Gwnaf y datganiad hwn mewn ymateb i gwestiynau a phryderon ynglŷn â dymchwel hen ffatri rwber Dunlop Semtex ym Mrynmawr. Dros yr ychydig wythnosau diwethaf mae Cadw a minnau wedi darparu gwybodaeth am yr adeilad a’n rôl, ond mae’n bryd inni gofnodi’r hyn sydd wedi ein harwain i’r sefyllfa hon, pan fo’n rhaid dymchwel yn ôl pob tebyg. Mae angen i’r cyhoedd—yn awr ac yn y dyfodol—ddeall y ffactorau amrywiol y mae’n rhaid imi eu hystyried wrth benderfynu a ddylwn ymyrryd ai peidio.

Dim ond yn ddiweddar y bûm yn ymwneud â hyn ond mae hanes hir i’r mater hwn. Cyflwynaf rai ffeithiau cefndirol ynglŷn â’r adeilad, fel y gall pobl ddeall y cyd-destun. Caeodd ffatri Dunlop Semtex yn 1982. Ers hynny, mae llawer o swyddogion y sector cyhoeddus, gan gynnwys penseiri, cynrychiolwyr etholedig a datblygwyr preifat, wedi treulio cryn amser ac wedi ymdrechu’n galed i geisio darganfod nid yn unig sut i gadw’r adeilad hwn, ond sut i’w wneud yn addas at ddibenion modern.

Cydnabuwyd pwysigrwydd pensaernïol yr adeilad yn 1986 pan gafodd ei restru yn adeilad gradd II* gan Cadw fel adeilad diwydiannol enwog ac arloesol o ran ei adeiladwaith. Hwn oedd y gwaith cyntaf i’w gynllunio gan Bartneriaeth Gydweithredol y Penseiri mewn cydweithrediad ag un o beirianwyr strwythurol blaenllaw Prydain, Syr Ove Arup.

Gwnaethpwyd pob ymdrech i gyflwyno syniadau ac opsiynau gwahanol ar gyfer arbed yr adeilad, gan gynnwys ei ddefnyddio fel canolfan grefftau, datblygu unedau diwydiannol a hamdden a chynigion manwerthu. Ni chaniatawyd cais i ddymchwel yr adeilad yn 1986. Yn hytrach, fe’i galwyd i mewn gan y Swyddfa Gymreig ar y pryd a daeth yn destun ymchwiliad cyhoeddus. Nododd arolygydd yr ymchwiliad y byddai’r gost o adfer y safle i gyflwr y byddai’n addas i’w ailddefnyddio yn eithriadol o uchel, ond yr oedd yr ymchwiliad o blaid caniatáu amser ychwanegol, er mwyn ymchwilio i ffyrdd posibl eraill o gadw’r safle.

Sefydlwyd gweithgor yn 1987. Yr oedd yn cynnwys, ymhlith eraill, Cadw, Awdurdod Datblygu Cymru, yr awdurdod lleol a’r grŵp treftadaeth, SAVE. Ymhlith y syniadau a gynigiwyd yr oedd cynlluniau i droi’r safle yn ganolfan grefftau neu’n unedau diwydiannol. Fodd bynnag, er gwaethaf sawl ymdrech galed dros lawer o flynyddoedd—trafodwyd cynigion amgen, gan gynnwys cyfleusterau hamdden a siopa, hyd yn oed ar ôl i’r gweithgor gyflwyno ei gasgliadau—ni ddaethpwyd o hyd i ddefnydd amgen posibl ar gyfer y ffatri ddadfeiliedig a oedd yn dirywio.

Pe bai wedi bod yn bosibl atgyweirio ac ailddefnyddio’r ffatri, byddai Cadw wedi sicrhau bod grantiau ar gael, fel y bwriada ei wneud ar gyfer glofa Penallta ac fel sydd yn digwydd ym Mlaenafon. Nid oedd unrhyw un yn amau pwysigrwydd yr adeilad fel enghraifft o strwythur diwydiannol treftadaeth ac fel rhan o hanes cymdeithasol; ei fywyd yn y dyfodol fel adeilad gweithiol oedd yr hyn na ellid ei sicrhau.

Yn erbyn y cefndir hwn, pan wnaethpwyd cais pellach i ddymchwel yn 1996, 10 mlynedd ar ôl y cais cyntaf, fe’i caniatawyd gan yr awdurdod lleol. Mae’n bwysig cofio nad yw rhestru yn orchymyn cadwraeth. Yn hytrach mae’n golygu y dylid ymchwilio i bob opsiwn ar gyfer cadw adeilad rhestredig, sef yr hyn a ddigwyddodd. Yn anffodus, nid oedd yr un ohonynt yn ymarferol. Hoffwn egluro fod y boelerdy ar wahân, sydd hefyd wedi’i restru, yn aros yn ei le ac nid yw’n rhan o’r ailddatblygiad cyfredol.

Rhoddwyd caniatâd adeilad rhestredig a chaniatâd cynllunio amlinellol gan yr awdurdod lleol yn 1996. Ceisiwyd a rhoddwyd caniatâd yn y ffordd gywir, ac mae’n cyflwyno hawliau. Mae hwn yn fater cynllunio, sydd o fewn cyfrifoldeb yr awdurdod lleol yn llwyr. Mae’r caniatâd yn parhau am bum mlynedd ac nid yw wedi dod i ben eto. Mae gwaith dymchwel ac ailddatblygu bellach ar y gweill. Mae’n bwysig pwysleisio unwaith eto y cymerwyd y penderfyniad i ddymchwel yr adeilad yn 1996.

Cydnabuwyd ers tro bod safle’r ffatri a’r tir o’i hamgylch yn holl bwysig ar gyfer adfywio’r rhan hon o’r Cymoedd. Cefnogir y cynllun ailddatblygu cyfredol gan arian y sector cyhoeddus ar ffurf grant buddsoddiad trefol. Gweithredir y cynllun grant buddsoddiad trefol gan Awdurdod Datblygu Cymru ac mae’n gynllun ariannu adwy. Mae’r WDA yn ariannu’r gwahaniaeth rhwng cost datblygu’r safle a gwerth y safle ar ôl cwblhau’r gwaith. Bwriedir i’r cynllun hyrwyddo datblygiad ar safleoedd na ellir eu datblygu’n fasnachol.

Ar gyfer safle ffatri Dunlop, rhaid i’r grant buddsoddiad trefol sicrhau bod y datblygiad yn ddichonol yn fasnachol. Cyfanswm y costau yw £35.76 miliwn, ac mae’r WDA yn darparu £6.3 miliwn o arian adwy ar gyfer hynny. Cymeradwywyd hynny gan y Cynulliad yn Awst 2000, gan ei fod dros derfyn penodedig y WDA o £2.5 miliwn. Mae’r adeilad ei hun wedi bod yn wag ers blynyddoedd lawer. Mae ei strwythur yn cynnwys ardaloedd mawr o asbestos. Mae’r WDA wedi awgrymu efallai bod yr adeilad yn dioddef o bydredd concrit, a fyddai’n niweidio strwythur yr adeilad, sydd yn golygu na allai wrthsefyll unrhyw newid mawr o ran defnydd.

Mae’n bwysig deall nad oes gan y Cynulliad y pŵer i bennu moratoriwm ac atal dymchwel yr adeilad. Os gweithreda’r Cynulliad o gwbl, rhaid iddo fynd ymhellach nag addasu neu ddiddymu’r caniatâd. Mae honno’n broses faith na ddaw yn weithredol nes y bydd wedi ei chwblhau. Erbyn hynny, mewn gwirionedd, mae’n debygol y bydd y ffatri wedi ei dymchwel. Mae addasu neu ddiddymu yn gwneud yr awdurdod cynllunio lleol yn agored i dalu iawndal, hyd yn oed os mai’r Cynulliad sydd yn gweithredu. Pe bai’r Cynulliad yn ystyried addasu neu ddiddymu, byddai angen iddo ymchwilio i gyflwr yr adeilad ac a yw’n ymarferol ei ailddefnyddio. Dim ond dan amgylchiadau eithriadol y gall y Cynulliad wneud defnydd o’r pwerau wrth gefn hyn sydd ganddo, pan fernir bod y penderfyniad gwreiddiol mor anghywir fel y byddai’n amharu ar fudd ehangach y cyhoedd.

Mae pwerau’r Cynulliad i ymyrryd ar yr adeg hon yn gyfyngedig iawn. Maent yn cynnwys naill ai diddymu’r caniatâd adeilad rhestredig gwreiddiol i ddymchwel, neu ei gofrestru yn heneb. Dylid ond defnyddio’r cyntaf dan amgylchiadau eithriadol—fel y dywedais, pan fydd y penderfyniad gwreiddiol mor anghywir fel ei fod yn amharu ar fudd ehangach y cyhoedd—a dylai fod yn ddigon cryf i wrthsefyll unrhyw her yn y llysoedd.

Mae’r opsiwn o gofrestru yn fater o bolisi. Rhaid rhestru adeiladau os bodlonant y meini prawf pensaernïol a hanesyddol ond mae cyfle i ystyried ffactorau eraill pan geisir caniatâd adeilad rhestredig. Fodd bynnag, unwaith y cofrestrir adeilad mae tybiaeth gref y caiff y strwythur ei ddiogelu fel adfail. Felly, cofrestrir yn ôl disgresiwn. Mae’n hollol deg ystyried unrhyw ffactor perthnasol heblaw’r diddordeb yn y strwythur ei hun, gan gynnwys y goblygiadau ariannol llawn. Byddai cofrestru strwythur fel y ffatri hon—cragen yr adeilad—yn peryglu datblygiad y safle yn y dyfodol ac yn gwneud y Cynulliad Cenedlaethol yn agored i geisiadau am iawndal llawn gan y datblygwr presennol, hyd yn oed pe bai ei gadw fel adfail yn ymarferol bosibl.

Heddiw, dadleuaf—ar sail cyngor, sylw personol a’m cred fy hun yn y broses ddemocrataidd—fod pethau wedi mynd yn rhy bell i ganiatáu inni ymyrryd, hyd yn oed pe bai’r ewyllys a’r defnydd cyfiawn o bwerau ac arian gennym i wneud hynny. Dywedir wrthyf na fu newid yn yr amgylchiadau ers rhoi’r caniatâd i ddymchwel. Mae’r adeilad yn bwysig o hyd, ond ni fu dewisiadau amgen dichonol ar gael i’w ddefnyddio mewn ffordd gynhyrchiol, ac nid oes unrhyw resymau newydd dros wrthdroi’r penderfyniad cynharach. Ystyriais yr holl opsiynau i arbed rhan o’r strwythur, a oedd yn un syniad. Fodd bynnag, dywedir wrthyf ei bod yn dechnegol anodd ac na ellir cyfiawnhau hynny yn bensaernïol, gan y byddai’r adeilad yn gorfod cael ei gadw yn gyfan er mwyn sicrhau ei gyfanrwydd pensaernïol. Gŵyr y rheini ohonoch sydd wedi gweld yr adeilad am ei faint enfawr. Dywedir wrthyf hefyd y bydd y dirywiad strwythurol wedi cyflymu cymaint fel ei bod bron yn amhosibl ei gadw yn gyflawn erbyn hyn.

Nid wyf yn ymwybodol o unrhyw gynsail dros gofrestru adeiladau wedi’r rhyfel. Byddai rhoi y naill broses neu’r llall ar waith—diddymu neu gofrestru—yn creu ansicrwydd mawr ynglŷn â dyfodol yr adeilad, yn y gymuned yn ogystal ag ar y safle. Mae diddymu yn broses hirfaith na fyddai’n barod mewn pryd i atal yr amserlen ddymchwel fel y cynigir ar hyn o bryd. Byddai cofrestru yn creu problem enfawr ar gyfer y dyfodol, gan fod y strwythur yn beryglus i’r cyhoedd. Mae’n debygol y byddai’r tirfeddiannwr a’r llysoedd yn rhoi’r baich parhaus hwn ar bwrs y wlad yn y pen draw. Bydd y ddwy weithdrefn yn golygu rhoi iawndal i’r tirfeddiannwr; gan yr awdurdod lleol yn y lle cyntaf ac yna gan y Cynulliad.

Yn y lle cyntaf, cofnodir amcangyfrifon rhesymol o £6 miliwn, er y gallai’r tirfeddiannwr wneud ail gais am fathau eraill o ganiatâd ar gyfer y tir a’r adeiladau yn y dyfodol. Yn yr ail achos, byddai’r iawndal yn uwch o lawer, gan mai bwriad cofrestru yw cadw’r adeilad fel y mae am byth. Ar ben y costau hynny, byddai angen symiau sylweddol i wneud y strwythur yn gadarn a diogel. Nid oes gennyf ffigur cywir ar gyfer hynny, ond mae’n debygol o fod yn filiynau o bunnoedd, a byddai costau parhaus i dadw’r strwythur hwn am byth. Felly, byddem yn ystyried symiau cyfalaf mawr o gymorth refeniw parhaus. Nid oes gennyf arian yn fy nghyllideb ar gyfer hynny. Hefyd, mae o leiaf un cynllun arall a gynigir ar gyfer ardal Blaenau Gwent—ailagor y rheilffordd i deithwyr—a bydd arni angen cyfalaf a chymorth refeniw gan y Cynulliad. Heb os mae gan y cynllun hwnnw gefnogaeth fawr gan y cyhoedd.

Yn olaf, fe’m cyfarwyddir hefyd gan gefnogaeth leol i’r cynigion ailddatblygu, fel y dangoswyd gan Aelod y Cynulliad a’r AS a etholwyd yn ddiweddar ar gyfer yr ardal, yn ogystal â’r cyngor lleol. Nid oes un o gynrychiolwyr y gymuned a etholwyd yn ddemocrataidd wedi dod ataf fi i ofyn i hyn gael ei ailystyried.

Am yr holl resymau hyn yr wyf yn argyhoeddedig o hyd na allaf ymyrryd yn rhesymol yn y broses. Rhaid inni i gyd gydnabod hynny. Ar nodyn personol, gŵyr llawer o Aelodau’r Cynulliad am fy ymrwymiad i waith cynllunio pensaernïol da. Brwydrais dros gadw llawer o adeiladau, yn llwyddiannus mewn rhai achosion ac yn aflwyddiannus mewn eraill. Un adeilad a oedd yn agos at fy nghalon, ond a gollwyd, oedd pwll yr ymerodraeth yng Nghaerdydd. Ni fyddaf byth yn gwybod pam na restrwyd enghraifft mor dda o adeilad modern. Câi ei ddefnyddio’n rheolaidd, yr oedd pobl Caerdydd a’r cyffiniau yn hoff iawn ohono ac yr oedd yn eicon i Gymru. Yr oeddwn yn drist iawn pan ddymchwelwyd yr adeilad hwnnw, felly gwerthfawrogaf sut y byddai ymgyrchwyr yn teimlo pe bai’r ffatri Dunlop yn cael ei dymchwel. Nid wyf am i bobl feddwl nad wyf wedi ystyried hyn yn ofalus. Ar nodyn personol arall, fy ngŵr oedd un o’r bobl a geisiodd yn galed iawn i ddod o hyd i ffordd o ailddefnyddio’r adeilad. Mae ei deimladau yn debyg iawn i’m rhai i, ond mae ef o’r farn na ellir gwneud unrhyw beth i arbed yr adeilad, er bod hynny’n drueni mawr.

O ran y dyfodol, rhaid dysgu gwersi o’r profiad hwn. Rhaid inni edrych yn ofalus ar faterion cynllunio a threftadaeth. Bydd y mentrau cynllunio a gefnogwyd gan benseiri yng Nghymru yn codi proffil Cymru ym maes cynllunio. Yn ogystal, Cadw yw un o’r cyrff yr wyf yn gyfrifol amdano yn fy mhortffolio. Mae o dan arolwg ar hyn o bryd ond mae angen inni arolygu’n fwy cyffredinol y ffordd yr ydym yn diogelu treftadaeth, a chysylltu hyn â chyfleoedd i adfywio.

Yr wyf yn drist ein bod wedi cyrraedd y sefyllfa anodd hon. Fodd bynnag, gyda llaw ar fy nghalon, ni allaf ddweud fod ffordd arall o fynd ymlaen. Rhaid inni i gyd gydnabod ein blaenoriaethau ac edrych i’r dyfodol ac ar ffyrdd o adfywio Blaenau Gwent, sef un o’r cymunedau mwyaf difreintiedig yng Nghymru, yn arbennig yn sgîl yr ergyd enfawr a gafodd yr ardal pan gaeodd gwaith dur Glynebwy.

Y llynedd, rhannais eich llawenydd, Sue, pan benodwyd Blaenafon yn safle treftadaeth y byd. Heddiw, rhannaf eich tristwch wrth ragweld dymchwel ffatri Dunlop. Mae harddwch yn oddrychol, ond credaf mai hwnnw oedd un o’r adeiladau harddaf a mwyaf trawiadol a adeiladwyd erioed. Yn 1962 pan brynais fy nghar cyntaf, un o’r teithiau cyntaf a wneuthum oedd i Frynmawr yn unswydd i weld yr adeilad hwn. Fe’i gwelais yng ngolau’r haul dros y llyn ac fe’m syfrdanwyd ganddo. Ar y pryd, ni sylweddolais pa mor unigryw ydoedd, ac ni allwn fod wedi gwybod y byddai’r technolegau a arloeswyd yno yn arwain, mewn rhyw ystyr, at gynllunio Tŷ Opera Sydney.

Ni honnaf ei fod yn safle gwych heddiw –mae’n lle digalon. Os nad oes unrhyw obaith o’i adfer a’i addasu, cytunaf mai dymchwel yw’r unig ateb. Y cwestiwn yw pa mor anochel oedd y penderfyniad hwn? Nid oedd yn anochel rai blynyddoedd yn ôl. Ymddengys mai un o’r ffactorau allweddol, fel y soniasoch, oedd pydredd concrit. Cymerais gyngor yn 1999, ac fe’m cynghorwyd ar y dechrau bod problemau strwythurol yn gwneud gwaith adfer yn eithriadol o anodd. Fodd bynnag, yn ddiweddar cefais awgrym, o ffynonellau â mwy o arbenigedd efallai, fod strwythur sylfaenol y cromenni yn gadarn. Felly, cefais gyngor anghyson. Ar ba sail y gwnaethoch eich penderfyniad nad oedd yn ymarferol adfer yr adeilad a bod pydredd concrit wedi gwneud y strwythur cyfan yn amhosibl i’w adfer? Cyfeiriasoch at y WDA. A oedd y dystiolaeth hon yn seiliedig ar ddadansoddiad manwl? Mae hynny’n hollbwysig. Yn sicr, yr oedd y cyngor cychwynnol a gefais yn ymddangos yn bwysig i mi.

Soniasom am gostau. Pryderaf nad yw’n ymddangos fod costau clir ar gyfer y dewisiadau amgen. Bydd ailddatblygu yn gostus. Soniwyd am iawndal posibl gennych, ond credaf y byddai hynny ar gael pe na chaniateir unrhyw ddymchwel o gwbl. Fodd bynnag, mae awgrym y gellid diogelu’r cromenni ac y gallai llawer o’r ychwanegiadau a’r datblygiadau eraill gael eu dymchwel heb golled bensaernïol ddifrifol. Felly, a yw’r £6 miliwn hwnnw o iawndal ond yn daladwy os cedwir y safle cyfan, neu os cedwir rhan hollbwysig y crommeni?

Byddwn wedi disgwyl i gyfanswm cost y gwaith adfer gael ei amcangyfrif. Fy mhwynt olaf—sydd yn un hollbwysig—yw mai’r ffactor allweddol yw adfywio economi ffyniannus yn ardal Blaenau’r Cymoedd, yn arbennig ar hyn o bryd, o gofio effaith ddychrynllyd cau Corus yng Nglynebwy. Mewn byd delfrydol byddai ffatri Semtex wedi ei hadfer, a oedd yn cael ei chydnabod yn gampwaith o’r radd flaenaf mewn llawer o wledydd gwahanol, wedi bod yn enghraifft wych o strategaeth dwristiaeth, yn cysylltu’r gwaith ym Mlaenafon â gwaith parhaus ym Merthyr Tudful fel rhan o strategaeth a fyddai’n dod ag incwm sylweddol i’r ardal. Bu llawer o adeiladau eiconig eraill yn rhan o strategaeth i greu twristiaeth—er enghraifft, yn Bilbao a Sydney. Gallwn gyfeirio hefyd at ailddefnyddio Gorsaf Bŵer Bankside fel amgueddfa’r Tate Modern.

Efallai na thrafodwyd y materion hyn yn 1986. Fodd bynnag, derbyniwn yn awr fod rhesymau ymarferol a rhesymau economaidd cyfiawn dros ddiogelu ein treftadaeth. Ni allaf wadu fod y ddadl ddemocrataidd yn bwysig. Cadeiriais gyfarfod cyhoeddus â chynulleidfa niferus rai misoedd yn ôl lle yr oedd y farn wedi ei rhannu’n gyfartal bron. Fodd bynnag, heb os, mae pob un o’r cynghorwyr lleol namyn un wedi mynegi eu penderfyniad dros fwrw ymlaen â hyn. Ymladdais etholiad ym Mlaenau Gwent, ac yr oedd hwn yn un pwynt y soniais amdano. Nid enillais yr etholiad hwnnw. Felly, mae’r broses ddemocrataidd yn eglur. A gytunwch, felly, fod yn rhaid i’r Blaid Lafur, mewn llywodraeth leol ac yn y Cynulliad hwn, ysgwyddo’r cyfrifoldeb dros yr hyn y parhaf i’w ystyried yn gyfle a gollwyd? Mae’n gyfle a allai fod wedi newid yr adeilad hwn yn un o asedau mwyaf cadarnhaol ardal y mae angen ei hadfer yn druenus.

Ceisiaf ymateb i bob un o’r pwyntiau hynny gan ddechrau gyda’r un olaf. Nid yw’n deg dweud mai cyfrifoldeb y weinyddiaeth Lafur yw hyn. Bu’r gwaith hwn yn mynd rhagddo ers blynyddoedd lawer o dan lywodraethau gwleidyddol gwahanol. Peth gwael yw defnyddio gwleidyddiaeth pleidiau yn hyn o beth, oherwydd mae hwn yn fater lle y bydd rhaniadau trawsbleidiol. Bydd safbwyntiau gwahanol ar hyn, a fydd i’w gweld mewn pleidiau gwahanol. Yr ydych yn iawn pan ddywedwch fod yn rhaid inni gael ein cyfarwyddo gan y broses ddemocrataidd—ac yr wyf yn siŵr y bydd Peter Law yn siarad ar y mater hwn yn ddiweddarach—oherwydd mae anwybyddu’r hyn y mae pobl yn ei deimlo yn arwain at ddifaterwch a drwgdybio gwleidyddion. Fodd bynnag, o ran fy mhortffolio i a materion ehangach treftadaeth a chadwraeth hanesyddol, rhaid inni ystyried y diddordeb cenedlaethol hefyd. Rhaid cydbwyso’r ddau fater hwnnw.

Ystyriais y gwersi a ddysgwyd mewn mannau eraill, oherwydd yr wyf yn ymwybodol o’r hyn a ddigwyddodd yn y Ruhr. Yr oedd yr Athro Klaus Kunzmann, yr wyf yn ei adnabod yn dda, yn rhan o dîm a edrychodd ar hen adeiladau diwydiannol yn y Ruhr a’r hyn a wnaethpwyd iddynt. Mae’r prosiect hwnnw yn cynnwys sawl ffactor pwysig y dylid eu hystyried. O ran economïau’r farchnad, bu’r cynlluniau yn y Ruhr mewn canolfannau o boblogaeth drefol ddwys. Mae ganddynt dalgylchoedd mawr iawn a buddsoddwyd symiau enfawr o wariant cyhoeddus ynddynt. Mae capasiti gwario pobl yn yr ardal honno yn bwysig. Mae’r strategaeth, y treuliwyd llawer o flynyddoedd yn ei pharatoi, yn bwysig. Datblygwyd y rhaglen ar y sail strategol honno. Ni ddigwyddodd hynny yma.

Mae’n bwysig edrych i’r dyfodol. Dylem ystyried strategaeth i’r Cymoedd cyfan. Byddai hynny’n rhoi cyd-destun polisi cliriach inni y gallwn seilio ein penderfyniadau arno. O ran cyflwr yr adeilad—a chyfeiriaf yn ôl at ein pwerau—rhoddwyd y caniatâd i ddymchwel yn 1996. Yr unig ffordd o atal yr adeilad hwnnw rhag cael ei ddymchwel yn awr—ac yn ôl fel y deallaf mae’r datblygwr yn benderfynol o’i ddymchwel—yw drwy gofrestru, a fyddai’n ei gategoreiddio fel heneb. Mae’n gyfreithiol bosibl i wneud hynny, ond byddai’n sefyllfa druenus i’r adeilad hwnnw, oherwydd byddai’n cael ei gofrestru fel cragen, ac mewn gwirionedd cyfanrwydd pensaernïol yr adeilad sydd yn bwysig.

Holasoch ynglŷn â’r £6 miliwn. Amcangyfrif ydyw. Ni all unrhyw un fod yn gywir ar y mater hwn o iawndal, oherwydd mae’n broses o negodi a rhaid ystyried pob math o golledion. Fodd bynnag, y farn gyffredinol ynglŷn â’r ffatri ei hun—ac nid y cynllun yn ei gyfanrwydd—yw mai £6 miliwn, siŵr o fod, yw’r swm isaf y mae angen inni ei ystyried. Yna mae’r materion eraill y mae angen inni eu hystyried, fel gwneud yr adeilad yn gadarn yn strwythurol, delio â phroblem asbestos a delio â’r gwariant refeniw ar ôl hynny. Mae’n werth cofio bod hyn yn rhan o gynllun mwy i adfywio’r ardal honno, fel yr ydych chi, fel Peter, mae’n siŵr, yn ymwybodol ohono. Mae’r pecyn cyfan o dros £30 miliwn yn cynnwys dadwenwyno, diheintio a chreu’r llynnoedd i ddarparu amgylchedd newydd ar gyfer yr ardal hon. Mae’r cynllun, a gyflwynir o dan arweinyddiaeth y WDA, yn becyn adfywio i’r ardal honno.

O ran strwythur yr adeilad, nid wyf yn bensaer ac, felly, gallaf ond gweithredu yn ôl y cyngor a roddir imi. Holais y cwestiynau hynny. Dywedir wrthyf, am ei fod wedi cael ei adeiladu gyda choncrit dur ac am fod y gragen wedi ei hamlygu i dywydd gwael—a byddai hynny’n parhau i fod yn wir pe baem yn ei gadw fel heneb—bydd yr atgyfnerthiadau metel, sydd wedi eu gosod rhwng haenau concrit mandyllog, yn ehangu a phan fyddant yn rhydu byddant yn cracio’r concrit gan wneud y strwythur yn ansad. Yr oedd concrit wedi cracio eisoes yn disgyn pan roddwyd caniatâd i ddymchwel yn 1996. Mae hynny, gyda llaw ar fy nghalon, yn ei gwneud yn anodd imi wneud penderfyniad.

Edrychais ar yr adeilad unwaith eto nos Sul. Fel arfer yr wyf yn optimistaidd ac yn weledigaethol. Mae gennyf hanes da o frwydro a chanfod atebion, ond ni allwn weld beth y gallem ei wneud gyda’r adeilad hwnnw. Nid yw hynny’n golygu mai fi yw’r cymrodeddwr terfynol; nid wyf. Gwrandawaf ar bobl eraill. Fodd bynnag, teimlais yn siomedig iawn pan welais ef, gan ei fod yn adeilad unigryw. Yr wyf am sicrhau pobl, os caiff ei ddymchwel, y caiff y cyfan ei gofnodi. Gobeithiaf y caiff ei gofnodi ar y safle. Yr wyf yn trafod gyda’r WDA ar hyn o bryd sut y gellir adrodd hanes yr adeilad a’r fenter. I fod yn wleidyddol, fe’i hadeiladwyd yng nghyfnod llywodraeth Lafur. Credaf y gellir adrodd ei hanes yng nghyd-destun hanes diwydiannol a chymdeithasol de Cymru. Mae’n anffodus na fydd yr adeilad yn sefyll o hyd, ond credaf y bydd y cofnodion yn caniatáu iddo barhau yn rhan o’r hanes hwnnw. Rhaid inni feddwl nid yn unig am bobl heddiw, ond am y cenedlaethau i ddod, a fydd am ddeall yr hyn a ddigwyddodd a pham y cymerwyd y penderfyniadau hyn.

Yr wyf yn ddiolchgar am y cyfle i siarad. Diolchaf i’r Gweinidog am y datganiad cytbwys a roddodd heddiw. O’r cychwyn, mae’n bwysig cyfeirio at y sefyllfa leol. Nid Sydney yw hwn, na Bilbao, na’r Ruhr. Nant-y-glo, Brynmawr ym Mlaenau Gwent ydyw. Rhaid i bobl sylweddoli bod y ffatri yng nghymuned Nant-y-glo a Blaenau, drws nesaf i dref Brynmawr. Mae’r ddwy gymuned yn rhannu poblogaeth o tua 10,000 o bobl, maent 1,250 o droedfeddi uwchben lefel y môr, a 40 milltir o Gaerdydd. Yr oedd Brynmawr yn rhan o gyn etholaeth Brycheiniog a Sir Faesyfed 20 mlynedd yn ôl. Dyna pa mor bell i ffwrdd y mae, mae bron yng nghanolbarth Cymru.

Mae pyllau glo o hyd yn yr ardal ond dim Democratiaid Rhyddfrydol. [Chwerthin.] Gwn y byddech yn hoffi’r sylw hwnnw. Nid oes gwasanaeth trenau ar gael, fel y soniodd fy nghyd-Aelod Sue; nid oes unrhyw dai bwyta corfforaethol; dim ond un sinema sydd ar gyfer poblogaeth o 80,000 o bobl ac nid oes unrhyw sector preifat, economaidd na datblygiad hamdden. Mae 12 y cant o’r boblogaeth yn ddi-waith sef y ffigur diweithdra uchaf yng Nghymru; nid yw 43 y cant o’r bobl yn berchen ar gar, ac mae gan 64 y cant o gartrefi incwm o dan £10,000. Dyna’r sefyllfa yn yr ardal hon, a dyna’r hyn yr ydym yn sôn amdano mewn perthynas â’r cynllun hwn.

Rhaid i bobl fynd wynebu’r gwirionedd. Mae pobl Winchestown, Nant-y-glo a Heol Warwick, Brynmawr, wedi gweld y gragen ddiwydiannol hon a’r amddifadedd sydd o’i hamgylch, a fu’n beryglus iawn i iechyd a diogelwch y bobl yn y cymunedau hynny ers 18 mlynedd a buont yn ceisio gwneud rhywbeth yn ei chylch. Ceisiasom arbed yr adeilad. Gwerthfawrogasom fod y strwythur concrit o werth pensaernïol i ryw raddau, a gweithiasom yn galed gyda’r gweithgor arbennig y soniodd y Gweinidog amdano, o dan gadeiryddiaeth y Fonesig Margaret Weston o Amgueddfa Wyddoniaeth Llundain. Yr oeddwn yn aelod o’r gweithgor hwnnw am gyfnod, a methodd pob un o’n hymdrechion dros gyfnod o 10 mlynedd. Gyda phob ewyllys da yn y byd a chymorth pob un o’r asiantaethau, gan gynnwys Save Britain’s Heritage, a chyda chymorth yr holl bobl a’r arbenigedd, methwyd â dod o hyd i unrhyw ateb gwirioneddol i’r broblem a dirywiodd y ffatri ymhellach. Yr oedd y bobl yn byw mewn amgylchedd mwy brwnt, ar dir diffaith diwydiannol gyda’r peiriannau y tu allan o hyd a chyda’r holl dommeni asbestos. Mae’r Gweinidog wedi sôn am y mathau o broblemau a gawsom.

Mae’n safle mawr. Gwnaethom ein gorau. Gwerthfawrogaf fod y bobl leol a ymgyrchodd i gadw’r ffatri ar ei thraed wedi gwneud hynny mewn modd didwyll. Mewn democratiaeth, dylai pobl gael y cyfle hwnnw bob tro. Fodd bynnag, y realiti yw bod y rhan fwyaf o bobl Blaenau Gwent, Brynmawr a Nant-y-glo am i’r ffatri gael ei dymchwel yn llwyr. Maent am weld y gwaith ailddatblygu yn digwydd. Mae’r cynllun ailddatblygu yn ymwneud â chynhwysedd cymdeithasol a chymryd camau i helpu pobl na chafodd gyfle o’r blaen.

Bûm yn pryderu bod buddiannau allanol yn canolbwyntio ar y ffatri a’i tho concrit yn hytrach nag ar y bobl sydd yn byw o’i hamgylch. Cynrychiolaf y bobl hynny ac mae’r agwedd honno yn peri gofid imi. Bûm yn pryderu ynglŷn â’r ymgyrch fawr a gynhaliwyd yn y cyfryngau yng Nghymru gan gyrff cenedlaethol penodol. Neilltuwyd rhan fawr o’r colofnau golygyddol mewn papurau newydd ac amser newyddion ar y teledu i’r prosiect hwn. Digwyddodd hynny i’r fath raddau fel y cred rhai ei fod wedi mynd braidd yn sinistr. Nid yw’r bobl hynny yn byw drws nesaf i’r ffatri. Ni fyddent byth yn byw drws nesaf iddi ac ni fyddai’n rhaid iddynt byth ei dioddef.

Yr wyf yn amau rhai o’r bobl y tu allan, oherwydd maent yn methu â gweld y tlodi, yr allgáu a’r amddifadedd sydd yn amgylchynu’r ffatri hon. Mae rhai ohonynt yn rhamantwyr ac mae gan eraill chwilen yn eu pennau. Gallwch weld hynny o’u llythyrau. Mae llawer a ddylai wybod yn well; pobl broffesiynol a fu’n eithaf hunanol a rhagrithiol yn eu hunanfoddhad proffesiynol wrth ddymuno cadw, ar gost aruthrol, ffatri nad yw o fudd i’r gymuned. Mae’n sicrhau bod cregyn diwydiannol ac adeiladau adfeiliedig yn parhau mewn cymuned y mae angen help arni.

Gwn, Lywydd, ond mae hwn o bryder mawr i’m hetholwyr.

O gofio pwysigrwydd cenedlaethol aruthrol y mater hwn yn ôl pob tebyg, gofynnaf yn garedig ichi am ragor o amser, Lywydd. Fodd bynnag, byddaf yn dod i ben cyn gynted â phosibl.

Yr ydym yn sôn am bobl y mae angen cymorth arnynt, nid rhyw ffantasi stratosfferig. Mae’n iawn siarad am yr haul yn disgleirio ar y llyn ac am ddod â brechdanau a fflasg i’r safle. Fodd bynnag, mae pobl yn gorfod byw yn yr ardal honno a rhaid iddynt gael dyfodol, a dyna’r hyn y gofynnaf amdano mewn perthynas â’r datblygiad hwn. Ar bob cyfrif cewch dynnu ffotograffau a ffilmio’r adeilad ar gyfer cenedlaethau i ddod, ond peidiwch â cheisio osgoi ewyllys ddemocrataidd y bobl. Mae cynghorau tref Brynmawr, Nant-y-glo a’r Blaenau, y cyngor sir, yr Aelod Seneddol a minnau oll yn cefnogi’r bwriad i ddymchwel y ffatri ac ailddatblygu’r safle.

Er mwyn i’r Cynulliad Cenedlaethol olygu unrhyw beth i bobl, rhaid iddo ddarparu cynhwysedd cymdeithasol. Dyma un o’r enghreifftiau cyntaf o’r Cynulliad Cenedlaethol, yn oes newydd democratiaeth, yn dweud wrth gymunedau’r Cymoedd fod ganddynt gynhwysedd cymdeithasol. Wrth roi grant o £6 miliwn iddynt, a fydd yn arwain at £30 miliwn arall, rhoddwn gyfle iddynt y mae eraill wedi ei gymryd yn ganiataol erioed, ond un na chafodd ein pobl byth. Dyna pam y gallwch ymfalchïo yn y Siambr hon heddiw. Dyna’r gwahaniaeth a wnaeth y Cynulliad Cenedlaethol i’m cymuned ers ei sefydlu. Nid wyf am i hynny gael ei ddifetha. Yr wyf am i’r cynllun fynd yn ei flaen. Yr wyf am gael y cartrefi a’r swyddi newydd, a gwell amgylchedd ac ansawdd bywyd. Mae’r bobl yn disgwyl hynny, ac ni allwn eu siomi.

Gofynnaf i’r Gweinidog sicrhau bod y cynllun hwn yn mynd rhagddo heddiw ac na ddaw dim i’w atal. Mae gan y bobl yn fy nghymuned yr hawl i gael y cyfle a fu gan eraill yn y gorffennol.

Rhaid inni wrando o ddifrif ar yr hyn a ddywed Peter. Daw o’r galon ac oddi wrth gynrychiolydd â mandad aruthrol. Rhaid inni gydnabod hynny. Adlewyrchodd canlyniad eich etholiad a chanlyniad Llew Smith—ac a bod yn deg, credaf fod Phil Williams wedi cydnabod hynny—y mandad aruthrol hwnnw. Yr wyf innau hefyd yn cydnabod eich bod yn byw yn y gymuned honno, Peter; nid cynrychiolydd etholedig ydych sydd yn byw beth bellter i ffwrdd. Yr ydych yn byw yn y gymuned honno a chawsoch eich magu yno. Yr ydych yn siarad â’r gymuned honno ac yn wynebu ei safbwyntiau. Cymeraf eich safbwyntiau o ddifrif.

Mae llawer o’r bobl sydd yn byw yn y gymuned honno am ddileu’r ansicrwydd. Bydd ein ffordd ymlaen yn gwneud hynny. Mewn gwirionedd, ni wn beth a ddeil y dyfodol. Ar hyn o bryd, gohiriwyd y cynllun ailddatblygu dros dro. Heb unrhyw ddefnydd amlwg i’r adeilad hwn, ac o gofio’r costau anferthol sydd yn gysylltiedig â sicrhau ei fod yn safonol a’i gadw ar gyfer y dyfodol, ofnaf na ddeuwn o hyd i ffordd ymlaen ar y mater hwn. Byddai meddwl am gragen yr adeilad yn parhau i bydru nid yn unig yn cael effaith ddiflas ar y gymuned, ond ni fyddai ychwaith yn taflu unrhyw oleuni ar faterion yn y Cynulliad.

Rhaid inni wynebu’r ffaith bod y cyfle i arbed yr adeilad hwn wedi mynd heibio yn anffodus. Mae angen inni ddysgu gwersi o hynny. Fel y dywedasoch, Peter, siaradwn am gynhwysedd cymdeithasol. Mae angen inni wynebu hynny a chyflwyno’r polisïau, y blaenoriaethau a’r gwariant a fydd yn darparu hynny.

Weinidog, yr ydych yn ymwybodol o’r teimladau lleol dwfn. Yr wyf yn ddiolchgar i’ch Dirprwy Weinidog, Delyth Evans, am dderbyn deiseb y tu allan i adeilad y Cynulliad pan oeddech ar ddyletswydd yn rhywle arall. Yr wyf yn ddiolchgar hefyd i staff y Swyddfa Gyflwyno am dderbyn y ddeiseb. A gyhoeddwch yr wybodaeth a roddasoch yn eich datganiad ynglŷn â chanser concrit? Fel y dywedodd Dr Phil Williams, mater o ddamcaniaethu yw hyn o hyd. Gofynnaf ichi roi manylion pellach am yr elfen o iawndal hefyd. Mae’r ffigur o £6 miliwn yn gymharol newydd. Gofidiwn am hynny, gan ei fod, unwaith eto, yn fater o ddamcaniaethu. Mae’n debygol bod mwy na gwerth negyddol yn unig i’r safle. Felly, mae’r ffigur yn annibynadwy. O gofio pa mor gostus yw dymchwel ac y byddai arian cyhoeddus yn helpu i dalu’r gost o adfer y safle, efallai na fydd iawndal yn ffactor.

Gofynnaf ichi nodi hefyd y gellid datblygu a chadw’r adeilad ar yr un pryd. Nid yw’r ddau yn bethau ar wahân. Mae’n debygol na chaiff dim mwy na datblygiad tai mawr ei adeiladu ar y safle. Mewn gwirionedd, mae’r gobaith o ddenu diwydiant a swyddi i’r safle yn wan iawn. Nid yw’r ple am gynhwysedd cymdeithasol, er bod cefnogaeth eang iddo, yn debygol o ddod yn realiti drwy’r safle hwn.

Fel y dywedasoch yn eich datganiad, mae’n anffodus bod yr adeilad wedi dirywio i’w gyflwr presennol. Fodd bynnag, mae hwn yn safle pwysig ac unigryw; mae’r adeilad yn enghraifft o strwythur ôl-fodernaidd. Fel pawb arall, yr wyf yn siŵr, wrth ymweld â’r safle, y byddai’r darnau concrit enfawr diateg wedi creu argraff arnoch. Nid oes unrhyw bileri yn yr adeilad, yn wahanol i’r Siambr hon. Mae’n ardal amgaeëdig o faint aruthrol, ac mae’n eithriadol o bwysig mewn hanes pensaernïol. Byddwn yn cario baich mawr os dinistriwn y safle. Cyfeiriwn yn aml at genedlaethau’r dyfodol yn gofyn pam ein bod wedi dinistrio safleoedd. Bydd y safle hwn yn un ohonynt. Pam y dylem ei ddinistrio, pan fo’r cyfle gennym i beidio â gwneud hynny? Gofynnaf ichi fod yn arloesol a mentrus, a chofrestru’r safle hwn yn heneb. Dylech ei wneud yn heneb a darparu arian i’w sefydlogi. Byddai hynny’n sicrhau bod y safle’n parhau i fod yn ganolbwynt balchder lleol gan roi cyfle i dwristiaeth ffynnu yn yr ardal, yn hytrach na’i ddymchwel er mwyn gwneud lle i dai yn unig. Yr wyf yn cydnabod bod teimladau lleol cryf yn erbyn cadw’r safle. Nid oes unrhyw un yn dymuno edrych ar adeilad sydd wedi dirywio dros 21 o flynyddoedd. Fodd bynnag, gofynnaf ichi fod yn fentrus a gwneud datganiad herfeiddiol a datgan bod hwn yn heneb ac y bydd yn parhau i sefyll.

Casglaf oddi wrth hynny fod William yn dymuno i’r cynllun adfywio presennol gael ei newid a’r adeilad i gael ei ddiogelu. Fel yr eglurais yn fy natganiad, yr wyf wedi ystyried yr opsiynau hynny. Sicrhaf y bydd yr holl wybodaeth sydd gennyf am hyn ar gael; ni chaiff yr wybodaeth ei hatal. Eglurais fod yr iawndal wedi ei gyffredinoli. Credaf fod y ffigur o £6 miliwn wedi ei ddyfynnu yn The Western Mail. Ni ellir rhoi ffigur cywir, gan fod yn rhaid ymdrin ag agweddau eraill. Fodd bynnag, dyma’r ffigurau a’r wybodaeth a roddwyd imi gan y WDA. Dim ond y ffigurau a roddwyd imi y gallaf eu dyfynnu. Bu’r WDA yn ymwneud yn agos â hyn, ac mae’r staff sydd yn gysylltiedig â hyn wedi gweithio’n helaeth ledled de Cymru. Mae ganddynt brofiad da a gwybodaeth ddigonol dda y gallant ddibynnu arnynt.

Maint aruthrol yr adeilad yw’r hyn sydd yn golygu ei fod gymaint yn anos ei gadw. Ni wn a ydych yn deall—mae’n ddrwg gennyf, nid yw hynny’n deg—ni wn a wyddoch fod adeiladau ffatrioedd mawr bob amser yn creu problemau. Dyna fy mhrofiad i. Er bod ganddynt rinweddau pensaernïol, mae’n eithriadol o anodd dod o hyd i ddefnydd iddynt, gan nad ydynt yn addasu’n hawdd i ddefnyddiau eraill. Mae maint aruthrol yr adeilad yn creu anhawster. Datblygwyd y cynllun ailddatblygu fel pecyn. Ni wn a fyddai’r cynllun yn ddichonol o hyd pe bai’r cynllun i ddymchwel yr adeilad yn cael ei ddiystyru. Dywed y WDA wrthyf ei fod yn delio â hyn fel un pecyn. Mae’r adeilad yn cynnwys asbestos ac mae materion strwythurol a diogelwch i’w hystyried. Byddai’n rhaid ymdrin â’r materion hynny.

Yr ydym wedi gofyn i Cadw, sef fy ymgynghorydd ar hyn, a ellid cofrestru’r adeilad yn heneb a’i adael fel y mae. Nid yw Cadw’n teimlo y byddai hynny’n briodol. Mae iawndal ar adeiladau cofrestredig fel hwn yn tueddu i fod ar gyfer mwy na diddymiad syml yn unig, er nad yw diddymu ynddo’i hun byth yn syml. Byddai iawndal yn debygol o fod yn llawer uwch ar gyfer adeilad cofrestredig gan y byddech yn cadw’r strwythur am byth.

Mae dynodi’r safle yn heneb yn opsiwn cyfreithiol. Fodd bynnag, nid wyf yn siŵr ai hynny fyddai orau i’r adeilad hwn. Nid dyna’r cyngor pensaernïol a gefais i. Byddai hanfod gwirioneddol yr adeilad, sef ei natur arloesol a’i fywiogrwydd, yn diflannu. Ym marn Cadw—yr ydym wedi siarad am hyn yn bur faith—dyma’r unig opsiwn o ran ymyrraeth cyfreithiol. Ni chredaf fi, ynghyd â’m hymgynghorwyr yn Cadw, a Peter Law ac eraill, y byddai pobl Brynmawr yn credu y byddai hynny’n briodol neu, o ran cofnodi hyn er budd cenedlaethol, mai dyna fyddai’r ffordd orau o drin yr adeilad hwn.

Mae’n ymddangos, fel sydd yn wir am unrhyw strwythur cromennog arall, mai’r unig ateb yw dymchwel. Fodd bynnag, daeth Llywodraeth y DU o hyd i filiynau o bunnoedd i ariannu Dôm y Mileniwm yn Llundain. Mae’n demtasiwn i ofyn felly, pam nad oedd hynny’n bosibl ym Mrynmawr.

Mae gennyf ddau bwynt. Yn gyntaf, a roddwch warant y bydd yr wybodaeth y seiliwch lawer o’ch datganiad arni ac sydd wedi arwain at y casgliad ynglŷn â diffygion strwythurol yr adeilad, ar gael i’r cyhoedd? Yn ail, a roddwch sicrwydd y caiff yr asbestos a deunyddiau eraill eu gwaredu’n ddiogel fel na ddifwynir y safle ymhellach? A sicrhewch y caiff unrhyw adeiladau tebyg o natur hanesyddol eu rhestru, ac y cynhelir astudiaethau dichonoldeb fel na fydd prosesau tebyg yn y dyfodol yn mynd yn eu blaenau am gymaint o amser ag y gwnaeth hon? Yr wyf yn siŵr bod adeiladau eraill yng Nghymru a allai fod yr un mor ddadleuol. Felly, mae’n bryd inni wybod amdanynt fel y gallwn ymdrechu’n galetach i gadw ein treftadaeth.

Dywedais, wrth ateb William Graham, y bydd yr wybodaeth sydd gennyf, ar gael i unrhyw un ar gais. Yr oedd gwaredu’r asbestos yn ddiogel yn rhan o’r cytundeb dymchwel, ac mae hynny’n digwydd. Pe baem yn cofrestru’r adeilad yn heneb, ein cyfrifoldeb ni wedyn fyddai’r adeilad gan y byddem yn ymgymryd â hawliau cyfredol perchennog y tir a’r adeilad. Hoffwn egluro fod yr adeilad yn eiddo preifat.

Collasom lawer o adeiladau rhestredig ledled y DU. Y broblem gyda bron pob adeilad o’r fath yw, oni bai eu bod yn bwysig iawn a bod y wladwriaeth yn gyfrifol am eu cynnal a’u cadw—a phrin yw’r rhai hynny—mae’n rhaid bod iddynt ddefnydd. Dysgais y wers dros y blynyddoedd na allwch gynnal a chadw adeiladau o’r fath os nad oes defnydd ymarferol iddynt. Dyna’r broblem yr ymgodymodd pobl â hi. Credaf fod yn rhaid ichi dalu teyrnged, Mick, i’r nifer helaeth o bobl enwog, mawr eu gofal—nid philistiaid—a fu’n ceisio, dros y blynyddoedd, fel y dywedodd Peter, i ddod o hyd i ffordd ymlaen. Rhaid pwysleisio hynny, gan nad ar chwarae bach yr ymgymerwyd â hynny. Byddai wedi bod yn hawdd iddynt gerdded i ffwrdd oddi wrth hyn, ond ni ddigwyddodd hynny. Mae pobl wedi treulio llawer o amser ac wedi ymdrechu’n galed, a dyna pam y caniatawyd amser ychwanegol. Yn anffodus, nid oedd unrhyw ateb hawdd ar gael. Fel y dywedais wrth William Graham, y broblem yn ei hanfod yw’r anhawster y mae adeilad o’r maint aruthrol hwn yn ei greu.

O ran y ffordd ymlaen, rhaid inni ystyried treftadaeth mewn ffordd fwy integredig. Rhaid inni ddysgu gwersi o hyn ac o’r asiantaethau sydd yn gyfrifol. Cyfeiriodd Mick at Ddôm y Mileniwm yn Llundain, ond rhaid inni gofio ein bod yn gweithio gyda chyllideb Gymreig, lle mae’n rhaid inni flaenoriaethu gwariant. Mae hynny’n anodd, ond dyna yw swyddogaeth gwleidyddion. Deallaf pam fod gan rywun farn ar hyn, neu pam y teimlant yn angerddol ynglŷn â chynllun penodol, fel y gwna nifer o haneswyr pensaernïol a phobl eraill. Fodd bynnag, fel gwleidyddion, rhaid inni wneud penderfyniadau ynglŷn â blaenoriaethau ariannol yn gyffredinol. Dyna pam y soniais am reilffordd Gwent, y mae’r Aelodau a’r gymuned leol yn ei chefnogi.

Mae honno’n enghraifft o brosiect lle y bu’n anodd blaenoriaethu o ran gwariant. Os ailgyflwynwn y gwasanaeth i deithwyr ar reilffordd Gwent, byddai nid yn unig yn ailafael yn hanes y gorffennol, ond yn golygu adfywio ar gyfer y dyfodol. Mae pob un ohonom yn bendant ynglŷn â hynny. Dyma’r anawsterau. Rhaid inni ystyried y gwariant sylweddol heb wybod beth fydd y canlyniad. Nid yw hynny, ynddo’i hun, yn golygu nad cadw’r adeilad yw’r ffordd orau ymlaen. Fodd bynnag, pan osodwch hynny yn erbyn yr holl flaenoriaethau eraill, mae hwnnw’n benderfyniad anodd i’w wneud. Fy ngwaith i yw gwneud penderfyniadau o’r fath. Mae pob penderfyniad cynllunio fel hwn, William, yn anodd. Mae dwy ochr i bob dadl. Yr wyf wedi byw gyda hynny ers blynyddoedd. Bydd yn boen enaid imi os dymchwelir yr adeilad hwn gan fy mod wedi brwydro dros gadw cymaint o adeiladau. Fodd bynnag, ni allaf weld ffordd ymlaen. Rhaid inni wrando’n ofalus ar safbwyntiau Peter fel cynrychiolydd etholedig y gymuned honno.

Croesawaf eich datganiad, a nodaf yn arbennig eich sylwadau am gost. Mae gennym lawer o alwadau ar adnoddau cyhoeddus cyfyngedig sydd yn cystadlu â’i gilydd a rhaid inni flaenoriaethu. Mae’n anffodus bod yn rhaid dymchwel yr adeilad hwn, ac nid ar chwarae bach y cymerir y penderfyniad, ond sut y gallwn gyfiawnhau blaenoriaethu dros £6 miliwn, neu faint bynnag, i gadw’r adeilad hwn i ddinasyddion llai breintiedig Blaenau Gwent, y siaradodd Peter Law mor huawdl a phwerus amdanynt? Os yw William Graham wedi ymserchu cymaint ynddo, awgrymaf ei fod yn mynd i fyw y drws nesaf iddo. O ran democratiaeth, Sue, a gytunwch fod datganoli yn golygu gorfod dweud ‘na’, o bryd i’w gilydd, i’r dosbarth canol dysgedig sydd yn credu bod ganddynt hawl ddwyfol i osod ein hagenda?

Credaf fod datganoli yn gwrando. Mae’n deyrnged i’r Cynulliad ein bod yn gwneud hynny’n dda. Gwrandewais ar yr holl bwyntiau a darllenais y sylwadau. Nid wyf wedi ateb pob e-bost yn bersonol, ond mae pobl wedi derbyn llythyrau gennyf. Bydd y rheini sydd wedi gofyn imi am atebion personol yn eu cael. Fel y dywedasoch, a hynny’n briodol, rhaid inni edrych ar hyn yn ei gyfanrwydd. Rhaid inni weithio o fewn y blaenoriaethau. Mae’n anffodus, ond dyna fel y mae a rhaid gwneud y dyfarniadau hynny. Fel y dywedais o’r blaen, gallwn gofnodi’r adeilad hwn yn ddigonol yn awr. Gallwn ei roi yn ei gyd-destun pensaernïol a chymdeithasol, a fydd yn gyfraniad. Byddwn yn ddig pe cai’r gwaith o ddymchwel yr adeilad hwn ei gofnodi fel pe bai Cymru yn hidio dim am ei phensaernïaeth na’i hanes. Rhan o’m rheswm dros wneud y datganiad hwn yw i wneud pobl yn ymwybodol o’r hyn sydd wedi digwydd, a dangos iddynt ei fod wedi bod o bwys inni a sut y daethom i’r fan hon. Caiff hynny ei gofnodi. Y mae cynllunio o bwys i mi, fel y mae i bob Aelod, fe gredaf. Y mae ein treftadaeth bensaernïol o bwys i mi. Fodd bynnag, rhaid inni sicrhau ein bod yn ystyried pob un o’n blaenoriaethau. Gobeithiaf y dysgir gwersi o hyn, ac yr ystyriwn werth treftadaeth ac y ceisiwn atal hyn rhag digwydd eto. Ni allaf, â llaw ar fy nghalon, ddweud na fydd hynny’n digwydd, oherwydd mae amgylchiadau yn amrywio. Beth bynnag, wrth wneud hyn, yr ydym yn dweud ein bod yn gwerthfawrogi cynllunio a threftadaeth, ac ein bod hefyd yn gwerthfawrogi’r gymuned. Fel y dywedodd Peter, rhaid i’r bobl sydd yn byw yn y cymunedau hynny a’r hyn sydd yn bwysig iddynt hwy fod yn flaenoriaeth inni.