Am 11 a.m. heddiw, mae 85 achos a gadarnhawyd o glwy’r traed a’r genau yng Nghymru a naw achos o anifeiliaid yn cael eu difa oherwydd amheuaeth o’r clwy. Hyd yn hyn, mae 312,000 o ddefaid, gwartheg a moch wedi eu difa o ganlyniad uniongyrchol i glwy’r traed a’r genau ac effeithiwyd ar tua 720 o ffermydd.

O ran symud anifeiliaid, cyflwynwyd newidiadau pellach i’r trefniadau trwyddedu. Soniodd fy natganiad i’r Cyfarfod Llawn yr wythnos diwethaf y gellir symud anifeiliaid o ardal heintus i gael eu lladd. Yn ogystal, mae hyn yn awr yn berthnasol i anifeiliaid o ffermydd sydd o dan gyfyngiad ffurflen D.

O ran symud anifeiliaid i’r bryniau a thir comin ar draws Cymru, nodaf y dadleuon cryf a ddefnyddiwyd yn y Siambr, yn y Pwyllgor a chan y diwydiant ei hun am fwy o hyblygrwydd. Fel y bydd yr Aelodau’n ymwybodol, cyflwynodd fy swyddogion gynigion i’r Weinyddiaeth Amaethyddiaeth, Pysgodfeydd a Bwyd. Yr wyf yn optimistaidd y cyflwynir trefniadau diwygiedig ar gyfer symud anifeiliaid i’r bryniau a’r tir comin o amgylch Cymru cyn hir.

Cyflwynwyd canllawiau ar ailgychwyn semenu artiffisial a deallaf y cyflwynir trwyddedau ar gyfer symud teirw yr wythnos hon.

Yr wyf hefyd yn ymwybodol o bryderon yr Aelodau ynghylch yr anawsterau ymddangosiadol gyda’r cynllun lles da byw—gwaredu a weithredir gan y bwrdd ymyrraeth. Yr wyf wedi mynegi’r pryderon hyn yn ysgrifenedig i MAFF a byddaf yn codi’r mater eto pan fyddaf yn cwrdd â Nick Brown yn ddiweddarach yr wythnos hon—os bydd yr etholiad yn caniatáu hynny, wrth gwrs.

Wrth gwrs, mae’n rhy gynnar damcaniaethu bod argyfwng clwy’r traed a’r genau ar ben. Fodd bynnag, cymerir camau ar hyn o bryd i ddileu’r cyfyngiadau ffurflen D sydd yn berthnasol i nifer o ffermydd ledled Cymru. Mae’r gwasanaeth milfeddygol gwladol wedi dechrau’r broses o brofion serolegol fel y cam cyntaf i ganiatáu i ffermydd ddychwelyd i lefel o normalrwydd. Sefydlwyd deg tîm profi gwaed i weithredu yng ngogledd Powys gydag wyth tîm arall yn ne’r sir ac yn Sir Fynwy. Mae gan y gwasanaeth milfeddygol gwladol gynlluniau i gynyddu nifer y timau ymhellach.

Ni allwn fforddio bod yn hunanfodlon am y clwyf. Rhaid inni barhau i fod yn wyliadwrus. Ni chredaf bellach ei bod yn angenrheidiol parhau i wneud datganiad wythnosol i’r Cyfarfod Llawn. Fodd bynnag, os bydd y sefyllfa’n newid byddaf, wrth gwrs, yn gofyn i gael siarad â’r Cynulliad eto.

in Welsh I welcome most of the statement. I am pleased that progress been made in several areas. However, there was no specific reference in the statement to progress made on relaxing restrictions in uninfected areas, such as the former county of Dyfed, in order to begin the work of allowing commercial activity once more. Will the Minister give us an update on that?

in Welsh One part of the statement that I do not welcome is that we are still awaiting a statement on changes to the regulations on the right to release animals onto common land. That is completely unacceptable. Persisting with this restriction is causing terrible problems to many farmers and completely unnecessary suffering to sheep and cattle. It is sadly ironic that Lamby Way, Trecatti and Pwll y Watcyn will be filled with sheep from the disposal scheme while the mountain above Tregaron has no sheep. It would appear that that is all because a Minister in MAFF persists in refusing to sign a piece of paper allowing the Minister for Rural Affairs to amend the restrictions and to introduce a specific licensing system for Wales.

in Welsh Is it true that the Minister told the agricultural unions last Friday that he was trying to obtain a signature on this issue from Elliot Morley, the Parliamentary Secretary in MAFF, and that he expected that the restrictions would be changed by Friday night? While the Minister had enough time on his hands to talk to Huw Richards and Bob Parry, as the First Minister said, the only man with powers in this area, Elliot Morley, was tramping across Yorkshire, as I understand. Changes to these restrictions have yet to be announced

yn Saesneg Nid yw’n syndod gennyf na lofnododd Elliot Morley y darn hwnnw o bapur oherwydd nid yw’n ymwybodol bod ganddo unrhyw awdurdod yng Nghymru ar argyfwng clwy’r traed a’r genau. A wnewch sylwadau, Weinidog, ar lythyr a anfonwyd gan Elliot Morley, y Gweinidog dros Bysgodfeydd a Chefn Gwlad, at Dafydd Wigley pan oedd argyfwng clwy’r traed a’r genau ar ei anterth yng Nghymru. Mae’r llythyr yn darllen,

yn Saesneg Fe’ch clywais ar sawl achlysur dros yr ychydig fisoedd diwethaf yn rhoi’r bai i MAFF am sawl mater oherwydd na ddatganolwyd y pwerau i’r Cynulliad Cenedlaethol. Gofynnaf ichi egluro pam bod MAFF yn credu bod rheolaeth o glwy’r traed a’r genau wedi’i ddatganoli’n llwyr i’r Cynulliad Cenedlaethol, pan fo’n glir nad yw hynny’n wir? Pam nad yw MAFF yn gwybod beth y mae’n ei wneud neu beth nad yw’n ei wneud, yn ôl yr achos? Ymhellach, a fyddai eich ymdrechion i reoli a dileu’r clwyf yng Nghymru wedi bod yn llawer haws ac yn fwy effeithiol pe bai pwerau llawn ar y mater hwn wedi’u datganoli i Gymru? Er efallai nad yw Prif Weinidog Cymru’n cytuno â hynny, awgrymaf y byddai ffermwyr sydd yn defnyddio tir comin ar gyfer pori yng Nghymru a’r rhai hynny sydd yn gwrthwynebu defnyddio safleoedd tirlenwi i waredu carcasau yn cytuno.

yn Saesneg I ddechrau, nid yw sefyllfa gwaredu drwy dirlenwi yng Nghymru yn wahanol i Loegr. Rhaid i’r carcasau fynd i rywle, neu a ydych yn awgrymu y dylent i gyd fynd i Loegr fel na fydd gennym ddim yng Nghymru? Dyna fyddai’r unig ddewis arall. O ran datganoli, nid yw iechyd anifeiliaid wedi’i ddatganoli yn ôl y gyfraith. Gwelais lythyr Elliot Morley wythnos neu ddwy yn ôl. Mae’r honiad yn y llythyr hwnnw bod y mater wedi’i ddatganoli’n llawn yn anghywir. Yn ôl y gyfraith, MAFF sydd yn gyfrifol am iechyd anifeiliaid yng Nghymru a Lloegr. Dyna’r sefyllfa gyfreithiol. Fodd bynnag, ar lefel ymarferol, o ran cynllun difa clwy’r traed a’r genau a’r cynllun difa ar ffermydd cyffiniol, y Cynulliad Cenedlaethol sydd yn rhedeg hynny fel asiant MAFF. Yn ôl y gyfraith, MAFF sydd yn gyfrifol am iechyd anifeiliaid. Mae’r ddadl ynghylch a ddylai hynny newid yn y dyfodol yn un ddiddorol a godwyd yn y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig. Er nad yw’r cyfrifoldeb wedi’i ddatganoli’n gyfreithiol, mae’r gwaith a wna’r ganolfan reoli a staff wedi bod yn eithriadol. O ystyried y ffaith nad oedd hyn wedi’i ddatganoli’n gyfreithiol i’r Cynulliad ar lefel ymarferol, yr ydym wedi dangos y gallwn ymdopi ag argyfwng.

yn Saesneg O ran gweddill y llythyr, mae’r gwasanaeth milfeddygol gwladol yn gorff ar gyfer y DU gyfan. Mae pob milfeddyg yn y gwasanaeth milfeddygol gwladol yn adrodd yn ffurfiol i Page Street—pencadlys y gwasanaeth milfeddygol gwladol. O ran y ffordd y mae ein milfeddygon yng Nghymru’n gweithredu, bu Prif Swyddog Milfeddygol Cynorthwyol Cymru yn adrodd yn ddyddiol i’r Cynulliad Cenedlaethol a chafodd arweiniad gennyf fi a chan swyddogion eraill. Ar lefel ymarferol, nid yw’r gwasanaeth milfeddygol gwladol wedi gweithredu mewn anwybodaeth o fodolaeth y Cynulliad Cenedlaethol. Mae’r sefyllfa gyfreithiol yn glir. Ar lefel ymarferol, yr wyf yn falch o weld bod gan MAFF yr hyder yn y Cynulliad Cenedlaethol i ddweud y dylid datganoli’r mater hwn yn llawn a’n bod wedi gwneud gwaith da.

in Welsh I move on to the other points that were raised. On movement to common land, we gave MAFF the details on Friday. We are awaiting a reply. Our officials have contacted MAFF several times today to ensure that we can see movement of animals back to the hills and to common land. Officials will continue to contact MAFF today to get permission to do this.

in Welsh With regard to the uninfected areas, at present we are far from a situation of trading. That must be said. It is far too early for us to start thinking—even in the uninfected areas—that we can hold markets or start any kind of trading. At present, it is important that people have the opportunity to take animals to the abattoirs. We must ensure that there is enough capacity in the abattoirs

in Welsh We are far from being able to trade. We must remember that it is only a matter of days since the last case was identified in Wales, and even more time must elapse before we can trade normally, even in the uninfected areas.

Mae hwn yn ddatganiad calonogol. Gobeithio ei fod yn dangos ein bod yn symud yn ôl i normalrwydd. Hoffwn holi Carwyn ynglŷn â mynediad. Yr wyf yn siŵr ei fod yn nodi bod mynediad yn bwysig, nid yn unig i ymwelwyr, ond hefyd i bobl sydd yn byw ac yn gweithio yng Nghymru, ac yn yr ardaloedd heintus. Hoffwn ei atgoffa bod y mwyafrif llethol o lwybrau troed, tir comin a fforestydd yn ne Cymru ddiwydiannol yn parhau i fod ar gau i’r cyhoedd. Pryd bynnag yr wyf wedi holi’r awdurdodau amrywiol, dywedir wrthyf eu bod ar gau oherwydd bod yn rhaid i’r awdurdodau lleol a chyrff eraill ddilyn y gweithdrefnau asesu risgiau a sefydlwyd gan y Cynulliad Cenedlaethol ac, wrth eu dilyn, y cyfyngir arnynt ac na allant agor tir a llwybrau troed â mynediad cyffredin. Deallaf yr arolygwyd y gweithdrefnau hyn ddiwethaf ychydig wythnosau yn ôl. Yng ngoleuni’r ffaith yr ymddengys ein bod bellach, diolch byth, yn cael y gorau ar y clwyf ac yn dychwelyd i normalrwydd, a fydd yn ystyried ar frys adolygu’r gweithdrefnau asesiad risg fel y gellir rhoi pob anogaeth i awdurdodau lleol, yn enwedig, i adolygu llwybrau troed ac ardaloedd mynediad cyffredin eraill, fel y gellir eu hagor er budd pobl sydd yn byw ac yn gweithio yn ne-ddwyrain diwydiannol Cymru?

Mae Sue Essex yn mynd i’r afael â’r mater o fynediad. Fodd bynnag, gallaf archwilio’r sefyllfa o ran y gweithdrefnau asesu risgiau. Mae’n bwysig cofio mai’r awdurdodau lleol gaiff y gair olaf ar agor a chau llwybrau troed. Nid oes gan y Cynulliad Cenedlaethol unrhyw bwerau cyfreithiol i wneud hynny. Fodd bynnag, ni ddisgwyliwn i awdurdodau lleol wneud penderfyniadau yn ynysig ac mae’n bwysig eu bod yn cael cyngor milfeddygol cyn y gallant gynnal asesiad risgiau. Er enghraifft, mae llwybrau troed bellach ar agor lle ceir cysylltiad posibl rhwng pobl ac anifeiliaid, ond bach yw’r risg. Mae’n bwysig cofio bod defaid yn crwydro ar hyd y ffyrdd mewn sawl rhan o Gymru. Mae’n anodd cyfiawnhau i bobl pam y dylid cau llwybr troed pan fo defaid ar y ffyrdd beth bynnag, lle y gallant ddod i gysylltiad â phobl, er bod y tebygrwydd o ddefaid yn dod i gysylltiad â phobl yn gymharol isel; nid yw defaid yn rhy hoff o fod yng nghwmni pobl yn rhy hir. Fodd bynnag, ymunaf ag eraill wrth annog asesiadau risgiau synhwyrol sydd yn arwain at agor llwybrau troed. Ni allwn byth fod mewn sefyllfa lle na fydd unrhyw risg; nid yw hynny’n bosibl mewn bywyd. Fodd bynnag, lle mae awdurdod lleol yn cynnal asesiad risgiau priodol, a lle mae’r cymorth angenrheidiol ar gael gan y gwasanaeth milfeddygol gwladol i’w cefnogi, nid oes rheswm—unwaith y bydd yr asesiad wedi’i gynnal, ac y barnwyd bod y risg lleiaf posibl yn bodoli—pam na ellid agor llwybrau troed.

Croesawaf y datganiad heddiw, ond ni ddylem fynd dros ben llestri. Dyma bennawd y Daily Post heddiw, a gobeithio y bydd Prif Weinidog Cymru hefyd yn gwrando ar hyn:

Nid yw ffermwyr wedi cael unrhyw incwm ers dechrau argyfwng clwy’r traed a’r genau. Siaradoch am y ffaith nad oes masnachu. Mae ganddynt lawer o filiau i’w talu. Yn fy nghymdogaeth i, yr ydych wedi lladd tua 40,000 o ddefaid drwy’r cynllun difa ar ffermydd cyffiniol. Addawoch bryd hynny, Weinidog, y byddai taliad yn cael ei wneud ymhen tair wythnos. Ni dderbyniwyd yr un geiniog yno. Derbyniodd y ffermwyr hynny lythyrau i ddweud y ceir taliad o fewn dau neu dri diwrnod. Y geiriad yn y llythyrau oedd ‘ymhen ychydig ddyddiau’. Dywedir wrth ffermwyr yn awr na ddylai’r llythyr hwnnw fod wedi cael ei anfon ac y bydd yn rhaid iddynt aros tair wythnos arall cyn derbyn taliad.

Bydd llawer o’r ffermwyr hynny’n gallu ymdopi â’r banciau gan y gŵyr y banciau bod iawndal yn ddyledus iddynt. Mae’r broblem—soniais am hyn yr wythnos diwethaf, ond ni wnaethpwyd unrhyw beth—gyda’r ffermydd hynny sydd yn gyfyngedig o dan reoliadau ffurflen D. Ni allant symud unrhyw anifeiliaid, nid oes unrhyw borthiant yn weddill, ac ni allant werthu gwartheg sydd yn barod ar gyfer y cig eidion gorau, ŵyn, defaid na moch. Ni allant ymgymryd â symudiad o’r fath. Rhaid ichi wynebu’r ffaith bod rhaid inni gymryd rhai pethau i ystyriaeth. Rhaid iddynt gael rhywfaint o iawndal am golledion dilynol ar unwaith fel y gall eu busnesau barhau. Gofynnaf ichi ystyried hynny o ddifrif. Soniais yr wythnos diwethaf a’r wythnos cyn hynny mai’r bobl o dan gyfyngiadau ffurflen D yw’r bobl golledig. Nid oes ganddynt unrhyw obaith ac mae eu busnesau yn chwalu.

Soniasoch hefyd am symud anifeiliaid ar dir comin. Cawsom lawer o anogaeth gennych y caiff cyfyngiadau eu codi ar hynny. Siaradoch am yr angen am hyblygrwydd. Yr oedd gennyf ddiddordeb clywed am Elliot Morley AS, Ysgrifennydd Seneddol MAFF. Dywedwyd wrthym ddydd Gwener y câi ei gyhoeddiad ei wneud yn ddiweddarach y diwrnod hwnnw, ond nis gwnaethpwyd.

Weinidog, nid mater o hyblygrwydd yw hyn, ond synnwyr cyffredin. Gosodwyd ffensys o amgylch llawer o dir comin y mynyddoedd ers 1960. Maent wedi eu ffensio yr un ffordd yn union ag y ffensiwyd fy fferm i. Yr oedd y ffermwyr hynny am ddod â defaid yn ôl o’r ardal tacio a defnyddio’r ardal honno a ffensiwyd fel y rhwystr rhag y tir comin agored. Ni ellid bod wedi cael system well na honno ond, nid oeddech yn gallu gweld hynny. Cynigiais fynd i Lundain i ddangos y mapiau hynny iddynt. Nid mater o hyblygrwydd ydyw, ond yn hytrach synnwyr cyffredin. Mae’n destun pryder os na all pobl ddeall hynny. Mae enaid ffermio yng Nghymru, fel y defaid o Gynefin, wedi’i ladd. Yr ydych wedi eu siomi. Maent wedi’u colli am byth.

Soniasoch hefyd am brofion gwaed fel ffordd o ryddhau rhai o’r ffermydd o dan reoliadau ffurflen D. Gwyddoch fod problemau, ym Mhowys yn arbennig. Ceir un fferm yn yr ardal honno ger safle’r sioe, sydd wedi bod ar gau ers wyth wythnos. Adeiladwyd dau lagŵn yn yr ardal honno ac mae’r ddau yn gollwng. Hyd nes y caiff y fferm honno, ac eraill, eu diheintio, ni ellir cynnal profion gwaed. Gallwch ddychmygu’r gwrthwynebiad ymysg y ffermwyr yn yr ardal honno. Ymwelais â’r fferm honno ddydd Gwener. Fe wyddoch bopeth am hynny, ond nid ydych wedi mynd i’r afael â’r mater. Gofynnaf ichi gymryd camau brys i sicrhau bod rhaglen ddiheintio yn cael ei chynnal. Gwn, er enghraifft, fod 11 o ddynion yn sefyll yno heddiw yn ennill mwy o arian yr awr na minnau, ond nid ydynt wedi gwneud unrhyw waith oherwydd y lagynau hynny.

Dyma’r cwestiwn olaf a gawn ar y datganiad hwn, Lywydd—

Terfynaf drwy gyfeirio at gontractwyr sydd yn gweithio i MAFF. Codais y mater difrifol hwn am fusnesau gwledig yn peidio â chael eu talu, oherwydd na wnaiff MAFF eu talu. Gwn yn fy ardal i fod gan gontractwr werth £900,000 mewn anfonebau yn y swyddfa yng Nghaernarfon. Mae un dyn o Birmingham yn gweithio yn y swyddfa honno dri diwrnod yr wythnos ac nid yw wedi edrych ar yr anfonebau hyn eto. Eto mae’r Llywodraeth yn addo clirio’r cyfrifon hyn o fewn tair wythnos. Rhaid inni sicrhau eich bod yn dyblu’r staff fel y gellir rhoi trefn ar yr anfonebau hyn a thalu busnesau gwledig. Gofynnaf ichi fynd i’r afael â rhai o’r materion hyn.

Rhoddaf ateb ichi ar fater yr iawndal, oherwydd yr wyf yn bryderus ynghylch yr amser a gymerwyd i dalu iawndal. Gallaf eich sicrhau y byddwch yn derbyn ateb ar hynny.

O ran symud anifeiliaid ar dir comin, gobeithiwn gael ateb i hynny heddiw neu cyn gynted â phosibl. O ran contractwyr, gofynnais ichi ddarparu gwybodaeth i swyddogion yr wythnos diwethaf ar hynny. Gwnaethoch hynny ac ymchwilir i’r mater ar hyn o bryd.

O ran y sefyllfa ddiheintio ar ffermydd, ceir gweithdrefnau y mae’n rhaid eu dilyn, ac maent yn mynd rhagddynt mor gyflym â phosibl. Ein hanhawster ar hyn o bryd yw bod y Comisiwn Ewropeaidd yn ei gwneud yn ofynnol i gynnal profion gwaed, sydd yn dasg enfawr. Mae milfeddygon yn ystyried pob ffordd bosibl o gyflawni’r profion gwaed cyn gynted â phosibl, ac mor ddiogel â phosibl.

Diolch am eich ymdrechion parhaus ac ymdrechion eich staff, yn enwedig y rhai sydd yn gweithio ar y llinellau cymorth. Croesawaf y datganiad a’r gobaith am leddfu’r cyfyngiadau ar dir comin a’r ffaith y bydd trwyddedau arbennig ar gael i symud teirw fel y gallwn ddatrys rhai o’r problemau ar ffermydd.

Bu’r datganiadau wythnosol hyn yn arbennig o ddefnyddiol o ran rhoi’r wybodaeth genedlaethol ddiweddaraf ar faterion pwysig. Argymhellaf eich bod yn parhau i wneud datganiadau o’r fath nes y gallwn ddefnyddio’r gair ‘normal’ i ddisgrifio’r sefyllfa. Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn pryderu’n fawr am ddefnyddio unrhyw air megis ‘normalrwydd’ pan fo’r argyfwng mor ddwys ag erioed ar gymaint o ffermydd yng Nghymru.

Derbyniais lythyr gan ffermwr sydd o dan gyfyngiadau ffurflen D. Nododd yr ymddengys fod ffermwyr mewn amgylchiadau o’r fath yn cael eu hanghofio yn yr argyfwng hwn. Mae eu da byw ganddynt o hyd ond maent yn ceisio byw o dan gyfyngiadau ffurflen D. Nododd y ffermwr hwnnw nad yw’n credu mai ef yw’r unig un sydd o’r farn honno. Clywais wraig fferm yn dweud bod cywilydd ganddi weld pobl yn casglu arian i ddioddefwyr clwy’r traed a’r genau mewn siop Safeway leol. Dywedodd mai’r dioddefwyr go iawn yw’r bobl y mae eu stoc ganddynt o hyd. Hoffwn glywed eich barn am y sefyllfa honno.

Croesawaf y llacio rheolau fydd yn caniatáu i ffermydd werthu da byw mewn ardaloedd cyfyngiad ffurflen D. Fodd bynnag, yng nghanolbarth Cymru, lle ceir ardal heintus fawr, nid yw hynny’n golygu dim bron. Mae gennym ddau ladd-dŷ ag amseroedd aros o bedair wythnos. Pa gamau a gymerwch i sefydlu llwybrau allan o ardaloedd heintus i ladd-dai eraill fel y gellir dileu’r ôl-groniad o ddegau o filoedd o anifeiliaid?

Ceir materion eraill heb eu datrys mewn perthynas â chodi cyfyngiadau ffurflen D. Mae pobl wedi cyfeirio at raddfa’r profion gwaed. Hoffwn hefyd glywed gennych am statws cae yn Sir Drefaldwyn, â pha un y cysylltwyd dau achos yn uniongyrchol, nid â fferm. Hoffwn glywed am y gweithdrefnau ar gyfer diheintio cae. Fel y gwyddoch, nid yw’r profion gwaed yn dechrau tan 21 diwrnod wedi’r glanhad cyntaf.

Croesawaf y ffaith eich bod wedi ysgrifennu at y bwrdd ymyrraeth, yn amlinellu’r problemau â’r cynllun lles-gwaredu. Hoffwn ddatganiad clir gennych i ddileu llawer o bryder am lefel y taliad. Ar 30 Ebrill, gwnaethpwyd datganiad am leihau’r swm sydd yn daladwy o dan y cynllun hwnnw. Beth yw statws pobl a wnaeth gais i’w da byw gael eu cynnwys yn y cynllun cyn y dyddiad hwnnw, ac a fyddwch yn atal y sibrydion na fydd ffermwyr yn derbyn dim o dan y cynllun lles-gwaredu?

Ymunaf â’m cyd-Aelod, Peter Rogers, sydd wedi cyfeirio’n gyson at y ffaith bod y Weinyddiaeth Amaethyddiaeth, Pysgodfeydd a Bwyd yn talu contractwyr lleol yn hwyr. Bu’n hynod o ddefnyddiol bod gwaith y broses lanhau, lle y bo’n bosibl, wedi’i roi i gontractwyr a gweithwyr lleol. Fodd bynnag, mae’r diffyg taliadau yn peri niwed enfawr i’r economi leol. Pa gamau a gymerwch i wyrdroi’r broses honno, pan oedd y contract yn nodi y gwneir taliadau o fewn 14 diwrnod am ddeunyddiau ac o fewn 30 diwrnod am lafur?

Yn olaf, o ran ailstocio, ni wnaethoch edrych i’r dyfodol yn y datganiad hwn, fel y gwnaethoch yn eich datganiad blaenorol. Mae’n hanfodoleich bod yn gwneud datganiad, gyda’r Weinyddiaeth, ar lacio’r cyfyngiadau yn y dyfodol fel y gellir cynllunio busnes yn dda. Nid yw llawer o’n busnesau’n gwybod i ble maent yn mynd. Ceir dryswch o hyd. Mae angen datganiad clir arnom fel y gall pob busnes gynllunio ei ffordd drwy’r argyfwng hwn, a fydd, heb os, yn parhau am sawl mis eto.

Codasoch nifer o bwyntiau. I ddechrau, lleddfwyd y sefyllfa cyfyngiadau ffurflen D gan gamau a gymerwyd yr wythnos diwethaf o ran y cynllun symud i ladd. Fodd bynnag, ystyriaf y pwyntiau a wnaethoch heddiw a chynt am yr angen i edrych am le mewn lladd-dai eraill i sicrhau y gall pobl symud eu stoc yno. Byddaf yn mynd i’r afael â’r mater hwnnw.

O ran diheintio, yr ydych yn ymwybodol o’r sefyllfa o ran profion gwaed. Mae’n ofynnol eu cynnal yn ôl rheolau’r Comisiwn Ewropeaidd. Fel y mae pethau, bydd y profion gwaed yn cymryd llawer o amser ac yr ydym yn ceisio canfod ffyrdd o gwtogi’r amser hwnnw. Fel y nodais yn fy natganiad, sefydlwyd nifer o dimau profi gwaed ac yr ydym yn ceisio sefydlu mwy ohonynt er mwyn i’r profion gwaed gael eu cynnal cyn gynted â phosibl.

Fel y soniais, ysgrifennais at y bwrdd ymyrraeth. Nid wyf yn ymwybodol o unrhyw awgrym y bydd pobl yn derbyn dim o’r cynllun lles-gwaredu. Pe byddai hynny’n wir, byddai’r cynllun yn wastraff amser. Ystyriaf yr hyn a ddywedwch am y sefyllfa ynghylch lleihau’r cyfraddau yn y cynllun lles-gwaredu. Yr wyf eisoes wedi trafod statws pobl nad ydynt yn derbyn y cyfraddau gwreiddiol â’r Weinyddiaeth Amaethyddiaeth, Pysgodfeydd a Bwyd. Mae ailstocio’n cael ei ystyried, yn ogystal â sut y mae pobl yn cynllunio at y dyfodol. Yr ydym bellach yn symud oddi wrth y cam lle mai rheoli’r clwyf yw un o’r blaenoriaethau pennaf. Erys yn bwysig. Mae hefyd yn bwysig ein bod bellach yn gallu dechrau edrych ar y dyfodol.

As one who walked the slopes of Snowdon on Saturday with Elinor and Eluned, I thank the Minister for his contribution to ensuring that these paths are open. Will you pay tribute to Gwynedd Council, Snowdonia National Park, the veterinary surgeons and, especially, to the farmers for their ready co-operation once the boundaries had been changed? Will you look at moving the boundaries again so that they correspond with the Menai straits, which would release many farms that are currently locked into the infected boundary in Arfon ?

Will you consider the possibility of helping those marts that are under threat, such as Bryncir mart? When the industry comes back to some kind of normality there is a danger that those marts will no longer exist. Lastly, on this astonishing letter, dated 31 March, which came to me from Elliot Morley, will you confirm that you have discussed the content of that letter with Elliot Morley, and that the Minister in London accepts that he himself is incorrect in the letter that he had sent? Is a statement likely to be forthcoming to confirm exactly what the Assembly’s powers and London’s powers are in this regard?

I will make it clear once again. The Assembly has no legal powers apart from working as an agent of MAFF. That is the situation. If the letter gives the impression that we have legal powers and force, that is untrue. That is completely certain. I will explain this to Elliot Morley when I next speak to him. The boundaries are worked out by the state veterinary service, so that they can work out exactly where the boundaries should lie in order to be safe from the disease. I was pleased to see that the boundaries had been taken back towards the Menai, not to the Menai itself, but towards it. We are looking now to seeing the infected area being reduced over the ensuing weeks. That depends greatly on what happens with the disease. That is why it is so important that people ensure that they do not place themselves in a situation where the disease could spread again. We are far from a situation where we can say that things are clear. People must realise that this disease can spread easily. We saw that over the past few weeks. Any kind of relaxing in the way in which people behave on farms and in going to and fro between farms would give the disease an opportunity to spread again. It is important, therefore, that people remember that in order to ensure that the disease continues to decrease.

There was concern about the future of Bryncir mart, and Llanrwst mart as well, I believe. If the unions or farmers have any kind of scheme to develop the marts, the door is open for them to talk with the Assembly to see whether there is any kind of support or boost that the Assembly could give them.

A allwch gadarnhau pa ganllawiau a roddwyd gennych i awdurdodau lleol ynghylch casglu sbwriel o ffermydd? Yr wyf yn ymwybodol nad yw sbwriel ffermwyr nad ydynt yn agos o gwbl at argyfwng clwy’r traed a’r genau wedi cael ei gasglu ers 13 diwrnod mewn rhai ardaloedd o Rondda Cynon Taf. A gytunwch nad ydym am annog problemau amgylcheddol eraill oherwydd yr argyfwng anffodus hwn?

Rhoddwyd canllawiau i’r awdurdodau lleol ar y dechrau—yn ôl ym mis Chwefror, os cofiaf yn iawn. Yr oedd hynny’n ganllawiau clir ar beth y dylent ei wneud o ran eu gwaith. Nid yw’r canllawiau hynny wedi newid.

Will you comment on the story that dealers are coming to clean areas of Wales to buy stock and take them from here for grazing in lowland areas in some cases? How can that be justified while it is impossible, as you say, to trade in animals within uninfected areas?

With regard to opening areas for walking, areas such as the Tywi Valley are dependent on walking in the Cambrian mountains to the west. What are the prospects, being extremely cautious also, that the Cambrian mountains are gradually treated similarly to Snowdonia so that walking can recommence and that people can make a living from tourism as a result?

If dealers are trading at the moment, they are doing so illegally. If people are aware of that happening, they should inform the Assembly. If there were evidence of illegal trading, a prosecution would follow.

We must concentrate on eradicating the disease. That is more important at present than allowing control-free trading. If there are examples of illegal trading, people should inform the Assembly or the local authorities. [Interruption.] I see that an election has been called, Llywydd.

Walking is a matter for the local authorities after taking advice from vets. Parts of the Cambrian mountains are within an infected area, so the advice would be different. At the end of the day, it is up to the councils after taking advice from vets.

O ystyried adeg y flwyddyn, â’r gwanwyn wedi dod, gallai llawer o’r gwaith a wneir gan gontractwyr ar ffermydd gael ei effeithio a’i lesteirio yn ddifrifol. Rhaid lladd gwair yn weddol fuan a byddai angen i gontractwyr fynd i ffermydd ac oddi arnynt. Rhagwelir haf poeth. Beth fydd yn digwydd os na ellir cneifio defaid? Bydd problemau lles i’r defaid os cawn haf poeth. A ragwelwch y bydd contractwyr yn gallu gweithio ar ffermydd? Pa gamau diogelwch a allwch chi eu cymryd fel y gellir gwneud gwaith hanfodol?

Bydd sefyllfaoedd yn yr haf lle bydd rhaid i bobl fynd i ffermydd i wneud gwaith hanfodol fel cneifio defaid. Y cwestiwn cyntaf y mae’n rhaid inni fynd i’r afael ag ef yw a fydd digon o gneifwyr o Seland Newydd, o ble y daw nifer o gneifwyr fel arfer. Ni wyddom os byddant yn dod eleni. Deallaf fod cynlluniau’n cael eu rhoi ar waith i ymdrin â’r prinder cneifwyr defaid. Bydd cneifio’n hanfodol i lawer o ffermwyr. Pan aiff pobl ar ffermydd, rhoddir canllaw iddynt fel eu bod yn deall beth mae’n rhaid iddynt ei wneud a beth mae’n rhaid iddynt beidio â’i wneud.

Yn gynharach heddiw yn y Pwyllgor Deddfau ystyriwyd Rheoliadau Gwastraff Rhagnodedig (Cymru) 2001 a lofnodwyd gennych ar 20 Ebrill. Effaith y Rheoliadau hyn yw cynnwys carcasau anifeiliaid a deunydd wedi’i rendro o fewn gwastraff a reolir a rhoi cyfarwyddyd i ddeiliaid trwyddedau rheoli gwastraff a phersonau i drosglwyddo gwastraff o’r fath i berson penodol i’w waredu. Hoffwn eich holi am y rhan o’r rheoliad sydd yn ymwneud â’r ardal ragnodedig. Yr ydych yn dewis diffinio’r ardal ragnodedig fel Cymru gyfan, yn lle mynd i’r afael—

A gredwch fod yr ymagwedd gyffredinol honno yn briodol neu ai defnydd anarferol o’ch pwerau ydoedd?

Bydd rhaid i chi fy nghyfeirio at destun penodol y gyfraith yr ydych yn cyfeirio ato, a byddai’n rhaid rhoi un dadansoddiad. O ran gwaredu carcasau, mae gennym broblem yng Nghymru y mae’n rhaid ei datrys. Ni allwn ddisgwyl i bobl yn Lloegr gymryd ein holl garcasau. Mae awgrymu na ddylem ni yng Nghymru gael dim, tra bod Lloegr yn eu cymryd i gyd, yn hurt yn fy marn i. Mae’n bwysig, pan fydd gennym broblem yng Nghymru, ein bod yn gallu ei datrys ein hunain yn hytrach na dibynnu ar Loegr i’n hachub.

Heddiw buoch yn siarad am y dyfodol. A roddwch arwydd cynnar o beth fydd eich safbwynt ar y rheol 21 diwrnod arfaethedig o ran prynu stoc a pheidio â gallu symud yr anifail, a’i heffaith a ar farchnadoedd a’r diwydiant defaid?

Byddai’n anghywir imi fentro rhoi barn cyn i’r cyfnod ymgynghori ddod i ben ar 11 Mehefin. Mae’n amlwg na fydd y drefn o symud defaid fel ag yr oedd cyn argyfwng clwy’r traed a’r genau. Fodd bynnag, mae’n iawn dweud y byddaf yn aros i weld pa sylwadau a chyflwyniadau a wneir yn ystod y cyfnod ymgynghori cyn dod i benderfyniad. Dyna’r peth iawn i’w wneud, o ran y bobl fydd yn anfon cyflwyniadau.

Yn wahanol i’r hyn yr ydych newydd ei ddweud wrthym, y cyhoeddiad ddydd Llun diwethaf oedd na chaiff ffermwyr iawndal am anifeiliaid sydd wedi dod yn rhan o’r cynllun lles-gwaredu, ond yr eir â hwy oddi yno am ddim. A ydych yn ymwybodol o hynny?

Yr wyf yn hollol ymwybodol o hynny. Yr hyn nad ydych chi’n ymwybodol ohono yw mai dim ond i fathau arbennig o anifeiliaid y mae’n berthnasol. Y sefyllfa ar hyn o bryd yw bod gan y cynllun lles-gwaredu gyfradd iawndal daladwy. Newidiwyd y gyfradd wreiddiol. Dyna realaeth y sefyllfa.

Mae’r clwb golff yn Nhreffynnon, y caniatawyd iddo ailagor o’r diwedd, yn teimlo’n rhwystredig bod pobl yn trosglwyddo’r bai. Gofynnaf am eglurhad, am y trydydd tro i’m un cell ymennydd. Dywedwch wrthym fod y Cynulliad yn un o asiantau’r Weinyddiaeth Amaethyddiaeth, Pysgodfeydd a Bwyd ac mai chi sydd yn gyfrifol am y gwasanaeth milfeddygol. Fodd bynnag, yn fy marn i, ymddengys mai trosglwyddo’r bai fu’n digwydd drwy’r amser. A allech fod wedi gwneud unrhyw beth arall i sicrhau y gellid bod wedi esbonio’r cyfrifoldeb dros reoli a dileu’r clwyf ofnadwy hwn yn fwy syml i’r bobl sydd wedi colli eu bywoliaeth yn ystod yr argyfwng hwn? Nid siarad am—

Nid wyf yn siwr fy mod yn deall y cwestiwn.

Pwy sydd yn gyfrifol am beth?

Gwn eich bod eisoes wedi gofyn cwestiynau am glwb golff Treffynnon. Penderfyniad yr awdurdod lleol yn llwyr ac nid unrhyw gorff arall yw agor neu gau tir.

Clywsoch gan lefarwyr y tair plaid arall fod y datganiadau wythnosol hyn yn ddefnyddiol. Yr ydym newydd glywed bod etholiad cyffredinol wedi ei alw. Gobeithio nad oes gan ddiffyg datganiadau wythnosol o hyn ymlaen ddim i’w wneud â hynny, oherwydd buont yn werthfawr. Cadarnhawyd pedwar achos newydd o glwy’r traed a’r genau yn ystod yr wythnos diwethaf. Felly, mae’r datganiad wythnosol yn ddefnyddiol ac yn rhoi cyfle inni adolygu’r sefyllfa ar iawndal, yr angen i hybu twristiaeth ac amaethyddiaeth ac ati. Gobeithio y byddwch yn ailystyried y penderfyniad i beidio â rhoi datganiadau wythnosol, oherwydd hyd yn oed os mai ychydig sydd gennych i’w ddweud, mae’n golygu ein bod yn dilyn y sefyllfa ac yn cadw llygad ar yr argyfwng hwn.

Byddaf yn cadw’r hyn a ddywedwyd mewn cof. Ni fwriadaf wneud datganiadau pellach, ond os bydd y sefyllfa’n newid, bydd hynny’n newid. Dylai’r Aelodau gofio y bydd y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig yn parhau i gwrdd unwaith bob pythefnos a byddaf yn ateb cwestiynau mewn Cyfarfod Llawn yr wythnos nesaf. Byddaf yn ystyried y sefyllfa o’r newydd ddiwedd yr wythnos nesaf.

Achosodd y cynigion i waredu carcasau o’r cynllun lles-gwaredu mewn safleoedd tirlenwi lawer o bryder, yn enwedig yn fy etholaeth i, lle mae trigolion yn byw’n agos i domen sbwriel Tir John. Pryd y disgwyliwch y byddwch yn gwybod sefyllfa’r bwrdd ymyrraeth ac, os byddwch yn gweld nad oes angen y safleoedd tirlenwi hyn, a allwch gyhoeddi’r wybodaeth honno cyn gynted â phosibl, fel y gellir tawelu meddyliau pobl?

Mae sefyllfa’r safle tirlenwi’n newidiol iawn. Mae wyth safle tirlenwi ar gael i’w defnyddio, a mater i’r bwrdd ymyrraeth yw pa un y bydd yn ei ddefnyddio.

Yr wyf yn ddiolchgar am y cyfle hwn i wneud datganiad o dan Reol Sefydlog Rhif 19.20 ynglŷn â gwarant a roddais i’r Eisteddfod Genedlaethol, sydd yn werth £150,000. Mae hynny’n ‘drafodiad hysbysadwy’ at ddiben Rheol Sefydlog Rhif 19.16.

Mae’r Eisteddfod Genedlaethol o bwys rhyngwladol. Mae’n un o brif ddigwyddiadau diwylliannol Ewrop ac yn ddathliad unigryw o’r iaith Gymraeg, ac o ddiwylliant a threftadaeth Cymru. Bob blwyddyn, yn ei lleoliadau gwahanol yng ngogledd a de Cymru, daw â phobl o bob cefndir, o bob oedran, o bob rhan o Gymru a thu hwnt at ei gilydd. Denir llawer o ymwelwyr ychwanegol i’r ardal lle y’i lleolir bob blwyddyn, gan hybu’r gymuned fusnes leol. Y llynedd, ymwelodd tua 162,000 o bobl â’r Eisteddfod yn Llanelli. Amcangyfrifir bod yr ŵyl wedi creu dros £6 miliwn i’r economi leol yn Llanelli. Fodd bynnag, mae cyfraniad yr Eisteddfod i broffil cyffredinol Cymru o bwys arbennig.

Mae’r Eisteddfod Genedlaethol yn ymwybodol iawn o’r risgiau sydd ynghlwm wrth gynnal yr ŵyl ar dir amaethyddol ger Dinbych ym mis Awst, yng ngoleuni clwy’r traed a’r genau. Nid effeithiwyd ar yr ardal lle y cynhelir yr Eisteddfod gan y clwyf. Bu’r trefnwyr yn ymgynghori â swyddogion y Cynulliad dros y misoedd diwethaf er mwyn bod mor wybodus â phosibl ynglŷn â natur a graddau’r argyfwng. Maent wedi gofyn hefyd am wybodaeth am fesurau iechyd a ddylai gael eu gosod er mwyn cynnal digwyddiad o’r fath.

Caiff yr Eisteddfod arian yn flynyddol gan Fwrdd yr Iaith Gymraeg tuag at ei chostau craidd, i gydnabod y cyfraniad a wna i’r iaith Gymraeg. Y grant ar gyfer y flwyddyn ariannol hon yw £276,000. Fodd bynnag, yr incwm o’r Eisteddfod yw prif gyfrwng y sefydliad o adennill y costau a werir wrth baratoi ar ei chyfer. Mae’r Eisteddfod am fynd yn ei blaen yn Ninbych. Bu’r partneriaethau a luniwyd yn yr ardal yn gweithio’n galed i’w chynnal ers sawl blwyddyn a buddsoddwyd amser ac arian ganddynt i gynnal y digwyddiad. Mae’n ddigwyddiad pwysig i Ddinbych ac i Gymru.

Os bydd ardal Dinbych yn parhau i fod yn rhydd o glwy’r traed a’r genau, nid oes unrhyw reswm pam na ddylai’r Eisteddfod gael ei chynnal. Cymerir pob cam i ddiogelu iechyd ac ar y sail honno mae gwaith cynllunio’r digwyddiad yn mynd rhagddo o hyd. Mae’r Eisteddfod wedi cysylltu â’r Cynulliad am warant rhag rhai o’r colledion a wynebai pe bai’n gorfod canslo’r ŵyl yn gymharol agos at ddyddiad yr Eisteddfod. Clustnodwyd swm sylweddol o arian a fyddai’n cael ei golli i gyd pe bai’r ŵyl yn cael ei chanslo. Byddai amheuaeth ddifrifol ynglŷn â dyfodol yr Eisteddfod yn ei chyfanrwydd. Cyfarfûm â chynrychiolwyr yr Eisteddfod Genedlaethol ar 6 Ebrill a gwrandewais ar eu pryderon. Ar ôl ystyried y sefyllfa’n ofalus, cytunodd y Gweinidog Cyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau a minnau y dylem gynnig gwarant o £150,000 i’r Eisteddfod, a fyddai ond yn cael ei dalu pe bai’r ŵyl yn gorfod cael ei chanslo.

Rhoddodd y warant honno sicrwydd i’r Eisteddfod allu parhau â’r paratoadau tan ddiwedd Ebrill. O gofio’r angen i roi penderfyniad cyflym i’r Eisteddfod mewn sefyllfa sydd yn newid bron bob dydd, penderfynais gyhoeddi’r warant o dan y weithdrefn frys a ddarperir gan y Rheolau Sefydlog, yn hytrach na chyflwyno datganiad ysgrifenedig yn gyntaf gerbron y Cynulliad, a fyddai wedi gohirio’r penderfyniad am 10 diwrnod o leiaf.

Byddaf yn parhau i drafod â’r Eisteddfod ynglŷn â materion ariannol pellach ac mae’n paratoi cynlluniau ar gyfer lleoliad a math arall o ddigwyddiad, pe bai Dinbych yn dod yn ardal waharddedig oherwydd clwy’r traed a’r genau. Mae’r arian i gefnogi’r warant yng nghronfa wrth gefn 2001-2002 a grëwyd drwy ddefnyddio cynilion o rannau eraill o gyllideb y Cynulliad. Mae’r pwerau a gynhwysir yn Adran 32 Deddf Llywodraeth Cymru 1998 yn galluogi’r Cynulliad i gymryd camau priodol i gefnogi diwylliant a’r iaith Gymraeg, a dirprwywyd y pwerau hynny imi fel y Gweinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Gymraeg.

Mae’r Eisteddfod Genedlaethol wedi ei chynnal yn flynyddol yng Nghymru, ar ryw ffurf, heb doriad ers dros 120 o flynyddoedd ac eithrio 1914 ar ddechrau’r Rhyfel Byd Cyntaf. Gobeithiaf y cynhelir yr Eisteddfod ym mis Awst, gyda gwarant y Cynulliad, fel y bwriadwyd, ac unwaith eto gwnaiff gyfraniad amlwg i godi proffil Cymru a’r iaith Gymraeg, gartref a thramor.

Without doubt, the National Eisteddfod is the main annual, cultural event in Wales, and it has a long and rich history. It derives from an eisteddfodic tradition going back at least eight hundred years. A number of countries would be proud to be able to relate such a long and successful cultural history.

The Eisteddfod has been the starting point of the careers of a number of international stars and the name of Bryn Terfel is an obvious example in this context. With the provision of simultaneous translation equipment, it has succeeded in holding a festival that is appreciated by peoples of all languages and backgrounds, and over the past decade it has considerably increased its appeal to young people and families.

Last year, it cost £2.2 million to hold the festival at Llanelli, but in its wake, an additional £6.4 million came into the Carmarthenshire economy. It gave a great boost to the Welsh language and the culture of the area generally. Between the administrative costs and the costs of holding the Eisteddfod, £2.7 million needs to be raised per annum. This year, only £276,000 was contributed by the Welsh Language Board towards that. The rest was raised by the Eisteddfod from different sources. Since 1995, the Welsh Language Board’s assistance has been reduced by £100,000 per annum. Due to the higher costs and the smaller grants over recent years, the Eisteddfod had to use the money it had in reserve.

Now, with the foot and mouth disease hanging like a black cloud over the Denbighshire Eisteddfod, to be held at the beginning of August, it is in great danger. At present, if the occasion has to be deferred, the Eisteddfod will have spent £750,000 on preparation and contracts already signed. Of course, Denbighshire would lose the boost that it would get into the local economy. All that would add to a disastrous year for tourism in the area.

I welcome your pledge to give a warranty of £150,000 against loss. However, I implore you, Jenny, to do everything else possible to keep the National Eisteddfod from biting the dust by sustaining the Eisteddfod in its hour of need. If the National Eisteddfod were to cease, an integral part of the life of Wales would be lost. Apart from the need to give a temporary guarantee in the face of the present threat, there is also an urgent need to reconsider how this major event is funded. The National Eisteddfod deserves better recognition and security than that given at present.

O ran sefyllfa ariannol gyffredinol yr Eisteddfod, teimlaf fod hwnnw’n fater i’w drafod yn rhywle arall. Fodd bynnag, gallaf ond rhoi sylwadau cyffredinol ar benderfyniadau Bwrdd yr Iaith Gymraeg mewn blynyddoedd blaenorol. Dywed ei swyddogion wrthyf fod y penderfyniadau hyn wedi eu seilio ar y ffaith bod yr Eisteddfod wedi cronni arian sylweddol wrth gefn. Rhaid i bob un ohonom gydbwyso’r arian cyhoeddus a werir mewn rhyw ffordd neu’i gilydd ac mae Bwrdd yr Iaith Gymraeg yn gwario lle y teimla y byddai’n gweithio’n fwyaf effeithiol er budd yr iaith Gymraeg.

Gwneuthum y penderfyniad ynglŷn â’r £150,000 ar adeg holl bwysig pan ofynnwyd imi ddarparu gwarant i’r Eisteddfod Genedlaethol fel y gallai gymryd ei phenderfyniad mewn ffordd fwy pwyllog. Eglurodd datganiad y Gweinidog dros Faterion Gwledig ein bod wedi prynu amser i’r Eisteddfod fel y gall gymryd penderfyniad mwy gofalus yn awr yng ngoleuni’r newidiadau yn sefyllfa clwy’r traed a’r genau.

Diolch ichi, Jenny, am y datganiad. Diolchaf ichi ac i’r Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau am y gwaith a wnaethoch yn y cefndir mewn cydweithrediad â threfnwyr yr Eisteddfod i sicrhau bod gan yr ŵyl eleni gyfle i fynd yn ei blaen ym mis Awst. O gofio’r sefyllfa bresennol o ran argyfwng clwy’r traed a’r genau, sydd yn cilio yn ôl pob tebyg—er na ddylem gymryd hynny’n ganiataol—ni welaf unrhyw reswm pam na ddylid caniatáu i’r ŵyl bwysig hon fynd yn ei blaen. A gytunwch y byddai cynnal yr Eisteddfod hon yn rhoi hwb aruthrol i Sir Ddinbych ac i Gymru gyfan, nid oherwydd yr enillion ariannol y gallai Dinbych eu gwneud yn unig, ond hefyd yn ddiwylliannol? Pa ffordd well o gyfleu’r neges bod Cymru yn weithredol ac yn fywiog? Fel y crybwyllasoch, mae llawer o bobl yn Ninbych a’r cyffiniau wedi gweithio’n galed dros nifer o flynyddoedd. Byddai’n drueni pe na allem gynnal yr ŵyl ddiwylliannol wych hon mewn ardal na welodd, ac na fydd yn gweld, gobeithio, yr un achos o glwy’r traed a’r genau.

Yr oeddwn yn meddwl am yr agweddau twristiaeth ar yr Eisteddfod pan wneuthum fy mhenderfyniad a theimlais fod yn rhaid inni fynd yn ein blaenau ar frys i gynnig y warant. Yr oeddwn yn ymwybodol iawn o adroddiad y llynedd, a nododd gwerth £6.4 miliwn o fuddiannau i ardal Llanelli. Fodd bynnag, â’r buddiannau ymhell y tu hwnt i’r ardal leol. Cyfrannant at ddelwedd ryngwladol Cymru. Felly, yr oeddwn yn ymwybodol, pe bai’r Eisteddfod yn gorfod cael ei chanslo, y câi effaith ddilynol wael nid yn unig ar economi leol Dinbych, ond y câi sgîl-effeithiau rhyngwladol mawr hefyd o ran y delweddau a’r arwyddion y byddai’n eu cyfleu ynglŷn â’r sefyllfa yng Nghymru. Yn ffodus, llwyddwyd i ddelio â’r mater hwnnw a gobeithiaf y gallwn fynd yn ein blaen yn Ninbych.

Ar ran Plaid Geidwadol Cymru, fe’n calonogwyd yn fawr gan gyhoeddiad y prynhawn yma. Mae pobl ar hyd a lled Cymru, o gymunedau Cymraeg eu hiaith a rhai di-Gymraeg, yn cydnabod arwyddocâd hanesyddol a diwylliannol yr Eisteddfod fel digwyddiad blynyddol. Yr wyf yn falch bod y warant hon wedi ei dyfarnu gan y Cynulliad Cenedlaethol er mwyn helpu i sicrhau ei bodolaeth nid yn unig eleni ond yn y blynyddoedd a ddaw. Fodd bynnag, pwysaf arnoch ynglŷn â digwyddiadau diwylliannol eraill a gynhelir yn flynyddol yng Nghymru. A wyddom am unrhyw anawsterau eraill, er enghraifft, gyda Gŵyl Jazz Aberhonddu neu ŵyl lyfrau’r Gelli? Gwyddom fod gan yr Eisteddfod broblemau, ond efallai fod digwyddiadau blynyddol eraill yn dioddef problemau tebyg. A oes anawsterau o’r fath yn bodoli ac, os felly, a gynigir arian a chefnogaeth i’r digwyddiadau hynny?

Rhaid penderfynu ar ddigwyddiadau fesul achos. Yn achos yr Eisteddfod Genedlaethol gofynnwyd imi helpu a rhoddais y cymorth hwnnw yn gyflym. Yr wyf hefyd yn trafod yn barhaus gyda’r Urdd ynglŷn â sut y gallwn ei helpu yn y dyfodol. Ynglŷn â gŵyl y Gelli, credaf ei bod wedi newid y lleoliad ychydig ac yr wyf yn cadw llygad craff ar Ŵyl Jazz Aberhonddu. Gwn fod sawl gŵyl arall wedi dioddef neu wedi gorfod cael ei newid neu ei chanslo. Nid yw’n bosibl helpu pob un ohonynt ac yn wir, nid yw llawer ohonynt yn dibynnu ar y Cynulliad Cenedlaethol am arian. Mae’r Eisteddfod Genedlaethol yn unigryw o ran maint y problemau ariannol a wyneba ynghyd â’r effaith anferthol ar ardal Dinbych os caiff ei chanslo ac effaith symbolaidd canslo.

Ar ôl bod yn gysylltiedig ag Eisteddfod Llangollen ar un achlysur, yr wyf yn falch eich bod yn pryderu ynglŷn â’r digwyddiadau diwylliannol hyn. Pa gynlluniau amgen sydd gennych os bydd yn rhaid, yn anffodus, canslo’r Eisteddfod neu ei symud i rywle arall? Beth fydd yn digwydd, er enghraifft, i’r arian a godwyd yn lleol ac a ydych wedi ystyried Llangollen fel safle amgen?

Codwyd sawl mater gennych. Daw’r arian a godir yn lleol o ddwy ffynhonnell. Daw o arian a godir yn wirfoddol gan bartneriaethau lleol a nhw fydd yn penderfynu sut y maent am ddefnyddio’r arian hwnnw. Daw hefyd yn yr achos hwn, o Gyngor Sir Dinbych, sydd wedi addo arian ar gyfer y digwyddiad hwn. Gobeithio y bydd diddordeb ganddo o hyd mewn blynyddoedd i ddod os digwydd y gwaethaf a bydd yn rhaid inni ganslo. Mewn perthynas â chynlluniau amgen, yr wyf yn trafod gyda chynrychiolwyr yr Eisteddfod ar hyn o bryd ynglŷn â phroblemau y gallai ei hwynebu o hyd yn awr ac yn y dyfodol. Gofynnais iddynt baratoi cynigion amgen. Gofynnais iddynt wneud hynny yn gyffredinol; ni nodais pa fath o gynigion. Mae Llangollen yn amlwg yn bosibilrwydd gan ei bod yn yr un ardal, o safbwynt cadw’r arian lleol. Fodd bynnag, gallai ei lleoli yn yr un ardal fod yn anfantais hefyd, gan mai’r unig reswm a fyddai gennym efallai i ganslo’r Eisteddfod fyddai oherwydd clwy’r traed a’r genau, a gallai effeithio ar Langollen yn yr un modd â Dinbych. Nid oes unrhyw safleoedd penodol mewn golwg fel safle amgen. Mae cynrychiolwyr yr Eisteddfod yn ystyried ystod eang o safleoedd amgen.

Diolch i’r Gweinidog am ei chefnogaeth i’r Eisteddfod. Os digwydd y gwaethaf—gobeithio na ddigwydd hynny, gan fod Sir Ddinbych yn edrych ymlaen at yr Eisteddfod hon ac mae’n golygu llawer i’r ardal—os canslir yr Eisteddfod, mae’r Gweinidog wedi ystyried cefnogi’r Eisteddfod ei hun. Fodd bynnag, beth am gefnogi’r ardal? Codwyd £6 miliwn yn ardal Llanelli y llynedd. Felly beth am y golled i’r ardal os caiff yr Eisteddfod ei chanslo?

Yn amlwg, os byddai’n rhaid canslo’r Eisteddfod, byddem yn ystyried y mater yn ei gyfanrwydd, gan gynnwys yr effaith ar yr ardal leol ac ar yr Eisteddfod ei hun. Dangosasom ymrwymiad i’r Eisteddfod ac i bobl Dinbych sydd wedi gweithio mor galed i godi arian a pharatoi ar gyfer yr Eisteddfod dros nifer o flynyddoedd. Yr wyf yn obeithiol y byddwn yn parhau i ddangos y gefnogaeth honno, mewn trallod os bydd angen. Fodd bynnag, yn dawel fach yr wyf yn optimistaidd, wrth i’r dyddiau fynd heibio.

Er nad wyf am ddifetha’r hwyl, mae’r Gweinidog yn storïwraig fedrus. Dywedodd wrthym ei bod hi a’i swyddogion wedi cyfarfod â chynrychiolwyr yr Eisteddfod ar 6 Ebrill. Yn amlwg, ar y diwrnod hwnnw, yr oedd y Gweinidog yn gwybod yn union pam bod y cynrychiolwyr am siarad â hi, gan y byddent wedi trafod y materion gyda’i swyddogion rywbryd cyn 6 Ebrill. Felly a wnaiff y Gweinidog ddweud wrth y Cynulliad, a oedd hi a’i swyddogion a’i chyd-Aelodau, ar 6 Ebrill, eisoes wedi penderfynu, mewn egwyddor, y byddent yn cefnogi cais yr Eisteddfod ai peidio, gan eu bod eisoes yn gwybod beth ydoedd beth amser cyn hynny? Pam y cymerwyd bron bum wythnos i’r Gweinidog ddweud wrth y Cynulliad am ei phenderfyniad? A allai fod am reswm gwleidyddol sef bod etholiad cyffredinol ar y gorwel?

Gyda phob parch, Lywydd, nid oeddwn yn fwy anniddorol nag unrhyw un arall.

I ateb y pwynt diwethaf yn gyntaf, ni wneuthum y datganiad hwn cyn hyn am y rheswm bod y Cynulliad, ers dod i’r penderfyniad terfynol, wedi bod ar doriad. Efallai nad oedd Rod wedi sylwi nad oedd yn dod yma, ond sylwais i’n bendant nad oeddwn yn eistedd yn y Siambr ddwywaith yr wythnos.

O ran y rhagymadroddi, efallai y derbyniodd Rod bopeth a ddywedodd ei swyddogion wrtho yn ddi-gwestiwn pan oedd yn Weinidog. Fodd bynnag, er fy mod yn sicr yn cael cyngor gan swyddogion, ni chaniatâf iddynt ddeddfu polisi a gwneud penderfyniadau. Yr oedd fy swyddogion wedi bod mewn cysylltiad ac wedi trafod gyda’r Eisteddfod, fel y buom ninnau mewn cysylltiad â nifer fawr o sefydliadau i gadw golwg ar yr hyn sydd yn digwydd. Fodd bynnag, penderfynodd yr Eisteddfod, ar fyr rybudd, gynnal cyfarfod brys ar 7 Ebrill, lle y penderfynodd fod yn rhaid penderfynu naill ai i aros i weld neu ganslo. Wrth glywed hynny, trefnais gyfarfod â chynrychiolwyr yr Eisteddfod yn gynt na’r bwriad. Gallaf sicrhau Rod mai yn dilyn y cyfarfod hwnnw y trafododd y Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau a minnau y mater am y tro cyntaf.

I welcome the statement and, like previous speakers, I note the Eisteddfod’s cultural and economic importance to Welsh life. It is also important, as one or two speakers have noted, that we realise that a broad range of cultural events in several languages take place in Wales. I hope that the Minister will consider carefully any applications made by these important bodies if they have been affected detrimentally by this disease.

Rhoddaf sicrwydd ichi yr ystyriaf yn ofalus unrhyw gais o’r fath. Fodd bynnag, wrth wneud hynny byddai’n rhaid imi gysylltu â’r Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau, gan mai ei chylch gwaith hi yw darparu unrhyw gymorth ychwanegol i sefydliad. Fel y gwyddoch, ni ddeuai cymorth o’r fath o fewn fy nghyllideb i.

I am glad to hear of your intention to support the National Eisteddfod and the Urdd, but the Royal Welsh Show has lost a great deal of money this year. Do you agree that the Royal Welsh also needs money?

Ni allwn wneud sylwadau ar y Sioe Amaethyddol Frenhinol, gan nad yw yn un o’m cyfrifoldebau.