr etholiad cyffredinol nesaf. Maent yn chwibanu yn y tywyllwch ac yn edrych am resymau i dynnu sylw pobl oddi ar eu hanes ofnadwy. Plaid dim gobaith ydynt. Byddant wedi mynd i ebargofiant ar ôl yr etholiad nesaf fel y maent ar hyn o bryd, byddant yn rhan o barth di-Dori yng Nghymru o hyd.

O ran ysbytai, ble mae’r ysbyty plant a adeiladwyd gan y Ceidwadwyr yn ystod eu 18 mlynedd o lywodraeth yng Nghymru? Edrychaf amdano o hyd. Ble mae’r ysbyty hwnnw? Ni welsom ef erioed. Ni allant gofio unrhyw beth am y 18 mlynedd hynny. Ymfalchïwn yn apêl Arch Noa. Mae llawer ohonom yn ei chefnogi ac yn dymuno’n dda iddi. Yr oedd ymrwymiad y Gweinidog i arian refeniw yn ymrwymiad i filiynau o bunnoedd, oherwydd mae’n costio—

A ildiwch?

Na wnaf, nid oes amser gennyf, ond gwnaf eich dwrdio ar ddiwrnod arall.

Mae angen inni atgoffa’r Torïaid, gan gynnwys Ewythr Mott, ynglŷn â chau ysbytai. Hwy oedd yr arbenigwyr ar hynny. Yn ystod eu 18 mlynedd o lywodraeth, caewyd 72 o ysbytai ledled Cymru. Dyma’r bobl sydd â’r hyfrdra i’n beirniadu ni. Gadewch inni roi hyn mewn persbectif. Cefnogwn apêl Arch Noa gymaint â phosibl ac atgyfnerthwn y gwasanaeth ysbyty cyffredinol y dosbarth ledled Cymru. Sicrhawn y dyfodol ac nid ydym am godi bwganod. Byddwn yn gweld cynnydd cyffredinol o 37 y cant mewn gwariant dros y tair neu bedair blynedd nesaf yn y gwasanaeth iechyd yng Nghymru. Gwelsom gyflogau nyrsys yn cynyddu hefyd 20 y cant yn nhermau ariannol ers 1997. Mae iddynt le arbennig yn ein gwasanaeth iechyd ac fe’u gwerthfawrogir, fel y gwerthfawrogir pob un o gyflogeion ein gwasanaeth iechyd. Gweithiwn ar lawer o ddatblygiadau eraill, fel cynyddu cyflogau meddygon teulu o dan hyfforddiant 10.3 y cant o 1 Ebrill. Cyflwynwn wasanaethau meddygon teulu cyflogedig arbennig mewn ardaloedd difreintiedig. Mae dyfodol cadarn i’r gwasanaeth iechyd gan ein bod yn gofalu amdano ac am gymunedau Cymru.

Ni fyddai rhywun fel arfer yn cysylltu haerllugrwydd â Jane Hutt ond yr oedd yn rhyfeddol pan ddywedodd y gwnaiff pobl ymddiried mewn Gweinidog Llafur gan eu bod yn gwybod ei fod yn gwneud synnwyr. O gofio bod rhestr aros yn eich etholaeth o chwe blynedd am lawdriniaeth ar gyfer cluniau a phen-gliniau newydd, efallai yr ailystyriant hynny’n fuan. Synnaf eich bod mor haerllug. Haerllugrwydd yr etholedigion mewn grym yw hyn. Dychmygwch Marie Antoinette yn y dyddiau cyn y Bastille yn gwneud sylw o’r fath—

Credais eich bod am ddweud Maggie Thatcher.

Cyfeiriaf at y Democratiaid Rhyddfrydol yn y fan. Ni haeddant ganmoliaeth o’r fath. Clywsom rai pwyntiau da gan Lafur, ac oni bai am y ddogfen, gallem bron â chredu nad oedd unrhyw gynnig i ostwng nifer yr ysbytai cyffredinol dosbarth. Mae’n amlwg pam y dymunant gyfeirio at hanes yn hytrach na’r sefyllfa bresennol. Noda’r ddogfen yn glir y bydd gostyngiad cyffredinol ac ni chlywsom hynny’n cael ei wadu.

Cofiwn am lythyr Jon Owen Jones lle mae’n sôn am ei obeithion y bydd Jane yn cael y gefnogaeth sydd ei hangen arni i weithredu’r penderfyniadau anodd hyn. Erbyn hyn, mae’r penderfyniadau a gefnogodd wedi eu cynnwys yn y ddogfen. Gadewch inni gael y gwirionedd. Bydd gostyngiad. Mae hynny’n amlwg. Jon Owen Jones oedd eich rhagflaenydd ac yr ydych yn parhau â’i waith a byddwch yn gostwng nifer yr ysbytai. Felly, nid yw’n syndod bod pobl yn pryderu. Ymladdasom dros ysbytai cymuned. Rhaid inni ymladd yn awr dros ysbytai cyffredinol dosbarth. Ni wnaiff unrhyw beth a ddywedasoch heddiw, Jane, dawelu meddwl unrhyw un nad yw hynny ar yr agenda, oherwydd fe’i nodir yn glir yn y ddogfen.

Cyfeiriaf at yr ysbyty plant a thybiaf a yw’r Democratiaid Rhyddfrydol yn eu meddylfryd cyn uno neu wedi uno. Tybiaf iddynt gael eu cyfarwyddo ar welliant 4, sydd yn nodi y bydd y Llywodraeth yn

‘parhau gyda’i gefnogaeth i ddatblygu ysbyty plant yng Nghymru’,

gan yr ymddengys nad oeddent yn ymwybodol ohono. Synnaf ein bod wedi cael cyfraniad a awgrymodd nad felly y mae. O leiaf—

Nid ildiaf. Cawsoch eich cyfle.

Nid ar draul ysbytai yn Abertawe neu ogledd Cymru.

Os na fydd Kirsty yn ymatal ofnaf y bydd isetholiad ym Mrycheiniog a Sir Faesyfed. Rhaid iddi ddysgu ymdawelu.

O leiaf, cefnogodd y Gweinidog apêl Arch Noa mewn enw a chredaf ei bod yn ddiffuant wrth wneud hynny. Fodd bynnag, ymddengys nad yw’r Democratiaid Rhyddfrydol am gael ysbyty plant yng Nghymru. Gadewch imi bwysleisio ein bod ni am gael un. Yr ydym wedi ein hymrwymo iddo a chawn yr arian o rywle arall. Clywsom yr holl nonsens hwn ynglŷn â Cheidwadwyr—[Torri ar draws.]

Clywsom yr holl nonsens hwn ynglŷn â Cheidwadwyr Cymru, nad ydynt wedi eu hymrwymo i wasanaethau cyhoeddus, ond eglurasom y byddem yn gwario mwy, Mr Peter Law, ar y gwasanaeth iechyd nag y mae Llafur yn ei wneud yng Nghymru. Mae’r ymrwymiad hwnnw yn amlwg yn rhyddhad ichi. Fodd bynnag, ar adeg pan fo dirywiad gwledig am fod ysgolion bach yn cau a’r bygythiad i ysgolion bach—ymwelais â rhai ohonynt ddoe—swyddfeydd post yn cau a’r dirywiad mewn ffermio, nid oes angen y bygythiad arnom i’n hysbytai cyffredinol dosbarth. Dyna’r hyn a wynebwn, oherwydd agwedd y weinyddiaeth hon ac ni fydd unrhyw beth a ddywedwyd heddiw yn tawelu meddwl unrhyw un. Gadewch imi bwysleisio y byddai Ceidwadwyr Cymru yn gwario mwy na’r weinyddiaeth hon a byddem yn cadw’r ysbytai cyffredinol dosbarth hyn ar agor.