Yr wythnos diwethaf, cyhoeddodd Prif Weinidog Cymru a minnau fenter i helpu i ddatblygu rhwydwaith band llydan er mwyn cefnogi dysgu gydol oes yng Nghymru. Heddiw hoffwn roi’r manylion ichi ynglŷn â’r cyhoeddiad pwysig hwnnw.

Bydd y Cynulliad yn darparu £18.4 miliwn eleni a £6 miliwn mewn blynyddoedd dilynol, i ysgogi’r gwaith o greu rhwydwaith dysgu gydol oes band llydan yng Nghymru. Bydd yn adeiladu ar seilwaith y sector cyhoeddus sy’n bodoli eisoes er mwyn cynnig cysylltiadau rhwydwaith cyflym iawn a mynediad i’r rhyngrwyd mewn llyfrgelloedd, ysgolion a chanolfannau technoleg gwybodaeth a chyfathrebu ledled Cymru.

Caiff £8.5 miliwn y flwyddyn ariannol hon ei ddefnyddio i ariannu rhwydwaith craidd, a fydd yn darparu pwynt derbyn ym mhob awdurdod lleol. Caiff £4 miliwn arall y flwyddyn ei ddarparu i gynnal y cyfleuster hwn.

Yr awdurdodau lleol fydd yn gyfrifol o hyd am seilwaith eu rhwydwaith. Byddant yn sicrhau bod ysgolion, llyfrgelloedd a chanolfannau dysgu TGCh wedi’u cysylltu â phwynt mynediad dysgu gydol oes. Bydd hyd at £10 miliwn o gymorth ar gael dros dair blynedd o’r flwyddyn ariannol nesaf i helpu’r awdurdodau lleol i uwchraddio seilwaith eu rhwydweithiau presennol. Mae hynny yn cynnwys y swm o £2.6 miliwn a gawn oddi wrth yr Adran Masnach a Diwydiant. Bydd y swm hwnnw yn ychwanegol at yr arian sydd eisoes ar gael o’r cronfeydd cyfleoedd newydd ac arian TGCh ar gyfer Dysgu. Yn ystod y ddwy flynedd nesaf, gellir ychwanegu cymeradwyaethau credyd diateg awdurdodau lleol at hynny.

Darperir £9.9 miliwn i’r awdurdodau lleol yn ystod y flwyddyn ariannol hon hefyd er mwyn iddynt brynu offer amlgyfrwng, megis taflunyddion data a byrddau gwyn electronig, ar gyfer ystafelloedd dosbarth. Bydd hynny yn fodd i fanteisio i’r eithaf ar fand llydan yn y lle pwysicaf—yr ystafell ddosbarth. Bydd y swm hwn yn ychwanegol at yr arian am offer TGCh sydd eisoes ar gael i’r awdurdodau lleol drwy strategaeth y Cynulliad ar ‘TGCh ar gyfer Dysgu’.

Bydd y Cynulliad hefyd yn darparu £2 filiwn i sicrhau bod y cymorth a’r hyfforddiant holl bwysig i ddefnyddwyr y rhwydwaith dysgu gydol oes yn parhau. Bydd Dysgu ac Addysgu Cymru yn rhoi £2 filiwn arall i gyfateb â hynny.

Er gwybodaeth i’r rhai ohonom sydd â thuedd at dechnoleg, ein gobaith yw y bydd y rhwydwaith sylfaenol yn darparu 100 o fegabeitiau i bob awdurdod lleol gan ddarparu tua 2 fegabeit i ysgolion cynradd ac 8 megabeit i ysgolion uwchradd. Ni allaf roi’r union ffigurau cyn i’r broses o gynllunio a phrynu’r rhwydwaith ddechrau. Byddwn yn ymgymryd â’r broses honno mewn cydweithrediad â’r awdurdodau lleol.

Rhwydweithio Cymru Cyfyngedig yw’r enw newydd ar Rwydwaith Metropolitan De Cymru a Gogledd Cymru ac mae’n dwyn ynghyd addysg bellach ac addysg uwch. Byddwn yn gweithio gydag ELWa a Rhwydweithio Cymru Cyfyngedig i brynu’r gwasanaethau a fydd yn asgwrn cefn y rhwydwaith. Deuir i gytundeb â phob un o’r awdurdodau lleol ar sut a phryd y bydd yn cysylltu â’r ysgolion a’r ffordd orau o ddefnyddio’r offer amlgyfrwng. Bydd y swyddogion hefyd yn datblygu’r fframwaith cymorth a datblygu ar y cyd ag ELWa a sefydliadau allweddol eraill. Trefnwyd gweithdy eisoes ar gyfer awdurdodau lleol yng Nghymru mewn cydweithrediad â Syniad ar 6 Tachwedd.

Dyma’r cam cyntaf tuag at ffordd amlochrog o ddarparu manteision band llydan ledled Cymru. Yr wythnos diwethaf, gofynnodd fy nghyd-Aelodau imi esbonio pam bod yr ymrwymiad i gyfuno’r galw am fand llydan yn y sector cyhoeddus wedi’i ddileu, yn ôl eu honiad hwy, o’r strategaeth datblygu economaidd genedlaethol. Pwysleisiaf y pwyntiau a wneuthum bryd hynny. Mae Cymru Ar-lein, a gymeradwywyd gan y Cynulliad ym mis Gorffennaf yn nodi ein hymrwymiad yn glir. Dyfynnaf o’r crynodeb gweithredol, sy’n nodi ein hymrwymiad i sicrhau bod:

‘Cymru’n cael y seilwaith band eang y mae ei angen, trwy weithio i gyfuno galw’r sector cyhoeddus ac felly ysgogi’r galw am wasanaethau telathrebu uwch, gan ddylanwadu ar lywodraeth y DU a sefydliadau eraill yn y DU’.

Efallai bod hynny’n canu cloch gyda’m cyd-Aelodau. Wedi’r cyfan mae’n un o ymrwymiadau canolog y weinyddiaeth hon. Dyna’r geiriau yr honnwyd iddynt gael eu dileu o’r strategaeth datblygu economaidd genedlaethol. Mae’r ymrwymiad hwnnw eisoes ar goedd. Yn lle’r geiriau hynny, rhoesom dystiolaeth glir o’r hyn a wnaethom i wireddu’r gosodiad hwnnw, drwy sefydlu rhwydwaith dysgu gydol oes, a gyhoeddwyd gan Brif Weinidog Cymru a minnau yr wythnos diwethaf. Dengys y cyhoeddiad hwnnw yn glir nad dweud y byddwn yn cyfuno’r galw yr ydym bellach; yr ydym wrthi’n cyfuno’r galw. Bydd y rhaglen flaengar hon yn sicrhau nid yn unig y caiff y sector cyhoeddus y gwerth gorau posibl am ei arian ond bydd hefyd yn fodd i bobl gael gwasanaethau band llydan yn gynharach. Dylai’r galw ychwanegol hwn ysgogi’r farchnad, gan sicrhau y bydd mwy o gystadleuaeth yn bosibl yng Nghymru. Dyma ymrwymiad cymhleth a sylweddol dros ben. Mae anghenion a man cychwyn sefydliadau megis ysgolion, awdurdodau lleol, ysbytai, llyfrgelloedd, gwasanaethau cymdeithasol a meddygfeydd yn wahanol a bydd angen ymateb iddynt mewn ffordd wahanol. Er y cymer hyn amser, byddwn yn gwneud popeth o fewn ein gallu i gyflymu’r broses. Dyna pam ein bod wedi cyhoeddi’r cam pwysig cyntaf tuag at gyfuno’r galw a mynd i’r afael ag anghenion ehangach pob lleoliad sector cyhoeddus yng Nghymru o ran y rhwydwaith.

Pam y credwn bod band llydan yn ddigon pwysig i gyfiawnhau neilltuo cryn dipyn o amser, arian ac ymdrech iddo, a’i wneud yn rhan allweddol o’n strategaeth datblygu economaidd genedlaethol? Mae’n bwysig am lawer o’r rhesymau a roddais pan gyflwynais Cymru Ar-Lein yn ystod yr haf. Seilwaith sydd wrth wraidd cyfleusterau band llydan. Mae angen seilwaith da am y pris cywir arnom, a seilwaith sy’n galluogi busnesau i ddefnyddio technoleg gwybodaeth a chyfathrebu ac e-fasnach er mwyn iddynt dyfu ac arloesi. Mae angen iddo ddenu busnesau newydd i Gymru a chadw’r rhai sydd yma eisoes. Mae angen iddo alluogi’r sector cyhoeddus ym mhob agwedd ar lywodraeth a’r gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru—boed hynny mewn llywodraeth leol, cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad megis Bwrdd Croeso Cymru, ELWa ac Awdurdod Datblygu Cymru, neu yn y Cynulliad ei hun—i ddarparu gwasanaethau’r Llywodraeth yn electronig ac effeithiol. Mae ei angen arnom i sicrhau y caiff ein dinasyddion y cyfle gorau i ddatblygu sgiliau newydd, i weithio lle bynnag y mynnont ac i beidio â theimlo eu bod wedi eu hallgáu oherwydd rhaniad digidol. Heb seilwaith cyfathrebu fforddiadwy cyfoes, ni fydd Cymru yn ffynnu. Drwy gyflwyno seilwaith o’r fath, bydd un o’r meini congl pwysicaf ar gyfer ffyniant yn ei le.

Drwy’r fenter hon yr ydym ar y blaen i’r DU ac i sawl rhan o Ewrop. Mae’n enghraifft arall o Gymru yn dangos y gall fod yn wlad fach glyfar. Fodd bynnag, ni all y Cynulliad gyflawni hyn ar ei ben ei hun. Mae’n gofyn am ymdrech ar y cyd gan bob un o’n partneriaid yn y sector cyhoeddus a’r sector preifat er mwyn sicrhau y cyflawnir hyn yn effeithiol. Dim ond hanner y stori yw band llydan. Mae angen sicrhau hefyd fod gwasanaethau ar gael i wneud y defnydd gorau o’r cyfleuster hwn. I raddau, mae’r un peth â gweithio gyda chyflenwyr i sicrhau bod cyflenwad o geir ar gael ar ôl inni adeiladu’r briffordd. Sôn yma am ddatblygu cynnwys yn ogystal â datblygu gwasanaethau yr wyf. Fel rhan o’r cynnwys y mae’r deunydd diwylliannol a threftadol cyfoethog sy’n cael ei ddatblygu fel rhan o brosiect Llyfrgell Genedlaethol Cymru, ‘Gathering the Jewels’; y cyfleusterau cymorth telafeddygaeth ddatblygedig; y deunydd addysg digidol amlgyfrwng—er enghraifft, y deunydd y mae BBC Cymru yn ei ddatblygu—sy’n galluogi pawb i ddysgu a deall yn gyflymach ac yn haws, lle bynnag y bônt.

Mae gennyf ddwy neges gref i’w cyfleu heddiw. Yn gyntaf, ym marn y Cynulliad mae argaeledd gwasanaethau band llydan fforddiadwy yn hanfodol i ffyniant economaidd Cymru yn y dyfodol. Byddwn yn mynd ati i ysgogi cyflenwad a galw er mwyn helpu i sicrhau y daw hynny i Gymru mewn sawl ffordd. Yn ail, gwneuthum gymhariaeth yn gynharach mai prin yw’r defnydd y gellir ei wneud o briffyrdd a ffyrdd heb geir; felly anogaf athrawon, llyfrgellwyr, arbenigwyr ym maes gwybodaeth, datblygwyr cynnwys a darparwyr—yn ogystal â’r defnyddwyr—i feddwl sut y gellir gwneud gwelliannau drwy ddefnyddio band llydan. Gall fod yn anodd os nad ydych erioed wedi gweld manteision band llydan. Drwy brofiad y ceir dealltwriaeth. Felly gofynnais i’m swyddogion baratoi rhaglen o sesiynau arddangos, mewn cydweithrediad â sefydliadau partneriaid eraill, a fydd yn dangos y prif ddefnyddiau ar gyfer grwpiau gwahanol o ddefnyddwyr. Dylai hynny ysgogi gweledigaeth pobl o’r hyn y gellir ei gyflawni.

Andrew, cytunaf â’ch datganiad na fydd Cymru yn ffynnu oni fydd ganddi seilwaith cyfathrebu fforddiadwy. Fodd bynnag, ar ôl darllen Cofnod y Trafodion, gwelaf mai anaml y cefais ateb i unrhyw gwestiwn a ofynnais ar dechnoleg gwybodaeth a chyfathrebu. Mae’n bwnc technegol, a chredaf weithiau nad ydych wedi deall y cwestiwn bob amser, felly heddiw canolbwyntiaf ar arian.

Bu cryn sôn am y £18.4 miliwn a ddarperir ar gyfer band llydan. Ddoe cyfeiriodd papur a drafodwyd gan y Pwyllgor Datblygu Economaidd at:

A wnewch chi gadarnhau bod eich datganiad heddiw yn awgrymu mai dim ond £8.5 miliwn sydd ar gael ar gyfer darparu band llydan i gysylltu ysgolion, a bod y £9.9 miliwn sy’n weddill ar gyfer offer byrhoedlog i’r ystafell ddosbarth ac nad oes unrhyw arian i fuddsoddi mewn rhwydwaith band llydan parhaol ledled Cymru?

Soniwch hefyd am £10 miliwn i’r awdurdodau lleol dros dair blynedd. A gytunwch, felly, ein bod yn sôn am fuddsoddiad o ryw £12 miliwn y flwyddyn, a bod hynny’n annigonol i bontio’r bwlch o ran cysylltedd sy’n datblygu rhwng Cymru a’r DU, a rhwng y DU a gweddill Ewrop. Wylaf bron pan glywaf fod hyn, meddech chi, yn ein rhoi ar y blaen yn y DU ac mewn sawl rhan o Ewrop. Yr ydym ymhell ar ei hôl hi, fel y gwn o brofiad personol. A eglurwch pam, rhyw 22 mis ar ôl i Amcan 1 ddechrau, na ddefnyddiwyd hyd at £53 miliwn o arian Amcan 1 o dan flaenoriaeth 2, mesur 1 ar gyfer seilwaith TGCh er mwyn pontio’r bwlch hwnnw? Yr wyf wedi codi’r mater hwn dro ar ôl tro. Bûm yn boendod yn y Pwyllgor Monitro Rhaglen Amcan 1, mewn Cyfarfodydd Llawn ac yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd. A eglurwch pam eich bod chi, fel Gweinidog, wedi gwneud cyn lleied i ddefnyddio swm o arian sydd, yn ôl eich datganiad heddiw, yn fwy na phum mlynedd o ddarpariaeth? Gallai’r arian hwnnw wneud gwahaniaeth, ond dim ond ar ôl imi achwyn a phwyso dro ar ôl tro yr ydym, o’r diwedd, a hynny o anfodd braidd, yn gweld rhyw ymgais i’w ddefnyddio. Rhaid iddo fod yn brif flaenoriaeth.

Croesawaf y nod o ddarparu 2 fegabeit i ysgolion cynradd, ac 8 megabeit i ysgolion uwchradd. Dywedasoch na allwch fod yn fanwl gywir ynglŷn â’r ffigurau, ond ymddengys imi y gwnaiff y rheini y tro fel targedau cychwynnol. Fodd bynnag, y cwestiwn yw sut a phryd? Ar hyn o bryd nid oes darpariaeth ar gyfer cyflwyno lled band 2 fegabeit i unrhyw danysgrifiwr nad yw dros 3 kilometr o’r gyfnewidfa band llydan. A yw eich datganiad yn awgrymu ymrwymiad i ddarpariaeth llinell danysgrifio ddigidol anghymesur? Ai hynny sydd gennych mewn golwg pan wnaethoch egluro darpariaeth leol. A yw’n awgrymu hefyd ymrwymiad i osod ffibr optig ym mhob ysgol, gan gynnwys yr ysgolion cynradd mewn ardaloedd gwledig? Croesawais y datganiad a ddilëwyd, yn wirioneddol, nid yn honedig, o’r strategaeth datblygu economaidd genedlaethol.

A yw eich datganiad yn awgrymu ymrwymiad i ddarparu ffibr optig—a chroesawaf y ffaith nad oes cyfeiriad bellach at gyfathrebu di-wifren—am gost amcangyfrifedig o rhwng £100 miliwn a £200 miliwn? Os felly, o gofio’ch cyllideb bresennol, pryd y disgwyliwch ddarparu dull cyfathrebu band llydan llawn i bob ysgol gynradd ac ysgol uwchradd yng Nghymru?

Bob tro y gwrandawaf ar Phil Williams ac aelodau Plaid Cymru, credaf y byddent yn croesawu unrhyw newyddion da drwy ymateb yn negyddol [Torri ar draws.].

Yr oedd yn eglur yn fy natganiad—y mae copi ysgrifenedig ohono o’ch blaen, Phil—fod swm o £8.5 miliwn o’r £18.5 miliwn yn cael ei ddefnyddio i ddarparu mannau cyswllt ym mhob awdurdod lleol a bod swm o £9.9 miliwn yn cael ei roi i’r awdurdodau lleol i ddarparu offer amlgyfrwng mewn ysgolion. Fodd bynnag, fel y dywedais yn fy natganiad, nid oes diben cael seilwaith os nad oes modd darparu band llydan i’r ysgolion. Mae hyn oll yn rhan o’r pecyn. Rhaid bod ysgolion yn gallu defnyddio’r cynnwys ac mae hynny yn golygu offer amlgyfrwng. Ni allaf weld unrhyw beth anghyson yno, ac mae’r ffaith nad ydych yn deall hynny yn fy nrysu.

Mae hon yn rhaglen gymhleth. Yr ydym yn gweithio gyda’r awdurdodau lleol. Yr awdurdodau—yn dilyn ein negodiadau gyda hwy—fydd yn penderfynu sut y caiff y rhaglenni eu rhoi ar waith. Mae gan rai awdurdodau lleol a rhai ysgolion fynediad i’r rhyngrwyd a seilwaith band llydan. Dyna pam bod angen inni drafod a negodi gyda’r awdurdodau lleol, i sicrhau nad ydym yn dyblygu’r ddarpariaeth gyfredol neu’n ychwanegu ati. Dyna yn union yr hyn yr ydym yn ei ddweud. Mae hon yn broses o negodi gyda’n partneriaid yn rhwydwaith y sector cyhoeddus.

Gwn fod y mater hwn yn obsesiwn gan Phil a’i fod yn teimlo y dylid darparu ffibr optig i bob ysgol, cyfleuster cymuned a pharc busnes. Efallai nad oes rhaid gwneud hynny. Gellir darparu band llydan mewn amryw ffyrdd. Gwn nad yw Phil yn cytuno, felly bydd yn rhaid inni gytuno i anghytuno yn hynny o beth. Gofynnodd William Graham, nad yw’n bresennol ar hyn o bryd, gwestiwn imi yr wythnos diwethaf ynglŷn â’r defnydd o loerennau. Mae’n bosibl mai lloeren yw’r ffordd addas o ddarparu band llydan mewn lleoliadau anghysbell. Efallai mai dull di-wifren, megis prosiect rhwydwaith amlasiantaeth ardal wledig fel rhan o gynllun Llwybr fydd yn ateb y diben. Efallai y defnyddiwn sawl dull o ddarparu band llydan. Fodd bynnag, nid yw darparu ceblau ffibr optig i bob ysgol a chyfleuster yng Nghymru yn realistig. Mae’r Adran Masnach a Diwydiant wrthi’n comisiynu astudiaeth a fydd yn awgrymu, fe gredaf, y byddai’n costio £5 biliwn i gyflawni’r hyn yr ydych yn ei awgrymu. Yng Nghymru, byddai’n golygu cannoedd o filiynau o bunnau ac efallai na fyddai’n angenrheidiol nac yn addas.

Dywedodd Phil ein bod ar ei hôl hi o’n cymharu ag Ewrop. Bûm yn agored i ddweud ein bod ar ei hôl hi o gymharu â rhai ardaloedd yn Ewrop. Bûm yn ofalus, wrth drafod y mater hwn yn ystod sesiynau holi a dadleuon yn y Cynulliad, gan ddweud bod rhai rhannau o Ewrop ar y blaen inni—yn enwedig gwledydd Llychlyn. Yn Sweden, mae gan 66 y cant o’r boblogaeth fynediad i’r rhyngrwyd. Ni allwn gystadlu â’r rhannau hynny o Ewrop, ond yn rhinwedd fy swydd fel llywydd y Rhwydwaith TeleRanbarthau gwn ein bod, o’n cymharu â rhannau eraill o Ewrop, ar y blaen.

Mae’r weinyddiaeth hefyd o’r farn bod y pecyn hwn yn ein galluogi i fod ar y blaen i sawl rhan o Loegr a’r Alban a gogledd Iwerddon. Fel gweinyddiaeth ddatganoledig, yr ydym yn gweithio gyda’n partneriaid yn y sector cyhoeddus i gymryd cam mawr ymlaen o ran gweledigaeth Cymru Ar-lein sef sefydlu rhwydwaith sector cyhoeddus a fydd, drwy gyfuno’r galw, yn ysgogi’r galw am delathrebu ac yn galluogi pobl yr ydym yn eu cynrychioli yn y Siambr hon i gael mynediad i dechnoleg gyfathrebu gyfoes. Efallai ein bod yn anghytuno ar rai materion, Phil, ond gobeithiaf y byddwch yn cytuno bod hwn yn gam mawr ymlaen. Bydd hyd yn oed Plaid Cymru, gobeithio, yn ei groesawu.

Rhaid imi gyfaddef fy mod yn byw yn oes y grym ager ac felly mae llawer o’r drafodaeth hon y tu hwnt imi. Mae braidd yn dechnegol.

Nid dim ond hynny sydd y tu hwnt i chi.

Wel, dywedaf hyn wrthych: mae ager yn llosgi. Mae’n bwysig i’r Torïaid wybod hynny.

Mae’r mater hwn yn bwysig i Gymru, a llongyfarchaf Andrew a’r Llywodraeth ar eu cyhoeddiad. Er mwyn inni chwarae rhan yn yr economi wybodaeth, mae hwn yn gonglfaen i ffyniant Cymru yn y dyfodol.

Mae Blaenau Gwent yn dioddef cryn dipyn oherwydd y rhaniad digidol. Mae llawer o’n pobl ifanc—myfyrwyr yn arbennig—yn ogystal â’u bod wedi eu hallgáu’n gymdeithasol, yn teimlo’n amddifad o ran y pwnc hwn. Croesawaf yn frwd yr hyn a olyga i’m hetholaeth ac ardaloedd eraill sy’n dioddef oherwydd y rhaniad digidol ledled Cymru. Mae datblygu band llydan ym maes addysg, diwydiant, llywodraeth leol a masnach yn hanfodol. Bydd ein swyddfeydd etholaethol, o bosibl, yn elwa ar hyn yn y dyfodol. Fodd bynnag, ni fyddaf yn fodlon nes y bydd ar gael yng nghartrefi pawb. Rhaid inni anelu at hynny. Nodaf y caiff y dechnoleg ei harddangos. Nodaf hefyd na soniwyd am BT yn eich datganiad. Tybed a yw’n cyfrannu’n ariannol at hyn neu a yw wedi gwario ei holl arian ar ei brif weithredwr a ymddeolodd ddoe; byddai’n ddiddorol gwybod. Ble y caiff y sesiynau arddangos eu cynnal? A gânt eu cynnal ledled Cymru, fel y gall pawb ddysgu am y cynnig cyffrous newydd hwn, yr ydym oll yn ei groesawu ac yn edrych ymlaen ato?

Gwnaethoch rai pwyntiau dilys ynglŷn â’r cymunedau yr ydym yn eu cynrychioli, y mae rhai ohonynt yn ddifreintiedig yn economaidd ac yn gymdeithasol. Yr ydym yn sicrhau y caiff yr ardaloedd hyn fanteisio i’r eithaf ar ddulliau telathrebu cyfoes. Un broblem sydd gennym yng Nghymru yw bod y galw am delathrebu yn gymharol wan o gymharu â rhannau eraill o’r DU. Deallaf, er enghraifft, mai dim ond 1 y cant o farchnad BT ar lefel y DU sydd yng Nghymru, sy’n dangos bod y galw am delathrebu yn y sector preifat yn wan. Dyna un rheswm pam y dylai’r sector cyhoeddus a’r Cynulliad gymryd yr awenau, ac mae pawb a gyfrannodd at y broses o lunio polisi Cymru Ar-lein wedi cydnabod hynny. Cytunwyd ar ein strategaeth a chytunwyd mai ni ddylai gymryd yr awenau. Yr ydym yn camu i’r adwy. Gwyddom nad yw’r sector preifat yn eich etholaeth chi ac mewn etholaethau eraill yn farchnad ymarferol ac felly rhaid inni gamu i’r adwy.

Gofynnodd Phil Williams ynglŷn â’r defnydd o arian Amcan 1. Gofynnodd Dafydd Wigley gwestiwn tebyg wrthyf yr wythnos diwethaf. Mae Amcan 1 yn rhaglen hir. Bydd yn cymryd mwy na blwyddyn. Yr ydym wedi cydweithio â’r WDA ar yr adroddiad ar seilwaith band llydan yng Nghymru, a gomisiynwyd ganddo o ganlyniad i ddadansoddiadau’r ymgynghorwyr a byddwn yn rheoli ei gynllun gweithredu ar y cyd. Gobeithiwn y caiff ei gyhoeddi cyn bo hir. Mae’n bosibl y gallai’r WDA gymryd yr awenau o ran defnyddio arian Amcan 1 at yr union ddiben hwn. Nid yw’n rhywbeth y byddem yn ei wneud ar ein pennau ein hunain. Byddem yn ymgynghori â’n partneriaid, megis awdurdodau lleol ac, efallai, BT neu ddarparwyr telathrebu eraill. Nid dweud yr ydym na fyddwn yn ei ddefnyddio, ond rhaid inni ei ddefnyddio mewn ffordd ystyriol. Rhaid inni sicrhau ei fod yn seiliedig ar yr ymchwil a gomisiynwyd gan y WDA.

Croesawaf y datganiad hwn fel cam cyntaf ar hyd ffordd hir, o ran pontio’r rhaniad digidol a’r bwlch sydd rhyngom ni a gweddill Ewrop. Gwnaethoch grybwyll ein bod ar y blaen i rai rhannau o Ewrop. Hyderaf nad gwledydd yr hen floc dwyreiniol, megis y Weriniaeth Tsiec a Gwlad Pwyl, yw’r rheini a’n bod yn cyfateb â rhai o rannau mwy datblygedig yr Undeb Ewropeaidd.

Mae’r Aelodau eisoes wedi crybwyll amserlenni. Mae hwn yn amgylchedd deinamig. Os ydym yn araf o ran prynu a sefydlu’r cysylltiadau band llydan, bydd y ddarpariaeth megabeit yn hen ffasiwn yn fuan iawn a bydd angen inni uwchraddio a buddsoddi hyd yn oed mwy o arian o fewn cyfnod cymharol fyr: a wnaiff y Gweinidog ymdrin â’r pwynt hwnnw?

Dywedwyd llawer am gyfuno’r galw yn y sector cyhoeddus, ond ni ddywedwyd llawer am y ffordd o’i gyflwyno. Gwneuthum y pwynt yng nghyfarfod y Pwyllgor Datblygu Economaidd a gynhaliwyd ddoe ynglŷn â chyfuno’r galw yn y sector cyhoeddus. Fodd bynnag, byddai defnyddio’r rhwydweithiau a gyflwynir gan y sector preifat yn lleihau’r costau i ddefnyddwyr yn y sector preifat mewn rhai rhannau anghysbell yng Nghymru. Dyna’r hyn y mae’n rhaid inni ei wneud. Gobeithiaf—gan nad yw’n glir o’ch datganiad—nad ydym yn datblygu cysylltiadau â’r sector cyhoeddus yn unig, gan sefydlu cystadleuaeth i’r cwmnïau megis BT neu NTL i bob pwrpas. Gobeithiaf y byddwn yn defnyddio eu rhwydweithiau ac yn cydweithio â hwy, fel y gallwn ofyn iddynt ddatblygu cysylltiad â’r Gorllewin, pe bai angen un arnom. Gallem wedyn leihau costau gweithredwyr y sector preifat yn yr ardaloedd hynny.

Crybwyllwyd yr angen i gydweithio ag awdurdodau lleol. Mae’r Cynulliad Cenedlaethol wedi buddsoddi llawer o arian i uwchraddio’r cyfleusterau sydd ar gael i awdurdodau lleol, megis cyfleusterau fideo-gynadledda. Fodd bynnag, nid wyf yn siŵr faint o’r cyfleusterau hynny a ddefnyddir mewn negodiadau ac ymgynghoriadau. Mynegodd prif weithredwr un awdurdod lleol bryder imi fod cymaint o arian wedi’i wario ar y cyfleusterau, ond nad oeddent yn cael eu defnyddio lawer.

Diolch am groesawu’r datganiad hwn. Mae’n dda gennyf eich bod yn cydnabod ei bwysigrwydd. Byddwn yn trafod a negodi’r amserlen gyda swyddogion yr awdurdodau lleol. Mae gan Gymru ddarpariaeth amrywiol eisoes, felly ni allwn roi amserlen benodedig. Fodd bynnag, byddwn yn trafod â swyddogion yr awdurdodau lleol, gan ein bod yn gweithio mewn partneriaeth â hwy.

O ran y sector preifat, yr ydym yn cydweithio â Rhwydweithio Cymru Cyfyngedig, sef yr, enw newydd ar Rwydwaith Ardal Fetropolitanaidd De Cymru a Gogledd Cymru, hynny yw y sector addysg bellach ac addysg uwch, i ddatblygu seilwaith. Byddwn yn rhoi arian i sefydlu hynny, ond bydd cwmnïau telathrebu’r sector preifat yn ariannu’r gwasanaethau. Byddant yn sicrhau bod y system yn weithredol. Bydd yn bartneriaeth â’r sector preifat, sydd a wnelo â phrynu a chystadlu agored. Un o broblemau mwyaf Cymru yw diffyg cystadleuaeth: ceir darpariaeth fonopoli yn bennaf. Drwy’r bartneriaeth honno â’r sector preifat, anelwn at agor y farchnad delathrebu gan sicrhau ei bod yn fwy cystadleuol. Yr wyf yn siŵr y byddech yn croesawu hynny, Alun. Dyna’r unig ffordd o leihau costau i ni, i ysgolion ac i ddefnyddwyr eraill y gwasanaethau.

Cytunaf â’ch trydydd pwynt o ran fideo-gynadledda. Nid ydym wedi datgan y ffaith bod gennym ni, yn fy marn i, y rhwydwaith fideo-gynadledda mwyaf helaeth yn y DU. Fodd bynnag, nid yw digon o bobl yn ei ddefnyddio. Yr wyf wedi defnyddio fideo-gynadledda mewn rhai o’m cyfarfodydd, ond rhaid inni annog awdurdodau lleol ac eraill, ynghyd ag Aelodau a swyddogion y Cynulliad, i’w ddefnyddio yn amlach. Mae fideo-gynadledda yn dibynnu ar dechnoleg band llydan i raddau helaeth. Po fwyaf y defnyddiwn fideo-gynadledda, gyntaf y bydd y gost yn gostwng.

Mae datganiad Andrew yn gam pwysig ac fe’i croesawaf. Ddoe, clywsom mai un o’n hanawsterau mwyaf yng Nghymru yw bod y cwmnïau sydd am weithio mewn ardaloedd nad ydynt yn gysylltiedig â’r ‘brif linell’ yn ei chael hi’n anodd cael pris sy’n cyfateb â phrisiau mewn rhannau eraill o’r wlad. Pan geisiwn hybu parhad cymunedau bach ledled Cymru, nid yw hynny o gymorth. Un o’r materion hanfodol a godwyd yn y ddadl ar yr iaith Gymraeg oedd yr angen am swyddi o safon mewn ardaloedd mwy anghysbell. Felly, mae’n hanfodol cael polisi prisio da i gwmnïau bach a chanolig eu maint, gan ganiatáu iddynt gael gostyngiad. Croesawaf y ffaith fod arian ychwanegol wedi’i roi i Awdurdod Datblygu Cymru, gan ei alluogi i ddefnyddio’r arian i swmp brynu ac i weithredu fel cyfanwerthwr. Mae cwestiynau gennyf ar y mater hwnnw. A fydd y trefniadau â’r WDA yn sicrhau dull prisio unffurf ledled Cymru? A fydd yn bosibl, o ganlyniad i hyn, sicrhau bod mynediad i dechnoleg band llydan ar gael am bris dyfynadwy rhesymol ledled Cymru? Beth yw’r rhwystrau cyfreithiol y mae’n rhaid inni eu goresgyn er mwyn sicrhau bod hynny’n digwydd? Os gweithreda’r WDA fel cyfanwerthwr, efallai y bydd angen cymryd camau cyfreithiol.

O ran y ddeddfwriaeth Ewropeaidd newydd i wahanu’r ddolen leol, mae’r ddeddf newydd honno yn effeithio ar yr hen gwmnïau telathrebu a oedd â rheolaeth lwyr dros y farchnad megis BT. Mae wedi dileu eu rheolaeth lwyr dros y ddolen leol, sef yr ychydig fetrau olaf o wifren gopr sy’n ymestyn o’r cyfnewidfeydd lleol i gartrefi a busnesau. Sut y cydymffurfir â’r ddeddf hon yng Nghymru? Mae’n rhan o’r broses o greu amgylchedd cystadleuol. A ragwelwch y byddwn yn gallu agor y ddolen leol olaf honno yn y dyfodol agos, yn enwedig i’r cymunedau hynny yng Nghymru lle yr ydym am ddarparu swyddi o safon?

Mae llawer o’r materion hyn yn faterion rheoleiddiol sy’n effeithio ar y DU gyfan, nid Cymru yn unig. Mae’n hanfodol gwahanu’r ddolen leol. Nid oes diben darparu band llydan i gyfnewidfa os nad oes cystadleuaeth, neu os na all pobl ddefnyddio’r gwasanaethau hynny—y filltir olaf, fel y dywedasoch. Yr ydym wedi trafod hyn gyda British Telecom ac eraill, ac yr wyf yn aros am yr adroddiad diweddaraf ar y sefyllfa yng Nghymru. Ar ôl imi gael hwnnw, byddaf yn ysgrifennu atoch i rannu’r wybodaeth honno.

O ran prisio’r ddarpariaeth, mae angen inni sicrhau bod y gystadleuaeth mor eang â phosibl. Credwn ein bod wedi gwneud hynny drwy’r ateb arloesol a chreadigol hwn i ddarparu technoleg band llydan. Bydd y sector cyhoeddus, gan weithio ar y cyd drwy Rwydweithio Cymru Cyfyngedig a’r awdurdodau lleol, yn gwneud y gystadleuaeth honno yn agored a bydd, gobeithio, yn sicrhau bod prisiau yn gostwng. O ran prisiau unffurf, mae hwn yn fater rheoleiddiol a byddwn yn ymdrin ag ef. Gobeithiwn, drwy Rwydwaith Cymru Cyfyngedig—bwysleisio eich pwynt cyntaf am gapasiti ar gyfer busnesau—y bydd capasiti dros ben, ac y byddwn wedyn yn gallu ei drosglwyddo i’r parciau busnes. Pan ymwelais â Bangor yn ddiweddar, er enghraifft, yr oeddwn yn awyddus i Barc Menai, drwy hyn, fanteisio ar y cyfle i ddefnyddio’r capasiti dros ben. Rhaid iddi fod yn ddarpariaeth gyhoeddus a phreifat.

Mae angen i gwmnïau a busnesau yng Nghymru gael mynediad i dechnoleg band llydan hefyd. Fodd bynnag, nid oes ei angen ar bob cwmni. Mae llawer o’r cwmnïau a’r sefydliadau yr wyf wedi ymweld â hwy mewn ardaloedd gwledig, er enghraifft ardal yr Eisteddfod eleni, yn fodlon ar y ddarpariaeth ddeialu. Dyna’r unig beth sydd ei angen arnynt. Fodd bynnag, mae band llydan yn bwysig i eraill, yn arbennig i’r rhai sydd am brosesu llawer o ddata, a’r amlgyfryngau, ac ati. Rhoddaf ateb ichi o ran prisiau yn nes ymlaen, a byddaf yn rhoi adborth manylach ichi mewn llythyr.

Thank you for extending the time, Presiding Officer. We all welcome this initiative. It is an important investment in our schools. We who are mere mortals in terms of ability are grateful to Andrew for sharing his knowledge and mastery of this subject with us, and apologise that people such as Phil Williams and I sometimes have difficulty in understanding the complexities of this subject.

You mentioned that this places us in an advantageous position as a country in terms of broadband technology. My reading of the Organisation for Economic Co-operation and Development’s report—and maybe I have misunderstood it—places us slightly above Poland, and near the bottom of the league of European countries in our use of broadband technology. The WDA’s recent report notes that Wales—as a region or a country in the United Kingdom—is placed lowest of all the UK’s regions and countries. Why then do you say that we are in the lead? The truth is that we are trying to catch up with everybody else, and that we must make use of Objective 1 funding. The fact that you say that we have enough time, that we have seven years—

Mae bob amser yn bleser imi gael fy nhrin yn nawddoglyd gan Rhodri Glyn. Bu’r weinyddiaeth hon yn onest wrth gydnabod bod Cymru tua gwaelod y rhestr o’i chymharu â gweddill y DU, a’r rhan fwyaf o Ewrop, o ran y ddarpariaeth band llydan bresennol. Dywedasom hynny. Fe’i nodir yn y ddogfen Cymru Ar-lein. Yr wyf wedi’i ddweud fy hunan, ac mae Prif Weinidog Cymru ac eraill wedi’i ddweud.

Bydd y cyhoeddiad hwn yn caniatáu inni wella’r ddarpariaeth yng Nghymru yn sylweddol. Nid yw’r ddau bwynt hynny yn groes i’w gilydd. Soniasoch am ddadansoddi’r ddarpariaeth flaenorol neu’r ddarpariaeth bresennol. Yr wyf yn sôn am gynlluniau arwyddocaol yr wythnos diwethaf, a fydd yn datrys y sefyllfa mewn ffordd arloesol, gan sicrhau bod Cymru yn uwch ar y rhestr o ran hygyrchedd i seilwaith telathrebu modern. Nid yw’r ddau safbwynt yn groes i’w gilydd o gwbl.

Dylid eich llongyfarch ar eich gwaith difrifol yn y mater hwn. Fodd bynnag, hoffwn pe byddai’n bosibl sicrhau bod y pleidiau yn cydweithio’n agosach, gan fod arbenigwyr yn y pleidiau eraill yn y Cynulliad.

Bydd yn rhaid i fusnes bach yn Nelyn dalu cyfradd busnesau bach o £55 y mis ar y lleiaf, yn ogystal â chostau sefydlu o £150. Mae hynny’n gryn dipyn o arian i fusnes bach. Beth a ddywedwch wrth y busnesau bach hyn y mae’n fain arnynt yn ariannol?

O’r ffigurau a ddyfynnwch, a allaf dybio mai dyna’r ddarpariaeth bresennol ar gyfer cwmnïau yn y sector preifat?

Dyna’r gyfradd rataf.

Mae’n ddrwg gennyf, yr oeddwn yn gofyn am eglurhad.

Dyna’r gyfradd bresennol. Derbyniaf mai’r hyn a nodwch yw’r sefyllfa yn eich etholaeth chi. Dyna’r pwynt yr wyf yn ei wneud: nid oes llawer o gystadleuaeth ar hyn o bryd, ac mae mynediad i dechnoleg band llydan a systemau telathrebu uwch eraill yn rhy ddrud i lawer o gwmnïau—cwmnïau bach a chwmnïau mwy. Ein nod yw gwneud y gystadleuaeth yn agored drwy ein gwaith megis sefydlu rhwydwaith dysgu gydol oes a’r gwaith y bwriadwn ei wneud ar y cyd ag Awdurdod Datblygu Cymru, a sefydliadau partner eraill. Gobeithiwn y bydd hynny’n gwneud y gystadleuaeth yn agored. Mae bron yn anochel bod cystadleuaeth yn y maes hwn, fel mewn meysydd eraill, yn arwain at gostau uned llai. Rhaid bod hynny’n dda i gwmnïau, os bwriadant gystadlu mewn marchnad fyd-eang sy’n tyfu. Gobeithiaf, dros gyfnod o amser, y gallwn leihau’r costau i gwmnïau, ysgolion a defnyddwyr eraill y gwasanaethau hyn.

Yr wyf wedi clywed yr hyn a ddywedasoch am ein safbwynt o ran technoleg fideo-gynadledda. Yn fy mhrofiad i, mae’n anodd ac mae rhywbeth yn aml yn mynd o’i le. Yr ydym yn gyfarwydd â’i defnyddio. Pa gamau a gymerwch i asesu profiadau’r Aelodau a’r staff, a beth fyddwch yn ei wneud i’w gwella?

Derbyniaf eich pwynt am ein systemau mewnol, yr ydym yn eu hadolygu’n gyson. Mae angen inni archwilio’r mater hwnnw gyda’n swyddogion. Os bydd materion penodol gennych, rhowch wybod imi a byddaf yn eu trafod gyda’n swyddogion. Mae angen inni godi ymwybyddiaeth o’r hyn sydd ar gael. Gall fideo-gynadledda fod yn adnodd gwerthfawr: er enghraifft, gellir ei ddefnyddio yn lle taith o bedair neu bump awr, a gall hyn fod yn fanteisiol iawn o ran amser a chost, ac yn fanteisiol hefyd yn amgylcheddol drwy leihau’r defnydd o geir. Mae fideo-gynadledda yn addas at ddibenion cyfathrebu a chynnal cyfarfodydd, ond nid yw’n briodol bob amser. Mae’n well gan lawer o bobl gysylltu â rhywun wyneb-yn-wyneb. Os ceir anawsterau yn y rhwydwaith presennol, byddaf yn defnyddio eich profiad i’w wella.

I ddychwelyd at dechnoleg band llydan, ar ôl inni sefydlu’r seilwaith gwell hwnnw a’r ystod ar gyfer fideo-gynadledda, gobeithiwn y caiff llawer o’r problemau eu datrys. Bydd technoleg band llydan yn sicrhau y gall cyfleusterau fideo-gynadledda gael eu datblygu.

Yr wyf yn siŵr eich bod yn gwybod i gyfrifiadur personol IBM gael ei lansio bron 20 mlynedd yn ôl i’r mis hwn. Dengys dirywiad y sector gweithgynhyrchu cyfrifiaduron personol fod oes y cyfrifiadur personol annibynnol bron ar ben. Mae amseriad y fenter hon yn hanfodol. A wnewch chi egluro yr hyn a olygir gan awdurdodau lleol yn cyflwyno pwynt derbyn? Nid wyf yn siŵr beth yw ei ystyr; sylweddolaf fod hwn yn bwnc cymhleth. Hoffwn ichi egluro hefyd beth a olygwch pan ddywedwch y bydd awdurdodau lleol yn parhau i fod yn gyfrifol am eu seilwaith rhwydwaith hwy. Pan grybwyllwch seilwaith, a ydych yn siarad am y ceblau o dan y ddaear? Os mai’r awdurdod lleol fydd yn parhau i fod yn gyfrifol am y lled-galedwedd honno, efallai y bydd cyfleoedd hefyd i ddelio â materion o ran methiant y farchnad, a fydd yn digwydd yn anochel yn ein cymunedau sydd â’r angen mwyaf a’n cymunedau mwyaf ymylol.

Gwnaethoch bwynt diddorol pan ddywedasoch i IBM lansio ei gyfrifiadur personol cyntaf 20 mlynedd yn ôl. Dengys hynny pa mor gyflym y mae technoleg yn newid. Yn ein Siambr ddadlau newydd, mae’n bosibl y bydd sgriniau a chyfleusterau gwahanol gennym. Efallai na fydd gennym bwyntiau sefydlog hyd yn oed, efallai mai dyfeisiau symudol neu ddyfeisiau a ddelir yn y llaw fydd gennym, ni wn. Mae technoleg yn newid mor gyflym fel bod yn rhaid inni ymdrin â’r materion hyn drwy’r amser. O ran mannau cyswllt, byddwn yn darparu’r hyn y gellid ei alw’n bibell fawr i bob un o’r 22 awdurdod lleol, a fydd yn eu galluogi i gael mynediad i rwydwaith Rhwydweithio Cymru Cyfyngedig os nad oes mynediad ganddynt iddo eisoes. Cyfrifoldeb pob awdurdod lleol—sef y pwynt arall a wnaethoch—fydd datblygu’r seilwaith ffisegol, sef y gwifrau, y ffibrau neu beth bynnag arall y bydd yr awdurdodau yn ei ddewis ar gyfer eu seilwaith eu hun. Mae llawer ohonynt wedi gwneud hynny eisoes. Pan ymwelais â’r Eisteddfod yn Sir Ddinbych, dywedodd rheolwr cwmni cyfrifiaduron wrthyf am y seilwaith sydd eisoes wedi’i sefydlu yn yr awdurdod lleol. Dyna pam nad ydym yn gyfarwyddol ynglŷn â’r modd y cyflawnwn hyn. Mae’n ymwneud â chydweithio ag awdurdodau lleol. Os oes seilwaith eisoes ganddynt, neu os oes offer amlgyfrwng eisoes gan ysgolion, yna nid oes diben ychwanegu at hynny a gallwn ystyried blaenoriaethau eraill. Rhaid inni sicrhau y gwnawn y defnydd gorau o’n buddsoddiad. Bydd pob awdurdod lleol yn penderfynu, o ran eu proses brynu eu hunain, pa ddarparwr neu osodwr telathrebu y byddant yn ei ddefnyddio i sefydlu rhwydweithiau a chysylltiadau ag ysgolion. Cyfrifoldeb yr awdurdod lleol fydd negodi gyda’r darparwr ar sut i wneud hynny.

Yr wyf yn cyd-weld â safbwyntiau Peter Law. E-fasnach oedd un o’r gobeithion mawr o ran adfywio lleoedd megis y Rhondda a’r Cymoedd. Yr ydym yn dioddef oherwydd cysylltiadau ffisegol gwael a chynigiodd band llydan y gobaith y gellid dileu’r broblem honno a sicrhau cydraddoldeb i’r ardaloedd hynny. Pa flaenoriaeth o ran band llydan a gaiff lleoedd megis y Cymoedd gennych, lle y mae’r angen mwyaf am adfywio a buddsoddiad economaidd?

Yr ydych yn gywir. Dyna pam y gwnaethom y cyhoeddiad hwn gan sicrhau mai darpariaeth band llydan yn rhwydwaith y sector cyhoeddus fydd y brif flaenoriaeth yn ein strategaeth technoleg gwybodaeth Cymru Ar-Lein. Oherwydd yr amddifadedd a’r broses ddad-ddiwydiannu yn yr ardaloedd a grybwyllwyd gennych, rhaid i arweinwyr y sector cyhoeddus gamu i’r adwy gan sicrhau darpariaeth o’r fath. Cytunaf â hynny’n llwyr. Mae angen inni ddarparu’r seilwaith, ond rhaid inni sicrhau hefyd bod ein cwmnïau—cwmnïau bach yn arbennig; mae’r rhan fwyaf o gwmnïau Cymru’n fach—yn ymwybodol o’r posibiliadau sydd ar gael drwy e-fasnach. Dyna pam ein bod yn falch bod British Telecom, drwy Amcan 1, a chyda phartneriaid megis Cyngres Undebau Llafur Cymru ac eraill, wedi sefydlu OpportunitE Wales, sef rhaglen o bwys i helpu cwmnïau bach i fanteisio i’r eithaf ar dechnoleg gwybodaeth a chyfathrebu. Bydd yn sicrhau eu bod yn ymwybodol o botensial a chyfleoedd band llydan, gan egluro’r effaith a gaiff ar eu busnes a sut y gallent ddefnyddio cysylltiadau electronig i fasnachu’n electronig. Felly, nid yw’n ymwneud â darparu seilwaith yn unig; mae a wnelo â rhoi cymorth, gwaith mentora a hyfforddiant i gwmnïau bach.

Mae a wnelo â sgiliau hefyd. Mae sicrhau bod gan ddisgyblion, myfyrwyr ac oedolion fynediad i’r sgiliau y bydd eu hangen arnynt i fanteisio i’r eithaf ar TGCh yn un o brif flaenoriaethau ‘Cymru Ar-lein’. Mae hyfforddiant wrth wraidd y strategaeth honno. Drwy ddatblygu’r rhwydwaith dysgu gydol oes, credwn ein bod yn sicrhau y bydd y bobl a gynrychiolwn yn gallu manteisio i’r eithaf ar y cyfleoedd hyn.

Croesawaf y datganiad hwn. Mae’n newyddion da i fyd addysg a busnes ledled Cymru. A gytunwch fod angen i bob Aelod o’r Cynulliad ddeall yr hyn y gall technoleg band llydan ei wneud, nad yw’n wir ar hyn o bryd? Nid cyflwyniad unigol fyddai’r ffordd orau o wneud hyn, ond cysylltiad parhaol â band llydan yn swyddfeydd yr Aelodau yn lle’r cysylltiadau araf ac annibynadwy presennol.

Mae nifer y cwmnïau sy’n dechrau defnyddio technoleg llinell danysgrifio ddigidol anghymesur bresennol (ADSL) a ariennir gan y Cynulliad yn peri siom. Sut y bwriadwch ysgogi’r galw amdani, yn enwedig yn y sector busnesau bach a chanolig eu maint?

Yr ydych yn gywir i ddweud bod gan Aelodau’r Cynulliad rôl i’w chwarae o ran dangos manteision y dechnoleg hon. Yr ydym eisoes yn gwneud hynny. Gwn y caf fy nghyhuddo o fod yn hunanfodlon, ond, pan fynychais gynhadledd ddiweddar y Rhwydwaith TeleRanbarthau yn Valencia, yr oeddwn yn gallu dweud bod y Cynulliad, o’i gymharu â chyrff gwleidyddol Ewropeaidd eraill, ar flaen y gad o ran ei ddefnydd o TGCh. Nid ydym yn pwysleisio hynny ddigon. Mae’r Cynulliad, yn y ffordd y mae’n cynnal busnes, yn fodel o’r ffordd orau o ddefnyddio’r dechnoleg ddiweddaraf. Derbyniaf eich sylwadau. Pe byddai o gymorth i’r Aelodau, gallwn drefnu cyflwyniadau ar gyfer pob un ohonynt gyda’i gilydd neu fesul plaid—beth bynnag fyddai’n briodol, yn eu barn hwy. Gallem wedyn ddangos beth mae hyn yn ei olygu mewn gwirionedd.

Rhaid inni ystyried hygyrchedd. Mae cysylltiad ISDN a darpariaeth resymol gan fy swyddfa i. Fodd bynnag, yr wyf yn ymwybodol bod Aelodau eraill yn cael problemau. Rhaid inni weithredu ar yr hyn a gyhoeddwyd gan Rhodri a minnau yr wythnos diwethaf o ran rhwydwaith y sector cyhoeddus. Drwy gyflwyno hynny, a thrwy gynnwys y Cynulliad fel maes allweddol, byddwn yn gwella ein systemau ein hunain. Mae gan y Cynulliad rôl allweddol i’w chwarae.

Mater i’r sector preifat a’r cwmnïau telathrebu yn rhannol yw’r ffordd yr ymdrinnir ag ADSL. Rhaid i’r Cynulliad helpu i hybu cystadleuaeth yn y farchnad a sicrhau bod cwmnïau telathrebu eraill heblaw BT a’r un neu ddau gwmni arall a geir ar hyn o bryd. Dyna’r unig ffordd o sicrhau darpariaeth well a chyflymach.

Cafwyd erthygl yn adran fusnes The Western Mail ddoe ar y bartneriaeth newydd rhwng BT, Cisco a Dell. Mae eu cynllun yn cynnwys pum pecyn e-fasnach i fusnesau bach a chanolig eu maint. Ymddengys i mi y gallai’r cynllun hwn fod yn rhaglen Amcan 1 ac y gallai fod o fudd gwirioneddol ledled Cymru. A wyddoch am y datblygiad hwn, a fuoch yn gysylltiedig ag ef, ac os naddo, pam lai? A gawsoch unrhyw drafodaethau gyda Consignia am ehangu’r defnydd o’i raglen gorwelion, a ddefnyddir gan bob swyddfa bost yng Nghymru? Gallwch greu—

Yr oeddwn yn ymwybodol o’r datblygiad gan BT, Cisco a Dell. Mae’n wych os darperir gwasanaeth gan y sector preifat. Fodd bynnag, mewn sawl rhan o Gymru, bydd pobl yn troi am gymorth at brif sefydliadau y sector cyhoeddus, megis Cyswllt Busnes. Mae hynny’n arbennig o wir am gwmnïau bach sydd am gael cyngor ar sut i fanteisio i’r eithaf ar TGCh. Nid ystyriaf fod hynny’n broblem, gan fod dewis gan y cwmnïau, nad oedd ganddynt o’r blaen, mewn llawer o ardaloedd. Dyna’r rheswm dros sefydlu OpportunitE Wales. O ran Consignia, cyfarfûm ag uwch aelodau ei staff yng Nghymru a bydd fy swyddogion yn cynnal cyfarfodydd eraill â hwy. Gobeithiwn y gallwn gydweithio. Mae system dda gan Consignia, y gobeithiaf y gellir ei harddangos cyn bo hir. Bydd sesiwn arddangos o dechnoleg band llydan yng Nghanolfan Dewi Sant dros yr ychydig wythnosau nesaf, a byddaf yn mynd yno. Mae angen inni nodi arfer da a chydymffurfio ag ef, boed yn y sector preifat neu’r sector cyhoeddus. Nid ydym yn honni mai dim ond ni sy’n meddu ar wybodaeth neu arfer gorau. Lle y gallwn, byddwn yn dysgu gan eraill ac yn cydweithio â hwy mewn partneriaeth.

Yr wyf bob amser yn gryno, Lywydd. Hoffwn longyfarch y Gweinidog ar y fenter hon. Fodd bynnag, a gynhaliwyd archwiliad o’r offer neu’r cyfleusterau sydd eisoes ar gael mewn llywodraeth leol, o ystyried ein bod yn trafod y sector cyhoeddus? Bydd angen strategaeth arnoch i weithredu hyn, ond bydd hynny’n anodd o ystyried y systemau gwahanol a geir ledled Cymru. Mae bob amser yn anodd gwario’r arian a neilltuwyd ar gyfer technoleg gwybodaeth a chyfathrebu. Pan oeddwn yn gyfrifol am y gyllideb TGCh ym maes addysg, ni chafodd ei gwario yn y flwyddyn yr oeddem am iddi gael ei gwario. Yr wyf yn dal i gael llythyron gan lywodraethwyr yng Nghymru yn gofyn sut y gallant ddatblygu TGCh ar gyfer eu hathrawon. Mae angen ymagwedd hyblyg. Cytunaf ag Alun Pugh fod angen seminar i’r Aelodau fel y gallwn ddeall pa mor dda yw’r newyddion hwn—mae fy nealltwriaeth o’r hyn a drafodwch yn wahanol i ddealltwriaeth Phil Williams. Gofynnaf ichi wneud hynny fel y gallwn helpu i ledaenu’r newyddion da hwn yn ein hetholaethau.

Mae pob un ohonom yn arloeswyr, felly efallai fod pob un ohonom yn genhadon hefyd. Mae darpariaeth awdurdodau lleol yn amrywio’n sylweddol ledled Cymru. Mae llawer o awdurdodau lleol ar y blaen o ran eu defnydd o TGCh a’r gwasanaethau a ddarperir; mae awdurdodau eraill ar eu hôl hi, os gallaf ei ddweud yn y ffordd honno. Dyna pam nad ydym yn gyfarwyddol. Nid ydym yn dweud bod un ffordd yn addas i bawb. Mae’n ymwneud â chydweithio ag awdurdodau lleol o ran y ffordd y gweithredant y rhaglen hon. Ddoe, cyfarfûm â chynrychiolwyr technoleg gwybodaeth partneriaeth y Canolbarth. Gwnaethant gyflwyniad, yr oedd y rhan fwyaf ohono’n ddiangen, gan ein bod eisoes yn cyflawni’r hyn yr oeddent yn gofyn amdano yn sgîl y cyhoeddiad a wneuthum yr wythnos diwethaf. Mae’n amlwg ein bod yn darparu’r hyn y mae ar yr awdurdodau lleol a’r sector addysg angen dybryd amdano. Maent yn dibynnu ar y Cynulliad i gymryd yr awenau yn hyn o beth ac maent wedi croesawu’r hyn a wnawn.

O ran gweithredu, rhaid i bob awdurdod lleol negodi hyn, oherwydd bydd eu gofynion yn wahanol. Byddwn yn cydweithio’n agos â hwy i gyflawni’r ddarpariaeth hon. Soniais am y cyfarfod gyda hwy a chyda Syniad sydd wedi’i drefnu ar gyfer yr wythnos nesaf. Bydd hwn yn gam mawr ymlaen o ran y broses weithredu. Derbyniaf eich pwynt ynglŷn â darparu seminarau a chyflwyniadau. Bydd fy swyddogion yn trafod y ffordd orau o wneud hynny gyda’r Aelodau a rheolwyr busnes y pleidiau. Byddwn yn gwneud beth bynnag sy’n briodol ym marn yr Aelodau.

Agorodd Alun Pugh ddadl ym mis Chwefror eleni o’r enw ‘Marwolaethau yn y Mynyddoedd’. Ers y ddadl honno mae mater diogelwch wrth gymryd rhan mewn gweithgareddau awyr agored wedi creu llawer o ddiddordeb a chyhoeddusrwydd. Penwythnos diwethaf anafwyd dau ddyn yn ddifrifol ar ôl damweiniau gwahanol wrth ddringo ar Luder Fawr, yn nyffryn Ogwen.

Yn ddiweddar, clywsom adroddiadau am arweinydd grŵp o sgowtiaid, a safodd ei brawf ac a gafwyd yn ddieuog yn dilyn marwolaeth un ohonynt sef bachgen 10 mlwydd oed, Jonathan Atwell, a syrthiodd i’w farwolaeth yn drasig ym mis Hydref 1999. Yn dilyn y treial, bu adroddiadau yn y wasg am sefydliadau sy’n gysylltiedig â gweithgareddau awyr agored, a feirniadodd Gymdeithas y Sgowtiaid a chwestiynu a oedd y newidiadau a wnaeth i’w rheoliadau yn dilyn y digwyddiad hwn wedi mynd yn ddigon pell. Ar ben hynny, deallaf fod rhieni Jonathan yn ystyried cymryd camau cyfreithiol.

Ymdriniwyd â rhai o’r materion. Cyflwynwyd y cynllun trwyddedu gweithgareddau antur yn dilyn digwyddiad canŵio yn Lyme Bay ym Mawrth 1993, pan fu farw pedwar o bobl ifanc yn eu harddegau. Sefydlwyd y cynllun trwyddedu gan y Llywodraeth i reoleiddio cwmnïau preifat sy’n trefnu teithiau antur i bobl ifanc. Fodd bynnag, nid yw’n cwmpasu pob gweithgaredd a gynigir gan y sector gwirfoddol, fel cymdeithas y sgowtiaid a sefydliadau ieuenctid. Cynhelir yr arolwg nesaf o’r cynllun trwyddedu yn 2002 ac un o’r prif faterion a nodwyd yw rheoleiddio’r sector gwirfoddol. Yr wyf yn awyddus i ystyried sut i ddatblygu materion cysylltiedig eraill.

Ym mis Mai eleni gelwais gyfarfod â phartïon sydd â diddordeb i drafod safonau diogelwch mewn gweithgareddau awyr agored. Yr oedd y cyfarfod yn cynnwys cynrychiolwyr Bwrdd Croeso Cymru, Antur Cymru, Cyngor Mynydda Prydain, yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Awdurdod Trwyddedu Gweithgareddau Antur, Cyngor Cefn Gwlad Cymru, Bwrdd Hyfforddi Arweinwyr Mynydd Cymru a Chyngor Chwaraeon Cymru. Cynhaliwyd trafodaeth adeiladol, ac o ganlyniad i’r cyfarfod, cynhaliais drafodaethau pellach â Chyngor Chwaraeon Cymru ynghylch y posibilrwydd o sefydlu fforwm i ystyried hyrwyddo ac addysgu’r cyhoedd ar fesurau diogelwch mewn gweithgareddau awyr agored yng Nghymru. Ceisiaf hefyd farn y grŵp gweithgareddau awyr agored, sy’n cynnwys cynrychiolwyr cyrff llywodraethu mewn chwaraeon sy’n gysylltiedig â gweithgareddau awyr agored yng Nghymru, ac sy’n gweithio’n agos gyda Chyngor Chwaraeon Cymru.

Mae rhagolygon y tywydd yn holl bwysig pan fydd pobl yn ystyried pa un ai i gymryd rhan mewn gweithgareddau awyr agored ai peidio. Datgela ymholiadau a wneir drwy’r ganolfan dywydd yng Nghaerdydd y codir tâl am wasanaethau rhagolygon y tywydd yng Nghymru, a gynigir drwy’r swyddfa fetereolegol.

Yn gyffredinol, derbynnir bod yr elfen o berygl, sy’n gynhenid mewn llawer o chwaraeon antur, yn atyniad mawr i lawer o gyfranogwyr. Fodd bynnag, yr wyf yn siŵr y byddai pawb cyn cytuno bod yn rhaid inni gymryd camau cadarnhaol i helpu i leihau nifer y damweiniau a sicrhau bod gwybodaeth ddigonol ar gael i’r rhai sy’n cymryd rhan mewn gweithgareddau awyr agored, fel mynydda, canŵio, cerdded mynyddoedd a chwaraeon dŵr. Ystyrir hyd yn oed negeseuon ysgrifenedig wedi’u lleoli’n strategol mewn mannau mynediad yn ddefnyddiol. Ni ddylai negeseuon diogelwch geisio dychryn na rhoi braw, ond dylent fod yn glir ac yn cyfleu gwybodaeth, efallai drwy gwestiynu gallu’r unigolyn i wneud yr hyn sy’n fwriad ganddo ef neu ganddi hi i’w wneud.

Wrth fwrw ymlaen â’r gwaith hwn mae’n bwysig dysgu o fannau eraill. Mewn adroddiad diweddar ar strategaethau i wella diogelwch ar y mynyddoedd, a baratowyd gan Brifysgol Ystrad Clud, nodwyd bod y gyfradd ddamweiniau wedi gostwng yn yr Alban, am fod mwy o bobl yn ymwybodol o’r peryglon amrywiol ac yn fwy abl i ddelio ag unrhyw beryglon a wynebant. Mae’r gostyngiad mewn damweiniau yn deillio o’r gallu i ledaenu gwybodaeth yn well.

Yr wyf am sefydlu ymagwedd aml-asiantaeth sydd nid yn unig yn cynnwys rhai o’n cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad ond partïon eraill sydd â diddordeb sy’n gysylltiedig â gweithgareddau awyr agored a all wneud cyfraniad gwerthfawr.

Gall gweithgareddau awyr agored fod yn hwyl a gwerthfawr, ond mae rhieni am gael sicrwydd bod arfer da yn cael ei arddel. Ar y cyfan, fe gaiff ei arddel. Fodd bynnag, rhaid inni hyrwyddo diogelwch a mesurau diogelwch, fel y gellir mwynhau gweithgareddau awyr agored i’r eithaf a gostwng nifer y damweiniau gymaint â phosibl.

I thank the Minister for this statement, which comes relatively soon after a court case. I am sure that we all sympathise with Jonathan Atwell’s family, after the tragedy that occurred in my constituency. It is sad that such events, some more serious than others, occur almost every year. We must tackle the issue. We must learn lessons from this tragedy and consider how we can avoid such accidents.

There is a difference between providing for the safety of adults and children. If adults decide, knowing all the facts, to put themselves in danger when undertaking a leisure pursuit, they can do so. Perhaps an accident will occur, and that would be unfortunate. It is a far more serious matter when someone considers taking children on a trip, because decisions are made on behalf of those children, which could lead to loss of life

Society has a responsibility to provide a policy framework that protects children under such circumstances. In doing so, we should not frighten children and young people from climbing the mountains, as open-air activities such as climbing and walking are a valuable part of their education and development. We must create policies in a responsible manner, and children and young people must grow up learning that there are dangers on mountains, as well as great enjoyment.

I contacted Urdd Gobaith Cymru, an organisation that organises mountaineering activities. The Urdd told me that it would not allow any unqualified person to lead a group, and that it also has a risk assessment process for every mountain activity. Training for leaders cost around £300 a time. If we are to develop a regime requiring the training of all children’s group leaders, should we not also fund or part-fund such costs?

I hope that, in the discussions taking place, serious consideration will be given to how all mountain climbers and walkers can receive the fullest possible information on the training and courses available. For example, the Plas y Brenin centre offers excellent courses, which can last up to a week. We must face those costs. We as an Assembly must lead and, in that context, I welcome today’s statement.

Yr wyf yn siŵr bod pawb yma yn rhannu fy arswyd ynghylch yr hyn a ddigwyddodd i Jonathan Atwell a’r sgowtiaid ar yr Wyddfa y diwrnod hwnnw. Cyfeiriodd pwyntiau Dafydd at oedolion a phlant. Nid yw oedolion o reidrwydd yn llwyr ymwybodol o’r ffeithiau, fel yr awgrymwch. Mae oedolion yn gwneud pethau gwirion, ffôl a gallem wneud llawer i ddarparu mwy o wybodaeth, yn arbennig fel rhan o’n hymagwedd tuag at dwristiaeth yng Nghymru. Byddai oedolion sy’n cerdded neu’n ymweld â mynyddoedd a bryniau wedyn mewn sefyllfa fwy diogel o lawer nag y maent ar hyn o bryd, o leiaf weithiau. Fodd bynnag, i ddiogelwch plant y mae’n rhaid rhoi’r sylw pennaf.

Mae plant yn ddiamddiffyn, a disgwyliwn iddynt, fel rhan o arfer da, ufuddhau i gyfarwyddiadau ar daith o’r fath. Gofynnwn iddynt ymddiried yn llwyr yn yr oedolion sy’n arwain y gweithgaredd. Fodd bynnag, yr ydym am bwysleisio hefyd bod gweithgareddau awyr agored yn dda i iechyd, yn ogystal â bod yn ddiddorol a llawn hwyl.

Cododd Dafydd fater costau cyrsiau a hyfforddiant. Rhaid inni ystyried y costau hynny yn yr adolygiad o arian y sector gwirfoddol. Ystyriwyd hynny gennym yn gynharach eleni o ran y ddeddfwriaeth diogelu plant. Mae sawl mater sy’n effeithio ar y sector gwirfoddol. Efallai y byddai’n ddefnyddiol i Dafydd wybod bod yr Awdurdod Trwyddedu Gweithgareddau Antur yn ystyried y posibilrwydd o gynllun cymeradwyo anstatudol, a llunio pecyn hunan asesu ac arweiniad ar gyfer sefydliadau gwirfoddol i lenwi’r blwch sy’n bodoli ar hyn o bryd o ran gweithgareddau gwirfoddol.

in Welsh First, I thank the Minister for her statement. Adults can make their own decisions, but those who lead groups of children have special responsibilities. All those who lead groups of children on the mountains should have relevant qualifications. There are standards for mountain leaders and I would like to see everyone adhering to them.

yn Saesneg Oni bai am waith rhagorol yr Awyrlu Brenhinol a’r timau achub mynydd gwirfoddol, byddai tri pherson arall wedi marw yn Eryri y penwythnos diwethaf. Rhaid i oedolion sy’n cymryd rhan mewn chwaraeon mynydd gydnabod bod risg gynhenid ynghlwm wrth y gweithgareddau hyn. Wrth i’r gaeaf agosáu, bydd llawer o bobl yn ceisio cerdded mynyddoedd fel yr Wyddfa, heb yr offer angenrheidiol ar gyfer yr amodau a wynebant ar y copaon. Pwysaf ar y Gweinidog fod angen rhagolygon tywydd arbenigol. Codir cyfraddau premiwm am y rhagolygon hynny ar hyn o bryd ac ni fydd y Swyddfa Fetereolegol yn cytuno i’w dosbarthu am ddim, er gwaethaf eu rôl holl bwysig o ran diogelwch. Dosberthir rhagolygon tywydd y môr yn eang am ddim fel cymorth diogelwch i forwyr. Dylai pobl sy’n defnyddio’r bryniau a’r mynyddoedd, gan gynnwys ffermwyr yr ucheldir, gael gwasanaeth tebyg. A wnaiff y Gweinidog drafod hyn â Llywodraeth y DU? Yr wyf yn falch bod y Gweinidog yn ystyried a oes angen fforwm diogelwch mynyddoedd Cymru. Mae’r arbenigedd ar gael yng Nghymru i leihau nifer y bobl sy’n marw ac yn cael anafiadau, a dylem ddefnyddio’r arbenigedd hwnnw.

Yr wyf yn ddiolchgar bod Alun wedi rhoi’r pwnc hwn ar ein hagenda, nid yn unig drwy gyfrwng ei ddadl fer ym mis Chwefror ond hefyd drwy ofyn am ddatganiad brys rai wythnosau yn ôl. Un mater allweddol y mae’n rhaid inni ei drafod ar lefel y DU yw a yw adolygiad y flwyddyn nesaf o’r gweithdrefnau trwyddedu yn cynnwys—neu’n arwain at gynnwys—y sector gwirfoddol. Hyd yn oed os penderfynir nad yw’n briodol cynnwys y sector gwirfoddol, mae llawer o waith eto y gallwn ei wneud yng Nghymru. Dylem geisio creu hinsawdd o farn gyhoeddus sy’n ei gwneud yn annerbyniol i sefydliadau gwirfoddol fynd â phobl ifanc ar weithgareddau antur heb arweinwyr cymwys priodol. Rhaid inni godi ymwybyddiaeth y cyhoedd ar y mater hwn.

Mynychodd Alun gyfarfod cyntaf y grŵp y soniais amdano yn fy natganiad. Caiff ail gyfarfod ei gynnal, gan ein bod bellach wedi cael mwy o wybodaeth. Yr wyf yn ymwybodol o oblygiadau cost rhoi rhagolygon y tywydd. Treuliais yr ychydig fisoedd diwethaf yn ceisio dod o hyd i ateb i hynny. Mater ar lefel y DU ydyw, ac fe’i codaf ar y lefel briodol yn y dyfodol agos. Yn ein cyfarfod nesaf, gobeithiaf y byddwn wedi mynd rhywfaint o’r ffordd tuag at sefydlu fforwm diogelwch mynyddoedd.

Mae hwn yn bwnc pwysig. Pan ystyrir y dirwedd anhygoel sydd gennym yng Nghymru a phan gymharwch ei harddwch â harddwch gwledydd eraill yn Ewrop, gallwn ddeall pam mae cymaint o unigolion a grwpiau am gael profiad ohono drwy amrywiaeth o weithgareddau awyr agored. Fodd bynnag, mae cryn risg a chyfrifoldeb ynghlwm wrth fwynhau’r dirwedd. Mae’n briodol i Alun Pugh godi’r pwnc hwn yn y Siambr ac inni ei drafod heddiw. Cytunaf fod angen asesu sut y gellir rheoleiddio’r sector gwirfoddol. Fodd bynnag, a gytuna’r Gweinidog fod yn rhaid inni gael cydbwysedd, hynny yw, cynnig diogelwch heb ddiflasu pobl rhag cymryd rhan? Nid yw hynny’n gydbwysedd hawdd i’w gyflawni, ond rhaid inni anelu tuag ato. Gwyddom am y risgiau sydd ynghlwm wrth rai o’r gweithgareddau, a deallwn fod angen diogelwch. Fodd bynnag, nid ydym am ddiflasu pobl ifanc ac oedolion rhag arwain grwpiau i gymryd rhan mewn gweithgareddau awyr agored.

Mae ystod eang o sefydliadau yn gysylltiedig â’r trafodaethau ar safonau diogelwch. A ellid ehangu’r grŵp hwn i gynnwys y gwasanaethau brys? Mae gan y gwasanaethau hynny gryn arbenigedd ar faterion diogelwch, a byddai’n briodol eu cynnwys mewn trafodaethau pellach.

Mae pwynt diwethaf Jonathan yn syniad da. Cadwaf hynny mewn cof yn ystod trafodaethau yn y dyfodol. Yn ein cyfarfod diwethaf trafodasom rôl y gwasanaethau brys, ond ni chynrychiolwyd y gwasanaethau.

Cytunaf â Jonathan ynglŷn ag atyniad y dirwedd. Dengys ymchwil y daw’r mwyafrif o ymwelwyr i Gymru oherwydd y cefn gwlad. Mae’n bwysig, er mwyn eu diogelwch ac er mwyn ein heconomi, eu bod yn mwynhau cefn gwlad ac yn dychwelyd. Fel rhan o hynny, rhaid inni roi profiad diogel iddynt.

Cytunaf hefyd, fel y soniais yn fy natganiad, na ddylai gwybodaeth am ddiogelwch beri ofn. Ni ddylem ddychryn pobl fel na fyddant yn cymryd rhan. Gresynaf fod yr holl gyhoeddusrwydd priodol a roddwyd i’r sgowt ifanc Jonathan Atwell, wedi golygu bod pobl wedi cadw draw o’r mynyddoedd ac wedi annog rhieni i beidio â gadael i’w plant gymryd rhan mewn gweithgareddau o’r fath. Rhaid inni gyfrannu at ailadeiladu’r ymddiriedaeth honno. Rhaid inni annog pobl hefyd i wirfoddoli. Mae sawl rheswm pam mae athrawon ac arweinwyr sefydliadau gwirfoddol yn ei chael hi’n gynyddol anodd i roi’r ymrwymiad sy’n ofynnol. Nid oes dim yn well i annog hyder na gwybod bod gennych y cymwysterau priodol i gyflawni’r dasg yn gywir. Rhaid inni ddarparu strwythur a hinsawdd sy’n annog gwirfoddolwyr i ennill yr holl gymwysterau priodol. Rhaid inni annog rhieni hefyd i sicrhau bod gan arweinwyr grwpiau y cymwysterau angenrheidiol. Dylai hynny fagu hyder. Gall Cymru gynnig profiadau gwych i bobl ifanc.

Yr ydym oll yn ddiolchgar i Alun Pugh am godi’r mater hwn. Croesawaf ymagwedd amlasiantaeth y Gweinidog. Fel y gŵyr, disgwyliaf weld llawer mwy o bobl yn ymweld â chefn gwlad eleni, yn arbennig o gofio’r Mesur Cefn Gwlad newydd, sy’n rhoi mwy o fynediad i gefn gwlad. Yr wyf wedi nodi sawl gwaith y dylai wardeiniaid warchod ardaloedd o’r fath ar bob adeg. Fel rhan o’u dyletswyddau, gallai’r wardeiniaid gael yr hyfforddiant a ddisgrifiwyd yn gynharach ac felly gallant fod o gymorth mawr i ymwelwyr, a ddaw am y dydd yn unig yn aml a phenderfynu mynd i gerdded y mynyddoedd. Efallai y bydd Cyngor Cefn Gwlad Cymru a’r parciau cenedlaethol yn gallu cyflogi wardeiniaid, neu ddenu gwirfoddolwyr, a fyddai’n meddu ar y sgiliau angenrheidiol i roi cyngor, yn enwedig pan fydd y tywydd yn newid yn gyflym, fel y gwna yn aml ar y mynyddoedd. A wnaiff y Gweinidog gyflwyno’r awgrym hwnnw i’r fforwm?

Gan fod Mick yn byw mewn ardal wledig ac yn ei chynrychioli, mae’n ymwybodol iawn o’r materion hyn. Mae ei syniad ynglŷn â wardeiniaid yn ddiddorol. Codaf y mater hwnnw yn y cyfarfod nesaf fel rhywbeth i’w ddatblygu ymhellach. Byddai iddo oblygiadau o ran hyfforddi ac ariannu. Mae’n fater priodol hefyd i’w drafod â’r parciau cenedlaethol.

As a former member of the scouts, I agree that what happened was a great tragedy. However, does the Minister agree that the Scout Association does good and important work in our communities?

Cytunaf. Yr oeddwn yn falch pan ddaeth fy mab yn sgowt brwdfrydig. Bu’n aelod am flynyddoedd lawer. Mae’r digwyddiadau diweddar yn anffodus o ran eu heffaith ar Gymdeithas y Sgowtiaid. Fodd bynnag, mae’n bwysig bod Cymdeithas y Sgowtiaid yn ystyried y gwersi y mae’n rhaid iddi eu dysgu o hyn ac yn dod yn rhan o’r cylch modern o sefydliadau o fewn y sector gwirfoddol sy’n gweithio gyda phobl ifanc. Mae’n rhaid iddi ystyried yn llawn yr ymagwedd fodern tuag at ddiogelwch wrth weithio gyda phlant.

Datganaf fuddiant, fel un o gyn-sgowtiaid y Frenhines ac fel ymgynghorydd iechyd a diogelwch, o gofio’r gwaith a wnaf gydag asesu risgiau, yn arbennig, yn sgîl Lyme Bay, pan fu’n rhaid i ysgolion gynnal asesiadau risg. Rhaid i’r heddlu sicrhau bod pawb sy’n gweithio gyda phobl ifanc yn addas i wneud hynny. Felly, dylem ystyried gorfodi pobl i lunio asesiad risg ar unrhyw daith—boed hynny’n warden yn mynd i fynydda neu rywun yn canŵio.

Yn ddiweddar, sefydlodd yr Awdurdod Gweithredol Iechyd a Diogelwch bwyllgor ymgynghorol y diwydiant gweithgareddau antur, sy’n ystyried asesiadau risg. Megis dechrau y mae’r Pwyllgor, ond mae’n edrych y tu hwnt i’w waith presennol ar asesu risg. Mae llawer o waith i’w wneud. Nodais yn fy natganiad y gallem ddysgu o fannau eraill. Ni ellir cyffelybu’n llwyr â’r Alban ond mae cyffelybiaethau. Mae fforwm gweithgareddau antur yr Alban yn gweithredu cynllun peilot sy’n edrych ar sefydliadau gwirfoddol. Wrth gyfuno gweithgaredd gwirfoddol ac ystyriaeth pwyllgor yr Awdurdod Gweithredol Iechyd a Diogelwch o asesu risg, dylai’r math o syniadau ar gyfer y ffordd ymlaen gael eu codi a byddant yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol.

Diolch i chi am roi’r cyfle imi wneud datganiad ar y fframwaith arfaethedig ar gyfer gwasanaethau i bobl ag anableddau dysgu yng Nghymru, yr ydym yn ymgynghori arno ar hyn o bryd.

Lansiwyd strategaeth anfanteision meddyliol Cymru gyfan yn 1983. Ceisiodd alluogi pobl ag anableddau dysgu i fwynhau’r ystod lawn o gyfleoedd a dewisiadau bywyd yn eu cymunedau, i ddatblygu annibyniaeth a hunan-barch, ac i gael cymorth a chefnogaeth ychwanegol gan y cymunedau y maent yn byw ynddynt a chan wasanaethau proffesiynol wrth ddatblygu eu potensial i’r eithaf. Adolygwyd y strategaeth yn y 1990au, a chyhoeddwyd arweiniad wedi’i ddiweddaru yn 1994, ond cadwyd at yr egwyddorion hanfodol a oedd wrth wraidd strategaeth 1983. Mae’r strategaeth yn parhau i ddarparu llwybr i’r Cynulliad ei ddilyn.

Dyma’r her i’r Cynulliad Cenedlaethol: sut y gallwn helpu pobl ag anableddau dysgu i gael eu cynnwys ac i wireddu eu potensial? Bydd angen inni edrych y tu hwnt i ddarpariaeth ac ansawdd gwasanaethau iechyd a chymdeithasol, i ymgorffori, er enghraifft, addysg, hyfforddiant, tai, hamdden, cyflogaeth a pholisïau economaidd. Bydd angen inni sicrhau bod datblygu polisïau a rhaglenni ar draws ystod o gyfrifoldebau’r Cynulliad yn ystyried yn llawn anghenion a dyheadau penodol pobl ag anableddau dysgu. Rhaid inni werthfawrogi a chroesawu’r cyfraniad y gall y bobl hyn ei wneud i’w cymunedau.

Yn Rhagfyr 1999, sefydlodd y Cynulliad grŵp ymgynghorol allanol ar anableddau dysgu i lunio cynigion ar fframwaith ar gyfer gwasanaethau i bobl ag anableddau dysgu. Y nod oedd cynhyrchu gwybodaeth glir am y gwasanaethau a’r gefnogaeth y gallai pobl ag anableddau dysgu, eu teuluoedd a’u gofalwyr alw arnynt. Cadeiriwyd y grŵp ymgynghorol gan Dr Oliver Russell o Ganolfan Ymchwil Norah Fry, ac yr oedd cynrychiolaeth eang ymhlith ei aelodau o’r NHS, llywodraeth leol a chynrychiolwyr o Gynhadledd Sefydlog y Sefydliadau Gwirfoddol ar gyfer Pobl ag Anabledd Dysgu yng Nghymru (SCOVO), Mencap Cymru, Rhoi Pobl yn Gyntaf Cymru Gyfan a Fforwm Rhieni a Gofalwyr Cymru Gyfan.

Sefydlodd y grŵp ymgynghorol weithgorau bach hefyd, gan gynnwys ystod ehangach o bartïon â diddordeb i’w helpu yn ei waith. Yn bwysig, sefydlodd y grŵp ymgynghorol grwpiau ffocws hefyd ledled Cymru yn cynnwys pobl ag anableddau dysgu yn ogystal â’u teuluoedd a’u gofalwyr. Ar y cychwyn, ceisiodd y grŵp ymgynghorol safbwyntiau a syniadau’r grwpiau ffocws hyn ynglŷn â’r hyn y dylid ei gynnwys yn y fframwaith ar gyfer gwasanaethau ac yna gofynnwyd iddynt a oedd y cynigion drafft a ddatblygwyd ganddo yn adlewyrchu eu hanghenion.

Mae adroddiad terfynol y grŵp ymgynghorol, a gyflwynwyd imi yn gynharach yr haf hwn, yn ddogfen gynhwysfawr ac ystyrlon. Diolchaf i Dr Oliver Russell ac aelodau eraill y grŵp am eu holl waith caled wrth gynhyrchu’r adroddiad hwn. Darpara’r adroddiad, ‘Fulfilling the Promises’, asesiad cynhwysfawr o’r cynnydd a wnaethpwyd wrth weithredu’r strategaeth a noda’r heriau ar gyfer y dyfodol. Mae’r grŵp yn cydnabod y cynnydd mawr a wnaethpwyd wrth ddiwygio natur gwasanaethau preswyl, gwasanaethau dydd, gwasanaethau cartref a chefnogaeth deuluol. Fodd bynnag, noda fod y ddarpariaeth ledled Cymru yn anghyson. Ni chred y grŵp ymgynghorol fod y weledigaeth a nodwyd yn strategaeth 1983 wedi ei gwireddu’n llawn, a nododd ei gynigion a’i flaenoriaethau ar gyfer gwireddu ei weledigaeth ar gyfer gwasanaethau yn 2010. Cred y grŵp ymgynghorol y bydd ei gynigion yn datblygu gwasanaethau a chefnogaeth sy’n fwy hygyrch, ymatebol, yn canolbwyntio’n fwy ar y person nag erioed o’r blaen, gan ddarparu ymrwymiad mwy i bartneriaeth, hyfforddi’r gweithlu a Gwerth Gorau.

Yr ydym wrthi ar hyn o bryd yn ymgynghori ar adroddiad a chynigion y grŵp ymgynghorol. Dechreuodd yr ymgynghoriad ym Medi a bydd yn parhau tan Ionawr 2002. Rhydd hyn ddigon o gyfle i bobl ag anableddau dysgu, eu teuluoedd a’u gofalwyr, awdurdodau statudol a phob sefydliad arall â diddordeb i ymgorffori cynigion y grŵp ymgynghorol, i fyfyrio yn eu cylch ac i gyflwyno eu safbwyntiau a’u sylwadau ystyriol. Dosbarthwyd dros 1,000 o gopïau o adroddiad llawn y grŵp ymgynghorol a pharatowyd a dosbarthwyd, drwy ymgynghori â SCOVO a Rhoi Pobl yn Gyntaf Cymru Gyfan, fersiwn mwy hygyrch o’r adroddiad. Mae’r dogfennau hyn ar gael hefyd ar wefan y Cynulliad. I gynorthwyo’r broses ymgynghorol, mae’r Cynulliad wedi rhoi arian ychwanegol i Fforwm Rhieni a Gofalwyr Cymru Gyfan a SCOVO i’w galluogi i gynnal cyfarfodydd ymgynghori.

Mae adroddiad y grŵp ymgynghorol yn amcangyfrif mai tua £193 miliwn oedd gwariant cyfunol iechyd a gwasanaethau cymdeithasol ar wasanaethau anableddau dysgu yn 1999-2000 yng Nghymru. Mae hwn yn wariant uwch na Lloegr neu’r Alban. Fodd bynnag, yr hyn sy’n bwysig yw ansawdd y canlyniadau a phrofiadau bywyd i bobl ag anableddau dysgu.

Y flwyddyn nesaf, yng ngoleuni’r adroddiad a’r ymatebion i’r ymgynghoriad, bydd angen inni benderfynu pa gamau i’w cymryd ar ddatblygu polisïau sy’n effeithio ar fywydau pobl ag anableddau dysgu, a nodi blaenoriaethau allweddol ar gyfer gweithredu, ynghyd ag amserlen. Yn y cyfamser, tynnaf sylw Aelodau’r Cynulliad at adroddiad y grŵp ymgynghorol a’u gwahodd i ymateb.

Bydd yn rhaid inni ddod i benderfyniadau a fydd yn effeithio ar fywydau pawb sydd ag anabledd dysgu, eu teuluoedd, a’u gofalwyr. Gadewch inni sicrhau y caiff y penderfyniadau hynny yn llawn a chywir. Dyna’r cyfrifoldeb a’r ddyletswydd sydd arnom i bobl ag anableddau dysgu yng Nghymru.

I have some comments and questions. First, I congratulate the group on its thorough work. It has set ambitious objectives, based on the right of people with learning disabilities to be treated as:

‘full citizens equal in status and value to other citizens of the same age’.

However, the report notes that:

‘further considerable additional investment will be required to meet demographic changes and the proposals in this Report.’

When will the Minister know how much additional investment will be needed, and when will she inform the Assembly? Does she believe that it will be possible to provide that additional funding, and over what period? Does she agree that this demand for resources is another argument for insisting on a financial settlement for the Assembly that corresponds to the needs of Wales?

The Minister knows that Mencap’s evidence shows that the standard of provision varies greatly across Wales. Are there plans to ensure a much greater consistency between local authorities, and that the level of provision is increased?

The report refers to the need to ensure that people with learning disabilities have an opportunity to move from education to employment. What are her intentions in that area? As she has had discussions with the Minister for Education and Lifelong Learning with regard to ensuring that students with learning disabilities in schools and colleges have work experience as a way of preparing for the world of work, she will, perhaps, be aware of Mencap’s work in this area, such as the Pathway project in south-east Wales.

I was pleased to see that the right of people with learning disabilities to decide for themselves is one of the document’s four principles. Does she accept the force of the Fair Choice movement’s argument about that right? Will she guarantee that that right will be respected if someone wishes to live in a village community, such as that of the Rudolf Steiner movement in Rhandir-mwyn? Does she accept that it is unacceptable that parents must battle long and hard—instigating legal proceedings in some cases—to gain that right for their children? Will she ensure that social services departments are given clear directions on respecting the right to choose, and that no ideological prejudice by professional people should over-ride that right? I urge her to visit the village community in Rhandir-mwyn, and the associated locations in Llangadog and the Llangadog area, so that she can appreciate the inspired work being done in these places.

Cytunaf fod y grŵp ymgynghorol wedi cyflawni gwaith trylwyr, ac wedi cynhyrchu agenda uchelgeisiol a chynhwysfawr. Pwrpas y grŵp ymgynghorol oedd datblygu egwyddorion strategaeth Cymru gyfan 1983—a oedd yn bellgyrhaeddol yn ei pholisi, dyheadau, a’i brasluniau—yn yr unfed ganrif ar hugain. Mae’r modd y gwnawn hyn, a’r adnoddau sydd eu hangen yn holl bwysig. Amcangyfrifodd y grŵp ymgynghorol y byddai angen £120 miliwn yn ychwanegol o ran adnoddau dros y tair blynedd cyntaf, gan godi bob blwyddyn dros y cyfnod 10 mlynedd a oedd yn weddill, i weithredu eu cynigion yn llawn. Felly mae hwn yn fater allweddol i’r Cynulliad cyfan. Fel y dywedasoch, nid i iechyd a gwasanaethau cymdeithasol yn unig y mae’n berthnasol, ond i bob un o’n meysydd polisi, gan gynnwys dysgu gydol oes, tai a gynorthwyir, a phob un o’r opsiynau a’r trefniadau y mae angen inni sicrhau eu bod ar gael i bobl ag anableddau dysgu. Wrth gwrs mae angen inni ystyried sut y câi canlyniadau’r ymgynghoriad hwn eu gweithredu dros gyfnod o 10 mlynedd, a rhaid i’r Cynulliad ddychwelyd at y mater hwn i ddelio â pharatoi’r gyllideb.

Yr ydym yn edrych am ymagwedd strategol Cymru gyfan tuag at gyfleoedd a hawliau—ac mewn sawl ffordd mae Cymru wedi bod ar flaen y gad gyda’i strategaeth Cymru gyfan. Fodd bynnag, rhaid inni gydnabod hefyd ein bod yn cyflwyno 17 o flaenoriaethau o ran gwasanaethau, a fframwaith gwasanaeth y disgwyliem i’n partneriaid lynu wrtho pan fyddant yn comisiynu ac yn trefnu eu gwasanaethau. Yr oedd y grŵp ymgynghorol yn gynrychioliadol gan ei fod yn cynnwys ystod o sefydliadau, yn ogystal â’r sector statudol, ac fel y cyfryw yr oedd yn gallu ystyried materion am y mathau o opsiynau sydd eu hangen ar bobl ag anableddau dysgu. Ymwelais, ac yr wyf mewn cysylltiad â llawer o bobl sy’n defnyddio cyfleusterau cymunedol fel y disgrifiwch, a gwn ei fod yn ddewis pwysig ym mywydau pobl, gan ei fod yn darparu’r parhad sydd ei angen arnynt hwy a’u teuluoedd. Felly, rhaid inni ystyried y materion hynny, a gwn y bydd yr ymgynghori yn ymdrin â hynny.

Er fy mod yn croesawu eich datganiad heddiw ar y ddogfen ragorol hon, yr wyf am bwysleisio rhai meysydd y teimlaf eu bod yn bwysig os ydym yn bwriadu cyflawni addewidion. Dros y blynyddoedd diwethaf, ar ôl arian strategaeth Cymru gyfan, gwelsom ostyngiad yn yr arian a nodwyd gyda’r ddarpariaeth ar gyfer anableddau dysgu, yn benodol o fewn awdurdodau lleol. Rhaid inni sicrhau bod buddsoddiad ariannol hirdymor sylweddol ar gael, wedi’i nodi’n glir a’i ddiogelu, er mwyn sicrhau ein bod yn diwallu anghenion y nifer gynyddol o bobl ag anableddau dysgu. Mae mwy o fabanod ag anableddau difrifol yn goroesi oherwydd gwell gofal meddygol, ac mae angen inni sicrhau ein bod yn darparu ar eu cyfer hwy fel y gallant fyw eu bywydau mor llawn ac urddasol â phosibl. Mae pobl ag anableddau dysgu yn byw yn hwy yn awr nag yr oeddent yn y gorffennol, ac er bod yn rhaid canmol hyn, mae iddo oblygiadau o ran costau. Fe’ch anogaf i nodi a diogelu arian o’r fath o’r cychwyn cyntaf.

Yn fy marn i, mae’n hanfodol hefyd ein bod yn gwahanu darpariaeth eiriolaeth oddi wrth ddarpariaeth gwasanaeth, yn ariannol, er mwyn diogelu cywirdeb a didueddrwydd eiriolwyr. Dyma’r unig ffordd o sicrhau y diogelir hawliau unigolion. Fe’ch anogaf, felly, i sicrhau bod gwahaniad clir, a hoffwn glywed eich barn ar hynny.

Yn olaf, hoffwn bwysleisio fod monitro darpariaeth gwasanaeth yn barhaus yn hanfodol i ddiogelu hawliau pobl ag anableddau dysgu, na allant ddiogelu na chynrychioli eu hawliau eu hunain.

Mae’r rheini’n bwyntiau pwysig. Dywedais yn fy natganiad ein bod yn gwario £193 miliwn o’r gyllideb Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar anableddau dysgu yng Nghymru. Fe fu trefniant gwahanol, y byddwch yn ymwybodol ohono, yn yr ystyr ein bod yn trosglwyddo’r adnoddau ar gyfer grant anabledd i’r grant cynnal refeniw. Trafodais y mater hwnnw gyda Fforwm Rhieni a Gofalwyr Cymru Gyfan. Mae’n ymwneud â grant uniongyrchol y Cynulliad i awdurdodau lleol er mwyn cynnal gwasanaethau cymunedol i bobl ag anableddau dysgu. Mae hynny’n gyfanswm o £28 miliwn y flwyddyn. Yr ydym, gyda chefnogaeth Prifysgol Efrog, yn ystyried ffyrdd o edrych ar weddill yr adnoddau o ran methodoleg i’w symud i’r grant cynnal refeniw. Rhaid cynnal trafodaethau gyda llywodraeth leol a bydd y Cynulliad yn ystyried pryderon rhieni a gofalwyr ynglŷn â’r adnoddau ar lefel gymunedol. Defnyddir llawer o’n hadnoddau yn y rhaglen adleoli. Y llynedd, sicrhaodd y Cynulliad fod £25 miliwn ychwanegol dros dair blynedd ar gael i’r rhaglenni adleoli. Bydd hynny’n golygu y gellir cwblhau rhaglen adleoli sy’n cynnwys tua 80 o bobl yn ysbyty Hensol. Mae cynllun adleoli cynhwysfawr ar gyfer Bryn y Neuadd, nad oedd yn bodoli pan ddaeth y Cynulliad Cenedlaethol i fodolaeth.

Mae hynny’n rhan gostus o’r gwariant ar anableddau dysgu. Rhaid inni sicrhau y darparwn wasanaethau cymunedol cadarn ac y byddwn yn gwella o ran yr anghysondeb a nodwyd ledled Cymru. Caiff rhywfaint o hynny ei fonitro a daw i’r golwg yn adolygiadau ar y cyd y gwasanaethau cymdeithasol, sy’n ystyried anableddau dysgu fel rhan o’u cylch gwaith a’u harchwiliad. Rhaid inni sicrhau nad ydym yn datblygu isafswm safonau yn unig ledled Cymru, ond yr arfer gorau drwy bartneriaeth. Bydd y strategaeth yn ein helpu i wneud hynny.

Yr ydym hefyd yn buddsoddi £500,000 yng ngweithgareddau craidd sefydliadau allweddol yn y sector gwirfoddol, sy’n bwysig er mwyn hyrwyddo ein hagenda polisi. Cyhoeddais yn ddiweddar fod £185,000 ar gael i Mencap Cymru i ddatblygu ei wasanaeth cefnogi a gwybodaeth annibynnol.

Daw hynny â ni at eiriolaeth, sy’n allweddol ac yn un o flaenoriaethau gwasanaeth yn y strategaeth hon. Rhaid i eiriolaeth annibynnol fod yn allwedd i’r dyfodol ar gyfer cymdeithas gynhwysol lle y perchir hawliau pobl ag anableddau dysgu. Rhaid inni werthuso’r hyn sydd gennym ar hyn o bryd o ran manteisio ar wasanaeth eirioli a’i ddatblygu a’i reoleiddio ar sail genedlaethol. Dylem archwilio eiriolaeth dinasyddion, hunaneiriolaeth ac eiriolaeth â thâl fel nad yw’n ddibynnol ar ewyllys da rhai o’r sefydliadau gwirfoddol. Dylem ystyried adroddiad y tasglu ar hawliau anabledd hefyd. Mae eiriolaeth yn holl bwysig ac yr wyf yn falch bod Karen wedi codi’r mater hwn heddiw.

Mae Plaid Geidwadol Cymru yn croesawu’r ddogfen ymgynghorol hon ar anableddau dysgu a sut i wella gwasanaethau i’r grŵp hwnnw o gleientiaid. Cyfeiriwyd yn briodol at strategaeth 1983. Teimlaf braidd yn ddiymhongar pan gofiaf mai’r unig gofnod yn aml ar gyfer Cymru mewn cyfeirlyfrau gofal cymdeithasol yw strategaeth 1983. Yr oedd yn torri tir newydd, ond mewn sawl ffordd efallai nad ydym wedi darparu enghreifftiau eraill o arfer gorau. Gobeithiaf y bydd datganoli yn caniatáu inni ddatblygu enghreifftiau eraill o arfer gorau. Fodd bynnag, mae angen inni ymestyn ein gweledigaeth gan fod gennym orwelion ehangach o lawer ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain nag oedd gennym yn yr 1980au cynnar pan oedd aseswyr yn aml yn synnu at annigonolrwydd y gwasanaethau hyn, a arweiniodd at ymagwedd newydd. Croesawaf felly natur gynhwysfawr y ddogfen ymgynghorol hon a’r holl bynciau y mae’n ceisio ymdrin â hwy: cyflogaeth, hamdden, tai, iechyd, addysg ac yn y blaen.

O ran y broses ymgynghorol, mae’n briodol bod gennym y cyfle hwn i’ch holi ar y datganiad ac i wneud unrhyw ymatebion y dymunwn eu gwneud i’r ddogfen. Fodd bynnag, ymatebion y defnyddwyr gwasanaeth sy’n holl bwysig. Canmolaf waith Cynhadledd Sefydlog y Sefydliadau Gwirfoddol i Bobl ag Anabledd Dysgu yng Nghymru wrth alluogi gofalwyr a defnyddwyr i ymateb i’r ymarferion ymgynghori hyn. Fe’m calonogwyd i weld bod fersiwn hygyrch o’r adroddiad ar gael. Nid wyf wedi ei weld ond gwnaf yn siŵr fy mod yn ei weld. Mae’r fersiwn hwnnw yn nodi arfer newydd a da.

Pwysleisiaf y canlynol o’m profiad o’r materion hyn, hynny yw yr angen am gynllunio sy’n canolbwyntio ar y person. I ddileu’r jargon, y syniad y dylai’r cynllun ddiwallu anghenion y person, yn hytrach na’r person yn cael ei wasgu i mewn i gynllun yn seiliedig ar gydnabod yr adnoddau sydd eu hangen ar gyfer gwasanaethau iechyd hygyrch. Yn aml mae gan bobl sy’n dioddef o syndrom Down gymhlethdodau’r galon pan gyrhaeddant ganol oed cynnar. Yn y gorffennol, ni fu ein gwasanaethau yn ymatebol i’r grŵp hwnnw.

Canmolaf waith y grŵp ymgynghorol ar anableddau dysgu wrth ddrafftio’r papur hwn. Pwysleisiaf yr angen i ystyried cyfanswm cyffredinol yr adnoddau a sut y cânt eu cyflwyno. Bydd angen newid. Yr wyf yn ddigon bodlon i’r awdurdodau lleol gael y cyfrifoldeb hwn, os gwariant yr arian. Fodd bynnag, rhaid inni ystyried neilltuo arian penodol os defnyddir llawer o’r arian a ddyrennir i awdurdodau lleol.

Torrodd strategaeth Cymru gyfan 1983 dir newydd. Fe’i lluniwyd cyn datganoli a dangosodd yr hyn y gallai Cymru ei gyflawni. Yn anffodus, fel gyda chymaint o fentrau arloesol eraill, fe’i cyflwynwyd o ganlyniad i annigonolrwydd. Mae rhywun yn meddwl am sefyllfa ysbyty Trelái. Gweithredodd y Llywodraeth ac Ysgrifennydd Gwladol Cymru ar y pryd, Nicholas Edwards, a chrëwyd strategaeth Cymru gyfan. Fel y dywedodd David, sonnir am y strategaeth honno yn y gwerslyfrau. Ond ni ddylem adael ein darpariaeth yno, er, fel y dywedais droeon, mae’n adeiladu ar yr egwyddorion cadarn hynny ac yn ein symud i orwelion ehangach yr unfed ganrif ar hugain. Rhaid inni gydnabod ein bod yn gwneud cynnydd. Mae gennym gynllun ar gyfer y rhaglen adleoli, a oedd yn allweddol yn nyddiau cynnar strategaeth Cymru gyfan.

Rhaid inni sicrhau mai’r bobl bwysicaf yn yr ymgynghoriad fydd y defnyddwyr gwasanaeth, sef y rheini ag anableddau dysgu, eu gofalwyr a’u teuluoedd. Yr wyf yn falch ein bod yn gallu helpu SCOVO a fforwm rhieni a gofalwyr Cymru gyfan. Mae’r Cynulliad yn rhoi arian i sefydliadau i’w helpu i ymgynghori ar hyn. Ni waeth heb â disgwyl iddynt ddefnyddio eu hadnoddau eu hunain, sydd eisoes o dan bwysau mawr. Bydd ymatebion y grwpiau o bobl a’r sefydliadau yn allweddol.

Gwnaeth David bwyntiau pwysig ynglŷn â’r ymagwedd sy’n canolbwyntio ar y person. Bu i’r grŵp gydnabod nad yw’r trefniadau asesu gofal a gyflwynwyd o dan Ddeddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol a Gofal Cymunedol 1990 wedi’u harwain yn ddigonol gan anghenion. Rhaid inni ddychwelyd at yr ymagwedd sy’n canolbwyntio ar y person, yr ymagwedd cynllunio ar gyfer yr unigolyn, sy’n rhoi’r person yn y canol, ac yn dileu’r jargon. Rhaid inni gydnabod bod yn rhaid inni gynllunio ar gyfer eu hanghenion iechyd ar hyd eu hoes. Yn arbennig, rhaid inni gynllunio ar gyfer anghenion iechyd oedolion ag anableddau dysgu. Caiff llawer o bobl eu geni ag anableddau dysgu sydd ond yn dod yn fwy o broblem ac angen sylw arnynt yn ddiweddarach.

Rhaid inni sicrhau y caiff adnoddau eu dyrannu a’u dosbarthu’n effeithiol. Rhaid gwneud hynny mewn partneriaeth, gyda gwasanaethau cymdeithasol yn arwain y blaen. Un o’r cwestiynau allweddol yn adroddiad y grŵp ymgynghorol yw sut y gallwn sicrhau bod y canlyniadau yn gadarnhaol ac yn adlewyrchu ein buddsoddiad. Yr wyf yn siŵr y bydd hyn yn destun dadl rymus yn yr ymgynghoriad. Rhaid inni weithredu ar hynny.

Croesawa Democratiaid Rhyddfrydol Cymru adroddiad y grŵp ymgynghorol. Mae gan aelodau’r grŵp brofiad ac arbenigedd helaeth, fel y gellir gweld yn ôl natur yr adroddiad. Mae’n bellgyrhaeddol ac yn fanwl ac yn rhoi cynllun cynhwysfawr i’r Cynulliad ar gyfer gwasanaethau a chefnogaeth i bobl ag anableddau dysgu, er mwyn sicrhau y gallant fyw bywyd llawn yn eu cymunedau a gwireddu eu potensial. Mae’r adroddiad yn drawiadol yn ei gwmpas. Mae’r fframwaith gwasanaethau yn fanwl ac yn darparu ar gyfer pob gwasanaeth a chymorth. Ymgorffora wasanaethau’r NHS a gwasanaethau cymdeithasol yn ogystal ag addysg, hyfforddiant, cyflogaeth, sgiliau bywyd a thai. Croesawa Democratiaid Rhyddfrydol Cymru yr holl flaenoriaethau a nodir yn yr adroddiad gan ystyried barn ddatganedig yr adroddiad y dylid gweithredu ar bob un ohonynt yn gyfartal. Fodd bynnag, gwnaf rai sylwadau ar yr adroddiad.

Yn gyntaf, yr wyf am amlygu’r argymhelliad y dylid dwyn y targed ar gyfer adleoli pobl ag anableddau dysgu o ysbytai arhosiad hir a chau’r ysbytai hyn ymlaen o 2010 i 2006.

Mae fy nghyd-Aelod, Kirsty Williams, sy’n cadeirio’r grŵp monitro pob plaid ar adleoli, wedi ymgyrchu ers tro am hyn. Mynnodd hefyd y dylai’r cytundeb partneriaeth gynnwys addewid ynglŷn ag adleoli pobl ag anableddau dysgu yn eu cymunedau. Cydnabyddaf i’r Gweinidog wneud llawer o waith da ar hyn, i ddechrau drwy sicrhau £30 miliwn i’w wario dros dair blynedd, ac yna £25 miliwn ychwanegol ar gyfer adleoli cymunedol. Mae 2006 yn darged posibl erbyn hyn o ganlyniad i’w hymrwymiad hi, yn ogystal ag ymrwymiad staff mewn ysbytai, y sector cymunedol a sefydliadau gwirfoddol fel SCOVO a Mencap. Felly anogwn y Gweinidog i ystyried gosod 2006 fel y targed newydd ar gyfer cau yr ysbytai anableddau dysgu sy’n weddill.

Mae argymhelliad hefyd y dylai’r Cynulliad osod targedau i gynyddu nifer y bobl yn y gweithlu gofal cymdeithasol yng Nghymru sy’n meddu ar y cymwysterau priodol yn y gwaith pwysig hwn. Cyflogir 60,000 o bobl ym maes gofal cymdeithasol yng Nghymru, gan gynnwys y sectorau gwirfoddol a phreifat. Nid oes gan dros 80 y cant o’r bobl hynny y cymwysterau priodol. Awgryma’r adroddiad y dylai pob rheolwr gofal cymdeithasol a 50 y cant o’r gweithlu gofal cymdeithasol sy’n darparu’r gwasanaethau feddu ar gymhwyster priodol erbyn 2005. Mae Democratiaid Rhyddfrydol Cymru yn annog y Gweinidog i ystyried yr argymhelliad hwn o ddifrif ac, os bydd yn ymarferol ac yn gyflawnadwy, i sicrhau y caiff ei weithredu.

O ran ariannu, mae llawer mwy o waith i’w wneud ar sefydlu dull hyblyg o ganiatáu i awdurdodau lleol ddelio ag anghenion arbennig o ran tai. Mae sawl achos torcalonnus lle mae digon o ewyllys da ond dim digon o arian i adnewyddu neu adeiladu cartrefi i ddiwallu anghenion teuluoedd sydd yn aml â mwy nag un plentyn ag anghenion arbennig yn ogystal â phlant eraill. A wnaiff y Gweinidog sicrhau gwell cyd-gysylltiad rhwng adrannau i sicrhau y daw’r arian hwn? Mae angen cyd-gysylltu o ran gwaith hefyd er mwyn sicrhau y bydd arian ar gael ar gyfer cyrsiau cyn-16 ac ôl-16. Yn aml mae prinder arian ac yr wyf yn siŵr y byddai’r Gweinidog am bwyso ar bob sefydliad i weithio gyda’i gilydd i sicrhau nad yw’r gwasanaethau addysg a hyfforddiant yn methu oherwydd diffyg arian.

Yn olaf, croesawaf yr argymhelliad ar gyfer gwasanaeth eirioli wedi’i ariannu’n ganolog. Byddaf yn codi’r pwynt hwn gyda’r Gweinidog yn ystod y diwrnod ‘Meddwl yn Gadarnhaol’ yn Llanfair ym Muallt. A wnaiff y Gweinidog sicrhau y bydd gwasanaeth o’r fath yn rhoi ystod lawn o opsiynau i gleifion bob amser, yn arbennig y rhai a fydd yn cael therapi electrogynhyrfol.

Diolchaf i Mick am ei sylwadau. Mae’r grŵp ymgynghorol yn gynhwysfawr ac wedi cynhyrchu darn o waith arbennig o dda. O ran y rhaglen adleoli, yr ydym yn gwneud cynnydd. Yr oedd rhaglen adleoli Ysbyty Hensol wedi dod i ben yn llwyr. Mae’r £30 miliwn a’r £25 miliwn ychwanegol dros dair blynedd wedi galluogi hynny i symud ymlaen. Rhagwelwn y caiff rhaglen adleoli Ysbyty Hensol ei chwblhau erbyn 2004, a rhaglen Ysbyty Bryn-y-Neuadd erbyn 2006. Rhaid seilio cynlluniau adleoli ar anghenion yr unigolion a gaiff eu hadleoli, yn arbennig pan fydd ganddynt anghenion cymhleth, sy’n golygu amser a gwaith cynllunio. Y pwynt allweddol yw bod yr arian ar gael. Ymwelais â Bryn-y-Neuadd cyn ac ar ôl cyhoeddi bod £25 miliwn ar gael, a bu’r ymweliad olaf yn llawer mwy cadarnhaol gan eu bod yn gwybod eu bod ar eu ffordd ac y byddai’r gwaith adleoli yn cael ei gyflawni. Mae’r arian yno ond mae angen cynllunio. Fe wyddai Kirsty Williams, mae’n siŵr, fod ymrwymiad i gyflymu’r broses; os yw’r arian ar gael a’r gwaith cynllunio yn barod, bydd yn digwydd mor gyflym â phosibl.

Codwyd sawl mater pwysig, gan gynnwys dysgu gydol oes a thai addas yn y gymuned. Nid oes gennym ddigon o dai addas ar hyn o bryd, er inni gymryd camau breision mewn perthynas â hyn, gan weithio gyda landlordiaid cymdeithasol cofrestredig yng Nghymru ac awdurdodau lleol. Mae hwn yn fater allweddol ar gyfer polisi tai o ran y rhaglen tai a gynorthwyir. Rhaid inni sicrhau y darperir adnoddau ar gyfer hyn mewn perthynas â’r rhaglen adleoli ac â dewisiadau a fydd gan bobl ag anableddau dysgu yn y dyfodol a fydd am symud efallai i lety gwahanol wrth i’w hanghenion newid. Mae eiriolaeth, fel y soniwyd gennym, yn allweddol i hawliau pobl ag anableddau dysgu. Rhaid inni sicrhau ei bod yn annibynnol, cadarn, wedi’i hariannu’n dda ac nad yw’n enghraifft unigol. Rhaid iddi fod yn gynaliadwy i bobl ag anableddau dysgu. Mae eich pwyntiau yn crynhoi llawer o amcanion allweddol cynllun newydd y grŵp ymgynghorol, y mae’n rhaid inni eu gweithredu.

As one who was closely involved with the 1983 strategy, I welcome the fact that you paid tribute to Nicholas Edwards. I also pay tribute to him. It was possibly the best thing that he did when he was Secretary of State for Wales. I welcome Dr Oliver Russell’s report, but I ask Jane to learn the lessons that arose from implementing the 1983 strategy. Often, in the vanguard areas in particular, namely—if I remember correctly—Anglesey, Arfon and Rhondda, there was a decline after the period ended.

It is vital that there are long-term resources, as referred to in paragraph 1.4 of the report, to secure the programme. I endorse and support the point about advocacy. That provision is a necessity in every part of Wales so that people have their rights. Without that, there is a danger that people will lose out. Finally, it is our role as an Assembly to co-ordinate what goes on, to monitor and keep an eye on developments to ensure that these services and provisions are available in all parts of Wales.

Rhaid inni ddysgu gwersi o weithredu’r Strategaeth Anfanteision Meddyliol i Gymru Gyfan. O ran ardaloedd blaengar, dirywiad a pheth o’r ddarpariaeth anghyson sydd wedi datblygu, rhaid inni ystyried sut i ddosbarthu’r adnoddau. Fel y dywedais yn gynharach, trosglwyddwyd hanner yr adnoddau grant i’r rhaglen cynnal refeniw yn 1997-98. Yr ydym yn ymgynghori yn awr ar y ffordd orau o ddosbarthu hanner arall yr adnoddau, ond mae wedi arwain at rywfaint o anghysondeb yn y ffordd y datblygodd gwasanaethau. Rhaid inni sicrhau bod partneriaethau cadarn ar lefel leol, sy’n cynnwys y defnyddwyr gwasanaeth. Mae hynny’n arwain at eich pwynt nesaf ynglŷn ag eiriolaeth. Os ydym i gynllunio fframwaith cenedlaethol yng Nghymru—a dyma yw hyn—proses o wneud penderfyniadau yn lleol, wedi ei dylanwadu gan y bobl sy’n defnyddio’r gwasanaethau hynny, gyda darpariaeth y gellir ei gwarantu o ran yr holl flaenoriaethau gwasanaeth a osodwyd gennym, rhaid inni fod yn glir ynglŷn â’r arweiniad a gynhyrchwn i awdurdodau lleol. Rhaid inni drafod y modd y gweithredwn hwn gyda hwy a’u partneriaid. Mae eiriolaeth yn allweddol, ond yn y bôn mae’n golygu’r modd y gall defnyddwyr gwasanaethau ddylanwadu ar ddatblygiad polisi yn gyffredinol. Efallai mai dyma lle y gallwn weld datblygiad ers strategaeth 1983. Gobeithiaf ein bod wedi gwneud llawer iawn yn y Cynulliad i gyfleu’r neges gref hon y dylai polisi gael ei ddylanwadu gan y bobl sy’n defnyddio’r gwasanaethau.

Croesawaf adroddiad y Grŵp Ymgynghorol ar Anableddau dysgu a hoffwn longyfarch aelodau’r grŵp ar gynhyrchu adroddiad sy’n gynhwysfawr, yn hawdd i’w ddarllen a’i ddeall. Cymeradwyaf eich ymrwymiad i ddatblygu fframwaith gwasanaeth. Croesawaf eich ymateb hefyd i gyfeiriad Cynog Dafis at y ganolfan breswyl yn Rhandir-mwyn ac i hawl pobl i ddewis. Gan gyfeirio at yr adroddiad a’r adran ar osod targedau a blaenoriaethau, a gadarnhewch mai un flaenoriaeth ar gyfer cynnal plant a theuluoedd fydd nodi’n glir, cyn gynted â phosibl, pwy sy’n gyfrifol am roi meddyginiaeth yn ystod oriau ysgol?

Daethoch â’r mater hwnnw i’m sylw ar adeg arall. Mae’r weinyddiaeth yn gweithredu ar y mater hwn cyn canlyniadau’r ymgynghoriad.