Mae’n bleser gennyf agor dadl y prynhawn yma ar ganllawiau’r Cynulliad Cenedlaethol i awdurdodau lleol ar baratoi strategaethau cymunedol. Rhydd Deddf Llywodraeth Leol 2000 ddyletswydd ar awdurdodau lleol i baratoi strategaethau cymunedol er mwyn hyrwyddo neu wella lles economaidd, cymdeithasol ac amgylcheddol eu hardaloedd a chyfrannu at sicrhau datblygu cynaliadwy. Mae’r rhain yn strategaethau i’w datblygu ac i’w gweithredu gan bobl leol mewn grwpiau cymunedol ac o fewn y sectorau gwirfoddol a busnes, a rôl yr awdurdodau lleol yw arwain pawb sydd yn rhan o’r gwaith. Bydd hyn yn gweithredu’r diffiniad newydd radicalaidd o rôl graidd yr awdurdod lleol fel arweinydd cymunedol. Yn y rôl hon, ni fydd terfyn mympwyol i’r camau y gall awdurdod lleol eu cymryd wrth wasanaethu ei gymuned. Cawn wared ar lyffethair o fewn llywodraeth leol ond mae gweledigaeth gennym hefyd, a rennir gan lywodraeth leol, bod gweithredoedd ar y cyd gydag eraill yn y gymuned o leiaf mor bwysig â gweithredoedd yr awdurdod lleol ei hunan. Bu llywodraeth leol Cymru ar flaen y gad ym Mhrydain o ran datblygu’r syniadau o arweinyddiaeth gymunedol.

Dywedir yn aml na chaiff y Cynulliad hwn ddylanwad digonol ar ddeddfwriaeth sylfaenol. Cynhwyswyd y ddyletswydd i ddatblygu strategaeth gymunedol yn Neddf Llywodraeth Leol 2000 yn sgîl pwysau ar y cyd gan Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a’r Cynulliad Cenedlaethol, gan weithio gyda’i gilydd. Cydnabuwyd yng Nghymru fod materion yr oedd yn rhaid inni eu hegluro i’n cyd-Aelodau yn Lloegr a bod y ddyletswydd hon yn rhan bwysig o gyfanwaith llywodraeth. Yng Nghymru, cydnabyddwn fod angen arweinwyr lleol a chenedlaethol effeithiol arnom yn seiliedig ar bartneriaethau gwaith a chyfranogiad eang gan y cyhoedd. Buom yn arloesi drwy lunio cytundebau polisi gyda phob awdurdod lleol ar nifer o amcanion a thargedau allweddol, gan gyfuno anghenion lleol a chenedlaethol. Mae’r Cynulliad wedi cytuno ar gynllun llywodraeth leol sydd yn ymrwymo asiantaethau’r Cynulliad i gydweithio ag awdurdodau lleol i ddatblygu a gweithredu strategaethau cymunedol.

Mae’r ddyletswydd hon i baratoi strategaethau cymunedol yn caniatáu i bobl leol, drwy eu grwpiau cymunedol a gwirfoddol a thrwy fusnesau lleol, gydweithio â’r awdurdod lleol ac asiantaethau’r Cynulliad i integreiddio anghenion lleol â’r anghenion a rennir yn y cytundeb partneriaeth, fel y gallant oll gydweithio dros gyfnod estynedig. Dyma ffurf newydd ar lywodraeth sydd yn radical ac, yn fy marn i, yn arloesol. Mae’n seiliedig ar egwyddorion partneriaeth a chyfranogiad. Fe’i gwnaethpwyd yng Nghymru, ac fe’i cyflwynwyd mewn deddfwriaeth sylfaenol yn sgîl pwysau o Gymru.

Bydd i’r strategaethau cymunedol dair rhan: gweledigaeth hirdymor ar gyfer yr ardal, cynllun gweithredu sydd yn nodi’r blaenoriaethau yn y tymor byr a’r trefniadau o ran monitro ac adolygu’r gwaith o weithredu’r cynllun gweithredu yn sgîl newidiadau cymdeithasol ac economaidd. Er bod Deddf Llywodraeth Leol 2000 yn rhoi’r ddyletswydd ar awdurdodau lleol i baratoi strategaethau cymunedol, nid strategaeth gyfan yr awdurdodau lleol ydynt. Yr awdurdodau lleol a fydd yn hwyluso’r broses o baratoi strategaethau. Dogfennau a rennir yw’r strategaethau cymunedol y dylai awdurdodau lleol a’u partneriaid, y sectorau gwirfoddol a phreifat a chyrff cyhoeddus eraill, a chymunedau lleol, eu paratoi a’u gweithredu ar y cyd. Bydd y strategaethau cymunedol yn fodd o sicrhau ymagwedd ar y cyd i fynd i’r afael â’r hyn sydd yn bwysig i bobl leol ac i lwyddiant Cymru: amgylchedd gwael, prinder tai, trafnidiaeth wael, diweithdra, amddifadedd ac allgáu cymdeithasol. Bydd y strategaethau yn cydnabod bod gwneud cynnydd yn gofyn nid yn unig am weithredu gan y llywodraeth ond hefyd gan bawb sydd â diddordeb mewn cymunedau. Bydd y strategaethau yn rhoi llais cryf i gymunedau wrth lunio polisïau lleol ac wrth benderfynu ar ddyfodol eu hardaloedd, yn enwedig yr hyn y mae angen ei wneud i wella ansawdd bywyd. Eu tasg fydd sicrhau y bydd y rheini sydd â’r pŵer gwleidyddol ac economaidd lleiaf hefyd yn cyfrannu ac y caiff lleisiau lleol merched a dynion o bob grŵp ethnig a phob grŵp oedran, yr ifanc a’r hen, eu clywed. Dyna agwedd bwysig ar yr ymrwymiad drwy’r ddeddfwriaeth hon.

Mae cyflwyno’r strategaethau cymunedol yn rhoi cyfle i ad-drefnu a symleiddio’r broses flaengynllunio mewn llywodraeth leol. Ar hyn o bryd, mae’n ofynnol i awdurdodau lleol lunio mwy na 30 o gynlluniau neu strategaethau statudol neu anffurfiol. Rhydd y broses strategaethau cymunedol gyfle i leihau’r nifer honno ac, ar yr un pryd, i sicrhau eu bod yn ymateb yn well i amcanion. Byddaf yn ymgynghori, yn y dyfodol agos, ar y cynigion i leihau nifer y cynlluniau.

Yn ein brwdfrydedd dros bartneriaeth leol, rhaid inni sicrhau nad ydym yn dyblygu gwaith. Mae perygl y caiff gwaith ei ddyblygu yn ein gweithdrefn, gan fod gennym y strategaethau cymunedol, Amcan 1, Rhoi Cymunedau’n Gyntaf a’r cynghreiriau iechyd a rhaid inni weithio’n galed i sicrhau na chaiff gwaith ei ddyblygu. Nid yw’r canllawiau yr ydym wedi eu paratoi yn rhy orchmynnol ac maent yn rhoi cryn ryddid i awdurdodau lleol a’u partneriaid o ran y ffordd y dylai’r strategaethau gael eu paratoi.

Yr oedd cyfran o’r rheini a ymatebodd i’r ymarfer ymgynghori yn awyddus bod y Cynulliad yn nodi’n fanwl sut y dylai strategaethau cymunedol gael eu paratoi, a beth y dylai eu fformat a’u cynnwys fod a chyflwyno dulliau derbyn ffurfiol ar gyfer y strategaeth. Mabwysiadwyd ymagwedd nad yw’n orchmynnol gennym oherwydd y dylai strategaethau cymunedol adlewyrchu anghenion a dyheadau lleol. Mae’r canllawiau, fodd bynnag, yn egluro beth y dylai strategaethau cymunedol fod. Dylent fod yn ddogfennau a lunnir ar y cyd sydd yn edrych ymlaen 10 i 15 mlynedd. Dylid eu hadolygu, gyda chytundeb y partneriaid, ar ôl yr etholiadau lleol bob pedair blynedd. Dylent gynnwys elfen sylweddol o gyfranogiad cyhoeddus a chymunedol. Er nad yw’r canllawiau yn ei nodi, credaf na ddylai’r strategaethau cymunedol fod yn gynlluniau 10 mlynedd Sofietaidd, ond dogfennau byr, sydd yn nodi’n glir amcanion a thargedau hirdymor, tymor canolig a byrdymor.

Cynigiwyd nifer o welliannau. Ni chefnogaf yr un ohonynt. Mae gwelliannau Jocelyn Davies yn ddiangen. Mae gwelliant 2 yn ailadrodd agwedd ar y canllawiau sydd yn cyfeirio at yr angen i awdurdodau lleol a’u partneriaid ymgynghori â phobl a chymunedau lleol a chael cysylltiadau ystylon â hwy. Â’r cynnig ymhellach na’r hyn a gynigir yn y gwelliant. Mae gwelliant 3 yn ddiangen hefyd. Crybwyllais fy mod yn bwriadu ymgynghori yn y dyfodol agos ar gynigion i leihau nifer y cynlluniau. Byddai cefnogi’r gwelliant hwnnw yn rhagfarnu canlyniad y broses ymgynghori honno. Mae gwelliant 6 yn cyfeirio at gamau a gymerwyd eisoes gan yr weinyddiaeth. Mae paragraff 13.16 y canllawiau a pharagraff 4.2 cynllun partneriaeth llywodraeth leol, a fabwysiadwyd gan y Cynulliad y llynedd, yn ymrwymo asiantaethau gweithredol y Cynulliad a’r cyrff cyhoeddus a noddir ganddo i gydweithio ac i weithredu strategaethau cymunedol. Mae swyddogion y Cynulliad Cenedlaethol wedi anfon llythyrau hefyd at brif weithredwyr y cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad ac, yn y dyfodol agos, caiff llythyr ei anfon ar ran Gweinidogion y Cynulliad i gadeiryddion y cyrff hyn gan eu hatgoffa o’r ymrwymiad hwn.

Mae gwelliannau William Graham hefyd yn ddiangen. Mae gwelliant 1 yn cyfeirio at yr angen i barhau i adolygu’r canllawiau. Nid y canllawiau sydd angen eu hadolygu’n barhaus, ond yr arferion a ddefnyddir wrth baratoi’r strategaethau. Yn benodol, dylid adolygu’r strategaethau i sicrhau y cânt eu datblygu yn unol â meddylfryd y canllawiau. Bwriadwn gyflawni hyn drwy weithgor cynllunio cymunedol. Mae’r canllawiau yn ymdrin â’r materion y cyfeirir atynt yng ngwelliannau 4 a 5. Nid yw’n gywir awgrymu, fel y gwna William yng ngwelliant 4, nad yw’r canllawiau yn ei gwneud yn ofynnol i bartneriaethau lleol ymdrin ag allgáu cymdeithasol. Nodir hyn ym mharagraffau 3.4 i 3.12 y canllawiau, lle y pwysleisir pa mor bwysig yw ymdrin ag anghenion cymunedau a grwpiau gwahanol gan gynnwys y rheini y mae’n anodd eu cyrraedd. Yn ogystal, mae’r cytundeb polisi rhwng y Cynulliad ac awdurdodau lleol unigol yn atgyfnerthu hyn, drwy ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau nodi’n benodol sut y maent yn bwriadu ymdrin ag allgáu cymdeithasol yn eu strategaethau cymunedol. Nid yw gwelliant 5 yn gywir ychwaith. Mae paragraff 3.2 y canllawiau yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau gynnwys busnesau mewn cyd-destun ehangach, nid yn unig ym mhroses y strategaeth gymunedol. Gan fod anawsterau o ran cysylltu â’r sector busnes, dylai partneriaethau edrych am ffordd greadigol o wneud hyn. Gellir cyflawni hyn drwy gyfnewid arfer da.

Cymeradwyaf, felly, yr ymagwedd yr ydym wedi’i mabwysiadu wrth baratoi’r strategaethau cymunedol, a gaiff ei hadlewyrchu yn y canllawiau y gofynnwyd i’r Cynulliad eu cymeradwyo heddiw.

Cynigiaf welliant 4. Ar ddiwedd pwynt 2, ychwaneger is-bwynt newydd sydd yn darllen:

Cynigiaf welliant 5. Ar ddiwedd pwynt 2, ychwaneger is-bwynt newydd sydd yn darllen:

Yn y strategaeth gymunedol hon, rhaid inni ystyried y 10,790 o eiriau a ddefnyddir wrth baratoi strategaethau cymunedol. A ystyriwn y rhain ar eu pennau eu hunain, neu a werthuswn gyfraniad y canllawiau hyn i awdurdodau lleol ochr yn ochr â nifer y mentrau polisi byth gynyddol a gyflwynir gan y weinyddiaeth Democratiaid Rhyddfrydol/Llafur hon i geisio rheoleiddio ymhellach gymunedau ledled Cymru, neu fel rhan ohonynt?

Cyflwynwyd Rhoi Cymunedau’n Gyntaf i’r Cynulliad fel y strategaeth gymunedol orau posibl, wedi’i thargedu’n uniongyrchol at y cymunedau mwyaf difreintiedig yng Nghymru. Mae’r canllawiau hyn yn neilltuo 299 o eiriau iddi, y mae’r rhan fwyaf ohonynt yn disgrifio aelodaeth y bartneriaeth leol a nodi na ddylid bod yn orchmynnol yn hynny o beth. Yr oedd ‘Ysgogi Cymru—Ymgynghori a Chymryd Rhan’ yn un arall o’r dogfennau ‘gadewch inni siarad am ddatrys ein problemau cymunedol’ hyn. Nid oedd sôn am y mentrau polisi. Nid yw’r Gronfa Gymunedol, o’r enw Bwrdd Elusennau’r Loteri Genedlaethol gynt—un o lwyddiannau mawr y Ceidwadwyr a phrif elfen o ran ariannu’r holl fentrau cymunedol a drafodwyd hyd yma gan y Cynulliad—yn cael ei chrybwyll ychwaith. Dim ond 84 o eiriau a neilltuir i’r prif ffynhonnell arian arall, sef Amcanion 1, 2 a 3—sylw wrth fynd heibio i fod yn ymwybodol o’i bodolaeth—er gwaethaf y £1.2 biliwn sydd ar gael.

Noda atodiad 1 yn glir fod y strategaethau cymunedol hyn yn ychwanegu at restr o gynlluniau a strategaethau ffurfiol ac anffurfiol a baratoir gan awdurdodau lleol. Noda’r Cynulliad sylwadau’r adroddiad bod nifer fawr o’r cynlluniau a lunnir gan awdurdodau lleol yn gostus o ran amser y staff ac adnoddau eraill a ddefnyddir i’w llunio a’u diweddaru. Maent yn peri dryswch i’r aelodau etholedig a’r cyhoedd, sydd yn ei chael yn anodd gwahaniaethu rhwng y cynlluniau, y mae llawer ohonynt yn cwmpasu agweddau ar un gwasanaeth, ac mae’n anodd eu cysylltu â blaenoriaethau ehangach a strategaethau ariannu’r awdurdodau gan fod y cynlluniau yn wahanol o ran eu terfynau amser a phryd y cawsant eu diweddaru ddiwethaf.

Mae’r Cynulliad wedi neilltuo amser i drafod yr angen am lywodraeth gydgysylltiedig a, fel awdur y papur ymgynghorol y deilliodd y canllawiau hyn ohono, yr agweddau damcaniaethol ar y Llywodraeth glymblaid. Mae ein gwelliannau yn ceisio gwahanu’r theori oddi wrth y cyflawniadau ymarferol. Ceisiwn hefyd roi cyfle i gymunedau Cymru wneud dewis ym mhob agwedd ar ddatblygu cymunedol, i wneud penderfyniadau sydd yn effeithio ar eu lles economaidd, cymdeithasol ac amgylcheddol.

Ni allwn fabwysiadu’n llawn ganllawiau ar strategaethau cymunedol a luniwyd gan awdurdodau lleol ond a orfodir ar ein cymunedau, a fyddai o dan reolaeth gyffredinol yr awdurdod lleol. Mae angen i awdurdodau lleol fabwysiadu eu strategaethau eu hunain ac ni ddylai syniadau gael eu gorfodi arnynt. Rhaid peidio â chael mwy o gynlluniau a strategaethau sydd â’r holl ddiffygion a amlinellir yn Atodiad 1 o’r papur ymgynghorol. Rhaid i’r canllawiau gynnwys camau diogelu, a gyflwynir i sicrhau nad yw’r holl gwmnïau a all gael cymorth ariannol i symud i’n cymunedau yn symud ymlaen cyn gynted ag y daw’r cymorth i ben.

Mae gwelliant 4 yn ymdrin â’r ffaith bod gan rai grwpiau o bobl ofynion penodol, ac oni wneir hynny, cânt eu carcharu ymhellach drwy ein hesgeulustod. Efallai nad yr aelodau mwyaf llafar a niferus o’n cymdeithas ydynt, ond eto, ledled Cymru, mae nifer sylweddol ohonynt ac mae angen cymryd camau i’w cynorthwyo a’u cynnwys yn ein cymunedau. Mae pobl o’r fath mewn cymunedau ledled Cymru a rhaid eu hystyried fel strategaethau dros Gymru gyfan. Yn anffodus, ni rydd y canllawiau hyn strwythur priodol i fodloni eu gofynion.

Mae gwelliant 5 yn cydnabod y ffaith mai buddsoddi cyfalaf gan gwmnïau annibynnol sydd wrth wraidd cymunedau; buddsoddi mewn ffatrïoedd, peiriannau a chyflogau, a heb y buddsoddiad hwnnw, fel y gwyddom yn dda o brofiad ein trefi yn y Cymoedd, mae ein cymunedau yn dirywio ac yn chwalu. Yn codi o hyn mae’r ffaith bod grŵp Ceidwadwyr Cymru yn derbyn bod angen buddsoddi annibynnol mewn prosiectau cyhoeddus. Ni ddymunwn efelychu clymblaid y Democratiaid Rhyddfrydol/Llafur neu Blaid Cymru wrth wneud môr a mynydd o’r ffaith bod y fenter cyllid preifat yn annerbyniol oherwydd ein hegwyddorion, ac wedyn anghofio ein hegwyddorion er mwyn gafael yn wyllt yn yr unig ffynhonnell o fuddsoddi a all gyflwyno tai, ysgolion, ysbytai a system drafnidiaeth sydd eu hangen arnom. Mae’n ofynnol i’r Cynulliad weithio mewn partneriaeth â busnes. Dengys y prosiectau hyn, a’r buddsoddi ariannol annibynnol a ddenir ganddynt, y bartneriaeth hon ar waith. Ein cyfrifoldeb ni yw sicrhau yr anelir yr arian cyhoeddus a ryddheir gan y prosiectau hyn at y bobl sydd yn dibynnu ar ein gwasanaethau hanfodol. Dyna pam fod busnes annibynnol yn haeddu mwy na’r 272 o eiriau a neilltuwyd iddo yn y canllawiau hyn. Mae rhai geiriau hanfodol ymysg y 272 o eiriau hynny, sef

Wrth wraidd y canllawiau hyn, mae awydd damcaniaethol gwirioneddol i annog strategaethau yn y gymuned. Y realiti yw bod y weinyddiaeth Democratiaid Rhyddfrydol/Llafur wedi dangos unwaith eto ei diffyg penderfyniad ac arweinyddiaeth. Byddai cefnogi ein gwelliannau yn ein rhoi yn y sefyllfa orau i ymdrin yn realistig ag anghenion pob un o’n cymunedau yng Nghymru ac i’w hadolygu.

Cynigiaf welliant 3. Dileer pwynt bwled 2(c), ac ychwaneger pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Cynigiaf welliant 6. Ychwaneger fel pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Datganaf fuddiant fel aelod o Gyngor Tref Rhuthun.

Cred Plaid Cymru—The Party of Wales yn gryf y dylai polisi llywodraeth leol adlewyrchu anghenion a safbwyntiau’r gymuned y mae’n ei gwasanaethu. Yr unig ffordd o sicrhau hynny yw creu dull o gynnal dadl ar anghenion, cyfleoedd a dyheadau cymunedau lleol a phenderfynu ar flaenoriaethau lleol yn lleol. Gobeithiwn y bydd y strategaethau cymunedol yn cyflawni’r diben hwn.

Mae llwyddiant strategaeth gymunedol yn dibynnu ar ymdeimlad o berchnogaeth a grëir ganddi o fewn y cyngor ac y tu allan iddo. Bydd yn rhoi cyfle i gynghorwyr ddatblygu eu sgiliau fel arweinwyr cymunedol, fel y dywedwyd, drwy ddarparu’r cysylltiad rhwng yr awdurdod lleol a grwpiau a sefydliadau lleol eraill. Er eu bod yn sylweddoli nad eu gwaith hwy yw rhoi gorchmynion i’r partneriaethau hyn, dylent fod yn eu harwain. Dylent hefyd hyrwyddo rôl y cyngor fel corff cynllunio strategol eu hardal. Gobeithiaf y bydd y cyfrifoldeb ychwanegol y mae’r strategaethau cymunedol hyn yn eu rhoi i gynghorwyr lleol yn ysgogi ac annog amrywiaeth ehangach o bobl i wasanaethu mewn llywodraeth leol.

Mae gan y strategaethau cymunedol y potensial i chwyldroi’r ffordd y mae cynghorau lleol yn gweithredu. Cafwyd llawer o sôn yn ddiweddar am y system cabinet newydd mewn llywodraeth leol a’r ffordd y mae’n diystyru nid yn unig cynghorwyr ond cymunedau yn y penderfyniadau a wneir. Beirniadwyd system cabinet llywodraeth leol am fod yn gyfrinachgar ac am wneud penderfyniadau yn y dirgel. Gallai strategaethau cymunedol wrthbwyso hyn a sicrhau bod y system cabinet yn fwy atebol a chynhwysol a bod y gymuned yn cymryd mwy o ran ynddi. Dylid datblygu strategaethau cymunedol yn y fath fodd er mwyn galluogi’r gymuned gyfan i deimlo’n rhan ohonynt. Mae gwelliant 6 yn galw ar yr awdurdodau i gydweithio â grwpiau yn eu cymunedau i lunio’r cynlluniau hyn.

Dylai’r strategaethau dynnu’r holl gynlluniau ynghyd, nid yn unig gynlluniau’r cyngor ond hefyd y cynlluniau y disgwylir i gyrff eraill, megis Awdurdod Datblygu Cymru, eu llunio ar gyfer ardal yr awdurdod lleol. Dylai’r cynlluniau hynny asio i lunio strategaeth gyffredin ar gyfer yr ardal. Dyna sail ein gwelliant 3. Unwaith byddant wedi eu llunio, dylai’r strategaethau hyn lunio prif gynllun a dylent lywio’r holl benderfyniadau a wneir gan y cabinet mewn perthynas ag ardal yr awdurdod, ac, ar raddfa lai, mewn perthynas â phob cymuned. Er mai’r cabinet a’r cyngor llawn a wna’r penderfyniad terfynol, dylai’r gymuned gyfan deimlo ei bod yn berchen ar y strategaeth. Ni ddylai sefyllfa godi erbyn hyn lle y bo’r gymuned o’r farn bod y cyngor yn gwneud penderfyniad sydd yn groes i’w dyheadau ei hunan, oherwydd y dylai’r gymuned fod wedi bod yn rhan o’r broses gwneud penderfyniadau.

Pan wnaethpwyd Deddf Llywodraeth Leol 2000, rhannodd y gallu i ddiwygio cynlluniau gwahanol awdurdodau lleol rhwng Ysgrifennydd Gwladol Cymru a’r Cynulliad hwn. Yr oedd y Ddeddf honno yn enghraifft amlwg o ymdrech y Blaid Lafur i wrthdroi datganoli gan iddo ddychwelyd rheolaeth dros gynlluniau awdurdodau lleol yn ymwneud ag addysg a thrafnidiaeth a chynlluniau datblygu unedol i Ysgrifennydd Gwladol Cymru, tra mai’r Cynulliad sydd yn rheoli ailgylchu gwastraff, ansawdd yr awyr a chadw ynni. Er gwaethaf yr hyn a ddywedodd y Gweinidog am strategaethau cymunedol yn dod i’r amlwg yng Nghymru fel rhan o’r Ddeddf hon, pan siaradodd Peter Law am Deddf Llywodraeth Leol 2000, dywedodd,

‘Mae’n ofid imi dynnu sylw’r Cynulliad at y ffaith mai dim ond ystyriaeth rannol a roddodd Llywodraeth y DU i ddymuniadau cyfiawn y Cynulliad ar bwerau sydd yn ymwneud â strategaethau cymunedol yn y Mesur Llywodraeth Leol presennol.’

I sicrhau bod y strategaethau cymunedol yn gweithredu’n effeithiol a’u bod yn ymgorffori pob un o’r cynlluniau lleol o dan un ymbarél, mae angen i’r Cynulliad gael pwerau cynhwysfawr dros bob cynllun llywodraeth leol. Eglura’r cynnig hwn fod y Gweinidog yn bwriadu—fel y dywedodd eto heddiw—newid y cynlluniau hyn. Gan nad oes ganddi y pwerau sydd eu hangen arni i gyflawni hynny, gofynnaf i’r Gweinidog roi sylwadau ar unrhyw brotocol a ddatblygodd gydag Ysgrifennydd Gwladol Cymru i ddelio â’r broses honno. Mae ein gwelliant 2 yn galw ar yr weinyddiaeth Llafur/Democratiaid Rhyddfrydol i gyflwyno amserlen i ddiwygio a symleiddio’r cynlluniau hynny.

Gallai strategaethau cymunedol olygu ffordd newydd sbon o weithio i gynghorwyr a swyddogion. Mae ganddynt y potensial i adfywio democratiaeth leol a dod ag awdurdodau lleol yn nes at y bobl a wasanaethir ganddynt. Dyma ethos y mae Plaid Cymru wedi galw amdano ers amser maith. Croesawn y syniad o strategaethau cymunedol, ond hoffem roi rhai rhybuddion. Rhaid i’r broses ymgynghori rhwng awdurdodau lleol a grwpiau eraill gael ei gweinyddu’n effeithiol. Mae ymgynghori effeithiol yn gostus o ran amser, arian ac adnoddau a galwn ar y Gweinidog i sicrhau y darperir adnoddau digonol i alluogi’r gwaith ymgynghori a datblygu partneriaethau hwn. Hoffem hefyd i strategaethau cymunedol gael eu monitro’n agosach a’u hadolygu’n fwy rheolaidd na’r hyn a awgrymir gan y ddogfen ymgynghori. Byddem o blaid adolygiad blynyddol yn hytrach nag adolygiad bob pedair blynedd. Byddai hynny yn sicrhau bod pob un o’r partneriaethau yn parhau’n frwdfrydig drwy gydol oes y cyngor etholedig. Ni ddylid ystyried yr adolygiad fel bygythiad i’r strategaethau. Ei ddiben fyddai addasu’r strategaeth yn ôl yr hyn a gyflawnwyd dros y flwyddyn flaenorol. Mewn strategaeth o’r math hwn, mae’n bwysig addasu’r nodau byrdymor yn rheolaidd i sicrhau bod pob un o’r partneriaid yn parhau’n frwdfrydig. Byddai adolygiadau blynyddol hefyd yn sicrhau bod y strategaeth yn parhau i fod yn berthnasol i’r gymuned a’i bod yn parhau i ddatblygu.

Gallai strategaethau cymunedol a gynllunnir ac a ddatblygir yn briodol ac a gaiff adnoddau da ddechrau cyfnod newydd ar gyfer llywodraeth leol yn ei rôl fel arweinydd cymunedol. Croesawn y cynnig hwn heddiw. Rhown y rhybuddion yr wyf eisoes wedi eu nodi. Ni chefnogwn welliannau’r Torïaid.

Pwysleisiaf fod hon yn fenter ardderchog. Bydd strategaethau cymunedol yn galluogi ardaloedd awdurdodau lleol i ddatblygu gweledigaeth hirdymor gadarnhaol ac uchelgeisiol, sydd yn wir adlewyrchu anghenion a blaenoriaethau pobl leol. Yr hyn sydd yn fwyaf cyffrous yw’r ymrwymiad i gynnwys pobl gyffredin yn llawn ym mhob cam. Fel y noda’r ddogfen, mae angen gwir ysgogi’r gymuned yn gynnar yn y broses.

Fe’m calonogwyd wrth ddarllen ym mharagraff 3(4) na fydd yn ddigonol ymgynghori â phwyllgorau am yr opsiynau sydd orau gan yr awdurdod a’i sefydliadau partner yn unig. Golyga fwy na hynny. Mae’r ddogfen hon yn cydnabod bod angen i awdurdodau lleol fuddsoddi mewn pobl hefyd, er mwyn gwir ysgogi pobl gyffredin. Bydd angen iddynt fynd ati ac apelio at y gymuned gyfan a buddsoddi yn y gwaith o ddatblygu gallu a chodi ymwybyddiaeth. At hynny, mae’r ddogfen yn cydnabod y dylid gwneud ymdrech benodol i gynnwys cymunedau ethnig gwahanol, merched, cymunedau crefyddol, pobl hŷn a phobl anabl. Â mor bell â dweud bod yn rhaid i gynghorau sicrhau nad yw’r technegau a ddefnyddiant yn gwahaniaethu yn erbyn grwpiau penodol. Bydd hynny’n sicrhau bod y strategaethau hyn yn adlewyrchu’n wirioneddol ddyheadau’r gymuned gyfan ac nid dim ond y rheini mwyaf croch, fel y digwyddodd yn aml yn y gorffennol.

Gwnaf un cais bach, sef bod y deunyddiau hefyd ar gael ar fideo sydd yn defnyddio Iaith Arwyddion Prydain, yn ogystal â phrint bras, a Braille a ieithoedd lleiafrifol fel y caiff pawb gyfle i gymryd rhan lawn.

Bydd yr holl fesurau hyn yn sicrhau y caiff strategaethau cymunedol eu llunio gan y cymunedau dros y cymunedau ac y byddant yn eiddo i’r cymunedau cyfan, sydd yn hanfodol er mwyn iddynt fod yn gynaliadwy. I gloi, fe’ch atgoffaf fod y fenter ardderchog hon yn bosibl oherwydd y gwnaethpwyd y ddeddfwriaeth sylfaenol angenrheidiol gan Lywodraeth Lafur y DU.

in Welsh Firstly, I endorse what has just been said about the need to ensure that these materials are available to everybody in our communities and in every format necessary to ensure that. I would hope that that is true of everything that the Assembly does and everything that the Assembly tries to communicate to our communities.

yn Saesneg Mae Plaid Cymru—The Party of Wales yn cydnabod pwysigrwydd rhoi dyletswydd ar bob un o’r prif awdurdodau lleol yng Nghymru i baratoi strategaeth gymunedol i hyrwyddo lles economaidd, amgylcheddol a chymdeithasol eu hardaloedd wrth gyfrannu at sicrhau datblygu cynaliadwy. Gobeithiwn y bydd hyn yn sicrhau y caiff holl waith awdurdodau lleol Cymru ei sefydlu o fewn fframwaith datblygu cynaliadwy, fel gwaith y Cynulliad Cenedlaethol, mewn egwyddor.

yn Saesneg Cymerwyd camau i gyflawni hynny drwy’r fenter Agenda Leol 21 yn y rhan fwyaf o awdurdodau. Yn wir, cafwyd rhai syniadau arloesol a radicalaidd a gaiff eu gweithredu drwy Agenda Leol 21. Gallwn ddysgu gan enghreifftiau o arfer gorau ac mae’r rhain yn bwysig i Gymru gyfan. Fodd bynnag, rhaid inni gydnabod hefyd nad yw pawb wedi ymateb i’r galw i bob awdurdod lleol sefydlu strategaethau agenda leol 21 erbyn 2000, gan nad yw’n ddyletswydd statudol. Tua 10 mlynedd ar ôl cynhadledd Rio, nid yw nifer o awdurdodau lleol Cymru wedi rhoi eu cynlluniau ar waith. Nid yw’r sefyllfa hon yn dderbyniol. Mae’n allweddol. Croesewir y ffaith y bydd Deddf Llywodraeth Leol 2000, drwy’r strategaethau cymunedol yn sicrhau bod awdurdodau lleol o dan rwymedigaeth gyfreithiol i brif ffrydio datblygu cynaliadwy yn eu gwaith.

yn Saesneg Fodd bynnag, mae gennym rai pryderon. Yn gyntaf, nid yw’r ddogfen hon yn cysylltu’r cyd-destun lleol â’r cyd-destun byd-eang, sef rhywbeth sydd wrth wraidd yr angen am ddatblygu cynaliadwy a’i sicrhau. Dim ond cysylltu’r lefel leol â lefel y DU a wna. Prin bod hyn yn ddigonol mewn cysyniad ehangach o ddatblygu cynaliadwy. Mae’n enghraifft o sefyllfa lle nad yw’r canllawiau ar gyfer strategaethau cymunedol yn cysylltu ag Agenda Leol 21 mewn ffordd briodol. Ceir llawer o fwriadau da yn y ddogfen hon sydd yn dderbyniol mewn egwyddor ond y mae’n rhaid eu cyflawni er mwyn i’r strategaeth lwyddo. Yn gyntaf, rhaid i’r strategaethau ystyried y tymor hwy. Noda’r ddogfen ei hun mai ei nod yw sicrhau datblygu sydd yn bodloni anghenion heddiw heb berygu anghenion cenedlaethau’r dyfodol. Mae’n hanfodol nad yw’n dod yn rhyw fath o weledigaeth bedair blynedd yn unig, ond ei bod hefyd yn amlinellu polisïau a fydd yn sicrhau y bodlonir anghenion y tymor hwy, sef pryderon a rennir gan bob cenhedlaeth.

yn Saesneg Yn ail, mae angen i’r gymuned gymryd rhan lawn yn y gwaith o ddatblygu a chyflwyno strategaeth. Mae rhywfaint o ddatblygu cymunedol a chyfranogiad gan y gymuned nid yn unig yn hanfodol i gyflwyno datblygu cynaliadwy, mae hefyd yn gonglfaen polisïau Plaid Cymru—The Party of Wales. Mae’n amlwg nad yw cymunedau wedi teimlo eu bod yn rhan o waith pob awdurdod lleol yn y gorffennol neu hyd yn oed bod yr awdurdodau hynny yn cyflwyno eu blaenoriaethau. Mae’n hanfodol y cymerwn y cyfle hwn i ddatganoli’r penderfyniadau i’r cymunedau.

yn Saesneg Yn olaf, mae perygl y caiff y pwyslais ar ddatblygu cynaliadwy ei golli gan rai o’r bobl sydd yn datblygu’r strategaethau, yn enwedig mewn awdurdodau nad ydynt wedi llunio cynlluniau Agenda Leol 21. Rhaid inni sicrhau na ddigwydd hyn. Mae’n bwysig bod y Cynulliad yn achub y blaen wrth bwysleisio’r pwynt hwn i bawb sydd yn ymwneud â’r gwaith o ddatblygu’r strategaethau. Yr ydym yn ymfalchïo, fel sefydliad, yn y ffaith fod gennym ddyletswydd statudol i hyrwyddo datblygu cynaliadwy ac y bydd gan bob awdurdod lleol yng Nghymru ddyletswydd debyg, ar ffurf strategaethau cymunedol.

Yr wyf yn ddiolchgar i Karen Sinclair am gyfeirio at y ffaith y llunnir y strategaethau cymunedol hyn yn sgîl deddfwriaeth Llywodraeth Lafur y DU. Dyna’r rheswm pam ein bod yn ystyried cyflwyno strategaethau cymunedol, ac yr wyf yn eu croesawu.

Gwrandewais yn astud ar yr hyn a ddywedodd William Graham o du Ceidwadol y Siambr. Yr unig beth na chyflwynodd i’r ddadl hon oedd bwced chwydu, sydd ei hangen ar bob un ohonom pan fydd yn rhaid inni wrando drwy’r amser ar yr hyn a ddywedant am eu safbwyntiau, a phan edrychwn yn ôl dros y 18 mlynedd o lywodraeth Geidwadol, gan gofio’r ffordd y dinistriwyd y cymunedau difreintiedig a fydd yn elwa ar Roi Cymunedau’n Gyntaf sydd yn gysyniad chwyldroadol. Cyfeiriodd at hynny a dywedodd nad oes llawer o eiriau yn y ddogfen. Y rheswm dros hynny yw y bu’r Gweinidog yn ymgynghori arni. Ni werthfawrogwyd y gair ‘ymgynghori’ erioed gan y Torïaid. Nid oeddent yn deall y broses o ymgynghori nac yn credu ynddo. Bydd Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yn llwyddiant mawr oherwydd y bydd yn helpu i roi cyfle i gymunedau difreintiedig ar gyfer y dyfodol. Dywedaf hynny gan fy mod yn cynrychioli cymuned ddifreintiedig, Blaenau Gwent, sef rhif 659 ar restr y Ceidwadwyr o’u seddi targed ar gyfer Etholiad Cyffredinol y DU yr wythnos hon, y byddwch yn falch o’i glywed.

Nid yn unig ar gyfer cenhedlaeth heddiw y mae’r strategaeth ardderchog hon ar ein dinasoedd, ein trefi, ein pentrefi a’n cymunedau, ond ar gyfer cenedlaethau y dyfodol. Partneriaeth wirioneddol mewn cymunedau ydyw, nid fel rhai o’r partneriaethau rhan amser yr wyf wedi eu gweld yn y Siambr hon, ond nid af ar drywydd hynny. Dywedais hynny at sylw Peter Black, sef yr aelod mwyaf rhan amser o’r bartneriaeth ran amser.

Talaf deyrnged i Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru am ei gwaith ar hyn. Mae’n ymwneud â’r gallu i ddarparu sail gadarn i les economaidd, cymdeithasol ac amgylcheddol ein cymunedau yn y dyfodol. Cynrychiolwyr a etholwyd yn ddemocrataidd o fewn y cymunedau hynny yw’r cynghorau sir a’r cynghorau bwrdeistref sirol. Maent yn adnabod eu hardaloedd a gallant nodi anghenion eu cymunedau. Cânt eu cynorthwyo’n fedrus yn ddiamau gan y cynghorau tref a chymuned, yr ydym yn ddyledus iawn iddynt hefyd, ac yr ydym yn cydnabod eu bod yn gwneud gwaith da yn eu cymunedau. Bydd y cyfraniad hwnnw yn werthfawr; bydd ganddynt y cyfle i ddarparu dull o gynnal dadleuon, ffocws ar gyfer gwelliant parhaus yn y cymunedau hynny, ac i ganfod sut y gall blaenoriaethau’r Cynulliad gael eu gweithredu, eu cysylltu â’r cymunedau lleol hynny, a’u gweithredu orau. Mae hynny, ynghyd â gweledigaethau hirdymor y cymunedau lleol, cydymrwymiadau y sefydliadau a fydd yn cymryd rhan, y cyfle i fonitro, y ffordd o’u gweithredu, a’r adolygiad rheolaidd yn hanfodol i ddatblygu’r cymunedau yr ydym am eu sicrhau ar gyfer ein pobl.

Popeth yn iawn, ond rhaid i hyn newid pethau er gwell ar gyfer holl bobl Cymru, ledled y cymunedau hynny. Mae’n ymwneud â strategaethau gwirioneddol i bobl wirioneddol. Rhydd hyn y cyfle inni ddatblygu hynny. Bydd hyn yn un o’r prif ffyrdd o’n helpu i wrthsefyll amddifadedd cymdeithasol, a chynnwys y cymunedau hynny. Mae gan ymddiriedolaethau iechyd a chyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad ran i’w chwarae—nac anghofiom hynny—fel sydd gan yr heddlu, yr awdurdodau tân ac awdurdodau’r parciau cenedlaethol. Mae gan bawb ran i’w chwarae, gan gydweithio â llywodraeth leol, i gael pethau’n iawn. Nid oes opsiynau hawdd. Rhaid ymgynghori â busnes, ynghyd â’r undebau llafur. Mae gan y sector gwirfoddol ran fawr i’w chwarae hefyd. Rhaid cydnabod hynny oll, oherwydd y bydd pob cymuned, gan gydweithio, yn gallu datblygu strategaeth sydd yn unigryw i’r gymuned honno. Mae hynny’n bwysig gan fod pawb yn wahanol a bod yn rhaid i bawb gyfrif.

I declare an interest as a general practitioner and a member of the City and County of Swansea council.

The community strategies offer a great challenge, not only to local government but to all the Assembly’s agencies and the voluntary sector. Since the Assembly’s establishment, Plaid Cymru has asked for more co-operation between different sectors to formulate policies for the benefit of the community. The wording of the Government motion does not go far enough, which is why we have tabled amendments. We need to encourage Government agencies to co-operate with local authorities to form community strategies.

Given that the health statistics of our most disadvantaged communities are so dreadfully poor, health considerations should be an essential part of these community strategies. Plaid Cymru has been promoting the idea of creating community health action zones to insist on co-operation between health, housing, education and community safety to improve the health of our people in the poorest areas.

In the meantime, any schemes and strategies that come from the health service should run parallel and co-ordinate with community strategies, so that cross-portfolio co-operation becomes a reality. There is a dire need to be more proactive in promoting health in our most disadvantaged areas. Therefore, it is not only words that are needed, but actions backed by resources making a difference in the grassroots.

Therefore, this is a cry for health considerations to be central to our consideration of community strategies. After all, Wales has some of the worst health statistics in Europe. When consulting to create community strategies, it is important that local authorities consider the opinions of communities of interest such as the deaf, hard of hearing or blind as well as geographical communities. The communities of interest are not bound by geographical boundaries. Therefore, communities of interest should be considered on an authority-wide level.

Finally, we are concerened about the possibilty of ‘partnership fatigue’. Several local partnerships have been established already—Communities First partnerships as we heard from Edwina, local health partnerships, European programme partnerships, the New Deal partnerships and so on. We worry that this asks too much of our voluntary organisations and duplicates efforts in general with the same matters being discussed in different partnership meetings. The community strategies should try to pull all the schemes for one community together to create one partnership to promote the interests of that area.

Bydd y ddogfen hon yn effeithio ar bob cymuned ledled Cymru. Fodd bynnag, bydd ei chynnwys o’r pwys mwyaf i’r cymunedau hynny sydd yn wynebu’r problemau cymdeithasol ac economaidd mwyaf. Yr wyf yn falch o glywed bod y mater hwn ar yr agenda unwaith eto ar ôl amser maith gan fod y materion hyn yn effeithio ar gannoedd o filoedd o bobl sydd wedi’u hallgáu yn gymdeithasol yn ddifrifol dros y ddau ddegawd olaf neu hwy. Yr oedd yn troi arnaf, a dweud y lleiaf, wrando ar Peter Rogers yn trafod yr anghydraddoldebau o dan y Llywodraeth Geidwadol flaenorol, neu ar William Graham yn mynegi pryder, pan wnaeth y Ceidwadwyr gymaint i niweidio ein cymunedau.

Mae’n werth nodi’r hyn a ddigwyddodd cyn y 18 mlynedd hynny o Lywodraeth Geidwadol yr ydym yn parhau i glywed amdanynt. Rhoddaf sicrwydd ichi fod llawer o amddifadedd yn y wlad hon yr oedd yn rhaid inni ei unioni. Ymfalchïaf yn yr hyn a gyflawnwyd gennym.

Yn y cwm lle y bûm yn byw ers yr 20 mlynedd ddiwethaf, cyn i’r Ceidwadwyr ddod i rym, 7 y cant oedd y gyfradd diweithdra. Am y rhan fwyaf o’r amser y bûm yn gweithio yno, yr oedd cyfradd diweithdra ymysg dynion yn 50 y cant. Nid oedd angen ystadegau arnoch i ddweud wrthych yr hyn a oedd yn digwydd. Pan oeddech yn cerdded ar y stryd, yr oedd y difrod a’r niwed a wnaethpwyd i’r gymuned mor amlwg â golau dydd.

Dechreuwn fynd i’r afael â’r problemau hynny. Gwelsom ostyngiad mewn diweithdra ac mae rhwng 40,000 a 50,000 o swyddi newydd wedi’u creu. Mae cyflogau clir wedi codi’n gyflymach yng Nghymru nag mewn mannau eraill. Mae hynny’n bwysig i’n cymunedau difreintiedig. Mae lefelau tor-cyfraith yn dechrau gostwng ac mae pensiynau, perfformiad addysgol a budd-dâl plant wedi codi. Mae llawer wedi’i wneud. Fodd bynnag, erys llawer mwy i’w wneud.

Gwneir pwynt pwysig yn y ddogfen am ddisgwyliadau afrealistig. Mae’r rheini ohonom a geisiodd fod yn rhan o’r gwaith o adfywio cymunedol yn ystod y 18 mlynedd o dan reolaeth y Ceidwadwyr wedi profi hynny. Dro ar ôl tro, cawsom addewidion a chynlluniau a disgwyliadau afrealistig. O ganlyniad, aeth llawer o bobl yn sinicaidd a digalon. Maent yn poeni y bydd menter arall yn golygu’r un peth. Fodd bynnag, rhydd llawer o gynnwys y ddogfen rywfaint o hyder inni na fydd hynny’n digwydd y tro hwn. Er enghraifft, mae gennym bellach y rhaglen Rhoi Cymunedau’n Gyntaf, lle y ceir ymrwymiad clir i roi degau o filiynau o bunnoedd bob blwyddyn i adfywio ein cymunedau. Caiff yr arian hwnnw ei glustnodi’n benodol—nid oes unrhyw lywodraeth arall wedi addo hynny.

Noda’r ddogfen bod yn rhaid inni sefydlu partneriaeth gyda sefydliadau gwirfoddol. Nid gweithio dros y sefydliadau’r gwirfoddol neu’r cymunedau, neu ar eu rhan, ar ôl proses ymgynghori symbolaidd y bydd y bartneriaeth; bydd yn cydweithio â’r cymunedau.

Mae’r ddogfen hefyd yn cydnabod bod gan lawer o’n cymunedau gapasiti isel. Mae’n beth dymunol y dylem sefydlu partneriaethau gyda nifer gyfartal o gynrychiolwyr gan y sectorau preifat, cyhoeddus a gwirfoddol. Fodd bynnag, nid yw llawer o gymunedau mor ffodus â gallu llunio partneriaethau o’r fath lle y ceir nifer gyfartal o gynrychiolwyr o’r tri sector. Mae’r ddogfen yn ddigon hyblyg i gydnabod nad oes modd gwneud hynny ym mhob cymuned. Croesewir y ffaith fod hyn yn wahanol i ddogfennau blaenorol.

Ni thrafodir un mater pwysig yn y ddogfen. Gan ein bod bellach yn dechrau targedu arian o ddifrif at adfywio cymdeithasol ac economaidd am y tro cyntaf, mae’n bwysig nad yw awdurdodau lleol ac asiantaethau eraill yn defnyddio’r cyfle hwn i ddargyfeirio ariannu craidd presennol o’r ardaloedd hyn gan ddefnyddio’r arian a dargedwyd fel esgus i ailgyfeirio arian i ardaloedd sydd â llai o angen. Mae angen datganiad clir yn y strategaeth bod yn rhaid diogelu’r cyllid craidd presennol yn yr ardaloedd sydd â’r angen mwyaf a hynny mewn modd tryloyw ac y bydd yr arian a ddarparwn drwy raglenni megis Rhoi Cymunedau’n Gyntaf a Chychwyn Cadarn yn cael ei glustnodi’n benodol ac yn ychwanegol at y cyllid presennol.

Datganaf fuddiant fel aelod o Gyngor Dinas a Sir Abertawe. Wrth imi wrando ar Janet Ryder yn siarad am y prif gynllun a’r amserlen, fe’m tarwyd gan y pwynt a nododd Edwina pan gyflwynodd y ddadl hon, am gynlluniau Sofietaidd. Nid dyna fwriad hyn. Fodd bynnag, ymddengys fod Plaid Cymru yn cefnogi’r syniad yn ei gwelliannau ac yn y rhethreg a ddefnyddiodd wrth eu cynnig.

Fodd bynnag, yr oedd Janet yn llygad ei lle i ddweud bod gan y strategaethau cymunedol hyn y potensial i chwyldroi’r ffordd o redeg cynghorau—yn fwy felly, o bosibl, na gweddill y broses moderneiddio. I wneud hynny, mae angen i gynghorau ystyried y dyletswydd hwn fel cyfle i newid, nid yn unig yn eu cymunedau, ond yn y ffordd y gweithredant fel cynghorau. Mae perchenogaeth y cynlluniau hyn yn hollbwysig. Nid oes diben i gynghorau lunio cynllun arall. Rhaid i’r broses hon fod yn gynhwysol a rhaid i bob parti fod yn berchen arni yn gyfartal.

Mae’r Cynulliad wedi trafod partneriaeth yn aml. Weithiau, ymddengys fod gennym nifer ddi-rif o bartneriaethau, boed yn genedlaethol neu’n lleol. Cyfeiriodd Peter Law at bartneriaeth yn gynharach, yr ymddengys nad yw’n aelod ohoni—

A ydych yn aelod o’r Llywodraeth bartneriaeth heddiw?

Ydwyf, yr wyf yn aelod ohoni heddiw.

Mae rhai partneriaethau yn ddefnyddiol; ond nid yw eraill. Mae’r rhan fwyaf ohonynt yn profi anawsterau rywbryd neu’i gilydd.

Wrth lunio’r strategaethau hyn, nid yw’n ddigonol dibynnu ar bartneriaethau sydd yn bodoli eisoes. Gobeithiaf y bydd cynghorau yn ceisio ysgogi pobl leol yn eu cymunedau a rhoi pŵer iddynt er mwyn sicrhau trafodaeth wirioneddol ar syniadau. Os bydd hynny yn creu llif dibaid o gwynion am gerrig palmant sydd wedi torri, felly y bo. Fodd bynnag, bydd hefyd yn creu syniadau am ddatblygu’r gymuned ac ardal y cyngor yn gyffredinol. Gellir blaenoriaethu’r rhain a’u bwydo i’r broses o ddatblygu strategaethau.

Mae’r strategaethau hyn hefyd yn rhoi cyfle inni sicrhau bod i’r sectorau busnes a gwirfoddol ran ganolog ym mhroses gwneud penderfyniadau cynghorau. Crybwyllwyd hynny yn gynharach. Nid dim ond partneriaid mewn fforwm bob mis neu bob chwe mis a ddylent fod, ond cydberchnogion cyfartal y strategaeth sydd yn cyflwyno syniadau ac yn ymateb i fewnbynnau eraill. Rhydd y strategaethau gyfle i sicrhau y gall cynghorau, ar lefel leol, adolygu eu cymorth i’r sector gwirfoddol yng ngoleuni eu blaenoriaethau ac anghenion y gymuned, gan ddarparu digon o arian hirdymor.

Un beirniadaeth o’r broses moderneiddio yw bod llawer o gynghorwyr y meinciau cefn yn ei chael yn anodd dod o hyd i rôl ynddi. Mae’r broses hon yn ffordd o roi sylw i hynny, drwy sicrhau, wrth ddelio â chymunedau, y cysylltir yn llawn â’u haelodau etholedig, boed yn brif gynghorau neu’n gynghorau cymuned. Rhaid ymdrechu i gynnwys pob sector o’r gymdeithas, nid yn unig pobl ifanc, sydd yn aml wedi’u hymddieithrio fwyaf o’u cymuned a’r broses lywodraethu, ond cymunedau ethnig a phobl anabl. Mae’r cysyniad o gymuned diddordeb a grybwyllwyd ac a drafodwyd yn Rhoi Cymunedau’n Gyntaf yn berthnasol o ran sicrhau bod y strategaeth mor gynhwysfawr â phosibl a’i bod yn cwmpasu cynlluniau a strategaethau eraill y mae gan y cyngor eisoes ddyletswydd i’w llunio.

Yn olaf, mae Gwerth Gorau yn gonglfaen pwysig i’r strategaethau hyn. Rhaid inni sicrhau bod gwasanaethau o ansawdd uchel ac yn rhoi gwerth am arian. Mae’r broses ymgynghori a phrofion y farchnad sydd yn gysylltiedig â Gwerth Gorau yn cyd-fynd yn dda ag ymagwedd gynhwysol y strategaethau cymunedol. Mae hefyd yn tanlinellu’r ffaith nad cynlluniau corfforaethol ydynt, wedi’u llunio gan gabinetau cynghorau yn ôl eu blaenoriaethau hwy. Rhaid i’r strategaethau hyn fod yn ddogfennau byw sydd yn datblygu, sydd yn creu gwasanaethau cyhoeddus effeithlon ac ymatebol, yn ôl anghenion a dyheadau’r cymunedau lawer a wasanaethir gan gynghorau lleol. Rhaid i’r strategaethau hyn ddechrau newid diwylliant, neu byddant wedi methu.

Mae’r broses cynllunio cymunedol a gyflwynwyd gan ran 1 Deddf Llywodraeth Cymru 2000 a’r canllawiau ar baratoi strategaeth gymunedol, sydd yn ehangu’r gofyniad a nodwyd yn y Ddeddf, yn ddatblygiad arloesol. Cytunaf â Peter Black fod yn rhaid inni fabwysiadu ymagwedd arloesol, newydd a derbyniol. Dyna elfen allweddol o’r broses. Mae gennym y potensial i greu rhywbeth sydd yn nodi ac yn adlewyrchu profiadau ac anghenion pobl yn lleol. Mae gan y broses y potensial i ddatblygu ymhellach, dros gyfnod, fel dull o ddyrannu adnoddau o’r Cynulliad i lywodraeth leol a’i phartneriaid. Proses gydgysylltiedig ydyw o ran dod â strategaethau, safbwyntiau a chymunedau at ei gilydd a phenderfynu sut y gwariwn ein harian.

Bydd llwyddiant y strategaethau cymunedol a’r broses cynllunio cymunedol yn dibynnu ar i ba raddau y mae’r strategaethau yn cyflwyno canlyniadau gwirioneddol sydd yn gwella ansawdd bywyd y cyhoedd. Mae pobl yn awyddus i weld canlyniadau’r broses hon. Rhaid inni dderbyn mai’r cyhoedd a’r cymunedau lleol fydd yn penderfynu a yw’n llwyddiant ai peidio. Ni fydd yn broses hawdd; bydd yn gofyn i awdurdodau lleol a’u partneriaid nodi gwahanol cymunedau. Gofynnodd Dai sut y nodwn gymuned. Rhaid i awdurdodau lleol gysylltu â hwy mewn ffordd ystyrlon a datrys gwrthdaro o ran eu safbwyntiau a’u dyheadau. Rhaid iddynt gydweithio’n lleol i fodloni amcanion cytûn a dod o hyd i ddulliau cytûn i fesur cynnydd tuag at dargedau cytûn. Bydd yn anodd cydbwyso’r pethau hynny. Bydd y broses yn golygu newidiadau sylfaenol yn y ffordd o weithio ac yn niwylliant sefydliadau.

Rhaid i awdurdodau lleol, eu partneriaid a chymunedau lleol fod yn ofalus o ran sut y maent yn datblygu’r sgiliau a sicrhau nad ydynt yn ymdrin â rhai materion mewn ffordd hunanol. Rhaid iddynt gydweithio yn wirioneddol i fodloni’r targedau. Bydd yn rhaid i grwpiau a chynrychiolwyr cymunedol ddysgu sgiliau newydd ac iaith newydd hefyd er mwyn cyfleu’r agenda hon. Gwnaeth Brian bwynt da am ariannu a natur agored unrhyw brosesau, sef y ffaith y dylai unrhyw arian fod yn ychwanegol a sut y dylid ei ddefnyddio. Mynegodd Janet Ryder hefyd ei phryder am yr adolygiad pob pedair blynedd ac yr oedd am weld adolygiadau blynyddol. Bydd gennym elfen o adolygiad drwy’r gweithgor cynllunio cymunedol a fydd yn monitro ac adolygu ar y cyd y gwaith o baratoi strategaethau cymunedol yng Nghymru, yn amlygu a lledaenu arfer da ac yn cyflwyno adroddiad inni o bryd i’w gilydd. Fodd bynnag, mae’r adolygiad a gynhelir bob pedair blynedd sydd yn cyd-daro â’r etholiadau lleol ar y cylch hwnnw yn briodol o ystyried y trefniadau partneriaeth gwahanol a fydd yn dod i’r amlwg o fewn llywodraeth leol. Gallwn fonitro’r maes hwn agos i weld yr hyn a fydd yn digwydd.

Gwnaeth Janet bwynt hefyd am argaeledd cymorth ac adnoddau ariannol nas clustnodwyd yn benodol ar gyfer y gwaith o baratoi a gweithredu strategaethau cymunedol. Fodd bynnag, mae lle i asiantaethau rannu eu hadnoddau a gwneud arbedion drwy leihau gorgyffwrdd neu ddyblygu yn y polisïau a ddilynant a’r gwasanaethau a ddarparant. Mae llawer o waith i’w wneud yn y maes hwnnw. Cyfeiriwyd deddfwriaeth iechyd a llywodraeth leol ddiweddar tuag at hwyluso mwy o gydweithio rhwng asiantaethau, gan gynnwys cyflwyno gwasanaethau. Bydd y Cynulliad Cenedlaethol, wrth ddyrannu grantiau at ddibenion penodol, yn rhoi sylw i’r blaenoriaethau a nodwyd yn y strategaethau cymunedol. Bydd hynny’n arf defnyddiol hefyd.

Yr oedd Dai yn pryderu am yr agweddau ar y strategaethau hyn sydd yn ymwneud ag iechyd. Bydd y strategaethau cymunedol yn rhoi’r fframwaith cyffredinol ar gyfer gwasanaethau eraill neu gynlluniau ar gyfer timau penodol. Mae hynny’n cynnwys rhaglenni gwella iechyd yn gysylltiedig â’r cynlluniau gweithredu iechyd neu’r hyn a ddaw ar eu hôl fel y strwythurau a’r fframweithiau cynllunio newydd a ddatblygwyd ym maes iechyd a lles. Yn yr un ffordd ag y mae’r strategaethau cymunedol yn datblygu’r amcanion cyffredinol ar gyfer yr awdurdod lleol, bydd partneriaeth strategaeth gymunedol yn canolbwyntio ar bartneriaethau eraill, gan gynnwys cynghreiriau iechyd lleol a’r grwpiau iechyd lleol. Mae hynny’n agwedd bwysig.

Soniais yn fy araith agoriadol—a gofynnodd Janet imi ynglŷn â’r mater—am ehangu pŵer y Cynulliad i symleiddio’r cynlluniau. Dyna fater i Lywodraeth y DU a deallaf fod llawer o waith paratoi wedi’i wneud ac y dylid gweld cynnydd ar ôl yr etholiad cyffredinol. Byddaf yn ymgynghori’n eang ar fy nghynllun i symleiddio agweddau ar y fframwaith cynllunio yng Nghymru a byddaf yn ymgynghori â’r awdurdodau lleol. Hyderaf y gallwn wneud datblygiadau yn y maes pwysig hwnnw. Mynegodd William bryderon am ddimensiynau ariannu Ewrop o ran cysylltu ariannu. Mae’n hanfodol bod rhyngberthynas o fewn awdurdodau lleol rhwng y cynlluniau gweithredu lleol a lunnir o dan raglenni Amcan 1, 2 a 3 a’r strategaethau cymunedol. Ar ôl sefydlu’r strategaeth gymunedol ac ar ôl i’r partneriaid gytuno arni, mae’n bwysig y disgwylir i flaenoriaethau a pholisïau’r cronfeydd strwythurol gydymffurfio â’r amcanion cyffredin a nodir yn y strategaethau cymunedol hynny.

Bydd yr ymdrech i sicrhau bod y broses cynllunio cymunedol yn gweithio yn talu ar ei ganfed inni yng Nghymru. Mae gweithio mewn partneriaeth yn allweddol i ddatblygu Cymru yn y dyfodol. Mae Cymru yn wlad fach. Fodd bynnag, oherwydd ei maint, mae yn y sefyllfa orau bosibl i ymgymryd â chydweithio ac i fanteisio ar yr hyn y gall hynny ei sicrhau o ran gwell effeithiolrwydd drwy rannu ein sgiliau a phrofiad. Gallwn wedyn osgoi dyblygu gwaith.

Nodaf bwynt Dai am flinder partneriaethol. Mae’n air defnyddiol, ond credaf hefyd fod deinameg yn perthyn i rai o’r partneriaethau hyn. Mae deinameg gwirioneddol yn y bartneriaeth yr ydym yn ei rhagweld. Dim ond drwy gydweithio y gallwn fynd i’r afael â’r problemau sylfaenol sydd wedi bod yn bresennol yn ein cymunedau ers cenedlaethau. Gall gweithio mewn partneriaeth drwy broses cynllunio cymunedol ddod â mantais gystadleuol inni yn y maes hwn. Fodd bynnag, ni fydd y canlyniadau yn amlwg yfory—bydd yn cymryd cryn nifer o flynyddoedd. Cymeradwyaf y ddogfen ichi. Gofynnaf ichi wrthod y chwe gwelliant, sydd yn ddiangen. Gobeithiaf y cefnogwch y cynnig.