Wrth agor y ddadl hon, nodaf ar y cychwyn fy mod yn ymwybodol iawn o’r anawsterau difrifol sydd yn wynebu busnesau gwledig, yn enwedig yn y sector twristiaeth, o ganlyniad i glwy’r traed a’r genau. Cyfarfûm â llawer o weithredwyr twristiaeth a pherchnogion busnesau gwledig eraill yr effeithiwyd yn wael arnynt gan y cyfyngiadau. Parhaf i gael gwybodaeth yn ddyddiol ar y sefyllfa gan Fwrdd Croeso Cymru. Mae fy sach bost a’m blwch e-bost yn llawn gohebiaeth ar y mater hwn, ac yr wyf yn llwyr ymwybodol o ddifrifoldeb y broblem.

Unwaith eto, dywedaf mai fy mlaenoriaeth gyntaf yw dileu clwy’r traed a’r genau cyn gynted â phosibl. Dim ond pan gaiff ei ddileu yn llwyr y gall pob busnes gwledig yng Nghymru ddychwelyd i’r man lle yr oeddent cyn yr argyfwng. Yn y cyfamser, ymchwiliwn i bob dull a modd o ailsefydlu busnesau gwledig. Efallai y byddai’n ddefnyddiol amlinellu’r mesurau a roddwyd ar waith gennym eisoes, a’r rheini y gweithiwn arnynt i ddelio â’r sefyllfa.

Eisoes, mae Bwrdd Croeso Cymru wedi dechrau ymgyrch gwybodaeth gyhoeddus lawn i sicrhau bod y negeseuon cywir yn cyrraedd pobl. Er iddo ohirio elfen deledu ei ymgyrch wanwyn, mae’r bwrdd yn parhau â’i ymgyrch hysbysebu ar bosteri yn ail hanner Ebrill yn ôl y bwriad. Bydd yr ymgyrch farchnata uniongyrchol yn parhau, ond gyda newidiadau addas i deitlau a negeseuon cyhoeddi. Eisoes cyflwynodd ymgyrch gyfathrebu dactegol newydd ac ychwanegol. Pwysleisiaf fod nifer fawr o atyniadau ymwelwyr ar agor a bod mwy yn agor bob dydd, yn arbennig wrth inni nesáu at y Pasg. Atgyfnerthais y neges honno hefyd drwy ddarllediadau i’r cyfryngau, er enghraifft, ddoe rhoddais gyfweliadau ar CNN i Unol Daleithiau America, BBC World Service ac i Granada Television, sydd yn cwmpasu un o’n marchnadoedd allweddol yn y DU—

Bydd hynny’n siŵr o’u denu. [Chwerthin.]

Mae hwn yn fater difrifol. Mae eisoes yn amlwg bod awdurdodau lleol a gweithredwyr twristiaeth yn gweithredu ar y cyngor ar fynediad a gyhoeddasom ar 20 Mawrth. Mae’r awdurdodau lleol yn cynnal asesiadau risg drwy ymgynghori â’r gwasanaeth milfeddygol er mwyn helpu i benderfynu pa safleoedd a llwybrau troed cyhoeddus y gellir eu hailagor heb y risg o ledaenu’r clwyf. Gweithiwn yn agos gydag awdurdodau lleol, parciau cenedlaethol a chyrff fel y Comisiynau Coedwigaeth, ac mae cyngor milfeddygol ar gael i’r sefydliadau hynny. Wrth i bob dydd fynd heibio, agorir mwy a mwy o atyniadau a llwybrau troed ledled Cymru yn dilyn asesiad risg priodol. Mae honno’n ymagwedd synhwyrol, ac fe’i cymeradwyaf yn llwyr.

Yr ydym hefyd yn cyhoeddi canllawiau diwygiedig i staff y Cynulliad a’n cyrff cyhoeddus ar gynnal cyfarfodydd a digwyddiadau ledled Cymru. Erbyn hyn, gellir cynnal cyfarfodydd ledled Cymru, ac eithrio Ynys Môn, lle y mae amodau arbennig yn gymwys. Gall staff corff cyhoeddus deithio i’r cyfarfodydd hyn heblaw pan ddeuant o ffermydd. Mae’r darlun cyffredinol yn un cadarnhaol. Ymhlith y safleoedd pwysig sydd eisoes ar agor mae cestyll Harlech, Cyfarthfa a Charreg Cennen a Thŷ Tredegar, Gerddi Bodnant, Parciau Gwledig Padarn a Chwm Dâr, Gardd Fotaneg Genedlaethol, Sŵ Mynydd Cymru a llawer o draethau yng Ngŵyr. Disgwylir i rannau o barc arfordirol Sir Benfro a Pharc Gwledig Craig-y-Nos agor y penwythnos hwn. Mae’r Comisiwn Coedwigaeth yn gobeithio ailagor llawer o’i goedwigoedd yn dilyn asesiad risg, yn enwedig y rheini sydd yn bwysig at ddibenion hamdden. Mae Coedwig Gwydyr ym Metws-y-Coed a Choedwig Pen-bre yn Sir Gaerfyrddin wedi ailagor ynghyd â llawer o goedwigoedd yng Ngheredigion. Bydd rhannau o Goed-y-brenin ger Dolgellau yn ailagor y penwythnos hwn. Mae’n debygol y bydd mwy o lwybrau ac atyniadau yn agor ar ôl i’r asesiadau risg gael eu cynnal.

Rhaid inni sicrhau hefyd y clywir y neges hon yn glir yn ein prif farchnadoedd yn Lloegr a thramor, a dyma fydd gwaith Bwrdd Croeso Cymru. Sefydlodd y Bwrdd linell gymorth rhadffon, 08080 100000, fel bod pawb yn gwybod pa atyniadau sydd ar agor. Mae gwybodaeth lawn ar gael ar wefan y Bwrdd. Cydlynir y gweithgaredd hwn gydag awdurdodau twristiaeth eraill yn y DU. O ran ymwelwyr o dramor, mae’r Awdurdod Twristiaeth Prydeinig yn gweithio i sicrhau bod yr wybodaeth gywir yn cyrraedd ein marchnadoedd allweddol dramor. Cyfarfûm ddoe â phrif weithredwr yr Awdurdod Twristiaeth Prydeinig i danlinellu pwysigrwydd cyfleu negeseuon cyson i’n cwsmeriaid allweddol. Mae gennym lawer o waith i’w wneud gyda’n partneriaid i newid canfyddiad pobl dramor o Gymru a Phrydain.

Ddoe, mewn cyfarfod o’r tasglu gwledig, sicrheais gytundeb i gael cyfarfod brys rhwng pedwar Gweinidog Twristiaeth y DU. Eisoes gwneir llawer o ran marchnata, a byddwn yn parhau â’r gwaith hwnnw. Fodd bynnag, mae pob adran o’r diwydiant twristiaeth yn cydnabod y bydd yn rhaid gwneud yr ymdrech fawr i hyrwyddo Cymru pan fydd y clwyf yn dangos arwyddion ei fod yn cilio a phan fyddwn yn hyderus bod y sefyllfa’n sefydlog.

Eisoes, mae’r bwrdd croeso yn gweithio ar gynlluniau i ail-lansio twristiaeth yng Nghymru. Mae’n bleser gennyf gyhoeddi fy mod yn gofyn i Fwrdd Croeso Cymru gyflwyno pecyn o fesurau i farchnata Cymru sydd yn werth tua £1.5 miliwn. O’r arian hwnnw, bydd dros £1 filiwn yn arian ychwanegol i’r Bwrdd Croeso ar gyfer 2001-02, a daw’r gweddill drwy ailflaenoriaethu gweithgareddau’r bwrdd yng ngoleuni’r broblem bresennol. Mae hynny’n ychwanegol at y cynnydd uchaf erioed yng nghyllideb y Bwrdd Croeso, a ddaw i rym yr wythnos nesaf. Rhoddaf fanylion pellach am y pecyn dros yr ychydig ddyddiau nesaf. Croesewir yr arian ychwanegol hwn ar gyfer y Bwrdd Croeso yn gynnes gan y diwydiant twristiaeth a busnesau eraill mewn ardaloedd gwledig.

O ran mesurau sydd ar gael i fusnesau gwledig, ar ddydd Mawrth cyhoeddasom fod cymorth ar gael drwy’r system trethi. Mae’r cymorth hwnnw yn golygu £12 miliwn ychwanegol, a bydd yn helpu tua 20,000 o’r busnesau yr effeithiwyd arnynt fwyaf yng Nghymru. Eisoes, fe’i croesawyd yn gynnes gan lawer o fusnesau gwledig. Hefyd ymestynnwn y dyddiad cau ar gyfer gwneud apeliadau yn erbyn prisiadau trethi busnes. Bydd Asiantaeth y Swyddfa Brisio hefyd yn ystyried ceisiadau gan fusnesau sydd yn gallu dangos newid perthnasol mewn amgylchiadau o ganlyniad i glwy’r traed a’r genau.

Rhoddwyd cyfarwyddyd i Gyllid y Wlad a Thollau Tramor a Chartref Ei Mawrhydi fabwysiadu ymagwedd gydymdeimladol tuag at fusnesau sydd am ohirio Talu wrth Ennill, TAW a thaliadau treth. Yng nghyfarfod tasglu gwledig y DU ddoe, codais y ffaith nad yw Cyllid y Wlad a Thollau Tramor a Chartref Ei Mawrhydi yn pennu cosbau ar ffurf taliadau llog ychwanegol ar gyfer unrhyw daliadau a ohiriwyd. Cefais sicrwydd gan Brif Ysgrifennydd y Trysorlys mai yn yr ysbryd hwnnw y byddai’r awdurdodau yn gweithredu, ac na ddylid ychwanegu unrhyw gosbau ariannol am ohirio taliadau i’r Trysorlys, er y byddai’n rhaid iddynt fod yn wyliadwrus o unrhyw geisiadau twyllodrus.

Cyfarfûm hefyd â chynrychiolwyr o’r banciau. Cymeradwyaf weithredoedd un banc yn arbennig, a gyhoeddodd doriad o dri mis ar gyfer benthyciadau ei gwsmeriaid yr oedd clwy’r traed a’r genau wedi effeithio arnynt. Yr wyf yn cyfarfod â’r banciau unwaith eto yr wythnos nesaf, a byddaf yn edrych am gonsesiynau tebyg, os nad gwell, gan bob banc, benthycwr morgeisi a chwmni yswiriant. Codais y mater hwn yng nghyfarfod y tasglu gwledig. Pwysais ar Weinidogion yn Adran yr Amgylchedd, Trafnidiaeth a’r Rhanbarthau a’r Adran Masnach a Diwydiant i ymestyn a gwella hyblygrwydd y gronfa gwarantu benthyciadau cwmnïau bach, sef cynllun yr Adran Masnach a Diwydiant helpu gwarantu benthyciadau banc i fusnesau bach. Rhoddwyd sicrwydd imi fod hynny’n cael ei ystyried ar frys. Bydd y tasglu gwledig yn cyfarfod unwaith eto ddydd Mercher nesaf.

Byddaf yn cyfarfod â’r prif gyfleustodau dros y dyddiau nesaf ac yn eu hannog i fabwysiadu ymagwedd gydymdeimladol debyg. Gofynnais i Weinidogion y DU ystyried hyblygrwydd fel y gellir defnyddio cynlluniau Llywodraeth y DU, fel y Fargen Newydd, i gadw pobl yn eu gweithle yn hytrach na’u hatal rhag gweithio dros dro. Gofynnais hefyd am fwy o gyhoeddusrwydd ar y cymorth sydd ar gael o dan gynlluniau’r Adran Nawdd Cymdeithasol, fel y lwfans ceisio gwaith. Ymchwiliwn hefyd i weld pa gymorth Ewropeaidd allai fod ar gael i fusnesau bach. Byddaf yn galw cyfarfod o gynrychiolwyr busnesau bach i sefydlu beth arall y gellir ei wneud i helpu’r rheini sydd mewn trafferthion o ganlyniad i’r argyfwng.

Fodd bynnag, mae’n bwysig bod busnesau gwledig yn gwybod ble i gael cymorth a chyngor. I ddod â hyn i gyd at ei gilydd, sefydlaf linell gymorth i fusnesau yng Nghymru, a fydd ar gael drwy ddarparwyr gwasanaeth Cyswllt Busnes. Cyhoeddwn ganllawiau cynhwysfawr ar yr hyn sydd ar gael, gan bwy, ac ymhle drwy gyfrwng Cyswllt Busnes gydag un rhif i Gymru, o ddydd Llun nesaf. Dylai busnesau y mae angen cymorth arnynt ffonio 08457 969798, neu ymweld â gwefan Cyswllt Busnes, www.business-connect.org.uk. Bydd Carwyn yn cyhoeddi gwasanaeth ychwanegol i ffermwyr hefyd.

Byddwn yn cynyddu’r cyhoeddusrwydd am y llinell i fusnesau a llinell y Bwrdd Croeso ac yn gosod hysbysebion mewn papurau newydd ledled Cymru. Codwyd y mater hwnnw yn y Siambr hon yr wythnos diwethaf. Yr wyf yn ymwybodol hefyd bod angen gwybodaeth ar yr Aelodau am ddatblygiadau newydd ac yr wyf eisoes wedi nodi amserau a lleoliadau cynadleddau i’r wasg i bob Aelod, a chyfeiriadau’r gwefannau lle y gellir dod o hyd i’r wybodaeth. Byddaf yn diweddaru’r wybodaeth hon yn ôl yr angen. Gosodir tudalen newydd gan gynnwys canllawiau a chyhoeddiadau cyfredol ar wefan y Cynulliad yn ddiweddarach heddiw, a chaiff ei diweddaru’n rheolaidd.

Yr wyf eisoes wedi sôn am gyfarfod tasglu gwledig y DU ddoe, a gadeiriwyd gan Michael Meacher AS. Yn ogystal â chodi’r pwyntiau a gwmpaswyd eisoes, trafodwyd llawer o’r mesurau eraill gennym hefyd a allai helpu busnesau gwledig sydd eisoes yn cael eu hystyried ar frys ar lefel y DU. Gobeithiaf y gellir gwneud cyhoeddiadau pellach dros yr ychydig ddyddiau nesaf. Bydd Carwyn yn cwmpasu gwaith y Bartneriaeth Wledig a datblygiadau eraill yng Nghymru.

Rhoddaf grynodeb yn awr o’r pecyn o fesurau sydd ar gael i fusnesau yr effeithiwyd arnynt yng Nghymru. Maent yn cynnwys cynllun rhyddhad trethi busnes, sydd dipyn mwy hael na’r un a gynigir yn Lloegr a’r Alban; adbrisio trethi lle bu newid perthnasol mewn amgylchiadau, gyda dyddiadau cau ar gyfer ceisiadau am y flwyddyn ariannol hon wedi eu hymestyn dri mis; gohirio taliadau treth, TAW ac yswiriant gwladol, heb gosbi, pan fydd clwy’r traed a’r genau wedi effeithio ar y busnes; triniaeth gydymdeimladol gan fanciau, cymdeithasau adeiladu a chwmnïau yswiriant, gyda thoriadau mewn taliadau benthyciadau mewn rhai achosion; a chyngor busnes drwy Gyswllt Busnes.

Dywedaf unwaith eto fod Cymru ar agor ar gyfer busnes o hyd. Mae’n ddiogel ymweld â Chymru. Bu Cymru yn groesawgar erioed, ac mae’n fwy croesawgar yn awr nag y bu erioed. Anogaf yr Aelodau i gefnogi’r cynnig hwn. Mae hon yn sefyllfa sydd yn newid yn gyflym, ond gallwch fod yn hollol sicr y caiff popeth posibl ei wneud i geisio helpu busnesau gwledig drwy eu trafferthion presennol. Byddaf yn hysbysu’r Cynulliad yn rheolaidd o’r datblygiadau.

Bu anhawster o ran rhifo’r gwelliannau, gyda rhifau’r gwelliannau, pan gawsant eu cyflwyno, yn wahanol i’r rhai sydd yn ymddangos ar y fewnrwyd. Fodd bynnag, credaf fod y gorchymyn canlynol yn gywir. Cefnogwn welliannau 1, 2 a 3, ond bydd Carwyn yn manylu ar welliant 3 wrth ymateb i’r ddadl. Mae’r Cabinet eisoes wedi dod i gytundeb ar y mater a godwyd yng ngwelliant 4 a threfnwyd cyfres o ymweliadau â phob rhan o Gymru yr effeithiwyd arni. Felly gofynnaf i William Graham dynnu gwelliant 4 yn ôl. Bydd Carwyn yn egluro ein sefyllfa ar welliant 5. Byddwn yn cefnogi gwelliant 6, gan ei fod yn unol â’r canllawiau a gyhoeddwyd. Nid oes angen gwelliant 7, gan fy mod newydd gyhoeddi arian newydd ar gyfer Bwrdd Croeso Cymru. Gofynnaf i Jocelyn Davies ei dynnu’n ôl. Fodd bynnag, os na chaiff ei dynnu’n ôl, byddwn yn ei gefnogi. Gan fod y Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau wedi cyhoeddi y caiff canllawiau ar ryddhad trethi busnes eu cyhoeddi heddiw, gofynnwn i William Graham dynnu gwelliant 8 yn ôl gan nad oes ei angen. Ni chefnogwn welliant 9, oherwydd cyhoeddir y manylion wrth i’r cyfleoedd godi. Cyhoeddwyd rhai manylion heddiw a bydd rhagor o fanylion ar gael yn y dyddiau i ddod. Wrth i ragor o waith gael ei wneud gyda Llywodraeth y DU, bydd y sefyllfa honno’n newid. Ni chefnogwn welliant 10, gan fod Llywodraeth Cymru eisoes wedi gwneud yr hyn y mae’r gwelliant yn ei ofyn ganddi.

Cynigiaf welliant 2. Ychwaneger ‘rheoli a’ cyn ‘cael gwared ar’ yn y cymal cyntaf.

Cynigiaf welliant 4. Ar ddiwedd yr ail gymal, ychwaneger:

Cynigiaf welliant 8. Ar ddiwedd y trydydd cymal, ychwaneger y canlynol ar ôl ‘y clwyf’:

Gwrandewais gyda diddordeb mawr ar araith agoriadol Mike. Ffermwr ydwyf ac ni sylweddolais gymaint o ddifrod y gallai clwy’r traed a’r genau ei achosi i gymaint o fusnesau eraill ledled Cymru. Rhaid inni gefnogi pawb gan fod hon yn sefyllfa enbyd.

Datganaf fuddiant fel ffermwr. Neithiwr, gofynnwyd imi fynychu cyfarfod o’r trigolion hynny o Fodffordd sydd yn byw o fewn milltir i’r safle ar Ynys Môn lle mae 40,000 o ddefaid yn cael eu llosgi. O ganol fore ddoe, dechreuodd llawer o ddefaid celain gyrraedd y safle. Cynhaliwyd y cyfarfod wrth fynedfa’r safle llosgi. Yr oedd y trigolion eisiau gwybod beth oedd y peryglon i’w plant. Yn anffodus, yr oeddent wedi cael llythyr gan yr awdurdod addysg lleol yn nodi y byddai’r ysgol leol yn cau gan na allai fod yn gyfrifol am iechyd y plant nac am effeithiau’r awyrgylch y caent eu hamlygu iddo yn ystod amser chwarae. Yr oeddent eisiau gwybod hefyd pryd y byddai’r tân yn cael ei gynnau ac am ba hyd y byddai’n llosgi. A fyddai carcasau’n cyrraedd o rannau eraill o Gymru? Pwy fyddai’n talu am gostau gwarchod plant ychwanegol yn ystod y gwyliau ychwanegol? Beth am y risg i iechyd y trigolion eu hunain, yn enwedig y rheini sydd yn dioddef o asthma a broncitis ac ati?

Ddydd Sadwrn, hedfanodd Carwyn Jones i Gaernarfon i gwrdd â grŵp dethol o naw o ffermwyr, a dim ond dau ohonynt o’r ardal difa arfaethedig. Euthum i’r cyfarfod hwnnw er na chefais wahoddiad. Mae’r dryswch ynglŷn â’r difa wedi gwneud drwg i’r Cynulliad. Bu diffyg gwybodaeth ac arweiniad llwyr. Y pennawd yn y Daily Post ddoe oedd ‘Shambles’. Ddydd Sadwrn, cyhoeddodd Carwyn y cynlluniau i ladd y defaid yng Ngaerwen a chludo eu carcasau mewn lorïau i’w llosgi yn Widnes. Dywedodd y byddai’r difa yn dechrau ddydd Mawrth. Daeth y Gweinidog i gysylltiad â ffermwyr yr oedd eu hanifeiliaid i’w difa gyntaf am 6 p.m. ddydd Llun. Erbyn hynny, yr oedd y prisio eisoes wedi ei gwblhau ar gyfer y difa cyntaf fore Mawrth. Byddai’r defaid yn cael eu hanfon i Gaerwen y bore canlynol.

Fore Mawrth, nid oedd gan y lladd-dy drwydded lladd a dim safle i waredu’r carcasau. Yn y cyfamser, yr oedd defaid yn cael eu llwytho ar lorïau. Gwnaethpwyd galwadau ffôn gwyllt a bu’n rhaid dadlwytho’r defaid a’u rhoi yn ôl yn y caeau. Cyrhaeddodd milfeddyg un fferm hanner awr yn ddiweddarach i oruchwylio’r gwaith o lwytho’r defaid a oedd eisoes wedi cael eu dychwelyd i’r cae.

Nos Fawrth, gwrthododd cynghorwyr Ynys Môn ganiatâd ar gyfer y safle tirlenwi. Yna aeth Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn gyfrifol am faes awyr Mona, a dechreuwyd lladd y defaid. Clywais Rhodri Morgan yn dweud ar Radio Wales fod Carwyn wedi ymgynghori â ffermwyr ar Ynys Môn a gefnogai’r difa. Nid oedd hynny’n ddigon da. Neithiwr pan adewais Mona—y safle llosgi—am 8 p.m., yr oedd trigolion lleol, gan gynnwys llawer o blant bach, yn sefyll o flaen lori 40 tunnell gyda defaid celain ynddi. Nid oeddent yn bwriadu symud nes cael eglurhad gan swyddogion y Cynulliad, a fydd yn cyrraedd y bore yma, ynglŷn â beth yr oeddent yn ei wneud. Nid yw’n iawn dirmygu ffermwyr a’r cyhoedd fel hyn.

Mae economi Cymru o dan fygythiad am fod yr argyfwng wedi ei gamreoli’r llwyr. Ar adeg argyfwng 1967, yr oeddem yn ffodus o gael adroddiad Northumberland. Yr oeddwn yn Sir Amwythig yn 1967 ac yn Sir Gaer ar ddiwedd y 1950au. Gwn am y dinistr a’r hyn sydd angen inni ei wneud. Amlinellodd adroddiad Northumberland bwysigrwydd lladd a gwaredu’n gynnar o fewn 48 awr er mwyn atal lledaeniad y clwyf hwn. Yr oedd yr achos cyntaf o glwy’r traed a’r genau ar Ynys Môn, yn y lladd-dy, yn cynnwys 3,500 o ŵyn ar ddydd Sul. Ni chafodd yr ŵyn eu lladd tan ddydd Mawrth neu ddydd Mercher, ac ni chawsant eu llosgi tan ddydd Sadwrn. Yn eno’r Tad, lladd-dy oedd hwn. Pam y petruso a’r oedi? Yr oeddent yn y lle perffaith i gael eu lladd. Gallent fod wedi cael eu rhoi yn yr ystafell oeri, ac aros am y canlyniadau. Os oeddent yn negyddol, gallent fod wedi ymuno â’r gadwyn fwyd. Beth fyddai’r Gwyddelod a’r Ffrancod wedi ei wneud? Mae gennym tua 13 o achosion ar Ynys Môn, a phob un wedi ei olrhain yn ôl y Gweinidog. Bellach datganwyd bod pedwar o’r achosion hynny yn negyddol ar ôl profion labordy. Yn eich ateb i mi, dywedasoch fod un haint wedi ei achosi gan waed yn cael ei daenu ar y caeau o’r lladd-dy. Pan holais chi unwaith eto ddydd Sadwrn, ar ôl sylweddoli nad oedd yr ŵyn wedi cael eu lladd, ond eu llosgi, ymddiheurasoch gan ddweud y bu hynny’n gysylltiad rhyngddynt. Fe’ch holais i ofyn i chi ystyried claddu a defnyddio calch brwd, gan gau ffyrdd nad oeddent yn hanfodol, a gofyn i filfeddygon a oedd wedi ymddeol am gymorth a defnyddio’r fyddin.

Mae gennym broblem lles anifeiliaid enfawr, yn arbennig ymhlith ŵyn bach, gan gynnwys cyfradd uchel o farwolaethau oherwydd haint a achosir gan orstocio a achosir gan haint. Yn aml, mae tir ar gael, efallai 18 troedfedd ar draws y ffordd a thrwy glwyd arall, lle y gellid rhyddhau’r ŵyn a’r gwartheg hyn. Bydd porthiant y gaeaf yn dechrau dod i ben yr wythnos hon oni chymerir camau ar unwaith i symud anifeiliaid, yn y cyfnod byr hwn, hyd yn oed ar draws y ffordd. Byddwn yn wynebu gorfod lladd yr anifeiliaid iach hyn, neu’r anifeiliaid a gafodd eu porthi drwy’r gaeaf, ar sail lles anifeiliaid. Gofynnaf i’r Gweinidog ailystyried ei sylwadau yn y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig pan ddywedodd fy mod yn euog o dwyllo ffermwyr Cymru yn greulon. Ni all y Gweinidog gael rhwydd hynt. Nid fi yn unig sydd yn gofyn i gynllun wrth gefn gael ei roi ar waith a fydd yn cynnwys brechu. Dyna beth sydd yn cael ei wneud yn Lloegr. Cytunwyd ar hynny â Brwsel. Dyna’r hyn yr oedd ymchwiliad 1967 yn ei nodi, dyna beth a ddywedodd y Comisiwn Ewropeaidd ac, yn ôl The Western Mail ddydd Mawrth, mae Plaid Cymru yn dweud hyn hefyd. Dyna beth mae Ron Davies yn ei ddweud hefyd. Er gwaethaf hyn i gyd, mae’r Gweinidog yn fy ngalw yn ffôl ac anghyfrifol. Nid wyf am weld anifeiliaid yn cael eu brechu, ond ni all y Gweinidog warantu—

A wnaiff Peter egluro a yw’n dweud ei fod am frechu anifeiliaid heb eu difa neu a yw am eu brechu ac yna eu difa?

Yr wyf am ichi ddeall, Carwyn, fod brechu yn bosibilrwydd. Bûm yn gwrthwynebu brechu yn llwyr. Fodd bynnag, yn yr argyfwng presennol, cawsom ein gorfodi i’w ystyried, oherwydd mae’r hyn a wnawn i atal y clwyf—nid yn unig i’w gydnabod, ond hefyd i waredu carcasau—yn cymryd gormod o amser o lawer. Rhaid inni ystyried ffordd arall. Ni allwch esgusodi’r hyn sydd wedi digwydd—hyd yr amser, y carcasau’n cael eu gadael yn y caeau, y trafferth gydag adar, llwynogod ac yn y blaen. Ddoe, gwelais y Royal Signals yn cyrraedd Ynys Môn i gymryd yr awenau. Yr oeddwn yn falch o weld disgyblaeth y swyddogion hynny. Hoffwn ein gweld ni yn gweithio’r un mor galed ac â’r un ymroddiad i reoli’r argyfwng hwn, neu fe fydd y wlad gyfan yn dymchwel.

Yn gyntaf, hoffwn gydymdeimlo’n ddiffuant, nid yn unig â Peter, ond â ffermwyr yn gyffredinol. Mae hon yn adeg llawn straen ac emosiwn, ac yr wyf yn siŵr bod pawb yma yn deall y straen a ddioddefir ganddynt. Nid y ffermwyr yn unig sydd yn dioddef, ond y gymuned wledig ehangach, ac yr ydym yn ymwybodol o hynny hefyd.

Ni rannaf feirniadaeth Peter am Carwyn a Nick Brown. Fel Gweinidogion, bu eu hymddygiad dros yr wythnosau diwethaf yn rhagorol. Mae Carwyn wedi gweithio’n ddiflino, mae wedi rhoi arweiniad a derbyn cyfrifoldeb; bu’n agored ac yn berson hawdd mynd ato; aeth i ble bynnag y gofynnwyd iddo fynd. Ni fu unrhyw ymdrech i gamarwain nac atal gwybodaeth. Mae wedi cyhoeddi’r holl gyngor gwyddonol a milfeddygol ac wedi egluro ei fod, pan wna ddyfarniadau, yn gwneud hynny ar sail derbyn y cyngor milfeddygol hwnnw.

Mae fy ngwelliant yn benodol ac yn ymdrin â’r cwestiwn brechu a gododd Peter. Mae cyngor milfeddygol yn bwysig ar y mater hwn. Tybiaf y cynigir y cyngor a gaiff Carwyn ac Aelodau eraill ar y sail mai lladd yw’r polisi presennol ac y dylid diogelu’r polisi lladd yn unig. Tybiaf, pe gofynnwyd i Carwyn a’r Aelodau eraill ddatgan beth yw’r ffordd orau o reoli clwy’r traed a’r genau, caent ateb gwahanol. Credaf na ofynnwyd y cwestiwn hwnnw. Pe gofynnwyd y cwestiwn hwnnw, byddem yn gweld bod gan frechu ran i’w chwarae. Gofynnodd Carwyn gwestiwn i Peter Rogers a rhag ofn y caiff ei demtio i ofyn un i mi, gofynnaf gwestiwn i mi fy hun: a welaf frechu fel dull amgen neu fel rhywbeth sydd yn ychwanegol at y polisi lladd? Fy nadl i yw y bydd brechu yn prynu amser. Os defnyddiwch frechu mae cyfle gennych i ddilyn polisi lladd llwyr neu bolisi lladd dethol. Yr ydych yn creu amser i ddelio â’r problemau logistaidd sydd yn llethu Ynys Môn ar hyn o bryd.

Cyflwynwyd y polisi lladd yn 1884 ac ers hynny dyma oedd y doethineb confensiynol ar sut i ddelio â chlwy’r traed a’r genau. Ei unig ddiben yw bod yn economaidd ac mae’n ceisio diogelu buddiannau’r rheini sydd yn ennill bywoliaeth drwy allforio anifeiliaid a chynnyrch bwyd o’r wlad hon. Nid yw’n rheoli’r clwy ynddo’i hun, ond mae’n diogelu buddiannau economaidd. Er mwyn i’r polisi lladd fod yn effeithiol rhaid dilyn un egwyddor. Rhaid lladd a gwaredu anifeiliaid yn gyflym ar ôl cadarnhau bodolaeth clwy’r traed a’r genau. O gofio problemau logistaidd olrhain, adnabod, rhoi diagnosis, lladd a dinistrio, nid yw’r polisi lladd ynddo’i hun yn llwyddiannus wrth atal y clwyf cyn i’r firws gael ei gynhyrchu a’i drosglwyddo o anifeiliaid sydd wedi eu heintio’n isglinigol. Cydnabuwyd hynny erioed gan y Weinyddiaeth Amaethyddiaeth, Pysgodfeydd a Bwyd ac yn ôl yn 1967-68, fel y cofiwch Peter, yr oedd y Weinyddiaeth ar fin derbyn brechu yn ei hymateb i’r clwyf.

Ni dderbyniaf y ddadl y dylid troi at frechu pan fydd popeth arall wedi methu. Mae hynny’n gyfystyr â dweud y defnyddiwn ein hymateb mwyaf effeithiol pan fydd y sefyllfa’n wael. Nid yw hynny’n ymddangos yn synhwyrol. Yr oedd absenoldeb brechu yn 1967 yn ddigon gwael oherwydd arweiniodd hynny at nifer fawr o anifeiliaid yn cael eu lladd. Fodd bynnag, mae’r byd yr ydym yn byw ynddo ar hyn o bryd yn wahanol i fyd 1967. Er i wersi gael eu dysgu ar ôl i Ymchwiliad y Comisiwn ddangos diffygion yr ymateb, mae’r byd yn wahanol heddiw. Mae dwysedd anifeiliaid mewn un lleoliad ledled Prydain lawer yn uwch, sydd yn hwyluso lledaeniad cyflym y clwyf. Mae gennym economi fyd-eang, rhyddfrydoli masnach, dadreoleiddio a gostyngiad yn nifer y milfeddygon, swyddogion iechyd yr amgylchedd ac arolygwyr iechyd porthladdoedd.

Mae’n bosibl bob amser i anifeiliaid a chynnyrch anifeiliaid sydd yn cynnwys pathogenau gael eu mewnforio’n anghyfreithlon i’r wlad. Gwelwn adroddiadau am anifeiliaid byw ac anifeiliaid anwes yn dod drwy’r porthladdoedd. Mewnforiwn grwyn, troffïau, cyflenwadau cig anghyfreithlon a hyd yn oed cig y gwylltir drwy ein porthladdoedd. Darllenais mewn papur newydd fore ddoe bod gan borthladdoedd a meysydd awyr ledled y DU swyddogion arbenigol yn edrych am gig anghyfreithlon. Mae’r arfer mor gyffredin fel bod trinwyr bagiau yn Heathrow yn rheolaidd yn rhybuddio’r tollau pan welant waed yn diferu o gesys dillad, yn ôl y Weinyddiaeth Amaethyddiaeth, Pysgodfeydd a Bwyd. Os mai dyna’r sefyllfa a wynebwn a dyna’r wybodaeth sydd gan y Weinyddiaeth, yr ydym yn ffodus na chawsom achosion o glwy’r traed a’r genau neu ryw glwyf arall cyn hyn. Fodd bynnag, mae’r argyfwng hwn gennym a rhaid inni ddefnyddio’r wyddoniaeth sydd ar gael inni. Mae gwyddoniaeth wedi datblygu ers 1967-68. Bellach gallwn frechu a phrofi i benderfynu a yw gwrthgorffynnau mewn anifeiliaid byw yn bresennol o ganlyniad i’r brechu neu o amlygiad i’r brechlyn byw. Dywedaf unwaith eto wrth Carwyn, os defnyddiwn frechu, bydd cyfle gennym i brynu amser a fydd yn caniatáu inni ddilyn polisi lladd yn llwyr neu bolisi lladd dethol.

Mae’r sefyllfa a wynebwn heddiw eisoes yn llawer gwaeth na’r un a brofwyd gennym yn ystod argyfwng 1967. Rhaid inni ystyried brechu. Ni ddisgwyliaf i Carwyn wneud unrhyw ymrwymiad heblaw cydnabod bod brechu yn opsiwn. Efallai nad yw brechu’n cynnig yr ymateb mwyaf priodol i glwy’r traed a’r genau yng Nghymru. Ni rannaf y farn honno—

Gobeithiaf y bydd y Gweinidog dros Faterion Gwledig yn cadw meddwl agored ar y mater hwn.

I propose amendment 6. After the second clause, insert as a new clause:

I propose amendment 7. After the second clause, insert as a new clause:

I propose amendment 9. In the third clause delete the semicolon and add at the end:

I propose amendment 10. At the end of the motion insert an additional clause:

Over a month has now elapsed since the official outbreak of foot and mouth disease. However, there is evidence that the Assembly’s Agriculture Department anticipated the outbreak at least a month before the first case was confirmed. It is fair to say that there is increasing dissatisfaction with the Assembly’s slowness in dealing with the situation.

The situation in Anglesey is unsatisfactory. As Assembly Members, we have the right to know where the fault for the confusion, delay and uncertainty lies. The delay in establishing disinfecting centres is also unacceptable. Lorries from some parts of Wales, and hauliers at least, must travel for two hours to receive disinfecting service. The administration must have been aware that such centres were needed from day one. What guidance was given on this?

I turn to the need for clear, intelligible, detailed and reliable information for those working in the agriculture and tourism industries. Confusion and uncertainty has been a feature of the past month. I turn to Ron’s point on vaccination. This is obviously—

Dafydd, a gytunwch y byddai’n syniad da gofyn i gynghorau sir a fyddent yn barod i ddarparu mannau diheintio? Mae’n achosi anhrefn ledled Cymru, nid yn unig am eu bod yn anhygyrch, ond oherwydd y taliadau ofnadwy a godir. Mae’n annheg disgwyl i bobl deithio’r pellteroedd hyn. Pe gallai cynghorau sir gynorthwyo byddai’n haws.

in Welsh The county councils must cooperate closely with other authorities to act on this. The progress to date has been much too slow.

in Welsh I turn to vaccinations. When I was in Brussels at the beginning of this week there was a feeling there that vaccination should be considered as a means of controlling the disease, thus avoiding unnecessary culling. This raises a number of questions: is there enough vaccine and are there sufficient numbers of vets available, bearing in mind what happened to the public service during the 1990s. I would like to know what plans are in the pipeline to recruit more vets.

in Welsh I turn to the aid package for the sectors suffering from the side-effects of the disease. The situation in the tourism sector is deteriorating. I visited Llanberis, in my constituency, last Saturday morning. All of the businesses that I visited had suffered a drop of at least one third in business. Some had suffered a decrease of as much as 80 per cent and some had been forced to close as result of the disease. Direct financial assistance is needed now. That is possible within European rules, as I was informed in Brussels on Monday.

in Welsh In terms of business rates, the councils must act within days. I understand that the Government is proposing a formula that would assess each business in terms of individual needs. That will be slow and bureaucratic, the Minister must re-think this system. You must work on general principles and let the businesses that are dependent on agriculture and visitors in specific areas know that business rates will not be payable within the first quarter of the new financial year. Can I have an assurance that the Minister is pressing the Treasury to release additional funding from the contingency reserve so as to be able to give more than the £12 million that was announced last week? In a parliamentary committee yesterday, reference was made to the fact that additional funding from the Treasury would be available in England. Why can we not have the same assurance in Wales? There was also mention yesterday of establishing an interest-free loan fund for these industries. Will the Government of Wales announce a similar scheme soon?

yn Saesneg Yr hyn sydd ei angen yn yr ardaloedd twristiaeth yn anad dim yw ailagor cyfleusterau ac atyniadau twristiaeth, gyda darpariaethau diogelwch priodol. Mae angen ymgyrch farchnata bendant arnom yn awr i ddweud wrth bobl yn ein marchnadoedd twristiaeth, yn ninasoedd Lloegr yn arbennig, ein bod ar agor a bod croeso yn eu haros dros y Pasg yng Nghymru. Os arhoswn i’r achos olaf o glwy’r traed a’r genau gael ei glirio cyn inni ymosod ar y farchnad, bydd hanner ein busnesau sydd yn ddibynnol ar dwristiaeth wedi methu. Rhoddir £1 filiwn ychwanegol i Fwrdd Croeso Cymru. Croesewir hynny, ond bydd angen yn agosach at £5 miliwn arnom i lansio ymgyrch deledu a hysbysebu i’r wasg ar unwaith. Rhaid i hynny ddechrau yn awr, cyn y Pasg, yn yr un ffordd y rhoddodd Llywodraeth Ffrainc adnoddau sylweddol i helpu Llydaw i oresgyn ei thrychineb olew y llynedd. Fy mhryder yw y bu ymateb Llywodraeth Cymru yn araf a thrwsgl. Nodweddir hynny gan eiriad cynnig Andrew Davies heddiw, sydd yn cyfeirio at ymchwilio i bob dull a modd ‘i leddfu’r baich ariannol’. Mae hynny’n wych, ond nid ydym am gael ymchwiliadau anelwig. Yr ydym am weld y llywodraeth yn gweithredu. Dyna pam y cynigiasom welliant 9, sydd yn galw am weithredu o fewn saith niwrnod. Mae’r argyfwng hwn yn galw am ymateb deinamig, penderfynol, wedi’i ysgogi a hynny ar fyrder. Os na fydd y Llywodraeth yn newid ei chyfeiriad, bydd Cymru’n talu pris mawr.

Datganaf fuddiant fel ffermwr. Croesawaf ddatganiad y Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd y bore yma, y ffordd yr ymdriniwyd â’r busnes a’r wybodaeth a’r dadleuon rheolaidd a gawsom yn y Cynulliad. Croesawaf Peter Rogers yn ôl hefyd a chydymdeimlaf yn fawr â’r holl ffermwyr hynny sydd yn dioddef ar hyn o bryd, ynghyd â chymaint o fusnesau gwledig. Yr ydym mewn sefyllfa ddifrifol o hyd. Gwn y bydd Aelodau Cynulliad yn gyfrifol ac na chamddefnyddir y sefyllfa ddifrifol honno at ddibenion gwleidyddol. Mae angen cyhoeddusrwydd cyson a chlir arnom a gwybodaeth am dwristiaeth a’r difa a gynigir ac a gyflawnir yng Nghymru. Hoffwn longyfarch Cyngor Sir Powys ar y ffordd yr ymdriniodd â’r argyfwng hwn. Mae’n esiampl i bawb. Sefydlodd linell gymorth ar unwaith, nad oedd ar gyfer un agwedd gul yn unig, ond ar gyfer pob agwedd ar fywyd yn ein gwlad. Croesawaf y cyhoeddiad y caiff y Bwrdd Croeso £1.5 miliwn er mwyn sicrhau—fel y dywedodd Dafydd—y cawn ymgyrch gyhoeddusrwydd bendant a fydd yn cadarnhau bod rhannau o Gymru ar agor. Fodd bynnag, fel ffermwr, rhaid imi bwysleisio bod angen gweithredu mewn ffordd ofalus a bod rhaid gwneud hynny mewn ffordd gyfrifol. Yr oeddwn yn falch o gael copi ddoe o daflen o’r enw ‘Visiting the Countryside’. Dylai fod ar gael yn eang ledled Cymru ac ym mhob ardal dwristiaeth a dargedir o heddiw ymlaen. Mae gwybodaeth yn holl bwysig er mwyn osgoi pryder.

Symudaf ymlaen at bwyntiau nas atebwyd yn llawn eto. Derbyniais lawer o alwadau gan ffermwyr sydd yn pryderu nad oes unrhyw brotocol yn ôl pob sôn ar gyfer lladdwyr sydd yn ymweld a thimau o bobl sydd yn glanhau ar ffermydd. Mae achosion lle mae’r bobl hyn wedi ymweld â ffermydd sydd wedi eu heintio ac yna wedi mynd allan yn gymdeithasol gan symud o ardaloedd heintus i ardaloedd heb eu heintio. Hoffwn glywed y Gweinidog dros Faterion Gwledig yn cadarnhau a yw hynny’n wir wrth iddo grynhoi ac a wnaiff yn siŵr bod protocol yn bodoli fel na chaniateir i’r holl bobl hynny sydd yn mynd i ffermydd lle mae achosion wedi eu cadarnhau ledaenu’r clwyf ymhellach. Yr wyf yn pryderu llawer hefyd am y trallod y mae’r broses gyfan yn ei achosi i ffermwyr a busnesau gwledig. Hoffwn glywed y Gweinidog yn cadarnhau ein bod yn sefydlu gwasanaeth cynghori awtomatig ar gyfer yr holl bobl hynny yr effeithir arnynt gan achosion wedi eu cadarnhau ac o ganlyniad i gysylltiad peryglus. Hoffwn ei glywed hefyd yn cadarnhau y bydd arian cyfatebol ar gael ar gyfer cyfraniadau gwirfoddol yng Nghymru yn ariannol gan y gronfa caledi a gyhoeddwyd gan y Llywodraeth yn Llundain. Yr ydym oll yn ymwybodol mai’r un fantais fawr a’r sgîl-gynnyrch o hyn yw y bydd cymunedau yn dysgu gweithio gyda’i gilydd. Bydd sefydlu llinellau cymorth a rhwydweithiau yn sylfaenol i helpu pobl i adfer yn dilyn yr argyfwng ofnadwy hwn.

Cyfeiriais eisoes at wybodaeth; byddaf yn cyfeirio hefyd at y defnydd o dystiolaeth mewn perthynas ag achosion a gadarnhawyd. Trafodais y mater hwn gyda’r Gweinidog a llawer o filfeddygon a rhaid inni bwysleisio mai cadarnhad gan filfeddyg yw’r dystiolaeth y dylwn ei derbyn. Fodd bynnag, fe’m cythryblir yn fawr gan y ffaith bod llawer o brofion yn dychwelyd yn negyddol yn awr o ffermydd lle y cadarnhawyd achosion ar sail arwyddion clinigol. Mae angen datganiad clir ar y ffermwyr hynny. Os bydd ffermwyr yn yr ardal sydd yn cyffinio â’r fferm lle mae anifeiliaid ar fin cael eu lladd yn amau’r dystiolaeth, rhaid inni wneud datganiad clir ar sut yr awn ymlaen a phwysleisio mai difa yw’r unig ateb.

Mae dau fater arall. Mae anallu cymaint o gynhyrchwyr i gael trwyddedau gwaredu lles yn achosi trallod ofnadwy. Eisoes soniais am y broblem ddifrifol, sef nad yw ffermwyr yn gallu symud anifeiliaid a diffyg symud ar draws ffyrdd ac yn y blaen. A roddwch sicrwydd inni y gall pobl â phroblemau lles o’r fath gael y trwyddedau hyn? Yn olaf, mae’n anodd edrych i’r dyfodol, ond er mwyn cymaint o bobl sydd yn dioddef mae’n rhaid i Aelodau Cynulliad fod yn gyfrifol a pharhau yn gyson yn eu barn y bydd adferiad.

Yr wyf yn ddiolchgar am y cyfle hwn, a chadwaf o fewn y terfyn amser. Mae gennyf sawl pryder. Rhannaf bryder Dafydd Wigley nad yw argyfwng clwy’r traed a’r genau yn cael ei drin gyda’r brys y mae’n ei haeddu. Dyna’r prif ffactor ar Ynys Môn. Croesawaf Peter Rogers yn ei ôl a diolchaf iddo am bopeth a wnaeth i ffermwyr Ynys Môn ac am yr holl gyngor a roddodd inni ac i bobl Ynys Môn a phobl ledled Cymru.

Ymhelaethaf ar rai materion sydd o bryder. Yn gyntaf, cymorth ariannol. Yr wyf yn falch bod mesur ar waith. Yr wyf yn falch bod hyn yn cael ei wneud yng Nghymru a’i fod yn benodol Gymreig. Fodd bynnag, mae angen ei fanylion arnom ar frys. Siaradais â llawer o fusnesau yn Aberhonddu ac ar hyd a lled canolbarth Cymru ddoe ac maent yn colli arian yn gyflym. Rhaid i’r arian lifo’n gyflym os ydym i osgoi’r hyn y byddai Alun Cairns yn cyfeirio ato fel diflaniad yn y diwydiant twristiaeth. [Torri ar draws.] Dyna’r gwirionedd, Brian Gibbons. Mae’n bwysig a rhaid inni symud yn gyflym ar y mater hwn. Yn ail, a chyfeiriaf hyn at Carwyn yn hytrach na Mike German a gobeithiaf fod ganddo amser i ymateb yn y ddwy funud a hanner neu oddeutu hynny sydd yn weddill, mae angen inni gyflymu—

Mae angen inni gyflymu’r rhaglen lladd a’r gwaredu. A wnawn hynny? A wnawn ni gynnwys y fyddin? Rhaid inni. Mae’n argyfwng cenedlaethol ac mae’r ffaith bod clwy’r traed a’r genau yn parhau yn peri pryder mawr gan fod gormod o amser yn mynd heibio rhwng darganfod y clwyf a lladd yr anifeiliaid. Codaf fater a bwysleisiodd y ffermwyr imi ddoe yn Aberhonddu. Yr oedd rhai o’r profion a wnaethpwyd yn Sir Faesyfed, lle mae anifeiliaid eisoes wedi eu lladd, yn negyddol. Gwnaethpwyd hyn am fod anifeiliaid yn cael eu lladd am fod amheuaeth, am ba reswm bynnag. Mae’r ffermydd hynny sydd yn cyffinio â’r ardaloedd hynny lle y bu’r profion yn negyddol yn pryderu y byddant yn rhan o’r cynllun difa hwn. A yw Carwyn am ymyrryd yn awr i roi rhywfaint o sicrwydd neu a yw am ddelio â’r mater yn ddiweddarach? Mae’n bryder gwirioneddol. Ni fyddem yn disgwyl i’r difa ddigwydd os oedd y profion yn negyddol.

Yn anffodus nid yw prawf negyddol yn golygu nad yw clwy’r traed a’r genau yn bresennol. Os oes gan anifail hen anafiadau, nid yw’r samplau a gymerir o’r anafiadau o reidrwydd yn cadarnhau presenoldeb y firws. Dyna pam bod dwy ffordd o ddarganfod y clwyf, drwy brofi a thrwy arwyddion clinigol. Bydd milfeddygon yn cadarnhau’r clwyf os byddant yn sicr drwy brofion clinigol bod y clwyf yn bodoli. Yn anffodus, nid yw prawf negyddol yn golygu nad yw’r clwyf yn bresennol.

Mae’n syndod bod profion yn digwydd o dan yr amgylchiadau hynny pan fydd yr anifeiliaid wedi cael eu lladd. Apeliaf arnoch i ailystyried y mater hwnnw oherwydd os yw’r profion yn negyddol, mae’n awgrymu nad yw’r firws yn bresennol. Dylid gwirio hynny cyn i anifeiliaid gael eu difa ar ffermydd cyfagos. Gwyddoch fod amheuaeth fawr, am ba reswm bynnag, fod llawer o’r profion hyn yn dychwelyd yn negyddol.

Os na ddaw cyfraniad Carwyn allan o’m hamser i.

Nid yw prawf negyddol yn dynodi nad yw’r firws yn bresennol.

Mae’r gair ‘negyddol’ yn awgrymu ei fod yn dynodi nad yw’r firws yn bresennol, ond ni pharhawn â’r ddadl benodol hon. Mae gennych amser i ymdrin â hi yn ddiweddarach. [Torri ar draws.] Os ydych am ymyrryd, Kirsty, yr wyf yn fodlon ichi wneud hynny.

Yr wyf yn clywed synau, Lywydd.

Wedi cael sawl sgwrs â milfeddygon yn yr uned iechyd anifeiliaid yn Llanisien a milfeddygon lleol yn fy etholaeth, cytunaf ei fod yn ymddangos yn ddryslyd y gall anifail a gaiff ei ladd am fod amheuaeth bod y clwyf yn bresennol gael canlyniad prawf negyddol, ond cefais sicrwydd gan filfeddygon ei bod yn bosibl i hynny ddigwydd. Gofynnais i wasanaeth milfeddygol y wladwriaeth gynhyrchu dogfen yn egluro sut y mae’n bosibl rhoi gwybod i’r undebau ffermio am hynny, fel y gellir ymdrin â phryder gwirioneddol pobl nad ydynt yn deall yr wyddoniaeth. Mae hynny’n bwysig. Awgryma cyngor milfeddygol ei fod yn bosibl.

Yr wyf yn ddiolchgar am adlais Carwyn, ond mae angen ymdrin â’r mater ar frys oherwydd wynebwn y gwaith o ddifa anifeiliaid ar raddfa fawr yng nghanolbarth Cymru lle mae amheuaeth fawr nad oedd clwy’r traed a’r genau yn bresennol ar y ffermydd dan sylw. Mae hynny’n gred gyffredinol ym Mhowys ac mae angen ymdrin â hynny.

Yn olaf, mae angen inni gyfleu’r neges ar frys ynglŷn ag agor Cymru. Mae negeseuon dryslyd wedi eu lledaenu. Mae angen cymorth yn ddirfawr ar y diwydiant twristiaeth ledled Cymru wledig. Rhaid i bob Aelod o’r Cynulliad gyfleu’r neges honno. Mae’r Weithrediaeth yn gwneud ymdrechion yn hwyr yn y dydd, ond heb unrhyw iawndal gwirioneddol am ei golledion, mae’r diwydiant twristiaeth yng nghanolbarth Cymru yn wynebu’r diwedd.

Croesawaf y datganiad gan y Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd a chydymdeimlaf â Peter Rogers a phawb yr effeithiwyd arnynt yn ystod yr adeg ofnadwy hon i Gymru. Mynegaf fy mhryder ynglŷn ag effaith clwy’r traed a’r genau ar ddelwedd ryngwladol Cymru a’r goblygiadau i’n diwydiant twristiaeth holl bwysig. Mae’n bwysig na fychanwn yr effeithiau y mae’r cyhoeddusrwydd am y clwyf yn eu cael ar dwristiaeth ryngwladol. Mae’r Cynulliad a Bwrdd Croeso Cymru yn gweithio’n galed i hybu twristiaeth ryngwladol. Ar wefan y BBC ddoe yr oedd sylwadau gan dwristiaid mor bell i ffwrdd ag Awstralia yn mynegi eu siomedigaeth am orfod canslo eu gwyliau yn y DU a Chymru oherwydd yr argyfwng. Mae’n bwysig ein bod yn delio â’r canfyddiad hwn. Rhaid inni geisio cynnal ein momentwm, ein cyhoeddusrwydd a’n twf yn y diwydiant allweddol hwn. Rhaid inni gyfleu’r neges bod Cymru ar agor ar gyfer busnes o hyd.

Er y croesawaf yr wybodaeth a roddwyd gan y Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd, teimlaf o hyd nad yw’r neges yn cael ei chyfleu yn genedlaethol, heb sôn am ei chyfleu yn rhyngwladol. Rhaid hysbysu twristiaid rhyngwladol bod llawer i’w wneud a’i weld yng Nghymru o hyd ac, er bod clwy’r traed a’r genau wedi effeithio ar rai rhannau o’r wlad, mae’r rhan fwyaf o Gymru yn parhau i fod ar agor i ymwelwyr. Dylai cynnal yr incwm a ddaw i Gymru yn sgîl twristiaeth rynglwadol fod yn un o’n blaenoriaethau. Pryderaf y daw’r ddelwedd ryngwladol a grëwyd i gynyddu nifer y twristiaid o dramor i Gymru i ben yn sydyn os na chanolbwyntiwn a dyblu’n hymdrechion i gynnal y ddelwedd hon dramor. Mae llawer yn y fantol yma. Mae pob un ohonom yn falch bod Cymru wedi codi ei phroffil yn rhyngwladol dros yr ychydig flynyddoedd diwethaf, yn arbennig ers datganoli. Mae pobl yn dechrau gweld Cymru fel lle i ymweld ag ef. Fel y gwyddom, yn y gorffennol, byddai ymwelwyr yn ystyried ymweld â’r Alban, Iwerddon a Lloegr, gan hepgor Cymru. Mae hynny’n newid yn awr.

Gan gydnabod yr anawsterau presennol, rhaid inni gofio bod rhannau o Gymru yn parhau heb eu heffeithio gan glwy’r traed a’r genau. Er bod llwybrau troed wedi cau, erys gwestai, tafarndai, tai bwyta ac atyniadau ar agor. Cyfyd yr anhawster oherwydd y canfyddiad bod Cymru ar gau. Nid yw pobl yn edrych yn fanwl ar ba rannau o’r wlad y gallant ymweld â hwy. Rhaid inni ddelio â’r canfyddiad hwn.

Rhaid inni gael canllawiau clir ar yr ardaloedd hynny o bwysigrwydd amaethyddol yr effeithiwyd arnynt gan y clwyf a’r ardaloedd cefn gwlad na ellir mynd iddynt. Fodd bynnag, rhaid inni fod yn eglur a rhoi cyhoeddusrwydd i’r ardaloedd hynny sydd ar agor ar gyfer busnes. Rhaid inni wrthsefyll yr hysteria sydd yn gysylltiedig â’r argyfwng. Er gwaethaf yr argyfwng gwirioneddol sydd yn effeithio ar rai ardaloedd penodol, rhaid inni gyfyngu ar y niwed a achosir i economi Cymru gan yr argyfwng hwn. Rhaid sicrhau na fydd yn treiddio i’n diwydiant twristiaeth holl bwysig, yn awr ac mewn blynyddoedd i ddod. Cymer beth amser inni ddod dros hyn.

Cytunaf â’r sylwadau a wnaethpwyd gan Dafydd Wigley a Mick Bates. Fe’m calonogir hefyd gan y sylwadau a wnaethpwyd gan Ddirprwy Brif Weinidog Cymru a’r Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd, ond gofynnaf i Fwrdd Croeso Cymru ymgymryd â pholisi pendant o gyfyngu ar y difrod a wneir.

The priority remains to control and eradicate foot and mouth disease. In saying that, I declare our support for all the Conservative Party’s amendments in this debate today. We all sympathise with those farmers facing the cull of their stock in Anglesey and Powys, especially our colleague, Peter Rogers. We welcome Peter back to the Chamber today.

I say to the Minister for Rural Affairs that the process of culling animals in Anglesey has been a shambles, and that we also have concerns regarding yesterday’s announcement that animals will be culled in Powys. In relation to the disposal of culled animals, we hope that the process will progress more smoothly than it did in Anglesey. The fact that there is no agreement to date on a site for this work causes us some concern, but perhaps the Minister will give us more information on that this morning.

As well as ensuring that the disease is brought under control, the agricultural industry, which is under siege both emotionally and financially, must be able to see a prosperous and confident future with regard to meat production beyond this disease. That is what Plaid Cymru is trying to achieve in amendment 5. We know that the export market is closed to Welsh produce for an indefinite period, and it will be difficult to rebuild that market once the ban is lifted. That will have a detrimental effect on farmers’ incomes in the long term. It will also impact upon the confidence of individuals in the industry. Will those who have seen their stock being culled be confident about restocking? Will the younger generation be confident about entering the agricultural industry?

Farmers need to know that the coalition Government has faith in the food production industry, as a core part of the National Assembly’s commitment to sustainable development. Today, Plaid Cymru is calling for a commitment from the Government to introduce an additional financial package over a period of three years, to add to the schemes included in the rural development plan. This financial assistance should be over and above the Barnett block. We would wish such a package to include the expansion of the reformed Tir Gofal scheme; the introduction, at last, of a young entrants’ scheme; promoting the development of the product processing sector, an additional marketing scheme to promote Welsh foods; and a continuation of Tir Mynydd payments after 2003. I understand that the Government will not want to commit to the details of the scheme today, but we would like a commitment to the principle of a three-year scheme to add to the agricultural industry’s confidence and faith that there is a future for agriculture in Wales beyond this disease.

Croesawaf yr wybodaeth ychwanegol a roddwyd gan y Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd i Aelodau. Fodd bynnag, mae’n holl bwysig nad Aelodau’r Cynulliad yn unig a gaiff wybod beth y mae’r weinyddiaeth yn ei wneud. Mae angen dweud wrth bobl ar lawr gwlad hefyd. Efallai y gallem ystyried ffyrdd o ddosbarthu gwybodaeth mor hawdd â phosibl. Nid yw cynadleddau dyddiol i’r wasg a ddangosir ar HTV a BBC Cymru o unrhyw ddefnydd i’m hetholwyr, gan na allant dderbyn darllediadau teledu o Gymru yn yr ardal. Mae copïau o The Western Mail yn brinnach na’r barcud coch y dyddiau hyn. Rhaid inni ddarganfod ffyrdd o gyfathrebu’r negeseuon hyn yn lleol. Tynnaf sylw’r Gweinidog at waith Cyngor Sir Powys, sydd eisoes wedi cynnig anfon llythyr at ei holl dalwyr trethi busnes i’w hysbysu o’r rhyddhad trethi busnes sydd yn awr ar gael. Gobeithiaf y bydd y Gweinidog yn sicrhau y rhoddir gwybodaeth hawdd a dealladwy i gynghorau sir, gwybodaeth y gallant ei throsglwyddo yn uniongyrchol i fusnesau, yn hytrach na dim ond y cyngor technegol sydd ei angen ar lywodraeth leol i weinyddu’r cynllun. Gallai sefydliadau twristiaeth sydd yn seiliedig ar aelodau, fel Twristiaeth Canolbarth Cymru, sydd â miloedd lawer o aelodau, gyfathrebu gwybodaeth o’r fath yn uniongyrchol i’w haelodau hefyd. Dyma’r ffordd fwyaf effeithiol o sicrhau bod gwybodaeth ar gael i’r rheini sydd ei hangen fwyaf.

Dylem sicrhau hefyd y rhoddir canllawiau clir i is-adrannau’r Cynulliad a chyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad yn nodi nad oes angen canslo cyfarfodydd mewn lleoedd fel Llanfair ym Muallt, Llandrindod a Rhaeadr. Mae llawer o weithredwyr twristiaeth yn fy etholaeth yn dibynnu’n helaeth ar y farchnad gynadledda a ddefnyddir gan lawer o gyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad ar yr adeg hon o’r flwyddyn. Deuthum yn ymwybodol yr wythnos hon bod is-adran technoleg a rheoli gwybodaeth iechyd y Cynulliad a Chyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru wedi canslo cyfarfodydd yn fy etholaeth. A sicrhewch fod y cyrff hyn yn ymwybodol bod y canolfannau cynadledda ar agor ar gyfer busnes ac nad ydynt yn creu risg i’r sector amaethyddol yn fy nghymuned?

Mae gwybodaeth hefyd yn holl bwysig i ffermio. Derbyniaf bwynt Nick Bourne. Mae pryder mawr ynglŷn â chanlyniadau profion negyddol yn dod yn ôl wedi i arwyddion clir, gweladwy o symptomau clwy’r traed a’r genau gael eu darganfod ar fferm cyn lladd. Rhydd milfeddygon sicrwydd imi fod hyn yn bosibl yn wyddonol ac yn dechnegol. Fodd bynnag, mae angen inni sicrhau bod yr wybodaeth honno ar gael, nid yn unig i mi a’r Aelodau eraill ond i ffermwyr na wyddant o un diwrnod i’r nesaf beth fydd yn digwydd i’w hanifeiliaid gan fod achos wedi ei gadarnhau ar fferm gyfagos. Rhaid inni sicrhau bod y dystiolaeth wyddonol honno ar gael iddynt a rhoi hyder iddynt fod y milfeddygon yn bwrw ati yn y ffordd wyddonol orau bosibl. Fel arall, tanseilir hyder i raddau helaeth.

Ar hyn o bryd, mae llawer o’m hetholwyr yn byw o dan gwmwl sibrydion, mân-siarad a gwybodaeth anghywir sydd yn ychwanegu’n fawr at y straen y maent yn ei ddioddef eisoes. Rhaid inni ddyblu ein hymdrechion i gyfathrebu ag undebau a ffermwyr unigol ledled Cymru yr effeithir yn uniongyrchol arnynt gan yr argyfwng hwn i’w gwneud yn ymwybodol o’r hyn sydd yn digwydd ac o’r broses a sefydlwyd i fynd i’r afael â’r clwyf ofnadwy hwn.

I do not wish to speak in this debate.

A gaf i amser Cynog?

Mewn gwleidyddiaeth, bydd adegau pan fydd teimladau rhywun am fater yn codi y tu hwnt i wleidyddiaeth bleidiol. I mi, mae argyfwng clwy’r traed a’r genau 2001 yn un enghraifft o’r fath. Gwelaf hyn fel mater sydd yn ymwneud â’r DU. Ers cael fy ethol yn Aelod o’r Cynulliad, gwelaf y rhan fwyaf o faterion o safbwynt Cymreig. Fodd bynnag, mae hwn yn bendant yn fater sydd yn ymwneud â’r DU. Mae pawb ym Mhrydain yn rhan o hyn.

Mae’n ddrwg gennyf, Lywydd, a oeddech am ddweud rhywbeth?

A ganiatewch estyniad yn yr amser a ddyrannwyd imi ar gyfer y dryswch hwn?

Ers wythnos gyntaf yr argyfwng hwn, yr wyf wedi ei ystyried yn drychineb genedlaethol. Bedair wythnos yn ôl, fe’m cyhuddwyd o godi bwganod pan ddywedais y byddem yn wynebu’r gwaith o ladd miliynau o anifeiliaid, miloedd o fusnesau yn mynd i’r wal, a’r posibilrwydd o fethu, sef beth fyddai brechu yn fy marn i.

Yn ogystal â’i ystyried yn argyfwng cenedlaethol, teimlais mai fy nghyfrifoldeb i oedd gwneud cyfraniadau pwyllog i ddadleuon ar y mater hwn. Fodd bynnag, ni ddylai hynny guddio fy nicter bob tro y clywaf Nick Brown yn dweud ar goedd bod y clwyf o dan reolaeth, gan geisio creu darlun ffug o normalrwydd. Ni ddylai hynny guddio fy nicter ychwaith tuag at y Prif Weinidog, sydd wedi ceisio tynnu sylw oddi ar yr argyfwng drwy drafod gafael tynn archfarchnadoedd ac arferion ffermio modern. Ni wn a fyddai gweithredu’n benderfynol yn yr wythnos gyntaf wedi gwneud gwahaniaeth sylweddol ond byddaf bob amser yn credu y gellir priodoli’r gyfran uchel o’r anifeiliaid a gaiff eu lladd a’r busnesau a fydd yn methu yn 2001 i wrthodiad Llywodraeth Prydain i gydnabod argyfwng cenedlaethol yn ddigon cynnar.

Ddoe, cyhoeddodd y Gweinidog dros Faterion Gwledig raglen lladd anifeiliaid fawr ym Mhowys, a hyd yn hyn, nid ydym yn ymwybodol o’r nifer. Er gwaethaf fy amheuon ynglŷn â’r penderfyniad hwnnw, fe’i cefnogaf. Yr achos cyntaf ers y cyhoeddiad hwnnw yw un ger Aberriw lle y mae miloedd o anifeiliaid o’r ansawdd gorau ym Mhrydain yn debygol o gael eu lladd. Ni allaf ddechrau deall sut y gall Prif Weinidog feddwl am alw etholiad cyffredinol o dan amgylchiadau o’r fath. Rhaid inni feddwl am y dyfodol, a phan fydd y clwyf hwn o dan reolaeth, rhaid i’r Cynulliad roi’r flaenoriaeth gyntaf i’r gwaith o adfywio’r economi wledig.

Croesawaf gyhoeddiad y Gweinidog Cyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau y bydd £12 miliwn ar gael i awdurdodau lleol, ond mewn gwirionedd, swm bach iawn ydyw. Gobeithio y defnyddia Prif Weinidog Cymru ei holl ddylanwad i sicrhau bod y Trysorlys yn cydnabod maint y drychineb hon. Gobeithiaf hefyd y bydd Prif Weinidog Cymru yn ailystyried ei sefyllfa, sef ei fod wedi ymddieithrio oddi wrth yr argyfwng yn fy marn i. Ni wn a fyddai unrhyw wahaniaeth ymarferol pe bai Prif Weinidog Cymru yn cymryd yr awenau mewn perthynas â’r argyfwng cenedlaethol hwn, ond rhaid iddo wneud hynny a rhaid iddo gael ei weld yn gwneud hynny. Byddai’n anfaddeuol pe na bai Prif Weinidog Cymru yn derbyn yr her honno; byddai’n siomi’r Cynulliad.

As a Member who represents Mid and West Wales, I am aware of the effect this crisis is having on small businesses throughout Wales—from Pembrokeshire to Ceredigion and from Snowdonia to Newtown. The Prime Minister’s message yesterday was appropriate by encouraging people to continue with their Easter and summer holiday plans as long as they are vigilant and responsible. I welcome the measures that were outlined by Mike German because they will reduce the concern and financial pressure on businesses and I urge the Minister to ensure that the assistance available is delivered quickly and with as little bureaucracy as possible. We must now look to the future and turn our attention towards rebuilding the rural economy.

Yesterday at the Agriculture and Rural Development Committee, Snowdonia National Park officials suggested that the Tir Gofal scheme should be accelerated and extended to farmers who will not have stock on their land after this disease. I welcome that suggestion and urge the Minister to take a radical and far-reaching look at the structure of the agricultural industry following the current situation. We should not aim to return to where we were before the disease, but try to build a stronger, healthier and more effective industry that is less dependent on subsidy and that will respond to the increasing demand, among consumers, for high quality meat and careful and humane farming practices. That is the challenge facing us today.

Hoffwn i’r Gweinidog dros Faterion Gwledig sôn am yr achosion a gadarnhawyd yn Sir Fynwy sydd yn ymwneud ag anifeiliaid pori ar dir comin yng Nghapel-y-ffin. Gwerthfawrogwch fod hyn yn fater difrifol oherwydd os ydynt yn anifeiliaid pori ar dir comin, nid ydynt wedi eu hamgáu, a bydd hyn yn creu anawsterau wrth geisio eu casglu er mwyn eu lladd. Mae’n bwysig ei fod yn ymdrin â’r mater hwn.

Pa adnoddau ychwanegol a fydd ar gael er mwyn helpu i ymdopi â’r argyfwng hwn? Rhaid inni wybod. Pa staff ychwanegol a gyflogodd y Gweinidog i sicrhau bod pobl sydd yn gwneud ymholiadau yn cael atebion digonol, a phan fyddant yn gwneud cais am y ffurflenni angenrheidiol, y cânt eu hanfon am resymau lles cyn gynted â phosibl? Rhaid i fwy o wybodaeth fod ar gael. Dyna ddiben ein gwelliant 4. Ceisiwn eich sicrwydd y byddwch chi ac aelodau eraill o’r Cabinet yn ymweld â phobl ledled Cymru i’w sicrhau fel na chawn yr un math o broblemau ag y caiff pobl yn Ynys Môn, sydd yn adnabod fy nghyd-Aelod, Peter Rogers. Os ydych am gario’r bobl gyda chi, rhaid i chi ddarparu gwybodaeth. Nid yw’r llythyrau a anfonir yn cynnwys yr wybodaeth honno. Mae’n hawdd ei chynnwys a gofynnaf ichi wneud hynny cyn gynted â phosibl.

O ran neilltuo adnoddau, mae tua 770 o filfeddygon cymwys yng Nghymru. Yn yr argyfwng presennol, ar unrhyw un adeg, ynysir tua 220 ac ni allant fynd i ffermydd eraill. Felly, gofynnaf ichi eto, pa adnoddau ychwanegol a fydd ar gael gennych? Drwy’r un meini prawf, ni chaniateir i briswyr sydd yn ymweld â ffermydd sydd wedi eu heintio fynd i ffermydd eraill am gyfnod penodol, rhag ofn y byddant yn taenu’r haint. Pa adnoddau ychwanegol fydd ar gael yn yr achos hwnnw? Pa drefniadau a wnewch mewn perthynas ag anifeiliaid pedigri? Ar y pwynt hwn, datganaf fuddiant. Byddai’r gwaith angenrheidiol a rhesymegol o ddifa anifeiliaid yn golygu amharu’n ddifrifol ar ein stoc bridio ledled y Deyrnas Unedig.

Mae’r ffordd yr ydych wedi delio â’r mater hwn wedi creu argraff arnom. Disgwyliwn ichi gymryd yr awenau yn y dyfodol. Gobeithiwn hefyd y gall Dirprwy Brif Weinidog Cymru a’r Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd greu hyder pellach mewn busnesau gwledig. Gofynnwn i iawndal fod ar gael ar sail caledi yn y maes hwnnw cyn gynted ag sydd yn ymarferol bosibl. Gofynnwn ichi ymdrin ag ef yn y ffordd arferol. Er enghraifft, gall busnesau yr effeithiwyd arnynt gan gynlluniau ffyrdd ddweud, ‘Mae ein trosiant lawer yn is na’r llynedd’, a chydymdeimlir â hwy a gwneir taliad dros dro cyn gynted â phosibl. Caiff hyn effaith ddramatig ar y gadwyn gyflenwi yn ei chyfanrwydd ledled Cymru. Gwn fod Prif Weinidog Cymru a’i gyd-Aelodau yn ymwybodol iawn o hyn. Gofynnaf am eich ymateb ar y materion hyn cyn gynted â phosibl.

Codwyd llawer o bwyntiau ac ni allaf eu hateb i gyd yn yr amser a neilltuwyd. Yn gyntaf, yr wyf yn falch o gyhoeddi y byddwn yn cyflwyno cynllun yng Nghymru i roi arian, punt am bunt, sydd yn cyfateb i roddion cyhoeddus i sefydliadau gwirfoddol i gefnogi eu gwaith wrth leddfu trallod gwledig sydd yn deillio o argyfwng presennol clwy’r traed a’r genau. Ni chyfyngir y cynllun i ffermwyr a’u teuluoedd na’r rheini sydd yn gyflogedig ym maes amaethyddiaeth, ond bydd yn cwmpasu cymunedau gwledig yn gyffredinol. Bydd y Cynulliad Cenedlaethol yn darparu £0.5 miliwn i’r perwyl hwn.

Diolchaf i William Graham am ei sylwadau caredig a diolchaf i Geidwadwyr Cymru am eu cefnogaeth yn y mater hwn. Fodd bynnag, mae sawl pwynt y mae angen ymdrin â hwy. Dechreuaf gyda phwyntiau penodol. Bu oedi o dair awr a hanner yn Ynys Môn cyn y gallai’r anifeiliaid gael eu lladd oherwydd rhwystr yn Llundain gyda’r bwrdd ymyrraeth, rhywbeth yr oeddem wedi ceisio ei glirio ers sawl diwrnod. Fe’i cliriwyd yn y pen draw gyda chymorth y Prif Weinidog ond, yn anffodus, collwyd tair awr a hanner. Deallaf y trallod a achosodd i ffermwyr. Cydnabyddaf hynny. Fodd bynnag, mae’r gwaith o ddifa wedi dechrau erbyn hyn.

Mae canolfannau diheintio yn fater ar gyfer y Comisiwn Cig a Da Byw. Os bydd unrhyw un yn dymuno awgrymu canolfan ddiheintio bosibl, cysylltwch â’r comisiwn. Os oes gan gynghorau sir eiddo addas, cysylltwch â hwy a byddant yn ymchwilio i’ch cais.

Deallaf y trallod a deimlir gan ffermwyr yn Ynys Môn. Deallaf hefyd y trallod a deimlir gan Peter. Fodd bynnag, dywedaf unwaith eto fod angen gweithredu’n gyfrifol mewn sefyllfa fel hon. Ailadroddwyd y mantra mai brechu yw’r ateb i’r anawsterau yn Ynys Môn. Gofynnais ichi, Peter, egluro a oeddech yn golygu brechu ynghyd â difa neu frechu heb ddifa ac ni roesoch ateb imi.

Ein pwynt ni, Carwyn, yw bod popeth yn datblygu’n araf iawn, mae problemau lles difrifol yn cronni oherwydd dwysedd y stoc. Os na weithredwn ar unwaith i symud peth o’r anifeiliaid, yr unig ffordd ymlaen yw brechu. Mae’n argyfwng. Y rheswm dros sôn am frechu yw am ein bod wedi methu â glynu wrth argymhellion Comisiwn Ymchwiliad 1967 i gadw rheolaeth dros hyn.

Dim ond 13 o achosion a gawsom yn Ynys Môn. Nid oes unrhyw syniad gennych cyn lleied o bobl yr effeithiodd hyn arnynt, ac eto nid oeddem yn gallu claddu na gwaredu’r carcasau hynny mewn pryd. Oni wnawn hynny, rhaid inni ystyried awdurdod brys i roi band yn rhywle fel y gall pobl y tu ôl i’r band hwnnw symud anifeiliaid ar draws y ffordd i bori ac i wagio rhai o’r siediau hynny. Mae problem gydag afiechyd a phorthiant.

Rhaid imi egluro na fydd unrhyw anifeiliaid wedi eu brechu yn gadael ardaloedd heintus. Mae dau bosibilrwydd o ran brechu. Y cyfan y gall ei wneud yw prynu amser—

Nid wyf yn sôn am ardaloedd heintus.

Cawsoch eich cyfle, Peter. Mae’r adnoddau yn eu lle. Parhawn i ddifa a’n bwriad yw sicrhau y caiff ei weithredu. Yr ydych yn iawn ynglŷn â Phenhesgyn. Nid oedd y cyngor sir am i ni ei ddefnyddio fel safle tirlenwi. Ein bwriad yw defnyddio maes awyr Mona i gwblhau’r broses cyn gynted â phosibl. Yn y pen draw, os bydd unrhyw oedi, y ffermwyr fydd yn dioddef. Rhaid iddynt aros i’w hanifeiliaid gael eu cludo i ffwrdd. Rhaid i’r difa gael ei gwblhau cyn gynted â phosibl er mwyn sicrhau bod y clwyf o dan reolaeth. Mae 13 o achosion erbyn hyn, ond pwy a ŵyr beth fydd y sefyllfa os na pharhawn i ddifa.

Gadewch inni droi at fater brechu. Os ydych chi’n brechu ac yn creu cylch o amgylch yr ardal yn Ynys Môn, bydd yn rhaid ichi ddifa’r anifeiliaid wedyn. Os na wnewch, bydd gennych gludwyr ar yr ynys. Byddai unrhyw ran arall o Gymru, yn enwedig Caernarfon, yn gwrthod cyffwrdd â’r anifeiliaid pe baent wedi eu brechu. Ni fyddent am iddynt gael eu cludo i Wynedd oherwydd byddai’r anifeiliaid yn gludwyr. Cymer ddwy neu dair wythnos i’r brechlyn weithio ac nid yw 100 y cant yn effeithiol, felly ni fyddai byth yn bosibl cael gwared â’r clwyf. Mae’n parhau i fod yn endemig.

Pe baem yn brechu, byddai gan ffermwyr anifeiliaid y byddai’n rhaid eu difa yn y pen draw. Yn y cyfamser byddent yn gorfod eu bwydo ac felly, byddai’r broblem les yn waeth o lawer. Yn hytrach na ffermwyr yn cael iawndal am yr anifeiliaid sydd wedi eu difa byddai anifeiliaid yn cael eu brechu ac ni fyddai’r ffermwyr yn cael ceiniog. Mae hynny’n waeth o lawer i ffermwyr. Mae’r rheini sydd o blaid brechu yn ymestyn artaith y ffermwyr. Mae angen inni ddifa’r anifeiliaid hyn a chael gwared arnynt. Y neges y mae’n rhaid ei chyfleu i Ynys Môn, Peter, yw y byddai brechu yn achosi oedi, a byddai unrhyw oedi yn golygu mwy o ddioddefaint i ffermwyr oherwydd byddai’n rhaid difa’r anifeiliaid yn y pen draw. Ni ellid eu symud. Yn y bôn, byddai ffermwyr mewn ardaloedd eraill ar yr ynys ac yng Ngwynedd yn adeiladu muriau o amgylch ardaloedd heintus. Ni fyddent am i’r anifeiliaid hynny gymysgu ag anifeiliaid nad effeithiwyd arnynt gan y clwyf. Mae anawsterau ymarferol mawr. Gallwn gynnal dadl synhwyrol ar frechu—cychwynnodd Ron ar hynny—ond nid yw’n iawn dweud mai dyna’r ateb. Mae problemau dybryd yn gysylltiedig â hynny. Mae’n rhaid inni barhau i ddifa. Mae’r cyngor milfeddygol yn gadarn ac er mwyn rheoli’r clwyf yng Nghymru, rhaid inni fwrw ati i ddifa ar sail y cyngor hwnnw. Byddai brechu yn golygu mwy o ddioddefaint i ffermwyr.