Mae’r ddadl hon yn cynnig cyfle inni ddechrau ar gam newydd o ofal plant yng Nghymru. Yr oedd Papur Gwyrdd 1998 y Llywodraeth, ‘Strategaeth Genedlaethol Gofal Plant Cymru’, yn ddatblygiad pwysig. Gwnaethpwyd camau mawr i ddatblygu hynny. Fodd bynnag, mae’n bryd cael ymagwedd newydd sy’n ystyried yn benodol anghenion plant yn ein cymunedau sydd o dan yr anfantais fwyaf, ac sy’n manteisio i’r eithaf ar effaith y llifoedd ariannu sydd ar gael yng Nghymru. Dyna pam y sefydlais y tasglu gofal plant yn gynharach eleni.

Datblygwyd y pum pennod yn adroddiad y tasglu yn annibynnol ar y Cynulliad gan amrywiaeth o arbenigwyr, a diolchaf iddynt am eu cyfraniad. Caiff polisi Llywodraeth Cynulliad Cymru ei nodi yn y cynllun gweithredu, ar sail adroddiad y tasglu a’r ddadl hon. Mae’r adroddiad yn werthfawr wrth nodi’r agenda eang y mae’n rhaid inni ei datblygu. Gall ein polisi adeiladu ar drafodaethau’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar yr adroddiad hwn hefyd.

Yr wyf am gael polisi gofal plant a fydd yn canolbwyntio ar anghenion a phrofiadau plant. Mae gofal plant yn rhan hanfodol o’n hamcan i sicrhau y caiff plant y dechrau gorau posibl mewn bywyd. Mae rhoi cyfleoedd chwarae yn un o’r ffactorau allweddol. Os gallwn roi cymorth i dalu costau gofal plant lle bo cymunedau yn wynebu tlodi, yna awn i’r afael â’r anghydraddoldebau o ran cyfle a wynebir gan blant yn yr ardaloedd hynny. Ar yr un pryd, mae’n bosibl y byddwn yn cynnig mwy o gyfleoedd i rieni ddysgu a gweithio.

Yr ymagwedd a luniwyd yng Nghymru yw sicrhau y caiff y strategaeth gofal plant ei chysylltu’n llawn â’n rhaglenni eraill ar gyfer plant a phobl ifanc. Fel y dywed pennod gyntaf yr adroddiad, un ffordd o uno gofal plant â’n polisïau eraill yw drwy ddatblygu canolfannau plant integredig. Gallai’r canolfannau hyn ddod â’r gwasanaethau a ddarperir drwy addysg y blynyddoedd cynnar, Cychwyn Cadarn, chwarae mynediad agored ac amrywiaeth o wasanaethau cynnal teuluoedd ynghyd. Bydd y rhaglen yn dechrau cael ei chyflwyno dros y ddwy flynedd nesaf. Gobeithiaf y bydd y gronfa cyfleoedd newydd yn cyfrannu arian cyfalaf i gynigion addas o ran canolfannau. Y rheswm dros hynny yw y gallem negodi cyfeiriadau penodol Cymru ar gyfer trydydd cylch y gronfa cyfleoedd newydd. Agwedd arall ar yr agenda integreiddio hon yw symleiddio cyfundrefnau cyllid a dulliau gweinyddu cyllid, gan sicrhau bod cynlluniau lleol ar gyfer plant wedi’u hintegreiddio tra’n cadw canolbwynt gorau y rhaglenni arbennig. Gwnaf gyhoeddiad arall ar hyn ar ddechrau’r flwyddyn nesaf.

Fodd bynnag, wrth ganolbwyntio ar y plentyn, nid anghofiwn am gyd-destun economaidd gofal plant. Mae gofal plant fforddiadwy o safon, ynghyd â mathau eraill o gymorth i ofalwyr, yn galluogi unigolion a chymunedau i fod mewn gwaith neu i gael hyfforddiant, gan sicrhau cydbwysedd rhwng eu teuluoedd ac ymrwymiadau eraill fel y dewisant. Rhaid i gyflogwyr roi cymorth i’w staff i’w helpu i sicrhau’r cydbwysedd hwnnw yn eu bywydau. Rhaid inni gydnabod hefyd y caiff y gweithlu gofal plant effaith fawr ar yr economi. Gallwn greu cylch economaidd rhinweddol lle bo gofal plant wrth wraidd gwaith adfywio cymunedol. Archwiliwyd y syniadau hyn yn rhannol ym mhennod 2 yr adroddiad, ond yr wyf wedi gofyn i Chwarae Teg ac Awdurdod Datblygu Cymru roi cyngor pellach a llunio adroddiad atodol ar y mater pwysig hwn.

Er gwaethaf effaith economaidd a chymdeithasol bosibl y gweithlu gofal plant, mae’n amlwg na chaiff yr adnodd hanfodol hwn ei werthfawrogi’n ddigonol. Ffordd bwysig o godi statws gofal plant yw ei ystyried yn fwy o broffesiwn. Wrth baratoi ein cynllun gweithredu, byddwn yn cynnal trafodaethau â Dysgu ac Addysgu Cymru, a’r cyrff eraill sy’n cynrychioli gofal plant, fel y gallwn ddiffinio menter i ymdrin â’r rhwyg hwn.

Bydd arolygiaeth safonau gofal Cymru newydd hefyd yn chwarae rhan hanfodol wrth atgyfnerthu ansawdd pob math o ofal dydd i blant o dan wyth oed. Cydweithiwn yn agos â sefydliadau gofal plant cenedlaethol i sicrhau bod y rheoliadau a’r safonau yn gywir. Fodd bynnag, mae’n bleser gennyf gyhoeddi heddiw y byddwn yn cynnig, pan ymgynghorwn ar y ffioedd i’w codi gan yr arolygiaeth, na ddylid codi tâl am gofrestru nac am arolygu gwarchodwyr plant, nac ychwaith lle y darperir llai na phedair awr o ofal y diwrnod, gan gynnwys cylchoedd chwarae a chlybiau ar ôl yr ysgol. Byddwn hefyd yn cyhoeddi grantiau cychwyn i ddenu gwarchodwyr plant newydd i gofrestru.

Mae pennod 4 yr adroddiad yn trafod anghenion partneriaethau lleol datblygu blynyddoedd cynnar a gofal plant. Neilltuir mwy o adnoddau ar gyfer y partneriaethau hyn. Yn y flwyddyn ariannol bresennol, dosbarthwyd £1.4 miliwn i’r partneriaethau, ac ychwanegwyd £1 filiwn arall at y swm hwnnw yn ystod y flwyddyn. Penderfynasom ddosbarthu £3.8 miliwn i’r partneriaethau y flwyddyn nesaf fel y gallant gynllunio ar gyfer y dyfodol, gan wybod y bydd mwy na 250 y cant yn fwy ganddynt ar ddechrau’r flwyddyn ariannol nesaf nag yr oedd ganddynt ar ddechrau’r flwyddyn hon. Yn gyfnewid am hynny, disgwyliwn ddatblygiad mawr yn sgîl yr arian hwn ym mhob ardal, megis grantiau cychwyn i warchodwyr plant newydd, gwasanaethau gwybodaeth newydd, darpariaeth well o ran hyfforddiant, gwaith i annog mwy o deuluoedd i wneud cais am y credyd treth i deuluoedd sy’n gweithio a, lle y bo’n briodol, cymorth uniongyrchol i sicrhau bod y cylchoedd chwarae sy’n cael anhawster i gynnal eu hunain yn parhau. Byddwn yn cyhoeddi canllawiau ar gyfer y partneriaethau hynny ar gyfer y flwyddyn ariannol nesaf ar ôl y Nadolig.

Yr oedd yn bleser gennyf nodi yn ddiweddar i sefydliad newydd gael ei sefydlu i roi cymorth i glybiau y tu allan i oriau ysgol o’r enw ‘Clybiau Plant Cymru/Kids’ Clubs Network’, a sefydlwyd ar 1 Hydref. Mae’n cynnwys y gweithwyr datblygu a weithiodd yn flaenorol gyda Chwarae Teg ac fe’i cefnogir gan gonsortiwm o’r prif gyrff sydd â diddordeb mewn gofal plant. Mae cytundeb y Cynulliad gyda’r sefydliad yn parhau tan 2004.

Mae pennod olaf yr adroddiad yn ystyried sut y gallwn wneud y defnydd gorau o bob un o’r llifoedd ariannu posibl, sy’n cynnwys arian gan y Cynulliad. Ceir cyfleoedd sylweddol o ran cronfeydd strwythurol Ewrop ar gyfer gofal plant, a gellir defnyddio arian cyfatebol o’r gronfa cyfleoedd newydd hefyd.

Trafodaf y gwelliannau yn awr. Ni chefnogaf welliant 1. Nid anghytunaf â naws llawer o’r hyn y mae’n ei gynnwys, ond mae’n rhy gynnar i gyflwyno cyfres o bwyntiau gerbron y Cynulliad nad ydynt yn ymwneud ag adroddiad y tasglu, yr ydym yn ei drafod, ond sy’n ymwneud â chynllun gweithredu’r weinyddiaeth sydd heb ei gyhoeddi. Yr wyf yn barod i gefnogi gwelliant 2, sy’n galw am gynnal dadl mewn Cyfarfod Llawn ar y cynllun gweithredu hwnnw, ac i anelu at gynnal y ddadl honno ym mis Mawrth, er bod y dyddiad penodol yn dibynnu ar faterion busnes eraill o bwys yn y Siambr na allaf eu rheoli. Cefnogaf y gwelliannau eraill. Mae gwelliannau 3 a 5 yn cydymffurfio â’m bwriad o ran y cynllun gweithredu, ac mae gwelliant 4, o ran y fframwaith deddfwriaethol, yn adlewyrchu arfer Llywodraeth y Cynulliad.

I gloi, edrychaf ymlaen at glywed cyfraniadau’r Aelodau ar y materion pwysig hynny. Drwy gynnal y ddadl hon, drwy gynyddu’n sylweddol yr adnoddau sydd ar gael, a thrwy ddefnyddio arbenigedd y tasglu i’n galluogi i wneud y penderfyniadau cywir yn ein cynllun gweithredu, yr ydym yn codi statws ein strategaeth gofal plant ac yn sicrhau bod anghenion plant wrth wraidd ein gwaith o lunio polisïau yng Nghymru.

I propose amendment 2. Add a new point at the end of the motion:

I propose amendment 3. Add a new point at the end of the motion:

I propose amendment 4. Add a new point at the end of the motion:

The task force has undoubtedly drawn attention to fundamentally important matters in this report which underline the difficulties and the obstacles that exist in childcare. It clearly shows that the present approach is suffering as a result of one of the lowest funding levels in Europe—funding which is insufficient, arbitrary, patchy and unpredictable. That is all noted in the report.

The cultural and traditional emphasis on the functions and responsibilities of men and women has also limited the growth of full-time day care, and the costs have been a problem, with the exception of professional couples. That flies in the face of the principle of equal opportunities and highlights the deficiencies in relation to that issue. That has also led to a great dependency on the voluntary sector and, in Wales especially, a dependency on family members.

The reference in the report to the diversity of the services developed, but without offering much in the way of choice for parents, is disheartening, particularly when that diversity causes young children of pre-school age to be moved from pillar to post during their waking hours. That could almost be deemed cruel and it raises the issue of children’s rights. That would be deemed unacceptable during the primary or secondary stage.

There is no point in further highlighting the present system’s deficiencies; they are quite clearly noted in the report. It is also clear that we cannot allow the present system, which is chaotically diverse in its private, public and voluntary dimensions, to continue. In fact, the present lack of co-ordination threatens the existence of some bodies that have been innovative in the field, such as nursery and play groups. That, in turn, directly threatens the viability and the development of the Welsh language in some communities.

The training requirements also vary greatly. In general, low salaries have led many—including parents—to believe that few skills are needed to work as a carer. Therefore, the image of the whole sector suffers as a result of that perception.

However, the report refers to good practice, and the imaginative and effective work carried out in some centres. The challenge will be to spread this good practice throughout Wales. We should thank those individuals and organisations who realise the size of the task, and who labour for the sake of children and others in their care.

By the same token, it would be unfair to criticise the Assembly’s administration for the obvious weaknesses to which the report refers. It is an inherited situation which has developed over a long period. Despite this, it is clear that the situation must be improved, and the call for leadership from the Assembly is clear. The Welsh Government will be tested when it implements the action plan as intended at the end of February 2002.

It is unfair of the Minister for Culture, Sport and the Welsh Language to criticise Plaid Cymru in the meantime for the content of our amendments. The report underlines so many weaknesses and areas where the service is lacking at present, that it would have been impossible to propose an amendment to address every one of these problems. We should also remember that we only have a part of the picture here. I understand from the Minister that we as Members will have the chance to discuss the action plan in Plenary. I welcome that as we will have a chance then, I hope Jane, to propose amendments and further ideas on this important subject.

The Plaid Cymru-The Party of Wales amendments are directly derived from the report and remind the Government of the call for vision, strategy and leadership—a call that is seen throughout this report. Rather than complaining about Plaid Cymru’s lack of contribution, we shall see what the Government—including the Liberal Democrats—has to offer in the plan, and I welcome the chance to discuss this.

This time, we must agree with the Welsh Conservatives’ amendment—amendment 5 in the name of Jonathan Morgan—which recognises the importance of a well-trained and well-managed workforce. There is a cost implicit in this, and I take it for granted that Jonathan Morgan will be supportive to, and will want to see, financial investment to realise this.

To close, as the Government considers its strategy, I ask it to consider these needs in an integrated manner. ‘The Learning Country’ document and the Government’s Education Bill is opening doors for us in Wales to be innovative and revolutionary, and to develop, for example, cross-cutting economic schemes in our communities.

This is an important subject—

We have recognised weaknesses in the report, and I hope that the scheme will allow us to move forward and improve the situation in this important field.

Mae’n bleser gan Blaid Geidwadol Cymru gymeradwyo’r strategaeth ddrafft hon. Mae’n parhau i gael ei datblygu, ond rhaid i’r Gweinidog ymateb iddi ac mae’n dda gennym glywed y cawn gyfle i drafod y strategaeth eto mewn Cyfarfod Llawn.

Mae’n bwysig bod gennym isafswm safonau gwarantedig yn y sector hwn gan fod gofal plant yn bwysig erbyn hyn, a bydd yn gynyddol bwysig i lawer o rieni yn y dyfodol wrth iddynt ddod yn fwy gweithgar yn economaidd gan ddibynnu ar ddarpariaeth gofal plant.

Clywsom mai ychydig o ddewis sydd fel arfer i rieni o ran gofal plant ar hyn o bryd.

Fodd bynnag, er nad oes llawer o ddarparwyr mewn un ardal benodol, mae llawer o sefydliadau sy’n darparu gofal, ac mae hyn yn gosod her inni o sicrhau y bodlonir y safonau gwarantedig ac y rheoleiddir y gweithlu a’r gwasanaeth a ddarperir yn briodol. Felly, bydd angen ymdrech benderfynol ar ran y Weithrediaeth i sicrhau y caiff systemau cadarn eu sefydlu, a bydd gennych gefnogaeth ein grŵp ni wrth ichi geisio cyflawni’r nod hwnnw.

Nis crybwyllwyd eto, ond dylid pwysleisio pwysigrwydd y sector gwirfoddol oherwydd gall fod yn arbennig o fedrus yn aml wrth ddarparu gwasanaethau mewn ardaloedd sydd o dan anfantais, er enghraifft, neu wasanaethau i blant ag anghenion arbennig, a dylem fod yn ymwybodol o hynny.

Gall y llifoedd ariannu ar hap sy’n berthnasol i’r sector hwn ar hyn o bryd fod yn heriol i grwpiau gwirfoddol yn arbennig. Gall pum neu chwe llif ariannu gwahanol fod yn berthnasol. Mae angen rhywfaint o waith cydgysylltu arnom fel yr hysbysir pobl o leiaf ble y gallant wneud cais am grant priodol. Ailadroddaf y galw i rannu cyllid dros gyfnod o dair blynedd, yn hytrach na bod mewn sefyllfa lle bo grwpiau bach yn ymgiprys bob blwyddyn i geisio sicrhau cyllid.

Cytunaf â sylwadau Gareth Jones ar ran Plaid Cymru bod angen gweithlu â chyflogau gwell arnom. Pan fydd galw am hyfforddiant gwell i gynyddu nifer y bobl a gaiff eu recriwtio i’r gweithle ac a gaiff eu cadw, mae cyflog yn ymhlyg yn hynny. Os oes rhaid i weithlu gael ei hyfforddi’n well ac os oes rhaid iddo ymateb i fwy o alwadau, o ran cymwysterau, er enghraifft, yna canlyneb hynny yw y bydd angen gwobr ariannol fwy am yr ymrwymiad hwnnw.

Ni chrybwyllwyd anghenion addysgol arbennig gan neb. Wrth inni ystyried y strategaeth anghenion addysgol arbennig a’r ffordd gadarn y mae’n datblygu—yr wyf yn ei chefnogi—mae’n bwysig cofio bod gallu cynyddol i nodi plant o dan dair oed sydd ag anghenion addysgol arbennig ac anhwylderau iechyd penodol. Gall diagnosis ac ymyriad cynnar wella canlyniad bywyd yn sylweddol. Rhaid inni fod yn ymwybodol o hynny. Mae’r ffaith bod cymaint o ddarparwyr yn her, a sector o dan arweiniad y gymuned ydyw yn aml. Fodd bynnag, rhaid inni fod yn ymwybodol o hyn wrth ddatblygu’r agenda anghenion addysgol arbennig ymhellach.

Mae gofal plant yn rhan o’r patrwm cyffredinol o ofal a ddarperir gan amrywiaeth o bobl yn y gymuned. Yr wyf am grybwyll yn benodol yr angen i wella gofal i’r henoed. Wrth ystyried cyfraddau anweithgarwch economaidd mewn ardaloedd difreintiedig, mae’n bwysig cofio bod yn rhaid i bobl ofalu am blant a pherthnasau oedrannus yn aml. Mae’n bosibl nad oes gan y broses o wella un lefel o ofal heb y llall y manteision yr ydym yn chwilio amdanynt wrth geisio gwella cynhyrchiant economaidd ardal. Mae’n bwysig cofio hynny wrth inni ystyried Amcan 1 a’r defnydd o arian yn y llifoedd hynny i gynyddu lefel gofal plant. Efallai na fyddwn yn sicrhau’r cynhyrchiant mwyaf o hyd, gan fod pobl yn parhau i ysgwyddo beichiau trwm o ran gofalu am yr henoed, gan nad ydynt yn cael darpariaeth gofal dydd effeithiol, ar gyfer perthnasau oedrannus neu ffrindiau anabl neu aelodau anabl o’r teulu o bosibl. Soniwn yn aml am y lefel uchel o anabledd mewn cymunedau difreintiedig, sy’n uwch na’r cyfartaledd cenedlaethol.

Nid yw’r credyd treth i deuluoedd sy’n gweithio yn fater i’r Cynulliad, ond gallwn ddylanwadu arno drwy’r Weithrediaeth. Mae angen ystyried y budd-dal hwn. Ymddengys fod rhai anghymhellion rhyfedd. Nid yw’r rhai sy’n cael hyfforddiant yn gymwys ar gyfer y credyd treth penodol hwn, sydd, fel ffordd o geisio annog pobl i ddychwelyd i weithgarwch economaidd, yn ymddangos yn wrthnysig.

Croesawaf yr adroddiad hwn hefyd. Mae’n ymateb priodol i’r ffaith nad yw’r sector gofal plant yng Nghymru wedi datblygu llawer yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Cefnogaeth gyfyngedig a geir hefyd i ofal plant gan lawer o gyflogwyr, er bod enghreifftiau o arfer da.

Mae’r DU ar waelod cynghrair wledydd Ewrop o ran yr arian cyhoeddus a roddir i ofal plant ac mae angen gwrthdroi hyn. Mae cost gofal plant yn uchel ac yn rhy uchel i bawb ar wahân i barau proffesiynol—ac yr wyf yn siŵr bod llawer o’r rheini yn ei chael yn anodd hefyd. Golyga hyn fod y rhan fwyaf o bobl yng Nghymru yn dibynnu ar eu teuluoedd, eu ffrindiau a’u cymdogion, neu ar y sector gwirfoddol. Fel y dywedodd David o’r blaen, mae’r sector gwirfoddol yn chwarae rhan bwysig ym maes gofal plant. Datblygwyd amrywiaeth o wasanaethau, ond ychydig o ddewis sydd i rieni o hyd.

Gwrandewais ar adroddiad ar y radio y bore yma am y ffordd y mae cysylltiadau teithio annigonol yn rhoi pobl sydd am weithio neu sydd am ymgymryd â hyfforddiant o dan anfantais. Mae diffyg gofal plant yn rhwystr mawr hefyd. Nid oes gan ystadau mewn rhai ardaloedd trefol sydd â lefelau uchel o amddifadedd, megis Blaen-y-maes yn Abertawe, nad yw’n rhy bell o fy nghartref i, un gwarchodwr plant a gofrestrwyd yn lleol hyd yn oed. Mae hyn yn ychwanegu at rwystrau eraill, megis cysylltiadau teithio gwael, a wynebir gan lawer o bobl sydd am ddychwelyd i waith.

Fel y dywedodd David Melding, rhaid i deuluoedd sy’n gymwys i gael y credyd treth i deuluoedd sy’n gweithio ddod o hyd i 30 y cant o gost gofal dydd, tra na fydd mamau sengl sy’n dilyn cyrsiau hyfforddiant, megis rhai sy’n hyfforddi i fod yn nyrs, o bosibl yn gymwys i gael cymorth plant, sydd ar gael i bobl eraill. Datgelodd Sgiliau Dyfodol Cymru i un ferch ym mhob pump a gymerodd ran yn yr arolwg nodi mai diffyg gofal plant oedd y prif rwystr rhag gweithio, tra amcangyfrifodd y WDA, yn 1999, y byddai CMC y pen yng Nghymru yn codi 2 y cant, pe byddai cyfraddau gweithgarwch economaidd ymhlith merched yn codi i gyfartaledd y DU.

Fel y dywedais, mae agwedd cyflogwyr tuag at ofal plant yn hollbwysig wrth newid y gwrthwynebiad diwylliannol i arferion gwaith hyblyg er mwyn diwallu anghenion gofalwyr. Nid oes strwythur gyrfa ffurfiol na strwythur cyflog ffurfiol ar gyfer gwarchodwyr plant, ac eto darparant 25 y cant o’r gofal plant nas darperir gan rieni. Felly, croesewir argymhelliad yr adroddiad i greu rhwydwaith cenedlaethol. Byddai’n briodol defnyddio cronfeydd strwythurol i ariannu hynny. Fodd bynnag, a fydd y Gweinidog yn ymchwilio i’r ffordd y defnyddir credyd treth ar gyfer buddsoddi yn y gymuned a gyhoeddwyd gan y Canghellor, a’r awdurdod arfaethedig ar gyfer buddsoddi yn y gymuned, i ariannu gofal plant mewn ardaloedd difreintiedig, sy’n gysylltiedig â’r broses o greu swyddi?

Mae’r adroddiad hwn yn ddatblygiad pwysig o ran llunio strategaeth gydlynol sy’n adeiladu ar y gwaith a gyflawnwyd eisoes gan y Cynulliad Cenedlaethol. Y mater allweddol yw sicrhau bod arian cynaliadwy ar gyfer y strategaeth hon ac edrychaf ymlaen at ymateb y Gweinidog i’r ddadl hon ac at y cynllun gweithredu a fydd yn datblygu hyn.

in Welsh I welcome the opportunity to contribute to this debate. I will concentrate on the economic aspect. Before doing so, I will refer to my constituency’s experience. I have been involved with constructive developments in Pwllheli and Pen-y-groes, and witnessed the advantages of this provision. There are unique problems in rural areas, as parents—usually mothers—have to travel long distances if they want to work. That means that they need childcare for long periods. Childcare provision in a child’s mother tongue and ensuring adequate Welsh-medium provision is also a problem. Pen-y-groes’s experience is interesting. A co-operative unit was established with the aid of European money. It came into existence as a result of a JIGSAW survey of the village’s needs. It is an old village in the slate-mining region of Dyffryn Nantlle and has similar problems to those of several villages in the south Wales Valleys. The JIGSAW survey revealed that childcare was one of the greatest needs in order to enable parents—mainly mothers—to look for work. It is an important development that has gone from strength to strength.

yn Saesneg Trof at y dimensiwn economaidd, y cyfeiriwyd ato eisoes. Yr her wirioneddol wrth godi CMC y pen yng Nghymru ac wrth wella safon byw pawb yw sicrhau bod gennym y cyfraddau gweithgarwch ymarferol uchaf. Hoffai dros 40 y cant o ferched Cymru sy’n economaidd anweithgar weithio pe bai’n bosibl. Crybwyllwyd goblygiadau hyn yn gynharach. Dengys tystiolaeth a ddarparwyd gan Sgiliau Dyfodol Cymru fod 26 y cant o ferched a gymerodd ran yn yr arolwg yn nodi mai diffyg gofal plant yw’r prif rwystr rhag gweithio. Rhaid inni ystyried hynny. Gobeithiaf y bydd yr hyn sy’n deillio o’r ddadl hon o arwyddocâd economaidd. Os gallwn lwyddo i godi cyfraddau gweithgarwch ymhlith merched fel eu bod yn cyrraedd cyfartaledd y DU—mae rhai heriau o ran cyfraddau gweithgarwch ymysg dynion hefyd—byddai’n cyfrannu dros £400 miliwn mewn enillion uniongyrchol ledled Cymru. Mae hwnnw’n swm sylweddol. Ni ddylem edrych ar y mater hwn o safbwynt hawliau neu o safbwynt addysgol neu ddiwylliannol yn unig nac o ran y math o broblemau a welir yn fy etholaeth i; rhaid ei ystyried o safbwynt economaidd, a ddylai fod yn rhan o broses gyffredinol o fynd i’r afael â heriau economaidd Cymru. Gobeithiaf y gwneir cynnydd yn hynny o beth.

Croesawaf y ddadl hon. Byddaf yn canolbwyntio ar hygyrchedd gwybodaeth am ofal plant sydd ar gael i rieni. Dengys gwefan Childcare Link—sy’n wefan ardderchog i Brydain gyfan—fanylion cysylltu er mwyn galluogi rhieni sy’n gweithio i gael gwybodaeth am ofal plant yn eu hardal yn hawdd ac yn gyflym. Mae’r rhestr yn cynnwys gwarchodwyr plant, cynlluniau chwarae, addysg blynyddoedd cynnar, cysylltiadau gofal plant i fabanod a phlant bach a chysylltiadau gofal plant cenedlaethol. Mae’n enghraifft wych o dechnoleg ar ei gorau, yn rhoi gwybodaeth hawdd a hygyrch i helpu rhieni sy’n gweithio i fanteisio ar y dewisiadau di-rif sydd ar gael ac i gael gwybodaeth, drwy bwyso botwm neu drwy wneud galwad ffôn syml, am ofal plant hyblyg o safon. Fodd bynnag, mae un anfantais fach. Mae’r wybodaeth am Gymru wrthi’n cael ei datblygu. Serch hynny, mae hyn yn well na’r sefyllfa ychydig o fisoedd yn ôl.

Bu’r system o sicrhau mynediad i wybodaeth am ofal plant ar waith yn Lloegr a’r Alban ers dros flwyddyn. Pe baech wedi edrych ar y map ar y dudalen ar y rhyngrwyd ar ddechrau’r flwyddyn hon, ni fyddech wedi dod o hyd i unrhyw wybodaeth am Gymru. Cydnabyddir yr angen i gydgysylltu ac i ledaenu gwybodaeth am gyfleusterau gofal plant. Yng Nghymru, mae nifer o swyddfeydd gwybodaeth plant lleol, ac mae gennym un ardderchog yn Wrecsam. Fodd bynnag, ar hyn o bryd, nid oes gennym linell gymorth genedlaethol gydgysylltiedig. Mae gan Chwarae Teg gronfa ddata i Gymru gyfan, a bydd arian priodol yn sicrhau y gellir datblygu’r wybodaeth a’r dechnoleg bresennol yn lleol.

Mae’r Cynulliad Cenedlaethol yn ymrwymedig i ddarparu gofal plant i bawb sydd ei angen, ac mae’n cydnabod manteision economaidd pwysig gofal plant. Mae’n bwysig bod gan y 2,800 o warchodwyr plant a gofrestrwyd yng Nghymru, a gwasanaethau gofal plant eraill, ddull strategol, cost-effeithiol o hysbysebu eu gwasanaethau. Nodwyd heddiw yr angen i gydgysylltu ac i godi statws gwarchodwyr plant yng Nghymru. Mae’n hanfodol bod gan rieni yng Nghymru fynediad i wybodaeth o safon. Mae angen system a ariennir yn dda arnom er mwyn cyflwyno’r wybodaeth honno yn lleol—mae gwybodaeth leol yn hanfodol. Cofiaf yn dda ddychwelyd i waith llawn amser, a gorfod wynebu’r sefyllfa o ddod o hyd i ofal plant o safon ar gyfer fy mhlant. Mae’n gyfnod anodd, ac mae angen y sicrwydd a’r arbenigedd arnoch sy’n rhoi’r hyder ichi barhau.

Efallai y bydd yn synnu Aelodau i wybod mai £15 miliwn oedd yr arian partneriaeth ar gyfer y fenter bwysig hon yn Lloegr a’r Alban ar gyfer 2001-02, gyda chyfartaledd o £100,000 fesul partneriaeth. Mae gennym lawer o waith i’w wneud i gyfateb â hynny. Mae gennym rwydwaith gwybodaeth cenedlaethol y gallwn gysylltu ag ef, a rhaid inni sicrhau mai un o’n blaenoriaethau yw tynnu sylw’r genedl at y wybodaeth hon. Rhaid inni sicrhau y rhoddir llawer o gyhoeddusrwydd i bob un o’r mentrau a drafodwyd heddiw, cyn gynted ag y cânt eu rhoi ar waith, a rhaid inni sicrhau bod arian ar gael i wneud hyn.

Mae hon yn ddogfen werthfawr sy’n amlygu pob un o’r prif faterion y mae’n rhaid mynd i’r afael â hwy os bwriedir ymdrin â sefyllfa druenus gofal plant yng Nghymru heddiw. Mae gwelliannau Plaid Cymru—The Party of Wales yn ceisio rhoi grym penderfyniad Cyfarfod Llawn i rai o elfennau allweddol argymhellion yr adroddiad. Y wyf yn falch bod y Gweinidog yn cefnogi gwelliannau 2, 3 a 4. Deallaf ei rhesymau dros beidio â chefnogi gwelliant 1. Fodd bynnag, byddwn yn ei roi i bleidlais, a hyderaf y bydd y Gweinidog yn ystyried yr egwyddorion hynny pan fydd yn paratoi’r cynllun gweithredu.

O ystyried ei chefnogaeth i’r gwelliannau, a wnaiff y Gweinidog achub ar y cyfle hwn i’w datgysylltu ei hun oddi wrth rai o’r sylwadau negyddol a wnaethpwyd yn y wasg heddiw gan ei chyd-Weinidog, Jenny Randerson. Pe bawn yn Weinidog, byddwn yn disgwyl i’m cyd-Weinidogion ymgynghori â mi ymlaen llaw cyn iddynt wneud sylwadau cyhoeddus ar faterion o’r fath, ond efallai nad ydynt yn siarad â’i gilydd rhyw lawer.

Mae fy sylwadau difrifol yn ymwneud â gwelliannau 3 a 4 yn bennaf. Mae gwelliant 3 yn amlygu’r mater ariannu allweddol, a dyma yw diwedd y gân. Nid yw’r patrwm presennol o ariannu yn gynaliadwy ac mae’n wastraffus weithiau, fel y noda adroddiad y tasglu. Yn rhy aml darparwyd arian cychwynnol i gynlluniau da, ond ni fuont yn gynaliadwy yn ariannol ar sail fasnachol. Hyderaf y bydd y Gweinidog yn cydnabod heddiw ei bod yn bosibl y bydd angen cymorth ariannol hirdymor gan y Llywodraeth ar ddarpariaeth gofal plant os bwriedir i’r ddarpariaeth honno ddarparu’r math o wasanaeth cyson o safon y mae plant yn ei haeddu ac sydd ei angen ar eu teuluoedd. Hyderaf hefyd y bydd y cynllun gweithredu yn ymdrin â’r mater allweddol o fforddiadwyedd. Bydd llawer o waith da arall yn methu os na chaiff y broblem hon ei datrys.

Mae gwelliant 4 yn galw ar y Gweinidog i gydweithio’n agos â Llywodraeth y DU i sicrhau’r fframwaith deddfwriaethol sylfaenol gorau posibl i hyrwyddo lles plant ifanc. Yr wyf yn falch y caiff y gwelliant hwn ei gefnogi. Mae diogelu diogelwch corfforol plant yn rhan hanfodol o’r fframwaith deddfwriaethol hwnnw. Tybed pa drafodaethau newydd a gafodd y Gweinidog—os o gwbl—â chyd-aelodau yn San Steffan yng ngoleuni’r trafodaethau diweddar yn Senedd yr Alban am gosbi plant yn gorfforol o fewn y teulu. Sylweddolaf fod hwn yn bwnc cynyrfiadol iawn a bod gan bob ochr farn gref a dealladwy. Ni allaf ddeall sut y gall unrhyw un fwrw plentyn, yn enwedig plentyn bach, ‘gyda chariad’, a dyfynnu barn Gweinidog yn Llywodraeth San Steffan ar y mater hwn. Gall bod yn rhiant fod yn brofiad heriol a rhwystredig iawn yn ogystal â bod yn brofiad boddhaus iawn, fel y gŵyr llawer ohonom. Fodd bynnag, ni allaf weld ym mha ffordd y mae’r her a’r rhwystredigaeth hynny yn cyfiawnhau unrhyw drais corfforol, hyd yn oed os bydd yn ei egluro weithiau.

A yw’r Gweinidog yn cytuno â mi ac â phob un o’r prif sefydliadau plant gwirfoddol y dylai Llywodraeth San Steffan barhau i adolygu’r materion cymhleth a sensitif hyn? Fe’i hanogaf heddiw i gadw llygad ar y datblygiadau yn yr Alban ac i ystyried pwyso ar Lywodraeth San Steffan, gan ddibynnu ar y cynnydd a wna gwaharddiad Senedd yr Alban ar gosbi plant o dan dair oed yn gorfforol, i ymgynghori eto ar ddeddfwriaeth. Mae’n gas gennyf feddwl y caiff plant ifanc Cymru eu diogelu’n llai gan y gyfraith na phlant mewn gwledydd eraill yn Ewrop. Mae angen gofal plant da ar blant, teuluoedd a chymunedau. Edrychwn ymlaen at weld cynllun gweithredu’r Llywodraeth yn ymateb i’r adroddiad pwysig hwn. Croesawn yr ymrwymiad i ddarparu’r cynllun gweithredu hwnnw erbyn Chwefror 2002 ac i graffu arno mewn Cyfarfod Llawn yn y dyfodol.

Croesawaf adroddiad tasglu’r strategaeth genedlaethol gofal plant ac addewid y Gweinidog i lunio cynllun gweithredu erbyn diwedd Chwefror 2002. Fodd bynnag, croesawaf hefyd y cyfle i roi sylwadau am baragraff 2 o bennod 1, o dan y teitl, ‘Y Sefyllfa Bresennol’. Cyfeirir yma at y ffaith y dibynnir ar aelodau o’r teulu, i raddau helaethach yng Nghymru, i ddarparu gofal plant. Nid oes dim o’i le ar aelodau o’r teulu, yn enwedig neiniau a theidiau, yn gofalu am blant. Yn aml, dyna’r hyn y mae rhieni yn ei ddewis a’r hyn sy’n well i’r plentyn. O fewn y teulu, ategir gofal plant yn aml gan gymorth y teulu, megis drwy baratoi pryd o fwyd neu rywfaint o gymorth i olchi dillad. Rhaid cydnabod rôl a chyfraniad neiniau a theidiau. Rhaid cydnabod hefyd mai’r gofal plant a ddarperir gan aelodau o’r teulu yw’r unig fath o ofal plant sydd ar gael yn aml. Mae’n debygol y bydd y sefyllfa honno yn parhau am beth amser mewn rhai cymunedau.

Cyfeirir yn yr adroddiad hefyd at ofal yr henoed, ac mae’n briodol gwneud hynny. Fodd bynnag, pan fydd gofalwr yn rhoi’r gorau i waith cyflogedig i ofalu am berson o unrhyw grŵp oedran sy’n derbyn lwfans gweini, yna bydd y gofalwr hwnnw yn gymwys i gael lwfans gofal analluedd. Oni ellid cymhwyso’r egwyddor hon i ofalwyr plant, lle y gellir profi y bydd yn helpu’r rhieni i ddychwelyd i’r gwaith? Gwn am sefyllfa lle mae neiniau a theidiau wedi dewis rhoi’r gorau i weithio er mwyn gofalu am eu hwyrion a’u hwyresau, er bod eu hincwm eu hunain wedi gostwng yn sylweddol o ganlyniad i hynny, a bod ganddynt ymrwymiadau ariannol mawr o hyd. Onid yw’n enghraifft o roi anghenion y plentyn yn gyntaf? Sylweddolaf fod hyn yn ymwneud â budd-daliadau—nad yw’n fater datganoledig—ond efallai y bydd y Gweinidog am gynnwys yr awgrym hwn pan fydd yn cyflwyno sylwadau i Lywodraeth y DU. Yr wyf am achub ar y cyfle hwn hefyd i amddiffyn hawl mam neu dad i ddewis bod yn rhiant llawn amser. Rhaid bod y dewis hwn ar gael o hyd. Ni ddylid tanbrisio gwerth seibiant gyrfa yn ystod blynyddoedd ffurfiannol plentyn. Gobeithiaf y caiff yr hawl sylfaenol hon ei hystyried yng nghynllun y Gweinidog.

I gloi, ailadroddaf fy nghefnogaeth i’r argymhellion a geir yn yr adroddiad, ond anogaf y Gweinidog i ystyried y pwyntiau a godais fel y bydd y cynllun gweithredu a lunnir yn fwy cynhwysfawr byth.

Canolbwyntiaf yn fyr ar un maes. Clywsom gan nifer o siaradwyr heddiw fod gofal plant yn un o’r prif bethau sy’n rhwystro merched rhag dychwelyd i’r gwaith. Bydd yn parhau i fod y rhwystr os nad ystyriwn sut y cyflogir gwarchodwyr plant a sut y maent yn sefydlu eu busnesau. Nid dweud yr wyf na wnânt waith da; credaf eu bod yn gwneud gwaith da. Fodd bynnag, wrth inni weithio tuag at batrymau gwaith hyblyg, rhaid inni sicrhau bod gennym drefniadau gofal plant hyblyg sy’n cofio bod llawer o bobl ledled y wlad yn gweithio sifftiau. Crybwyllodd Gwenda bwysigrwydd neiniau a theidiau wrth ofalu am blant. Mae hynny’n wir yn fy mhrofiad i. Aberthodd fy mam ei swydd er mwyn fy ngalluogi i ddychwelyd i’r gwaith, oherwydd na allwn ddod o hyd i rywun a fyddai’n gwarchod fy mhlentyn o 6 p.m. tan 9 a.m. y bore canlynol tra oeddwn yn gweithio. Yr wyf yn ymwybodol o’r aberth a wnaeth fy mam er mwyn imi barhau yn fy swydd. Rhaid inni ystyried ffyrdd o ddarparu gofal plant a sut y gallwn ddiwallu anghenion pobl sy’n gweithio patrymau gwaith gwahanol.

Rhydd y cynllun gweithredu hwn y cyfle inni ymdrin â rhai o’r materion hyn. Os gallwn ymdrin â hwy, byddwn yn helpu’r rheini sy’n ceisio dychwelyd i’r gwaith a gobeithiaf y byddwn yn recriwtio ac yn cadw llawer mwy o warchodwyr plant. Rhaid inni fod yn ofalus, wrth ystyried gwarchod plant, ein bod yn ystyried anghenion llawn y cymunedau lle y mae’r plant yn byw. Nid yw’n fawr o werth cael gwarchodwr plant sy’n byw 10 milltir i ffwrdd o weithle’r fam. Rhaid inni ymdrin â phob un o’r materion hyn. Gwn y bydd Jane yn rhoi sylw penodol i hyn yn y cynllun gweithredu.

Yr wyf yn ddiolchgar i’m cyd-Aelodau am eu sylwadau, a fydd yn ddefnyddiol wrth ddatblygu’r cynllun gweithredu. Dyma’r tro cyntaf yr ydym wedi ymdrin â’r strategaeth gofal plant mewn ffordd mor drwyadl. Fel y soniodd Aelodau, mae hyn yn cynnwys materion cymdeithasol, addysgol, economaidd a diwylliannol ynghyd â phryderon o ran polisi. Mae’r ddadl wedi helpu i roi cyfeiriad i’r gwaith, y gellir ei adlewyrchu yn y cynllun gweithredu.

Bydd Gareth a’m cyd-Aelodau eraill sy’n pryderu am y lefelau ariannu yn fodlon ar y cynnydd mawr a gyhoeddais heddiw ar gyfer y partneriaethau datblygu blynyddoedd cynnar a gofal plant. Mae hwnnw’n gam mawr tuag at newid.

Gwnaethpwyd llawer o bwyntiau defnyddiol am yr adroddiad. Mae’n adroddiad annibynnol, sy’n defnyddio sylwadau’r rheini sydd yn y rheng flaen wrth geisio integreiddio yn strategol y pryderon a fynegwyd mor rymus gan Aelodau heddiw.

Mae’r pwyntiau a wnaethpwyd gan Gareth Jones, David Melding, Peter Black ac eraill ynglŷn â chodi statws y proffesiwn gofal plant o bwys mawr. Mae gan Dysgu ac Addysgu Cymru rôl bwysig i’w chwarae yn hyn o beth, fel sydd gan bob un o’r sefydliadau cenedlaethol gofal plant. Mae pob un o’r Aelodau wedi cydnabod y man gwan sy’n bodoli o ganlyniad i’r ffaith fod rhieni a chymunedau yn gorfod ymgodymu â llawer o elfennau a threfniadau o ran gofal plant. Rhaid inni ddatblygu ymagwedd strategol yn y cynllun gweithredu.

Mae hyn yn cynnwys gofal o safon, datblygiad cynnar plant, cyfle cyfartal ac, fel y crybwyllodd Dafydd, mynd i’r afael ag anghydraddoldebau economaidd. Euthum i lansiad y cwmni cydweithredol ym Mhen-y-groes y cyfeiriodd Dafydd ato, a ariannwyd gan Chwarae Teg, yr hen Swyddfa Gymreig ac Ewrop. Nid ydym wedi manteisio i’r eithaf ar y cyfleoedd sydd ar gael, yn arbennig drwy gronfeydd strwythurol Ewrop, i gefnogi’r gwaith o ddatblygu gofal plant.

Mae rhai o bwyntiau David ynglŷn â safonau yn bwysig. Yr ydym yn cynnig rheoliadau ar gyfer isafswm safonau mewn gofal dydd i blant o dan wyth oed. Bydd gan Arolygiaeth Safonau Gofal Cymru ran allweddol yn y gwaith o sefydlu’r safonau hynny. Bydd lle i drafod y rheoliadau hyn. Rhaid inni sicrhau ein bod yn cynnig gofal o safon i’n plant ieuaf, nid isafswm y safonau yn unig. Rhaid inni sicrhau bod gofal plant yn rhoi’r profiad o’r ansawdd gorau i’n plant.

Gŵyr Helen Mary ein bod yn bwriadu ymgynghori ar wahardd gwarchodwyr plant neu unrhyw un sydd ym maes gofal plant a reoleiddir rhag taro plant. Mae hynny o bwys mawr i’r ddadl hon.

Cydweithiaf yn agos â’r Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes, Jane Davidson, i ystyried ym mha ffordd y gallwn integreiddio polisi drwy gynllunio a llywodraethu ar y cyd. Mae hynny’n cynnwys yr agenda anghenion addysgol arbennig, a grybwyllodd David yn briodol.

Cyfeiriodd David, Peter ac eraill at y credyd treth i deuluoedd sy’n gweithio. Yng Nghymru, mae tua 73,000 o deuluoedd yn cael y credyd treth hwnnw. Mae wedi gwneud gwahaniaeth mawr i fywydau plant. Fodd bynnag, gwyddoch hefyd fod y Canghellor wedi cyhoeddi ei benderfyniad i gyflwyno credyd plant integredig newydd i bob teulu o Ebrill 2003 ymlaen. Arhoswn am fanylion y credyd hwnnw ond credaf y bydd yn ymdrin â rhai o’r materion a godwyd o ran y credyd treth i deuluoedd sy’n gweithio. Rhaid inni gofio bod hyn yn ymwneud ag ariannu gwasanaethau a rhoi cymorth i’r plant a’r rhieni tlotaf a mwyaf diamddiffyn yng Nghymru. Rhaid inni ariannu’r ddau: er mwyn cyrraedd ein cymunedau sydd o dan yr anfantais fwyaf rhaid inni roi cymhorthdal i’r rhieni yn ogystal ag i’r gwasanaeth.

Mae pwynt Karen am wybodaeth yn allweddol. Mae’n rhan o’r buddsoddiad cynyddol mewn gwasanaethau gwybodaeth: neilltuwyd £15,000 ar gyfer pob partneriaeth datblygu blynyddoedd cynnar a gofal plant, i ddatblygu eu gwasanaeth gwybodaeth plant, a neilltuwyd £6,000 ar gyfer y sefydliadau gwirfoddol a all helpu i ddatblygu’r gwaith hwnnw. Yr oedd gennym wasanaeth gwybodaeth gofal plant ardderchog yng Nghymru, a arloeswyd gan Chwarae Teg, a oedd yn cydweithio â phartneriaethau lleol, megis yr un ardderchog yn Wrecsam, a ddisgrifiwyd gan Karen. Rhaid inni ddatblygu hynny. Efallai y bu bwlch o ran dod â’r gwaith cenedlaethol a’r gwaith lleol at ei gilydd ond, yn sgîl yr ymrwymiad hwn drwy’r cynllun gweithredu, byddwn yn ymdrin â hynny, fel y gall rhieni gael y wybodaeth ble bynnag y maent yn byw yng Nghymru.

Mae hyn hefyd yn ymwneud â’r ffaith nad ydym yn ceisio integreiddio ein holl bolisïau a chyfleoedd yn y Cynulliad yn unig, ond ein bod yn ceisio canolbwyntio ar y plentyn ac ar y plant a’r rhieni sydd o dan yr anfantais fwyaf yn ein cymunedau yng Nghymru. Rhaid inni gydnabod—ac mae hyn yn ymwneud â’r pwyntiau pwysig a wnaethpwyd gan Gwenda—bod cymorth i deuluoedd yn hanfodol. Yr ydym yn sôn am y plant sydd o dan yr anfantais fwyaf yn ein cymunedau. Mae llawer ohonynt yn manteisio ar wasanaethau cynnal teuluoedd a ddarperir gan y sector gwirfoddol, gan gynnwys mynediad i gyfleoedd chwarae a darpariaeth am ddim, a geir drwy amrywiaeth o ffynonellau ariannu. Mae llawer o’r gwaith hwnnw yn rhy ad hoc. Mewn perthynas â’r sector gwirfoddol, rhaid inni ddysgu bod ein hymrwymiad i gyllid dros dair blynedd yn hanfodol os bwriadwn gyrraedd rhai o’r plant hyn gan sicrhau cyfleoedd chwarae, cymorth gofal plant, a threfniadau gwarchod plant am ddim i alluogi pobl i ymgymryd â chyfleoedd hyfforddiant a gwaith, ac i’w galluogi i gynnal eu teuluoedd.

Mae neiniau a theidiau yn chwarae rhan allweddol ym mhob cymuned, wrth gwrs. Crybwyllodd Ann fod ei rhieni wedi ei helpu. Yr wyf yn siŵr bod rhieni a neiniau a theidiau llawer o Aelodau yn y Siambr wedi’u helpu i ategu eu trefniadau gofal plant. Efallai fod rhai o’r Aelodau yn neiniau neu’n deidiau sy’n chwarae’r rhan honno gyda’u hwyrion neu eu hwyresau. Mae hynny’n rhan o fywyd teuluol: mae rhieni yn gweithio ac mae angen cyfleoedd hyfforddi arnynt. Ni ddylai hynny roi plant o dan anfantais.

Yn olaf, mae hyn yn ymwneud â phob rhan o’r agenda honno—yr elfennau cymdeithasol, addysgol, economaidd a diwylliannol—yn dod at ei gilydd. Nid yw’r strategaeth gofal plant yn berthnasol i fy mhortffolio gweinidogol i yn unig; mae’n fater i bob un ohonom yn y Cabinet. Mae gan y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai, y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, a’r Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes gopïau o adroddiad y tasglu gofal plant oherwydd y bydd angen i bob un ohonynt ei ystyried i sicrhau, pan ddychwelaf i’r Cynulliad gyda’r cynllun gweithredu—yr wyf wedi ymrwymo fy hunan iddo—ei fod yn gynllun gweithredu cadarn. Bydd y cynllun hwnnw yn seiliedig ar arbenigedd annibynnol y tasglu, ac ar y dadleuon a gawsom yn y Cynulliad. Rhaid inni sicrhau ein bod yn manteisio i’r eithaf ar y ffynonellau ariannu, bod ein hamcanion yn glir, a bod y plentyn yn dod yn gyntaf o ran ein hymrwymiad yng Nghymru i ofal o ansawdd gwell i blant a phobl ifanc.

Yr ydym wedi llunio’r Cod newydd hwn i Weinidogion ar ôl cyhoeddi adroddiad cyntaf Pwyllgor Nolan ac adolygiad Swyddfa’r Cabinet o God Ymddygiad Gweinidogion y DU. Yr oedd hefyd yn gyfle i ailystyried Cod Gweinidogion y Cynulliad i sicrhau ei fod yn ystyried gofynion penodol Llywodraeth y Cynulliad. Felly rhestraf yn awr y prif wahaniaethau rhwng y cod newydd hwn a’r cod a gymeradwywyd gan y Cynulliad ym mis Mai 1999.

Mae’r cod yn cynnwys canllawiau estynedig ar fuddiannau preifat yr Aelodau, gan gynnwys rôl estynedig i’r Ysgrifennydd Parhaol mewn perthynas â’r rhan honno o’r cod. Cyfeirir hefyd at y ffaith y bydd y canllawiau yn berthnasol i Ddirprwy Weinidogion yn gyffredinol. Ceir gwybodaeth hefyd am is-bwyllgorau’r Cabinet ac am ddulliau teithio. Disgwyliaf i bob Gweinidog weithredu yn unol â llythyren ac ysbryd y cod. Ei ddiben yw sicrhau ein bod ni, fel Gweinidogion, yn gwasanaethu Cymru ac yn cael ein gweld yn gwasanaethu Cymru, yn gywir ac er gwir fudd pobl Cymru a’n hetholodd i’n swyddi cyfrifol. Credaf y bydd y cod yn ganllaw ac yn gyfeiriad defnyddiol i Lywodraeth Cynulliad Cymru. Bydd yn ein helpu i ymgymryd â’n dyletswyddau swyddogol gan gynnal y safonau uchaf o ran cywirdeb a chadw at saith egwyddor bywyd cyhoeddus. Mae’r cod yn ymhelaethu ar y dyletswyddau cyffredin sydd ar yr Aelodau i weithredu yn ôl y gyfraith ac i ddiogelu cywirdeb bywyd cyhoeddus. Credaf yn daer y dylem fod yn hollol eglur ynghylch sut y dylai’r Aelodau fod yn atebol i’r Cynulliad a’r cyhoedd.

Mae adran 1 y cod yn nodi’r cyfrifoldebau hyn yn glir. Mae’r adran honno hefyd yn berthnasol i Ddirprwy Weinidogion pan fyddant yn gweithredu ar ran Gweinidog, oni nodir fel arall, ac mae adran 2 yn cynnwys canllawiau pellach ar Ddirprwy Weinidogion. Mae’r cod yn egluro y dylai Gweinidogion bob amser gofio mai yn y Cynulliad y dylid gwneud y cyhoeddiadau pwysicaf ar bolisïau yn y lle cyntaf. Dyna hawl a disgwyliad priodol y Cynulliad. Hyd yn oed pan na fo cyhoeddiadau Llywodraeth y Cynulliad o’r pwys mwyaf, dylid ystyried amseru cyhoeddiadau er mwyn osgoi gwrthdaro â busnes arfaethedig y Cynulliad, a chyhoeddiadau a datganiadau Llywodraeth y Cynulliad.

Noda adran 5 y cod ganllawiau ar y berthynas waith rhwng Gweinidogion a gweision sifil. Prif fyrdwn yr adran hon yw cydnabod bod dyletswydd ar weision sifil i roi cyngor cywir i Weinidogion mewn modd diduedd. Dylai hynny fod yn sail i’r berthynas rhwng Gweinidogion a’u gweision sifil. Felly bydd angen i Weinidogion fod yn gyfarwydd â chod y gwasanaeth sifil. Mae’r cod newydd hefyd yn cynnwys adran ar rôl Ombwdsmon Gweinyddiaeth Cymru a gweithdrefnau priodol. Noda ymhellach sut y dylai Gweinidogion wahaniaethu rhwng eu rôl fel Aelodau Cynulliad etholaethol neu Aelodau Cynulliad rhanbarthol ar y naill law, a’u rôl fel Gweinidogion y Cabinet ar y llaw arall. Mae’r cod yn cynnwys gwybodaeth fanwl am ymweliadau tramor Gweinidogion a threuliau teithio a lletygarwch. Mae’n cynnwys canllawiau i Weinidogion fel aelodau o’r Pwyllgorau Rhanbarth. Mae hynny, er enghraifft, yn egluro’r gofyniad i sicrhau bod Gweinidogion bob amser yn gwybod yn rhinwedd pa swydd y maent yn cyfrannu i waith y Pwyllgorau hynny.

Mae’r cod hefyd yn cwmpasu’r polisi cyfathrebu, gan gynnwys, drwy gynadleddau’r wasg, gyhoeddi papurau ymgynghori, darllediadau gan Weinidogion ac erthyglau i’r wasg. Dylai’r Aelodau nodi bod adran 10 yn ymwneud â buddiananu preifat yr Aelodau. Mae’n datgan bod cyfrifoldeb personol ar bob Gweinidog i osgoi gwrthdaro buddiannau. Rhaid i Weinidogion roi rhestr lawn, yn ysgrifenedig, o bob un o’u buddiananu a allai greu gwrthdaro buddiannau i’r Ysgrifennydd Parhaol. Dylai hynny gwmpasu pob math o fuddiant, gan gynnwys buddiannau ariannol, yn ogystal â buddiannau preifat anariannol perthnasol. Mae’r adran hon hefyd yn rhoi mwy o fanylion am dderbyn rhoddion a lletygarwch. Yn benodol, mae rhoddion a lletygarwch a dderbynnir erbyn hyn yn unol â’r trothwy ar gyfer datgan rhoddion yng nghofrestr buddiannau’r Aelodau. Mae adran olaf y cod yn cynnwys canllawiau diwygiedig ar bensiynau Aelodau’r Cynulliad.

Trof yn awr at yr atodiadau. Rhestra atodiad 1 saith egwyddor bywyd cyhoeddus y cyfeiriais atynt yn gynharach. Nodaf unwaith eto fy ymrwymiad cadarn i gadw atynt. Noda atodiad 2 reolau diwygiedig ar gyfer teithio swyddogol, gan gynnwys y defnydd a wneir o geir swyddogion, teithio ar y trên a hedfan, a hedfan mewn awyrennau a drefnir yn breifat.

Trof yn awr at y gwelliannau a gyflwynwyd yn enw Jocelyn Davies. Ni allaf eu cefnogi. Ni allaf gefnogi gwelliant 1 am fod adran 1 o God y Gweinidogion eisoes yn ymdrin ag ymddygiad personol Gweinidogion wrth gyflawni eu dyletswyddau. Yn y Siambr, rhaid i Weinidogion ufuddhau i Brotocol y Llywydd ar Ymddygiad yn y Siambr. Ni ddisgwyliwn i’r cod hwn dorri ar draws rôl y Llywydd o ran hynny.

Ni allaf gefnogi gwelliant 2 ychwaith. Noda’r cod yn glir ei fod yn berthnasol i Ddirprwy Weinidogion. Cwmpesir rôl Dirprwy Weinidogion yn y canllawiau, sydd wedi bod ar gael ar y fewnrwyd ers mis Ebrill diwethaf.

Ni allaf gefnogi gwelliant 3 ychwaith. Mae adrannau 2.31 a 2.32 y cod eisoes yn rhoi datganiad cynhwysfawr o gymhwyso’r egwyddor o gyfrifoldeb ar y cyd i Weinidogion. Bwriadaf i’r cod fod yn berthnasol i Weinidogion ar unwaith, yn ddarostyngedig i farn y Cynulliad, a gwahoddaf y Cyfarfod Llawn i gymeradwyo’r cynnig hwnnw heddiw.

Cynigiaf welliant 2. Ychwaneger ar ddiwedd y cynnig:

Cynigiaf welliant 3. Ychwaneger ar ddiwedd y cynnig:

Yn gyntaf, croesawaf y cod diwygiedig hwn yn gyffredinol. Fodd bynnag, yn fy sylwadau heddiw hoffwn gyfeirio at ymddygiad yr Aelodau yn y Siambr am fod eu hymddygiad yn gwbl annerbyniol weithiau. Cyn i’r Prif Weinidog ymosod arnaf am grybwyll hyn, hoffwn nodi imi godi’r mater hwn fel pwynt o drefn droeon.

Bu’n destun siom imi weld Prif Weinidog Cymru, a etholwyd gan y Cynulliad cyfan, yn codi ei ddwrn ar Aelodau Cynulliad eraill, yn bygwth a gweiddi ar siaradwyr eraill, ac yn dylyfu gên pan fo’n clywed pethau nad ydynt yn ei blesio. Apeliaf arno i beidio â gosod esiampl mor wael i weddill y Cabinet a grŵp ei blaid. Gellir dychmygu’r argraff a wna ar y cyhoedd. Os yw’n rhy brysur i feddwl am hynny, mae opsiwn ganddo o hyd i ddefnyddio grŵp ffocws costus. Fodd bynnag, rhoddaf fi fy sylwadau am ddim. Ni fyddant yn costio’r £7,000 yr oedd ei angen i lunio’r enw mwyaf hurt i’r Cabinet. Gyda llaw, efallai yr hoffai’r Prif Weinidog amlinellu gwaith y grwpiau ffocws hyn a mynegi barn ynghylch doethineb eu defnyddio.

Ar wahân i’r achosion o geisio bygwth Aelodau yn gorfforol, fe’m siomwyd hefyd gan y ffordd nawddoglyd yr ymdrinnir â safbwyntiau’r gwrthbleidiau. Nid Prif Weinidog Cymru yn unig sydd ar fai o ran hynny. Fe’m synnwyd gan y Gweinidog dros Faterion Gwledig, Carwyn Jones pan ddywedodd fod un o’n aelodau Pwyllgor yn dwp. Diystyrwyd cwestiwn dilys Rhodri Glyn Thomas ar fand llydan gan Andrew Davies, y Trefnydd, a ddywedodd fod Rhodri yn dwp ac yn ei chael yn anodd i ddeall unrhyw beth, a’r mis diwethaf, gwnaeth sylw gwatwarus fod y Cabinet yn aml yn methu â deall pwyntiau a wneir gan Brian Hancock.

Fodd bynnag, y Prif Weinidog sy’n tramgwyddo fwyaf. Mae’n ymosod ar yr Aelodau mewn ffordd bersonol a thrahaus yn aml mewn ymateb i’w cwestiynau a’u safbwyntiau. Yr wythnos diwethaf, gwawdiodd Helen Mary Jones pan bwysodd arno i drafod ymrwymiad clymblaid nas cyflawnwyd. Dengys Cofnod y Trafodion iddo beri i’w grŵp ei hun chwerthin pan y’i hatgoffodd na fu’n llwyddiannus yn etholiad arweinyddiaeth Plaid Cymru y llynedd. Hoffwn ei atgoffa iddo ef fethu, nid unwaith, ond dwywaith yn ei ymgais i gipio coron Llafur.

Efallai fod rhai Aelodau yn y Siambr yn ei gweld yn ddoniol pan fydd y Prif Weinidog yn gwneud y gosodiad hurt na all Phil Williams—academydd nodedig—ddeall syniadau. Ni fydd sylwadau o’r fath ond yn diflasu pobl sy’n ymddiddori yn ein trafodion. Beth fydd pobl ifanc yn ei feddwl wrth glywed y Prif Weinidog yn ceisio gwawdio’r Aelod ieuaf, Jonathan Morgan, drwy ddweud bod pob un o’i blant yn hŷn na Jonathan? Nid yw’n syndod bod gan rywun dros ei drigain—ac nid oes dim byd cywilyddus yn hynny—blant sy’n ddigon hen i gael eu hethol i swydd gyhoeddus.

Efallai fod yr Aelodau yn teimlo y byddai’r sylwadau personol a grybwyllais yn rhan o ymryson gwleidyddol pes gwneid gan Aelodau Cynulliad cyffredin. Fodd bynnag, yr wyf yn siŵr fod pawb yn gytûn nad yw’n dderbyniol i Weinidogion wneud sylwadau o’r fath. Yr oedd ymateb y Prif Weinidog i’r ddadl fer yr wythnos diwethaf yn warthus o ran hynny. Yr oedd bychanu Aelod o wrthblaid drwy gyfeirio at ei faint a thrwy ei ddisgrifio—gan ddefnyddio geiriau’r Prif Weinidog—fel ‘cyn glerc banc’, yn hytrach nag ateb y pwyntiau a godwyd, yn beth llwfr a chododd gywilydd ar yr Aelodau. Nid yw’n codi safon dadl wleidyddol ac nid yw’n gweddu i arweinydd Llywodraeth Cymru. A ydych am ymyrryd, Rhodri?

Nac ydwyf, ewch ymlaen.

Na, wrth gwrs, nid ydych am ymyrryd.

A oes unrhyw un wedi amau gallu Edwina Hart fel y Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau oherwydd ei bod wedi gweithio mewn banc? Nac oes, yn wir. Mae’r Cynulliad bob amser wedi rhoi’r parch dyledus i dîm y gweinidogion yn rhinwedd eu swydd. Mae hynny yn briodol. Er ein bod yn anghytuno â hwy, yr ydym yn eu parchu ac yn ymddwyn yn unol â hynny.

Nid wyf wedi cael pryd o dafod gan y Prif Weinidog yn aml—ond yr wyf yn disgwyl un yn nes ymlaen—ond ni hoffwn weld pobl eraill yn dioddef. Hoffwn atgoffa’r Prif Weinidog nad yw dyn tal yn ddyn mawr o reidrwydd. O ran Cod y Gweinidogion mae angen arwain drwy esiampl. Yn sicr, edrychaf ymlaen at weld y cod yn cael ei arfer a byddaf yn atgoffa’r Prif Weinidog o’i gynnwys o bryd i’w gilydd.

Yr wyf o blaid ein math newydd o wleidyddiaeth, sy’n llai gwrthdrawol ac yn fwy anffurfiol na mathau eraill. Mae’n welliant ar yr hyn y mae pobl yn gyfarwydd ag ef o ran dadl wleidyddol. Mae pobl Cymru yn ei gefnogi. Nid ydynt am weld gwleidyddion yn difrïo ei gilydd mewn modd negyddol ac ofer. Yn ôl yr adborth a roddwyd imi, maent yn frwdfrydig ynghylch y math newydd o wleidyddiaeth yr ydym wedi ei gyflwyno yn y Cynulliad. Yr oedd sylwadau Jocelyn yn ddwli. Rhaid inni beidio â chefnu ar ddadl wleidyddol gadarn, sydd â rhywfaint o liw a bywyd. Mae pob dadl yn y Cynulliad hyd yma wedi bod o fewn y terfynau hynny ar y cyfan. Nid oedd yr un o’r enghreifftiau a roddodd Jocelyn yn ymddygiad annerbyniol o gwbl; gor-ddweud ydoedd. Yr oedd Jocelyn yn gorliwio llawer gormod. Nid wyf wedi gweld bygwth corfforol yn y Siambr hon o gwbl. Nid oedd un o’r enghreifftiau a nododd Jocelyn yn dod yn agos at hynny.

Mae’r hyn a ddywedodd John yn iawn, ar yr amod bod gan yr Aelodau gyfle i ymateb i sylw o’r fath. Fodd bynnag, pan na fo cyfle gan Aelod i ymateb, mae sylwadau o’r fath yn annheg.

Cadwaf at yr hyn a ddywedais. Mae perygl ein bod yn dod yn rhy fursennaidd o ran y materion hyn. Ni welsom unrhyw beth a oedd allan o drefn. Pe bai hynny wedi digwydd, byddai’r Llywydd a’r Dirprwy Lywydd wedi sicrhau bod yr Aelodau yn ymddwyn yn briodol ac yn tynnu eu sylwadau yn ôl os oeddent yn groes i’r Rheolau Sefydlog. Pe bai Aelod wedi bygwth Aelod arall yn gorfforol, byddai wedi ei geryddu ar unwaith. Mae hyn yn hurt, a bydd pobl Cymru yn ei ystyried felly. Rhaid inni drafod materion mewn ffordd gadarn ac angerddol, a chyda rhywfaint o fywyd a lliw. Fodd bynnag, rhaid inni ymwrthod â’r difrïo personol a welir yn rhy aml yn San Steffan.

Gwyddoch, John, na chiliaf rhag dadl gref, rhag dechrau dadl nac ymateb iddi. Fodd bynnag, a gredwch y byddai’n briodol, er enghraifft, i Weinidog neu unrhyw Aelod arall fychanu rhywun oherwydd ei gyn-gyflogaeth ef neu ei chyn-gyflogaeth hi fel glöwr, dyweder? Ni chredaf y byddai’n briodol. Nid yw’n gyson â’r safon a ddisgwyliwn mewn dadleuon. Mae’r cwestiwn a yw’n iaith wahaniaethol, a fyddai’n rhan o gylch gwaith y Llywydd a’i ddirprwy, yn un mater; mater arall yw a ydyw’n ymddygiad priodol ar gyfer arweinydd Cymru ai peidio.

Yr wyf yn ymwybodol iawn o gyn-alwedigaethau a’r ffaith y gall rhai, er enghraifft, fod yn amhoblogaidd. Ni fyddai rhai ohonom am gael ein hatgoffa ohonynt. Fel cyn-gyfreithiwr, yr wyf yn sensitif i’r materion hyn. Yr wyf yn ymwybodol o’r sylwadau y cyfeiria Helen Mary atynt. Yn fy marn i, ni ddywedodd y Prif Weinidog unrhyw beth sarhaus wrth yr Aelod hwnnw am ei gyn-gyflogaeth. Nid yw hynny yn wir.

Rhaid inni fod yn gall ynglŷn â hyn. Os ydym yn rhy fursennaidd, byddwn yn dwyn anfri arnom ni ein hunain. Bydd pobl Cymru a’r cyfryngau yn cael modd i fyw eto oherwydd byddwn yn gwneud y ffordd yr ydym yn trafod busnes yn y Cynulliad yn gyff gwawd o bosibl.

Mae gan grŵp y Ceidwadwyr amheuon mawr ynglŷn â’r cynnig hwn. Dyna un rheswm pam ein bod wedi cyflwyno cynnig heb ddyddiad trafod arno, na chynhelir dadl arno heddiw. Byddaf yn crynhoi ein gwrthwynebiad yn y man. Fodd bynnag, ein prif wrthwynebiad yw’r diffyg ymgynghori. Gan fod y Prif Weinidog a’i Gabinet mor awyddus i hybu natur agored ac atebol y Cynulliad, byddem wedi croesawu rhyw fath o ymgynghoriad. Credaf y byddai’r rhan fwyaf o’r Aelodau, mewn pleidlais rydd, yn cytuno bod angen rhyw fath o ymgynghoriad.

Credwn hefyd y dylid bod wedi cynnwys y Dirprwy Weinidogion yn ogystal â’r Gweinidogion yn y cod. Dylai’r egwyddor o gyfrifoldeb ar y cyd fod yn berthnasol i Ddirprwy Weinidogion hefyd. Yr ydym yn argymell hefyd y dylai’r Dirprwy Brif Weinidog—lle mae Cabinet y Cynulliad wedi creu swydd o’r fath—ymgymryd â holl hawliau, dyletswyddau, breiniau a rhwymedigaethau’r Prif Weinidog pan fo’r Prif Weinidog yn absennol. Dylai cyfeiriadau yn y cod hwn at y Prif Weinidog fod yn berthnasol i’r Dirprwy Brif Weinidog pan fo’n gweithredu yn lle’r Prif Weinidog.

Pan fo Gweinidog yn gysylltiedig ag achos cyfreithiol sy’n effeithio ar ei allu i weithredu, dylai ymddiswyddo. Dim ond yn y Cynulliad y dylai Gweinidogion wneud eu datganiadau, oni bai bod y Cynulliad ar doriad. Pan fo Gweinidogion yn absennol o’r Deyrnas Unedig, dylai Gweinidog arall ymgymryd â’u dyletswyddau yn y Cyfarfod Llawn a phan fo Gweinidog yn ymweld ag etholaeth neu ranbarth, dylid fel arfer roi o leiaf saith diwrnod gwaith o rybudd i’r Aelodau Cynulliad lleol.

Er bod llawer i’w gefnogi ym mhrif fyrdwn a sylwadaeth y cod ar y cyfan, dyma’n prif wrthwynebiadau. Felly, er y cefnogwn welliannau Plaid Cymru, ni allwn gefnogi’r cynnig ei hun.

Mae Cod y Gweinidogion yn ardderchog. Mae’n arddel ymddygiad tryloyw ac agored o’r safon uchaf, a dylem gefnogi hynny. Fodd bynnag, o gofio rhai o’r sylwadau a wnaethpwyd, fel realydd gwleidyddol, dechreuais deimlo braidd yn sensitif, am nad oes rhaid imi ddilyn cod mor llym, diolch byth. Yr wyf yn falch o nodi, fel Aelod o’r meinciau cefn, fy mod yn dal i allu dylyfu gên, gweiddi a chodi dwrn ar y cnafon o Dorïaid yma, er enghraifft, a fu’n gyfrifol am wneud cymaint o ddifrod i Gymru ers cymaint o amser. Bwriadaf wneud hynny tra fy mod yma. Rhaid inni gofio mai’r unig reswm fy mod yn sôn am rhyw gnaf y fan yma neu ryw benbwl y fan draw yw i helpu i atgoffa pobl o rai o’r mathau o bobl sydd yn y Cynulliad hwn.

Mae’r cod yn cwmpasu bron pob gwelliant, os edrychir arno yn fanwl. Dyna pam y pleidleisiwn yn eu herbyn heddiw. Efallai ei fod yn annelwig weithiau, o ran Dirprwy Weinidogion. Mae’r Dirprwy Weinidogion Llafur, a benodwyd gan y Prif Weinidog, yn effeithlon ac yn gwneud gwaith rhagorol. Yr wyf yn eu hedmygu ac yn eu canmol—mae hyd yn oed golwg ddedwydd ar Brian Gibbons o glywed hynny.

Fodd bynnag, oherwydd yr hyn a all ddigwydd weithiau, efallai y bydd angen cod ar wahân. Efallai y byddai cod ar wahân o’r fath yn briodol i brif ddigrifwas gwych y criw o Sionis bob ochr a elwir y Democratiaid Rhyddfrydol, sef fy nghyd-Aelod, Peter Black, y Dirprwy Weinidog dros Lywodraeth Leol, am fod cyfrifoldeb ar y cyd yn effeithio ar bawb yn y Llywodraeth. Mae’n golygu eich bod naill ar un ochr neu’r llall. Efallai fod hynny yn rhy gymhleth i’r Democratiaid Rhyddfrydol—

A ydych yn ymwybodol bod yr hyn a ddywed y Dirprwy Weinidog am y doll stamp a chanlyniadau’r gyllideb ar hyn o bryd yn wahanol i’r hyn a ddywed y Gweinidog? A yw hyn yn enghraifft o’r hyn y cyfeiriwch ato?

Yr wyf yn ddiolchgar i David am roi’r enghraifft honno imi, gan nad oeddwn yn ymwybodol ohoni, ond fe’i hychwanegaf i’r enghreifftiau eraill a nodaf mewn eiliad. Fel y dywedais, efallai ei bod yn rhy anodd i’r Democratiaid Rhyddfrydol ddeall hyn, oherwydd, yn ôl eu harfer, maent yn gwneud pethau yn wahanol. Pryd nad yw Dirprwy Weinidog yn Ddirprwy Weinidog? Dyna’r pwynt. Yr wyf yn glynu wrth yr egwyddor eich bod oll yn gyfrifol ar y cyd os ydych yn y Llywodraeth. Yr ydych yn dwyn teitl Dirprwy Weinidog o ddydd eich penodiad. Ym marn y cyhoedd yr ydych yn Ddirprwy Weinidog yn y Llywodraeth 24 awr y dydd. Efallai ei bod yn braf newid ochr bob hyn a hyn, ond mae’r teitl hwnnw yn dwyn cyfrifoldeb a dylai pobl sy’n dal swydd o’r fath ei pharchu a dangos y cyfrifoldeb hwnnw. Os edrychwn yn ôl dros y flwyddyn ddiwethaf, ac ystyried sut y gweithredodd Peter Black—

Yr wyf yn ceisio canfod a yw Peter, ar ôl dweud ei fod yn cefnogi’r cod, yn ceisio ei ailysgrifennu bellach. Gŵyr fod pob cam a gymeraf yn cydymffurfio â thelerau’r cod hwnnw ac y cadwaf at y cyfrifoldeb ar y cyd sy’n berthnasol i weithrediadau Dirprwy Weinidogion—yn fy achos i, portffolio llywodraeth leol a thai. Rhaid mai egwyddor cyfrifoldeb ar y cyd yw na allwch gael eich clymu i benderfyniad oni fyddwch wedi chwarae rhan wrth ei wneud. Dyna’r egwyddor yn y cod.

Rhaid i bobl sy’n llunio cytundeb dderbyn y rhwymedigaethau yn ogystal â’r asedau. Mae’n bryd i’r Democratiaid Rhyddfrydol sylweddoli hynny, oherwydd ni allant ddewis a dethol drwy’r amser. Gobeithiaf y caf amser ychwanegol ar gyfer eich ymyriad gan ichi wastraffu hanner munud o’m hamser. Fe’ch atgoffaf o’r achlysur pan feirniadasoch ymagwedd y Llywodraeth hon tuag at glwy’r traed a’r genau. Mae gennym gof da yma. Fe gofiaf yr achlysur yn dda am fod fy nghyd-Aelod, Huw Lewis, wedi ymddwyn yn anrhydeddus ar ôl i’r sefyllfa ddod yn anodd drwy ymddiswyddo fel Dirprwy Weinidog. Ni ellid dweud hynny am Peter Black, am na chafodd ei gosbi o gwbl am rywbeth y dylid bod wedi ei ddiswyddo ar y pryd o’r herwydd. Ni chefnogodd ef y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn ddiweddar pan ymataliodd yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Ni chawsom ei gefnogaeth yn y Pwyllgor hwnnw. Bu i’w gyd-Aelod, Eleanor Burnham, hyd yn oed frolio ar The People’s Assembly y noson ganlynol i Jane Hutt gael ei hatal gan Peter Black yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Mae hynny’n ffaith.

Nid yw hynny’n wir o gwbl. Fel y gŵyr Peter, cefnogais y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol i’r carn ar y broses o ddiwygio strwythur yr NHS. Yr wyf yn siŵr nad oes cwyn gan Jane Hutt am y ffordd yr wyf wedi ei chefnogi ar y mater hwnnw os gofynnwch iddi.

Dyna fy haeriad i. Caiff eraill benderfynu drostynt hwy eu hunain. Ni chredaf eich bod ar yr ochr lwyddiannus.

Tra eich bod yn Ddirprwy Weinidog, ni ddylech ysgrifennu llythyrau am faterion etholaethol i’r wasg a chynnwys ‘Dirprwy Weinidog’ ar y gwaelod. Hoffwn eich atgoffa o hynny, gan fod ychydig o bobl yn cofio ichi wneud hynny yn fuan ar ôl ichi gael eich penodi. Dylech wybod yn well.

Ychydig o enghreifftiau o arfer gwael yw’r rhain os ydych yn Ddirprwy Weinidog ac yn enwedig os ydych yn Ddirprwy Weinidog sy’n Ddemocrat Rhyddfrydol. Mae hynny yn golygu, Peter, nad ydych yn cyd-dynnu, eich bod yn camddefnyddio’r cyfrifoldeb a roddwyd ichi a’ch bod yn bradychu ymddiriedaeth y Prif Weinidog. Mae angen ichi glywed hynny yn gyhoeddus. Mae’n hen bryd ichi gael siâp ar bethau, naill ai drwy gadw at y cyfrifoldeb ar y cyd yn y Llywodraeth, neu drwy wneud sylwadau yn rhydd pan na fyddwch yn y Llywodraeth, fel minnau ar hyn o bryd. Nid yw’r ffordd y mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn wynebu i bob cyfeiriad ar yr un pryd yn dderbyniol pan ydych yn y Llywodraeth. Mae angen ichi roi hynny yn ei gyd-destun.

Mae Cod y Gweinidogion yn dda a dylem ei gefnogi. Gobeithiaf y caiff rhai o’r pwyntiau a wneuthum heddiw eu hystyried o ddifrif.

Mwynheais araith Peter Law. Yr un araith sydd gennyf fi fwy neu lai. [Chwerthin.] Cyfeiriaf at welliant 2 ar rôl Dirprwy Weinidogion. Yr wyf yn siŵr y bydd Peter yn pleidleisio dros y gwelliant hwnnw am ei fod yn cytuno â phob gair ohono.

Cred Plaid Cymru nad yw’r cod, fel y saif, yn ddigon eglur ynglŷn â rôl Dirprwy Weinidogion. Dywedwyd wrthym fod y cod yn berthnasol i Ddirprwy Weinidogion pan fyddant yn gweithredu ar ran Gweinidog. Pryd yn union yw hynny? Pryd nad yw Dirprwy Weinidog yn Ddirprwy Weinidog? Mae’n bwysig bod Aelodau’r Cynulliad, y wasg a’r cyhoedd yn glir ai fel Dirprwy Weinidog ynteu Aelod Cynulliad y bydd rhywun yn siarad. Af ymlaen i ddyfynnu enghreifftiau sy’n ymwneud â Peter Black. Yn ystod dadl ddiweddar ar iawndal i gyn-lowyr, siaradodd Peter Black yn awdurdodol iawn—yn ôl ei arfer—ynglŷn â’r trefniadau ar gyfer ariannu cronfa adfywio’r meysydd glo. Dywedodd yn ddeallus,

‘Felly mae’n dda gennyf mai’r cytundeb y daethpwyd iddo gydag ymgyrch adfywio’r meysydd glo yw y caiff yr arian…ei ddefnyddio i ategu Rhoi Cymunedau’n Gyntaf.’

Fodd bynnag, ai fel Peter Black AC ynteu Peter Black, Dirprwy Weinidog dros Lywodraeth Leol yr oedd yn dweud hynny? Yn ôl ateb y Gweinidog, Edwina Hart, i un o gwestiynau ysgrifenedig y Cynulliad yn ddiweddar, ni fu hi erioed mewn trafodaethau gydag Ymgyrch Cymunedau’r Meysydd Glo. Nid yw cynrychiolwyr yr ymgyrch yn ymwybodol ychwaith o unrhyw gytundeb. Felly, efallai yr hoffai’r Gweinidog neu ei dirprwy roi gwybod inni sut a phryd y daethpwyd i’r cytundeb honedig hwn.

A ildiwch?

Gwnaf os gallwch roi eglurhad imi. Yr wyf bron â gorffen. A yw’r Dirprwy Weinidog wedi bod mewn trafodaethau heb awdurdodaeth y Gweinidog?

Yr oeddwn yn ymateb i’r ddadl yn rhinwedd fy swydd fel llefarydd y Democratiaid Rhyddfrydol. Ategwyd yr hyn a ddywedais yn y nodyn a anfonodd y Gweinidog at y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai wedi hynny. Felly, nid oedd yr hyn a ddywedais yn anghyson â’r hyn a ddywedodd y Gweinidog ar y mater hwnnw.

A ydych yn dweud bod y Gweinidog wedi camarwain y Cynulliad?

A ildiwch?

Gwnaf.

Cyfyd y dryswch oherwydd y ddau enw gwahanol. Ymddiriedolaeth Adfywio’r Meysydd Glo yw’r sefydliad a gefnogwyd gan y Cynulliad, sefydliad yr ydym yn gobeithio dod i gytundeb ag ef o ran ariannu. Mae’r sefydliad arall yn un llawer mwy llac nag Ymddiriedolaeth Adfywio’r Meysydd Glo. Fodd bynnag, gyda’r ymddiriedolaeth y bûm i mewn trafodaethau. Caiff hynny ei egluro mewn unrhyw nodyn a baratoir ar gyfer y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai.

Ceir yr un dryswch hefyd ym musnes y Pwyllgor. Yn ddiweddar, teimlai’r Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau fod angen iddi egluro mai hi, ac nid ei dirprwy, oedd yn gyfrifol am siarad ar ran y weinyddiaeth yn y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai. Efallai ei bod yn ymwybodol o’r broblem o beidio â bod yn gyson.

Fel na’m cyhuddir o ymosod yn bersonol ar Peter Black, cyfeiriaf at enghraifft sy’n ymwneud ag Alun Pugh, y Dirprwy Weinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes. Pan fydd pobl yn darllen ei sylwadau sy’n galw am fwy o bwerau i’r Cynulliad, sut y gwyddant nad yn rhinwedd ei swydd fel Dirprwy Weinidog yr oedd yn siarad ac felly yn cynrychioli barn y weinyddiaeth? Sut y mae pobl y tu allan i’r Cynulliad i wahaniaethu? Mae sylwadau Dirprwy Weinidogion yn y Siambr a’r tu allan iddi wedi creu dryswch a bydd yn parhau i wneud hynny. Mae canllawiau clir a phendant ar eu rôl yn hollbwysig. Felly, apeliaf ar yr Aelodau i gefnogi gwelliant 2, fel y gwna Peter Law, mae’n siŵr.

Yr ydym wedi treulio hen ddigon o amser yn siarad am Ddirprwy Weinidogion. Cyfeiriaf at y Prif Weinidog, ond nid er mwyn cefnogi sylwadau Jocelyn Davies. Fodd bynnag, sylwais ei bod yn cilwenu pan wnaeth ein hatgoffa bod Rhodri Glyn Thomas yn dwp. Ni fyddwn yn dadlau â hi o ran hynny.

Canolbwyntiaf ar yr ieithwedd a ddefnyddir yn y cod. Gwn na ddylem wneud sylwadau ar y ddogfen ei hun. Fodd bynnag, atgoffaf y Prif Weinidog fod y cod, wrth gyfeirio at ei swydd ef, yn gwneud hynny mewn ieithwedd sy’n benodol i ryw. Rhydd hynny neges negyddol. Gellid awgrymu na allwn feddwl am fenyw yn Brif Weinidog, neu pe bai Rhodri yn trengi neu’n ymddeol, â’r cod gydag ef. Er na allwn ddiwygio’r ddogfen, gofynnaf gyda phob parch i’r Cabinet ailystyried yr ieithwedd a ddefnyddir.

Ni wneuthum hynny.

Mae gennyf ddogfen yn fy llaw sy’n dangos nad dim ond yn y Siambr hon y ceir dadrithiad ynglŷn ag ymddygiad Gweinidogion. Noda paragraff sy’n rhan o brotocol y cytunwyd arno yn ddiweddar rhwng Llafur yng Nghymru a haenau llywodraeth yng Nghymru a thu hwnt:

Â’r ddogfen yn ei blaen

Gwnaf y pwyntiau hyn am fod y cyhoedd yn pryderu’n fawr ynglŷn â’r ffaith fod ymddygiad Gweinidogion Llafur yn y weinyddiaeth hon nid yn unig yn effeithio ar berfformiad y Cynulliad ond yn mynd y tu hwnt i’r Siambr hon, ac yn effeithio ar berfformiad llywodraeth leol a San Steffan. Mae pryder gwirioneddol. Mae’n hanfodol inni gael protocol rhwng Aelodau a Swyddogion yn ogystal â’r protocol wedi’i eirio’n ofalus ar gyfer Gweinidogion. Bu’r ymddygiad tuag at rai Aelodau yn warthus. Gobeithiaf na welaf fyth eto y feirniadaeth bersonol o unigolion oherwydd eu taldra neu’r math o waith gonest, da a wnaethant cyn iddynt ddod yn Aelodau Cynulliad.

Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn croesawu mabwysiadu’r cod hwn, sy’n fwy cadarn a manwl na’r cod y mae’n ei ddisodli. Gall y Cynulliad ymfalchïo yn ei natur agored a thryloyw eisoes. Erbyn hyn gall ymfalchïo hefyd yn y ffaith bod Gweinidogion yn ceisio ymddwyn hyd yn oed yn fwy cywir wrth ymgymryd â’u dyletswyddau. Mae’n briodol inni gefnogi’r safonau y mae Llywodraeth Cynulliad Cymru yn ceisio cadw atynt. Mae’r cod yn un llym a manwl er mwyn sicrhau bod cyn lleied o amwysedd â phosibl. Rhaid croesawu hynny. Mae’n hanfodol er budd y Cynulliad bod y Gweinidog yn gallu dangos yn glir i bobl Cymru mai yn y modd hwn y byddant yn ymgymryd â’u dyletswyddau cyhoeddus bob amser. Bydd gan y cod hwn ran i’w chwarae wrth gyflawni hynny a dylem ei gefnogi. Dengys gwelliannau Plaid Cymru pa mor aneffeithiol ydyw fel gwrthblaid. Ni fydd yn gwneud gwahaniaeth o gwbl i bolisi’r Cynulliad pa un ai llwyddo y bydd ei gwelliannau ai peidio. Mae’r gwelliannau, fel cymaint a gynigir gan Blaid Cymru, yn gyfle coll, ac ni fydd yn gwneud gwahaniaeth o gwbl i bobl Cymru.

Yr oedd cyfraniad Jocelyn yn ymdrin a thrafodaeth dymhestlog yn y Siambr. Hyd y gwelaf fi—ar ôl darllen drwy’r ddogfen mor gyflym â phosibl—nid ymdrinnir â hynny yng Nghod y Gweinidogion. Diben Cod y Gweinidogion yw cwmpasu’r math o faterion a godwyd gan Nolan, megis gwrthdaro buddiannau, y berthynas rhwng Gweinidogion a gweision sifil, ymweliadau dramor ac ymweliadau ag etholaethau a rhoi rhybudd. Nid pwrpas y Cod yw cwmpasu materion sy’n ymwneud â threfn yn y Siambr hon. Fodd bynnag, am fod y pwnc wedi ei godi, gwnaf sylwadau arno. Dylid nodi, o ran ein perthynas â phobl Cymru, fod gennym record wych o ran nifer yr Aelodau Cynulliad sy’n fenywod, a record well byth o ran nifer y menywod yn y Cabinet. Mae’n syfrdanol drwy’r byd mai yn y Cynulliad hwn y mae’r gyfran uchaf yn y byd o Aelodau sy’n fenywod a mwyafrif o fenywod yn y Cabinet. Dylai hynny fod yn fodd inni gefnu ar yr ymddygiad ymosodol, macho a arferir yn San Steffan. Fodd bynnag, ni ellir dweud y gellid cael gwared ohono yn gyfan gwbl, neu na fyddai Gweinidogion yn ymateb pe bai rhywun yn ymosod arnynt yn y fath fodd.

Ymddengys fod yr Aelodau yn teimlo fy mod wedi ymosod arnynt mewn ffordd gamwahaniaethol, drwy gyfeirio at eu maint, eu taldra neu eu cyn-alwedigaeth. Ni chofiaf wneud hynny ond ymddiheuraf iddynt ac i’r Siambr os gwneuthum hynny. Os cred pobl fy mod wedi gwneud hynny, yr wyf yn fwy na pharod i gadw at y safonau a welwyd yn ystod cwestiynau i’r Prif Weinidog heddiw, pan lwyddwyd i ymddwyn mewn ffordd a ddangosodd barch i safbwyntiau pawb. Ni chredaf imi ddechrau ymddygiad o’r fath, ond efallai fy mod wedi cwympo i’r fagl ar ôl y 14 mlynedd imi dreulio ar dalwrn San Steffan. Gadewch inni geisio gosod esiampl dda ac ymddwyn fel y gwnaethom yn gynharach heddiw. Fodd bynnag, nid dyna ddiben y cod ymddygiad hwn. Rhaid i unrhyw ddyletswydd i geisio bod yn hynaws yn ein hymwneud â’n gilydd, er gwaethaf gwahaniaethau gwleidyddol diffuant a dwfn iawn, gynnwys y Cabinet a’r holl Aelodau gan gynnwys Aelodau’r Blaid Lafur. Ni all Gweinidogion weithredu ar eu pen eu hunain. Bu cryn ymosod ar Peter Black yn gynharach. Nid rhywbeth unffordd ydyw—os bydd y pleidiau eraill yn gwneud hynny, yna bydd Aelodau’r Llywodraeth yn tueddu i ymateb.

O ran ieithwedd, ceisiais ddarllen drwy’r ddogfen yn gyflym i chwilio am enghreifftiau o’r hyn a grybwyllodd Christine yn gynharach. Ni allwn ddod o hyd i’r un enghraifft, ond nid amheuaf eu bod yn bodoli. Fel y’i deallaf, mae cyfeirio at ‘Prif Weinidog’ fel ‘ef’ yn unol â’r arfer ym mhob un o godau ymddygiad gweinidogion. Er enghraifft, yn San Steffan, cyfeirir at yr Ysgrifennydd Gwladol dros Fasnach a Diwydiant mewn dogfennau fel ‘hi’ tra bod Patricia Hewitt yn y swydd honno. Byddai’r un peth yn wir am ddogfennau—er na allaf feddwl am rai ar hyn o bryd—sy’n ymwneud ag unrhyw un o’r pum Gweinidog yng Nghabinet y Cynulliad sy’n ferched. Nid oes unrhyw awgrym mai ‘ef’ bob amser fydd yr un a ddeil swydd y Prif Weinidog. Os mai dyn yw’r Prif Weinidog ar adeg llunio’r cod, mae’n haws cyfeirio ato fel ‘ef’ yn hytrach na’r ‘Prif Weinidog’ bob tro. Dyna i gyd. Ystyriaf ffyrdd o sicrhau bod y ddogfen yn ddiduedd o ran rhyw y tro nesaf y caiff ei chyhoeddi. Fodd bynnag, mae’n dilyn patrwm safonol codau ymddygiad yng Ngweithrediaeth yr Alban a San Steffan. Dyna’r prif bwyntiau yr hoffwn eu gwneud.

Drwy’r cod ymddygiad hwn, yr ydym yn atebol, drwy’r Cynulliad a’r cyhoedd, i gorff gwleidyddol Cymru, a rhaid inni fod yn glir ynglŷn â’r ffordd yr ydym yn cydymffurfio â’r egwyddorion gorau o ran cywirdeb mewn bywyd cyhoeddus. Yn y ddwy flynedd a hanner ers i’r cod cyntaf gael ei gyflwyno, yr ydym wedi symud tuag at greu ffurflywodraeth ddemocrataidd Gymreig. Dysgwyd y gwersi o’r ffordd yr ydym wedi ymddwyn. Cyfeiriwyd at rai o’r gwersi hynny o ran teitlau’r Llywodraeth a’r Cabinet ac ati, yn gynharach. Mae hyn yn ffrwyth profiad y ddwy flynedd diwethaf, fel y mae’r Cod diwygiedig i’r Gweinidogion. Fodd bynnag, nid yw’r cod yn ymwneud â safon dadleuon, nac â dileu nac annog trafodaeth gyhyrog rhwng Aelodau. Rhaid trafod hynny mewn ffordd wahanol, a dyna’r rheswm pam ein bod yn parhau i ddweud bod y gwelliannau a gynigir gan Jocelyn Davies yn amherthnasol—

Gan ei bod yn dymor y Nadolig, gwnaf.

It is not Christmas yet; it is the Advent period, which is a time to prepare for Christmas.

You mentioned lessons learned over the past two and a half years in terms of titles. You are surely referring to the title of ‘Welsh Assembly Government’, which was created as a result of focus groups’ recommendations, and the investment of £7,000—

Gofynnaf gwestiwn. A wnewch chi, Rhodri, ddatgelu trafodaethau’r grwpiau ffocws hynny, oherwydd crewyd yr argraff eu bod wedi cytuno, ac yn wir, yn dymuno cyfeirio at y Llywodraeth fel ‘Llywodraeth Cynulliad Cymru’? Onid yw’n wir i’r grwpiau ffocws hynny ddweud bod ‘Cynulliad Cenedlaethol Cymru’ a ‘Llywodraeth Cymru’ yn deitlau llawer mwy priodol?

Nid yw hyn yn berthnasol i God y Gweinidogion. Yr oeddwn mewn hwyliau arbennig o Nadoligaidd gan ganiatáu ichi ymyrryd ar yr amod y byddech yn teimlo’n arbennig o fywiog ac effro ac am geisio gwneud ymyriad a oedd yn berthnasol i’r pwnc dan sylw. Yr wyf yn siomedig ac yn gresynu at y ffaith ichi beidio â gwneud unrhyw ymgais i wneud hynny.

Fy mhwynt i oedd yn y ddwy flynedd a hanner o brofiad y Cynulliad, Cyfarfodydd Llawn, ymddygiad Gweinidogol ac ati, ein bod wedi cynnig ail god ymddygiad. Newidiwyd y cod cyntaf gennym yn dilyn y profiad hwnnw. Nid oedd ymyriad Rhodri Glyn Thomas yn ffordd glyfar o geisio codi pwynt ynglŷn â theitlau.