Yn ystod adolygiad manwl o’r cyfrifiadau o’r asesiad gwariant safonol a gynhaliwyd yn 2000-01, mewn paratoad ar gyfer setliad 2001-02, daeth yn amlwg bod yr ymgynghorwyr wedi defnyddio data wardiau anghywir. Arweiniodd hynny at addasu asesiadau gwariant safonol pedwar o awdurdodau: Pen-y-bont ar Ogwr, Sir Ddinbych, Bro Morgannwg a Wrecsam. Cafodd Pen-y-bont ar Ogwr a Wrecsam ragor o arian, tra’r arweiniodd newidiadau i Sir Ddinbych a Bro Morgannwg at ostyngiad. Ar gyfer Sir Ddinbych, golyga hyn ostyngiad o £232,441 yn yr asesiad gwariant safonol ar gyfer 2001-02, a gostyngiad o £247,688 ar gyfer 2002-03. Ar gyfer Bro Morgannwg, mae’r cywiriad yn arwain at ostyngiad yn yr asesiad gwariant safonol o tua £44,000 ar gyfer 2001-02, a thua £47,000 ar gyfer 2002-03.

Nid diben yr adroddiad oedd cosbi awdurdodau mewn unrhyw ffordd. Gwnaed y cywiriadau yn yr adroddiad o ganlyniad i gamgymeriadau, ac nid er mwyn gostwng yr asesiad gwariant safonol. Gwneuthum yn eglur yn ystod pob cam o’r broses setliad llywodraeth leol y byddwn yn ystyried sylwadau gan awdurdodau ynghylch unrhyw bryderon am effaith y setliad, a gwnaethpwyd sylwadau o’r fath. Er nad camgymeriad y Cynulliad oedd hwn, yr oedd yn un gwirioneddol, ac arweiniodd at golled ariannol i’r awdurdodau hynny. Ar gyfer eleni, mae’n golygu gostyngiad sylweddol ar gyfer Cyngor Sir Dinbych a bu’n rhaid iddo wneud cynlluniau ar y sail honno. Felly, cytunais i wneud taliad grant arbennig y tro hwn. Diben y grant yw dileu’r gostyngiad yn yr asesiad gwariant safonol fel nad yw awdurdodau yr effeithwyd arnynt yn dioddef effaith negyddol o ganlyniad i’r addasiadau.

Bydd cymeradwyo’r taliad grant hwn yn dangos bod y Cynulliad yn barod i wrando a gweithio gyda’i bartneriaid mewn llywodraeth leol yng Nghymru er budd y naill a’r llall. Gofynnaf ichi gymeradwyo’r grant.

Datganaf fuddiant fel aelod o gyngor tref Rhuthun. Bydd Plaid Cymru’n cefnogi’r grant hwn. Bydd rhai ar eu hennill a rhai ar eu colled mewn unrhyw addasiad o setliad, ond, yn yr achos hwn, fe’i hachoswyd oherwydd defnyddiwyd data anghywir. Pan oedd y fformwla yn cael ei datblygu, gwnaed llawer o’r ffaith nad oedd data wardiau ar gael. Mae’r gwaith o gasglu a mireinio’r data hwnnw yn parhau. Yn anffodus, gan nad oedd data ar gael ar y pryd, gwnaethpwyd rhai penderfyniadau goddrychol. Y bwriad oedd llunio fformiwla fathamategol a gafodd ei gymhwyso mewn modd goddrychol ar y diwedd. A yw’r Gweinidog yn fodlon â’r modd y caiff data ei gasglu? A yw hi hefyd yn fodlon y bydd yr asesiad gwariant safonol yn cael ei wneud yn y pen draw yn ôl fformiwla sy’n seiliedig ar ystadegau cadarn?

Diolchaf i’r Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau am yr adroddiad grant arbennig hwn, a fydd o gryn fantais i holl drigolion Sir Ddinbych. Maent yn troi’r gornel ar ôl cychwyn trychinebus. Byddai wynebu hyn, heb fod unrhyw fai arnynt eu hunain, wedi eu rhoi o leiaf ddeuddeg mis ar ei hôl hi. Talaf deyrnged arbennig i’r modd y mae Edwina wedi ymdrin â’r mater hwn, a’r modd y gwrandawodd ar sylwadau Karen Sinclair a minnau, ac yr ydym yn ddiolchgar iddi am hynny.

Yr ydym yn cydnabod fod y Gweinidog unwaith eto wedi gwneud penderfyniad doeth, yn seiliedig ar y ffaith bod data wardiau anghywir wedi ei gasglu’n wreiddiol. Dylid croesawu hyn gan bobl Sir Ddinbych a Bro Morgannwg, a chefnogwn y mesur.

Yr wyf innau hefyd yn croesawu’n gynnes y newid meddwl hwn fel ffordd synhwyrol o unioni’r cam a achoswyd gan y ffigurau anghywir. Yn anffodus, mae camgymeriadau o’r fath yn anochel mewn llywodraeth, a dylai’r Cynulliad bleidleisio o blaid mesurau unioni sylfaenol o’r fath heb drafferth. Bydd fy etholwyr yn Sir Ddinbych yn croesawu’n arbennig y £232,000 ychwanegol a ddarparwyd yn y grant hwn. Bydd yn achosi pryder arbennig iddynt glywed eu bod bron â cholli £250,000, o ganlyniad i gamgyfrifo. Gobeithiaf, a disgwyliaf, y bydd yr Aelodau Cynulliad eraill, beth bynnag fo’u hetholaethau, yn ymuno â mi o ran cefnogi’r grant hwn, a sicrhau bod pobl Sir Ddinbych a Bro Morgannwg yn derbyn y cyfran teg o arian sy’n ddyledus iddynt.

Mewn ymateb i Janet Ryder, mae’r mesur hwn yn ymwneud ag addasiadau ar ôl i gamgymeriadau yn y data a ddefnyddiwyd ar gyfer y setliad llywodraeth leol gael eu nodi. Erbyn hyn diwygiwyd dangosyddion gwasgariad poblogaeth er mwyn adlewyrchu’r newid i ffiniau a ddigwyddodd ym mis Ebrill 1997, a effeithiodd ar y pedwar awdurdod. Felly, mae’n ymdrin yn benodol â materion technegol y teimlais eu bod yn anghyson gan y byddai’r awdurdodau lleol yn dioddef. Mae’n bwysig ein bod yn gwneud y penderfyniad hwn heddiw.

Mae materion ehangach sy’n ymwneud â’r fformiwla, a gaiff eu trafod yn y cyngor partneriaeth a’r fforwm ymgynghorol ar gyllid.

Mae ein hadroddiad yn gwneud argymhellion sy’n benodol i Nantygwyddon, ond sydd hefyd yn cynnig gwersi cyffredinol ar gyfer rheoli gwastraff yn y dyfodol yng Nghymru. Gwnaethom sylwadau hefyd ar yr angen i fynd i’r afael â phryderon am iechyd sy’n gysylltiedig â chyfleusterau gwaredu gwastraff. Bydd yr Aelodau yn cofio i’r Cyfarfod Llawn benderfynu cychwyn ymchwiliad annibynnol i safle tirlenwi Nantygwyddon, a fyddai’n ystyried materion iechyd, yr amgylchedd a chynllunio. Gwnaed hynny yn sgîl y pryderon a fynegwyd gan drigolion ynglŷn ag aroglau, mygdarthau a gollyngiadau eraill o’r safle tirlenwi sydd, yn eu barn hwy, yn effeithio’n andwyol ar fwynder eu cymuned, eu hiechyd ac iechyd plant nas ganwyd. Mae ein hadroddiad yn disgrifio’r broses a ddilynwyd gennym ac yn amlinellu ein trafodaethau ar adroddiad yr ymchwilydd annibynnol yng ngoleuni’r ymatebion iddo. Derbyniwyd argymhellion yr ymchwilydd gennym yn lawn gan eu trefnu’n rhai sy’n ymwneud yn benodol â’r safle a’r rhai sy’n galw am weithredu mwy cyffredinol.

Gwnaethom bump o argymhellion sy’n galw am weithredu penodol yn Nantygwyddon. Y cyntaf yw y dylid rhoi’r gorau i waredu gwastraff cartref yno. Eglurodd yr ymchwilydd ei fod yn argymell y dylid rhoi’r gorau i waredu gwastraff cartref pydradwy ac nid gwastraff masnachol a diwydiannol sy’n anadweithiol ac yn anorganig yn Nantygwyddon. Cadarnhaodd hefyd y dylid gweithredu’r argymhelliad hwnnw mor fuan â phosibl. Nodwn fod gwaredu gwastraff cartref yn Nantygwyddon wedi dod i ben ym mis Rhagfyr 2001, ar ôl i adroddiad yr ymchwilydd annibynnol gael ei gyflwyno inni. Croesawn y cynnydd a wnaed gan Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf wrth gyflwyno cynlluniau ailgylchu yn yr ardal a chefnogwn yn frwd y rhan a chwaraeodd trigolion lleol yn y broses.

Yr ail argymhelliad yw y dylid gorffen yr ardal cam 1 yn ddiymdroi ac y dylai’r Cynulliad gomisiynu astudiaeth awdurdodol o sefydlogrwydd Nantygwyddon. Yn ein barn ni, mae pryderon dilys y mae angen mynd i’r afael â hwy unwaith ac am byth drwy astudiaeth annibynnol, awdurdodol. Y trydydd argymhelliad yw y dylid llunio system reoli nwyon mewn safleoedd tirlenwi, a’i gweithredu, ei monitro a’i hadolygu’n rheolaidd, y dylid trin trwytholch ar y safle cyn ei ryddhau, ac y dylai’r gwaith o gasglu a rheoli dŵr barhau. Pwysleisiwn fod angen i’r wybodaeth fonitro fod yn gwbl dryloyw ac ar gael i’r cyhoedd ar pryd.

Y pedwerydd argymhelliad yw y dylid comisiynu astudiaethau iechyd penodol yn Nantygwyddon, fel yr awgrymodd yr ymchwilydd. Bydd hynny yn helpu i sicrhau y caiff trigolion sy’n byw ger Nantygwyddon wybodaeth awdurdodol ynglŷn â’u pryderon iechyd o’r diwedd, sef y math o wybodaeth y gallent ymddiried ynddi.

Awgrymwn hefyd y dylid datblygu’r astudiaethau presennol er mwyn mynd i’r afael â phryderon yn ardal Nantygwyddon. Mae’n hollbwysig y caiff trigolion eu cynnwys yn y broses o lunio cylch gorchwyl yr astudiaethau, ac ym mhob cam o’r ymchwil. Mae’n bwysig hefyd fod Awdurdod Iechyd Bro Taf, neu’r bwrdd iechyd lleol arfaethedig a fydd yn ei olynu, yn rhan o’r bartneriaeth fel y bo modd i’r rhai sy’n cynnal yr astudiaethau ddefnyddio’r data iechyd angenrheidiol, llywio diogelwch iechyd y cyhoedd yn lleol ac ennyn hyder y gweithwyr proffesiynol iechyd yn ogystal â’r trigolion lleol.

Y pumed argymhelliad yw y dylid craffu mor fanwl â phosibl ar y wybodaeth ariannol ynglŷn â materion masnach a materion cytundebol Rhondda Waste Disposal Ltd pan fydd ar gael i Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf. Os gwelir bod y cwmni wedi camymddwyn, dylid mynd ar drywydd hynny o ddifrif.

Mae i lawer o’r argymhellion sy’n ymwneud â Nantygwyddon arwyddocâd ehangach i Gymru gyfan. Fodd bynnag, gwnaethom argymhellion mwy cyffredinol hefyd. Argymhelliad 6 yw y dylai’r Cynulliad Cenedlaethol roi canllawiau gorfodol i Asiantaeth yr Amgylchedd Cymru i’w gwneud yn ofynnol i fod mor agored a thryloyw â phosibl o dan y ddeddfwriaeth bresennol. Argymhella hefyd y dylai’r Cynulliad bwyso ar Lywodraeth y DU i gefnogi rhyddid gwybodaeth amgylcheddol ac i gael gwared â chyfrinachedd masnachol fel rhwystr i atebolrwydd cyhoeddus. Awgrymwn y dylid galw ar Lywodraeth y DU i ddileu’r ddarpariaeth hon o Ddeddf Diogelwch Amgylcheddol 1990 ac, yn y cyfamser, y dylai pob awdurdod lleol yng Nghymru sicrhau ei fod yn cyhoeddi’r holl wybodaeth berthnasol sy’n ymwneud â materion eu cwmnïau gwaredu gwastraff, p’un a yw’n fasnachol-sensitif ai peidio,

Dylai Asiantaeth yr Amgylchedd sicrhau bod ei phrosesau gwneud penderfyniadau mor agored a thryloyw â phosibl o dan gyfraith gwlad, yn hytrach na bod mor agored a thryloyw ag sy’n ofynnol yn ôl y gyfraith, a allai fod yn ddau beth gwahanol iawn. Awgrymwn y dylai lunio cod ymarfer ar fod yn agored ac yn dryloyw i ategu ei siarter i gwsmeriaid. Dylid seilio’r cod hwnnw ar God Ymarfer y Cynulliad ar Ganiatáu i’r Cyhoedd weld Gwybodaeth.

Gwahoddwn yr asiantaeth i ystyried ffyrdd o weithio mewn partneriaeth â chymunedau lleol pan fo’n ystyried materion sy’n achosi pryder yn lleol. Er y cytunwn y dylai’r asiantaeth barhau i weithio gyda diwydiant i gynnal a gwella safonau amgylcheddol, amddiffynydd y bobl ddylai fod yn anad dim, a dylai gael ei weld felly.

Y seithfed argymhelliad yw y dylai’r Cynulliad Cenedlaethol ystyried y ffordd orau o ddefnyddio asesiadau effaith ffurfiol yng Nghymru er mwyn ystyried goblygiadau cynlluniau, rhaglenni a phrosiectau sy’n ymwneud â gwaredu gwastraff yn briodol ac er mwyn ystyried y ffordd orau o sicrhau’r egwyddor o gyfrifoldeb y cynhyrchydd dros leihau gwastraff i’r eithaf, ei ailddefnyddio a’i ailgylchu yng Nghymru.

Awgrymwn y dylai Llywodraeth Cynulliad Cymru weithio gyda grwpiau cymunedol, awdurdodau lleol a chyrff cyhoeddus lleol i ddatblygu ffordd o ddefnyddio asesiadau effaith ffurfiol yn well er mwyn ystyried effaith prosiectau gwaredu gwastraff ar gymunedau lleol. Mae cyfrifoldeb y cynhyrchydd dros leihau gwastraff i’r eithaf, ei ailddefnyddio a’i ailgylchu yn allweddol i gyflwyno’r strategaeth wastraff. Mae lleihau gwastraff yn hollbwysig, yn ogystal â datblygu dulliau mwy gwyrdd o waredu gwastraff.

Yr wythfed argymhelliad yw y dylai’r Cynulliad ystyried ym mha fodd y gallai cymunedau ofyn am ymchwil annibynnol a gwerthusiadau o risgiau i iechyd er mwyn lleddfu eu hofnau ac ymateb i achosion o anweithgaredd neu fethiant ar ran y cyrff rheoleiddio. Mae trigolion ger Nantygwyddon wedi mynd ati i ymgyrchu er mwyn sicrhau bod awdurdodau cyhoeddus yn cydnabod ac yn ymchwilio i’w pryderon ynglŷn ag effaith y safle ar iechyd. Yn ein barn ni, dylai fod modd i gymunedau lleol ofyn yn ffurfiol i ymchwil annibynnol gael ei chomisiynu pan na fo adnoddau gan yr awdurdodau cyhoeddus, neu pan na fyddant yn fodlon gwneud hynny ar eu rhan.

Cefnogwn hefyd yr argymhellion canlynol, sy’n berthnasol i fwy na rheoli gwastraff yn unig. Argymhelliad 9 yw y dylai’r Cynulliad gefnogi egwyddor atebolrwydd cyhoeddus dros bwrs y wlad ac ystyried a gwella atebolrwydd o ran sicrhau ffeiliau pan fo cynnig i ddiddymu awdurdod cyhoeddus. Dylai hefyd adolygu meini prawf yr Undeb Ewropeaidd ar gyfer rhoi grantiau, dulliau archwilio a pha mor debygol ydyw y caiff grant ei ad-dalu os trosglwyddir ased â chymorth grant heb fudd i gyllid cyhoeddus.

Argymhelliad 10 yw y dylai’r Cynulliad Cenedlaethol ystyried y goblygiadau hawliau dynol pan fo cyrff cyhoeddus neu led gyhoeddus yn atal gweithgareddau swyddogion sefydliadau sy’n trefnu gwrthdystiadau yn erbyn y cyrff hynny drwy gamau cyfreithiol.

Yn olaf, hoffwn gydnabod cyfraniadau’r bobl hynny a gymerodd ran yn yr ymchwiliad hwn, yn enwedig yr ymchwilydd annibynnol, David Purchon, trigolion lleol a’r awdurdodau cyhoeddus. Heb eu hymrwymiad hwy i’r broses, ni fyddai’r ymchwiliad wedi bod yn llwyddiant.

Hoffwn ddiolch hefyd i Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf am ddarparu adeilad ar gyfer gwrandawiadau’r ymchwiliad a’r ganolfan adnoddau am ddim. Hoffwn ddiolch hefyd i aelodau’r Pwyllgor, ein hymgynghorydd cyfreithiol, Keith Bush, a’r ysgrifenyddiaeth—Siwan, Vaughan, Juliette a Daniel—am roi cymorth trylwyr a phroffesiynol i’r ymchwiliad. Cymeradwyaf adroddiad y Pwyllgor i’r Cyfarfod Llawn a gwahoddaf yr Aelodau i alw ar yr awdurdodau perthnasol i roi ein hargymhellion ar waith.

Croesawaf adroddiad y Pwyllgor ar ei ymchwiliad i safle tirlenwi Nantygwyddon. Cynhaliwyd yr ymchwiliad, a oedd yn ddatblygiad newydd i’r Cynulliad, er mwyn ymateb i anghenion cymunedau lleol yn y Rhondda ac arfer gallu’r Cynulliad i weithredu mewn ffordd agored â ffocws. Croesawyd yr ymagwedd honno gan y gymuned leol a gobeithiaf ei bod yn teimlo bod yr ymchwiliad wedi ymdrin â’r materion a fu’n achos llawer o bryderon dilys. Fodd bynnag, ni ellid bod wedi cynnal yr ymchwiliad heb gefnogaeth y Pwyllgor. Hoffwn ddiolch i aelodau’r Pwyllgor am eu diwydrwydd, i bawb a roddodd dystiolaeth a gwybodaeth, ac I’r ymchwilydd a’i dîm cynorthwyol. Ac ategu geiriau Richard, hoffwn ddiolch yn arbennig i glerc y Pwyllgor a’i thîm, a wnaeth waith ardderchog. Ac yn olaf, hoffwn ddiolch i Richard Edwards am ei ymrwymiad llwyr i sicrhau proses deg. Bu ei uniondeb personol yn sylfaen i’r ymchwiliad ac mae wedi gosod safon uchel.

Hoffwn atgoffa’r Aelodau o gyd-destun yr ymchwiliad. Penderfyniad y Cyfarfod Llawn ar 4 Gorffennaf 2000 oedd y dylai Pwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth, gan gydweithio â mi fel y Gweinidog dros yr Amgylchedd, gynnal ymchwiliad i safle tirlenwi Nantygwyddon, ac ymchwilio i’r materion iechyd, amgylcheddol a chynllunio sy’n berthnasol i’r swyddogaethau a arddelir gan y Cynulliad Cenedlaethol. Ym mis Medi 2000, mabwysiadodd y Pwyllgor gylch gorchwyl manwl ar gyfer yr ymchwiliad.

Bu’r gymuned leol yn disgwyl yn hir am yr adroddiad hwn. Mae dyletswydd arnaf iddynt hwy ac i’r Aelodau ymateb yn gynnar ar ran Llywodraeth Cynulliad Cymru. Trafodais yr adroddiad â Jane Hutt, y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, a Ruth Hall, Prif Swyddog Meddygol Cymru, ac mae fy ymateb yn cwmpasu eu diddordebau hwy.

Mae adroddiad y Pwyllgor, yn ei argymhellion, yn rhoi blaenoriaeth i gymryd camau i ddechrau ymdrin â’r pryderon a nodwyd. A minnau’n aelod o’r Pwyllgor ac yn Weinidog, egluraf fy mod am sicrhau y caiff amcan ac ysbryd argymhellion y Pwyllgor eu datblygu mor effeithiol â phosibl, yn seiliedig ar dystiolaeth ac ar ôl rhoi ystyriaeth drwyadl a manwl i’r materion perthnasol. Mae hynny’n hollbwysig er mwyn inni symud ymlaen, i wella’r ffordd y caiff gwastraff ei reoli yng Nghymru, ac i adfer hyder y cyhoedd. Mae’r argymhellion ynglŷn ag iechyd yn enghraifft o hynny. Mae’r adroddiad yn trafod y dystiolaeth o effeithiau andwyol ar iechyd yn y boblogaeth o amgylch y safle. Mae cwynion yn ymwneud ag iechyd wedi chwarae rhan bwysig yn hanes y safle a’i dderbynioldeb i’r cyhoedd.

Mae adroddiad Mr Purchon yn cadarnhau’r hyn yr hyn yr ydym wedi bod yn ymwybodol ohono a hynny’n briodol, sef nad oes dim tystiolaeth wyddonol bendant bod safleoedd tirlenwi yn achosi salwch. Nid oedd adroddiad Sefydliad yr Amgylchedd ac Iechyd yng Nghaerlŷr, a gomisiynwyd gan Mr Purchon, yn gallu canfod unrhyw risgiau i iechyd a oedd yn achosi pryder ar sail ymchwil i ddeunydd ysgrifenedig. Fodd bynnag, nid ydym yn hunanfodlon. Mae’r Uned Ystadegau Iechyd Ardaloedd Bychain wedi cynnal yr astudiaeth fwyaf erioed o iechyd pobl sy’n byw ger safleoedd tirlenwi. Cwmpasodd yr astudiaeth y DU gyfan, gan gynnwys safle Nantygwyddon. Dechreuwyd astudiaeth yr uned yn rhannol o ganlyniad i astudiaethau cynharach a wnaed yn Nantygwyddon, nad oeddent wedi dod i gasgliadau pendant ychwaith. Cynhaliwyd mwy o ymchwil yn ardal Nantygwyddon nag mewn unrhyw safle tirlenwi arall yn y DU yn ôl pob tebyg.

Mae angen gwneud rhagor o waith i ymdrin â phryderon gwirioneddol, nid yn unig yn Nantygwyddon, ond o ran safleoedd tirlenwi yn gyffredinol. Rhaid inni gofio nad oes yr un ffordd o reoli gwastraff sy’n gwbl rydd o risg. Fel y noda adroddiad David Purchon, mae awdurdodau yn wynebu rhwystr anorchfygol pan fyddant yn ceisio tawelu meddyliau pobl gan ei bod yn amhosibl canfod bod unrhyw sefyllfa i bobl heb rywfaint o risg i iechyd unigolion neu’r boblogaeth.

Nid ildiaf. Hoffwn orffen yr hyn yr wyf am ei ddweud. Yr wyf yn siŵr y cewch gyfle i ddweud eich dweud.

Bydd y prif swyddog meddygol yn ystyried yr argymhellion am astudiaethau pellach. Bydd yn cynnull panel o arbenigwyr a fydd yn ystyried pa ymchwil bellach y dylid ei chynnal yng ngoleuni argymhellion yr adroddiad. Mae’r mater hwn yn enghraifft dda o’r angen i ddefnyddio adroddiad y Pwyllgor, adroddiad yr ymchwilydd i’r Pwyllgor, a’r dystiolaeth ategol a gyflwynwyd i’r Pwyllgor, yn sail i ystyried camau pellach i’w cymryd ynglŷn â’r holl faterion a nodwyd.

Cydnabyddaf deimladau diffuant pobl leol ynglŷn â’r ffordd y mae’r safle wedi amharu ar eu hiechyd a’u bywydau, gan darfu ar eu lles. Rhaid i bob awdurdod cyhoeddus ddysgu o’r achos hwn. Dylid bob amser dalu sylw i deimladau pobl leol ar faterion sy’n effeithio ar eu bywydau bob dydd. Yr wyf eisoes wedi ymateb o ran rhoi arian ychwanegol i Asiantaeth yr Amgylchedd yng Nghymru i’w galluogi i wneud gwaith monitro ychwanegol ar gyfleusterau rheoli gwastraff o bwys.

Wrth sôn am Asiantaeth yr Amgylchedd yn benodol, cydnabyddaf iddi etifeddu sefyllfa anodd iawn yn 1996, pan ymgymerodd â’r cyfrifoldeb dros reoleiddio’r safle. Fodd bynnag, fel pob un ohonom, mae ganddi wersi i’w dysgu, yn enwedig ynglŷn â’r ffordd y mae’n cyfathrebu â chymunedau lleol ac yn eu cynnwys ar faterion o bryder amgylcheddol gwirioneddol.

O ran gweithredu ar adroddiad y Pwyllgor, ar ran Llywodraeth y Cynulliad, byddaf yn hysbysu’r asiantaethau a’r awdurdodau perthnasol am argymhellion adroddiad y Pwyllgor yn ffurfiol. Mae argymhelliad 1 a rhan o argymhelliad 2 yn cwmpasu materion sy’n ymwneud â’r safle y dylai’r awdurdod lleol eu hystyried. Byddaf yn gweithredu ar ail ran argymhelliad 2 ynglŷn â phrofion pellach i ganfod pa mor sefydlog yw’r safle, y nododd adroddiad Purchon mai cyfrifoldeb Cynulliad Cenedlaethol Cymru oeddent.

Mae argymhellion 6, 7, 8, 9 a 10 hefyd i’w gweithredu gan Lywodraeth Cynulliad Cymru. O ran eu natur, maent yn gofyn am ragor o ddadansoddiad ac ystyriaeth fanwl cyn inni allu cynllunio’r camau penodol i’w cymryd i fynd i’r afael â’r materion y maent yn eu cwmpasu.

Yn ogystal ag edrych yn ôl, mae ymchwiliad Nantygwyddon hefyd yn edrych i’r dyfodol. Bydd yr Aelodau yn ymwybodol o’n strategaeth wastraff ddrafft. Mae’n newid sylweddol o’r ffordd yr oeddem yn mynd ati i ymdrin â gwastraff yng Nghymru yn y gorffennol. Mae’r strategaeth yn rhoi blaenoriaeth i leihau gwastraff i’r eithaf ac ailgylchu fel ffordd o reoli gwastraff gan symud o dirlenwi. Cynigir targed ymestynnol i awdurdodau lleol ailgylchu neu gompostio 40 y cant o wastraff a gesglir ganddynt erbyn 2010. Nid geiriau gwag mo’r datganiad hwnnw. Yr ydym yn ymrwymedig i gefnogi ein cyd-aelodau mewn llywodraeth leol i wneud y newidiadau hyn. Rhown gymorth ariannol i lywodraeth leol i gyrraedd y targedau hyn. Yn achos awdurdod Rhondda Cynon Taf, caiff ychydig dros £5 miliwn dros bedair blynedd. Wrth roi ein strategaeth wastraff ar ei gwedd derfynol, ac wrth ddatblygu polisïau yn y dyfodol byddwn yn sicrhau yr ystyrir y gwersi a nodwyd ar gyfer gwella’r ffordd yr ymdrinir â gwastraff yng Nghymru.

Cododd y problemau yn Nantygwyddon pan oedd hinsawdd wahanol i’r hyn sy’n bodoli heddiw. Bellach mae gennym Gynulliad Cenedlaethol a’i Lywodraeth. Mae gennym fforwm gwastraff Cymru sy’n cynrychioli barn ystod eang o randdeiliaid sy’n pryderu am y ffordd y caiff gwastraff ei reoli. Yr ydym wedi ymgynghori ar strategaeth wastraff newydd i Gymru, a byddwn yn ei chyhoeddi ar ei gwedd derfynol yn fuan—

Yr wyf yn tynnu at y terfyn.

Yr ydym wedi ymgynghori ar strategaeth wastraff newydd i Gymru, a byddwn yn ei chyhoeddi ar ei gwedd derfynol yn fuan. Bydd gan y strategaeth ymagwedd hollol wahanol tuag at reoli gwastraff i’r hyn a fodolai yn Nantygwyddon.

Unwaith eto, hoffwn ddiolch i bawb a gymerodd ran yn yr ymchwiliad arloesol hwn. Bwriadaf gyflwyno adroddiad arall i Bwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth cyn toriad yr haf er mwyn amlinellu’r cynnydd a wnaed wrth fynd â’r gwaith hwn yn ei flaen a rhoi gwybodaeth fanylach ar y materion y nodwyd y dylai Llywodraeth y Cynulliad weithredu arnynt. Yn y broses hon, rhoesom esiampl o lywodraeth sy’n gwrando ac yn dysgu er mwyn gwneud Cymru yn lle gwell i’r cenedlaethau a ddaw. Prawf terfynol ymchwiliad y Cynulliad i Nantygwyddon fydd y gwelliannau i arferion rheoli gwastraff yng Nghymru sydd eu hangen yn ddybryd a ddaw yn ei sgîl. Bydd y Pwyllgor a’r cymunedau lleol yn y Rhondda wedi gwneud cyfraniad pwysig i’r ffordd newydd ymlaen.

Cymeradwyaf adroddiad y Pwyllgor i’r Cynulliad Cenedlaethol ac apeliaf ar bob Aelod i gefnogi’r cynnig. Bûm yn drwgdybio’r broses hon ar y dechrau. Nid oeddwn yn argyhoeddedig y byddai ymchwiliad, fel y gwelais hi ar y pryd, a oedd yn dibynnu ar ewyllys da yn y bôn ac nad oedd ganddo unrhyw bwerau i orfodi’r partïon dan sylw i roi tystiolaeth, yn gallu gwneud gwahaniaeth. Gwyddai’r Pwyllgor a’r Cynulliad mai arbrawf oedd y broses hon. Credaf iddi weithio’n dda. Mae’n bleser, am unwaith, gael fy mhrofi’n anghywir. Rhaid llongyfarch yr ymchwilydd ar ei ymagwedd systematig a thrylwyr, am y ffaith iddo ennill ymddiriedaeth trigolion lleol a oedd yn ddrwgdybus iawn ac am ei adroddiad pendant a’i gasgliadau clir. Hoffwn hefyd longyfarch Richard Edwards am y ffordd y cadeiriai’r broses hon. Trafododd broses anodd a sensitif mewn modd gwych a chwaraeodd ran allweddol wrth gysylltu â’r cymunedau leol. Yr wyf yn ddiolchgar iddo, a’i holl gyd-Aelodau ar y Pwyllgor, ac i’r bobl hynny a gyfrannodd at y broses drwy roi tystiolaeth neu drwy gymryd rhan mewn ffyrdd eraill.

Mae’r adroddiad hwn yn cyfiawnhau pryder y gymuned ynglŷn â’r ffordd y cafodd y safle ei reoli a’i gynnal. Mae’n cyfiawnhau i raddau helaeth hefyd ddicter y gymuned ynglŷn â’r ffordd yr ymdriniwyd â’i phryderon, neu nad ymdriniwyd â’i phryderon, gan yr asiantaethau â chyfrifoldeb. Cefnogaf bob argymhelliad yr adroddiad i’r Cynulliad, a chroesawaf ymrwymiad y Gweinidog heddiw i weithredu ac i roi adroddiad i’r Pwyllgor, a fydd yn ddefnyddiol.

Tynnaf eich sylw at rai o’r gwersi ar gyfer y dyfodol sy’n arbennig o bwysig. Bydd yr Aelodau yn ymwybodol—crybwyllwyd hyn eisoes—am yr argymhellion a wnaed ynglŷn â bod yn agored ac yn dryloyw wrth wneud penderfyniadau cyhoeddus. Mae’n hanfodol inni weithredu ar y rhain, ond gwyddom na fydd hynny’n rhwydd nac yn syml. Byddai’r elfen o argymhelliad 6 sy’n ymwneud â chanllawiau gorfodol i Asiantaeth yr Amgylchedd er enghraifft, yn rhan o gylch gwaith Llywodraeth y Cynulliad Cenedlaethol, fe ddeallwn, a gellid ei rhoi ar waith ar unwaith. Fodd bynnag, bydd y materion yn yr argymhelliad hwnnw sy’n ymwneud â chyfyngu ar gyfrinachedd masnachol yn gofyn am ddeddfwriaeth sylfaenol, felly mae’n hanfodol bod y Cynulliad cyfan yn pwyso ar Lywodraeth y DU am hynny.

Rhaid gweithredu’r argymhellion sy’n ymwneud ag iechyd fel mater o frys hefyd. Croesawaf ymagwedd y Gweinidog tuag at hynny. Rhaid comisiynu astudiaethau iechyd penodol, ar raddfa lai, o’r boblogaeth y mae tomen Nantygwyddon yn effeithio arni.

In terms of the general recommendations, what advice would you give, in light of all the evidence gathered, to Conwy County Borough Council and Newport County Borough Council as they proceed with plans to build schools on similar contaminated sites?

in Welsh It is vital that we learn lessons across-the-board, not just lessons relevant to Nantygwyddon. The investigator noted concerns about the sites to which you referred, as did the Children’s Commissioner for Wales. I hope that the local authorities will take note of their comments. That is important.

yn Saesneg Rhaid ymdrin â’r argymhellion ar iechyd mewn cysylltiad â thomen Nantygwyddon, a chroesawn barodrwydd Prif Swyddog Meddygol Cymru a’r Gweinidog i fabwysiadu ymagwedd greadigol a chadarnhaol tuag at y materion cymhleth hyn. Codwyd datganiadau effaith iechyd o’r blaen yn y Cynulliad fel rhan o’r trafodaethau ar ‘Bolisi Cynllunio Cymru’. Nid ydym wedi cael ymateb terfynol eto gan y weinyddiaeth ynglŷn â’i bwriadau o ran hyn. Gobeithiaf, ac yr wyf yn siŵr, y bydd y Gweinidog a’r Llywodraeth yn derbyn bod yr adroddiad hwn yn atgyfnerthu i raddau helaeth yr angen i ystyried sut y gallwn ddefnyddio datganiadau effaith o’r fath.

yn Saesneg Mae’r argymhellion sy’n ymwneud yn benodol â’r safle eisoes yn cael eu rhoi ar waith, a rhaid llongyfarch Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf am weithredu’n ddiymdroi mewn ymateb i adroddiad yr ymchwilydd, fel y crybwyllwyd eisoes. Dylid hefyd ei longyfarch ar ei gynlluniau hirdymor blaengar ar gyfer ymdrin â gwastraff yn y fwrdeistref. Fodd bynnag, bydd ymateb yn llawn i’r holl argymhellion yn rhoi baich mawr ychwanegol ar adnoddau’r awdurdod. Rhaid ei helpu gyda hynny. Crybwyllwyd symiau megis £7 miliwn o arian cyfalaf a £1.5 miliwn o arian refeniw ychwanegol. Nid yw’n iawn mai talwyr treth gyngor Rhondda Cynon Taf, y mae rhai ohonynt wedi gorfod talu’r pris am fyw ger y domen o ran eu hamgylchedd a’u hiechyd, fydd yn rhaid talu’r costau llawn am unioni sefyllfa nad ydynt yn gyfrifol amdani. Pwysaf ar Lywodraeth Cymru i gefnogi’r awdurdod drwy roi rhagor o arian iddo, gan ei fod yntau eisoes wedi rhoi cymorth i Asiantaeth yr Amgylchedd, a bod yn deg. Dyna’r unig ffordd deg o fynd ymlaen.

yn Saesneg Mae gwersi cyffredinol i’w dysgu ynglŷn â byw gyda safleoedd tirlenwi. Mae pob un ohonom wedi dysgu o’r ymchwiliad hwn nad yw safleoedd tirlenwi mawr, yn yr hirdymor, yn ffordd addas o ymdrin â gwastraff. Mae cymunedau yn byw gyda chanlyniadau safleoedd tirlenwi, fel y dywedodd y Gweinidog, a gobeithiwn y gellir ymestyn gwersi’r ymchwiliad hwn i’r cymunedau hynny. Wrth frwydro—

Drwy frwydro dros eu cymunedau, mae protestwyr Nantygwyddon wedi amlygu peryglon ein harferion gwaredu gwastraff presennol. Maent wedi gwneud cymwynas fawr â Chymru gyfan a heddiw cyfiawnheir eu hymdrechion. Bellach, rhaid i bob un ohonom sicrhau y gweithredir ar yr adroddiad hwn. Mae’r protestwyr yn haeddu hynny.

Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn croesawu’r adroddiad hwn. Ymunais â’r Pwyllgor ychydig cyn i’r ymchwilydd gyflwyno ei adroddiad. Dylai’r bobl a fu’n gorfod byw ger y safle tirlenwi hwn fod yn falch. Mae’r ffordd y daeth y gymuned ynghyd, o ran trefnu eu hunain, i ymchwilio i fater—yr oedd pob un ohonynt yn pryderu ac yn ymgyrchu yn ei gylch er mwyn cau’r safle tirlenwi hwn—yn ysbrydoliaeth inni oll. Rhaid inni gau pen y mwdwl a chau’r safle yn gyfan gwbl. Y gwir arwyr yw’r bobl yn y gymuned, ac apeliaf ar y Cynulliad i ategu’r sylwadau hynny.

Mae’r effaith a gaiff safleoedd tirlenwi ar yr amgylchedd ac iechyd y cyhoedd yn un ddifrifol, ac er nad wyf yn ceisio cael unrhyw fantais bleidiol drwy ddioddefaint y bobl hyn, rhaid mai preifateiddio oedd wrth wraidd sawl agwedd ar broblem y safle tirlenwi. Mewn hinsawdd lle mai gwneud elw yw’r unig nod, nid oes ryfedd bod yn rhaid torri corneli. Ni chaiff preifateiddio gwasanaethau cyhoeddus ei drafod yn fanwl heddiw, ond haeraf fod cefnogaeth y cyhoedd i broseictau o’r fath yn ansicr ar y gorau, a dylai’r Cynulliad gofio hynny pan ddaw mater rhan-breifateiddio i’r amlwg yn y dyfodol.

Un egwyddor a rwystrodd y gymuned rhag cael gwybodaeth am ei hamgylchedd oedd cyfrinachedd masnachol. Ni ddylid bod wedi defnyddio hynny fel rhwystr i atebolrwydd cyhoeddus. Mae gan bobl yr hawl i fynnu gwybodaeth am eu hamgylchedd. Mae gwrthdystio’n heddychlon yn un o egwyddorion sylfaenol gwladwriaeth ddemocrataidd. Yn olaf, apeliaf ar y Cynulliad i sicrhau cytundeb trawsbleidiol ar hyn ac i gymeradwyo canfyddiadau’r Pwyllgor. Gofynnaf hefyd i’r Cynulliad ganmol ymdrechion diflino’r bobl sy’n byw ger safle Nantygwyddon am ddatgelu’r gwirionedd ac am ddod ynghyd i ddiogelu eu hamgylchedd a’u hiechyd. Heb gorff democrataidd, megis y Cynulliad, yng Nghymru, mae’n annhebygol y byddai eu gofynion wedi cael gwrandawiad. Dengys yr achos hwn yn glir yr hyn a all ddigwydd lle na fo democratiaeth ar waith. Gadewch inni ddangos y gwahaniaeth y gall corff democrataidd llawn, megis y Cynulliad, yn gweithio yn ôl yr egwyddor a’r arfer o fod yn agored ac yn atebol, ei gyflawni i’r rhai y mae’n eu cynrychioli.

Croesawaf innau hefyd y ffaith bod yr adroddiad hwn a’i argymhellion wedi’u cyhoeddi. Gobeithiaf y bydd yn datrys yn fuan y problemau sydd wedi difwyno Nantygwyddon. Bu’r ymchwiliad annibynnol yn broses lafurus a gweithiodd pawb a oedd yn gysylltiedig â hi yn ddiwyd. Gosododd gynsail ddefnyddiol ar gyfer y dyfodol, ond nid yw’n broses y dylid ymgymryd â hi heb feddwl. O gofio’r hyn a ddigwyddodd yn y Rhondda, nid oes amheuaeth ei bod yn briodol bod yr ymchwiliad wedi mynd yn ei flaen. Fel Helen Mary, credaf iddo fod yn llwyddiannus, er gwaethaf y ffaith ei bod bob amser yn bleser profi Helen Mary yn anghywir. Ni ddechreuaf drafod y mater hwn rhag ofn i berthnasau dig ar y ddwy ochr anfon negeseuon e-bost.

Os oes unrhyw un yn haeddu clod yn sgîl y cawdel truenus hwn, nid aelodau’r Cynulliad ydyw, ond trigolion Nantygwyddon a fu’n gyfrifol am y canlyniad hwn drwy eu penderfyniad di-syfl i amlygu’r ffordd warthus yr oedd y safle yn cael ei gamreoli. Daeth yn amlwg yn fuan i bawb a oedd yn gysylltiedig â’r broses fod rhywbeth mawr wedi mynd o’i le yn Nantygwyddon. Wrth i’r ffeithiau ddod i’r golwg, yr oedd yn hawdd gweld pam bod pobl leol wedi’u digio cymaint. Noda’r adroddiad fod y bobl sy’n byw yn yr ardal honno nid yn unig wedi dioddef oherwydd blerwch llwyr, ond bod rhywbeth llawer gwaeth yn digwydd. Yr oedd aroglau yn dod o Nantygwyddon nad oedd yn dod o gyfeiriad y domen ond o neuadd y sir. Dyna’r cyfan y gallaf ei ddweud heb dramgwyddo. Awgrymaf y dylai unrhyw un sy’n amau hynny ystyried yr adroddiad i weld pa mor blaen oedd yr ymchwilydd annibynnol wrth fynegi hynny. Collwyd llawer o’r dogfennau damniol yn ymwneud â’r ffordd y cafodd y safle hwn ei ariannu a’i adeiladu. Defnyddiaf y term ‘colli’ yn yr ystyr mwyaf llac.

O’r herwydd mae gan bobl y Rhondda yr hawl i ddisgwyl y caiff yr argymhellion a wnaed gan yr ymchwilydd annibynnol eu gweithredu cyn gynted â phosibl. Yn fyr, mae angen nid yn unig sicrhau bod y domen yn ddiogel; dylai hefyd gael ei gweld ei bod yn ddiogel, fel y gall y trigolion gysgu’n esmwyth heb orfod poeni am effaith y safle ar eu hiechyd ac iechyd eu plant.

Mae’n bosibl, drwy weithredu’r argymhellion yn ddiymdroi, y bydd rhywfaint o ddaioni yn dod o’r cawdel hwn. Mae Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf bellach yn edrych ar ailgylchu a chompostio mewn modd cadarnhaol. Gobeithiaf y bydd hynny’n annog awdurdodau eraill i wneud yr un peth. Mae’r awgrym y dylid gosod gwybodaeth fonitro ar yr union amser ar y rhyngrwyd yn arloesol. Yn Fienna, gwelais wybodaeth am ollyngiadau o ganolfan trin gwastraff yn cael ei arddangos ar fonitor y tu allan i’r safle er mwyn i aelodau o’r cyhoedd allu ei gweld. Mae’r syniad o roi gwybodaeth ar y rhyngrwyd a sicrhau ei bod yn llawer haws i’w gweld yn un ardderchog ac yn gam ymlaen tuag at yr ymddygiad agored y mae pob un ohonom am ei weld.

Mae gwersi i’w dysgu ynglŷn â’r ffordd yr ymdriniwn â gwaredu gwastraff. Ar y lleiaf, rhaid inni ystyried mewn ffordd gyfrifol y meintiau enfawr o wastraff a gynhyrchwn bob blwyddyn ac y mae’n rhaid ei waredu rywle. Dyna un o’r rhesymau sylfaenol dros yr hyn a ddigwyddodd yn Nantygwyddon. Nid yw’n ddigon da i’r gwrthbleidiau feirniadu’r Llywodraeth am strategaethau gwaredu gwastraff oni bai ein bod yn gallu dod o hyd i ddulliau amgen, ymarferol—a rhaid iddynt fod yn ymarferol, ac nid rhyw ddulliau amgen annichonadwy ffugiol na ellir eu gweithredu. Yn yr un modd, mae dyletswydd ar y Llywodraeth i ystyried dulliau amgen arloesol yn lle’r safleoedd tirlenwi a’r llosgyddion, hyd yn oed os yw hynny yn golygu ariannu ymchwil a phrosiectau peilot. Mae’n bosibl y bydd ailgylchu a chompostio yn datrys rhai o’n problemau. Mae pyrolysis, sy’n golygu nwyeiddio gwastraff i greu ynni heb ollyngiadau, yn fath arall o dechnoleg y dylem ei hystyried. Dywedodd y Gweinidog, a hynny’n gwbl deg, na fydd dim byd a wnawn o ran gwaredu gwastraff heb risg. Fodd bynnag, mae dyletswydd ar bawb sy’n ymwneud â’r broses o waredu gwastraff i ymddwyn yn gyfrifol.

Mae sylwadau llefarydd y Democratiaid Rhyddfrydol wedi peri tramgwydd imi. Nid cwmni wedi’i breifateiddio a achosodd y broblem hon; cwmni wedi’i sefydlu gan gyngor Llafur ac wedi’i redeg gan gynghorwyr Llafur ydoedd. Dyna’r broblem. Pe baech wedi bod yn rhan o’r ymchwiliad o’r dechrau, byddech wedi gwybod hynny. Yr ydym yn dal i chwilio am atebion i’r cwestiwn pam y lleolwyd y safle tirlenwi hwnnw ar y safle hwnnw.

Onid yw’n wir i’r cwmni hwnnw gael ei sefydlu o dan drefn y Ceidwadwyr ar y pryd—fel cwmni hyd braich o dan ddeddfwriaeth eich plaid?

yn Saesneg Bwriad y Llywodraeth Geidwadol ar y pryd oedd mynd â gweithrediadau o’r fath o ddwylo cynghorau lleol a oedd wedi bod yn camreoli safleoedd yn y Cymoedd ers blynyddoedd. Gwyddom oll pwy sydd ar fai. Dylech ofyn i’ch cyd-aelodau yn y cynghorau hynny a fu o dan arweiniad Llafur gyflwyno’r dogfennau sydd ar goll, a fyddai’n dweud wrthym pam y lleolwyd y safle yno yn y lle cyntaf. Sut y bu’r safle hwnnw yn gymwys i gael arian yr Undeb Ewropeaidd fel rhyw fath o fenter twristiaeth? Mae angen atebion i’r cwestiynau hynny, a’r cynghorwyr Llafur yn yr ardal honno a all roi’r atebion hynny. Ni chawn atebion i unrhyw un o’r cwestiynau hynny heddiw, am fod cyd-aelodau Brian wedi celu’r wybodaeth. Yn hytrach, rhaid inni benderfynu datrys y problemau y mae safle tirlenwi Nantygwyddon yn eu hachosi i drigolion y Rhondda, sydd wedi dioddef ers llawer gormod o amser.

in Welsh Tomorrow, we will have to look to the future and find a way to deal with waste before we cause too much damage to our country.

Mae rhefru nodweddiadol David Davies yn gwneud anghymwynas fawr â’r bobl wych yn y Cymoedd sy’n aelodau o Rhondda Against Nantygwyddon Tip. Mae’n beth ofnadwy cyflwyno elfen wleidyddol i’r ddadl hon.

Nid myfi a gyflwynodd yr elfen wleidyddol. Fe’i cyflwynwyd gan y Democrat Rhyddfrydol; dim ond ei chywiro yr oeddwn i. Nid oeddwn yn bwriadu gwneud sylwadau o’r fath; fe’u gwneuthum am fy mod yn dymuno egluro nad cwmni wedi’i breifateiddio oedd ar fai. Byddai cwmni wedi’i breifateiddio’n gywir wedi gwneud gwaith llawer gwell na chynghorwyr Llafur Rhondda Cynon Taf.

Dyna ymateb nodweddiadol arall gan David Davies. Mae cyfraniadau o’r fath i’r drafodaeth yn tynnu sylw oddi wrth bwysigrwydd yr adroddiad hwn. Y ffaith bwysig yw bod canfyddiadau ac argymhellion yr adroddiad yn glod i’r Cynulliad. Talaf bob teyrnged i’r Gweinidog, Sue Essex, a oedd yn meddu ar y weledigaeth a’r argyhoeddiad i gychwyn yr ymchwiliad, er gwaethaf y galwadau am ymchwiliad cyhoeddus—ac mae’n dda gennyf nodi bod Helen Mary wedi bod yn ddigon hael i gydnabod bod y broses wedi bod yn llwyddiant. Cymeradwyaf hefyd Richard Edwards fel Cadeirydd. Enynnodd ffydd yn y broses ac, o dipyn i beth, tawelwyd meddyliau’r llu o bobl a fynychodd yr ymchwiliad wrth i’r broses ddatblygu. Ystyriwyd y materion a oedd yn achos pryder dilys iddynt mewn modd priodol drwy’r ymchwiliad hwn.

Mae’n werth nodi hefyd bod David Purchon, a oedd yn gadarn ac yn benderfynol dros ben yn ei ymchwiliad, wedi defnyddio ei brofiad a’i arbenigedd helaeth wrth ymdrin ag ystod o faterion—peirianneg, iechyd a goblygiadau amgylcheddol—hyd eithaf ei allu. Enynnodd hyder mawr yn y broses hefyd.

Yr wyf yn siomedig bod rhai asiantaethau, er nad pob un, yn amddiffynnol yn eu hymatebion i’r ymchwiliad. Gallant ddysgu llawer o’r broses hon. Gallant ddysgu bod dyletswydd arnynt i hybu ymwybyddiaeth a dealltwriaeth o’r materion sy’n ymwneud â gwaredu gwastraff. Edrychaf ymlaen at eu gweld yn croesawu’r argymhellion er budd y cyhoedd y maent yn ei wasanaethu.

in Welsh I declare an interest as a member of Rhondda Cynon Taff County Borough Council.

yn Saesneg Ar 4 Gorffennaf 2000 yn y Siambr hon, gelwais am ymchwiliad cyhoeddus i safle tirlenwi Nantygwyddon. Rhestrais y pryderon a fynegwyd ynglŷn â’r domen: sut y sefydlwyd y safle; sut y’i hadeiladwyd; sut y cafodd ei reoli’n dechnegol ac yn ariannol; perfformiad yr awdurdodau rheoleiddio, a phryderon amrywiol a difrifol y trigolion yn y cyffiniau.

yn Saesneg Ni chawsom yr ymchwiliad cyhoeddus llawn yn ôl ein cais ond cawsom ymchwiliad annibynnol. Gwyddem y byddai i’r ymchwiliad gyfyngiadau. Yn arbennig, ni allai wysio tystion i roi tystiolaeth, rhywbeth a gydnabyddir yn yr adroddiad. Er bod cyfraniadau aelodau Rhondda Against Nantygwyddon Tip, a chydweithrediad llawn cyngor presennol Rhondda Cynon Taf wedi’u nodi gyda diolch, cafwyd rhai cyrff megis cwmni Rhondda Waste Disposal Cyf, na ddaeth ei gyfarwyddwyr gerbron i roi tystiolaeth eu hunain, ac roedd ei weinyddwr yn amharod iawn i roi gwybodaeth. Mae cyrff o’r fath wedi llesteirio’r adroddiad ac wedi cyfyngu ar ei gwmpas. Nid wyf am wneud pwynt gwleidyddol, ond mae’n drueni mai dim ond un cynghorydd Llafur o’r awdurdod lleol blaenorol a ddaeth ymlaen i roi tystiolaeth, er yn hwyr. Mae’n drueni mawr hefyd bod cryn dipyn o’r dystiolaeth dechnegol ynglŷn â’r domen wedi diflannu o swyddfeydd y cyngor cyn i’r weinyddiaeth bresennol ddod i rym.

yn Saesneg Eto i gyd, mae’r adroddiad yn ddatblygiad pwysig yn hanes Nantygwyddon. Mae’n gyfiawnhad o’r blynyddoedd o ymgyrchu ymroddedig. Hoffwn fanteisio ar y cyfle hwn i ddiolch hefyd i bawb a fu’n rhan o’r ymgyrch, i aelodau RANT ac, yn arbennig, y bobl a wysiwyd gan yr Uchel Lys o ganlyniad i’w hymgyrchu. Mae rhai pobl wedi talu’n hallt.

yn Saesneg Cadarnhaodd David Purchon lawer o’n hofnau; rhoddaf enghreifftiau o’r ffordd y rheolwyd y domen. Mae’n nodi anaddasrwydd sylfaenol y safle a’r ffaith nad oedd unrhyw warant ar y leinin, nad oedd yn addas ar gyfer gwastraff diwydiannol pan adeiladwyd y safle. Mae’n nodi’r ffaith bod y gwastraff i fod i gael ei roi mewn celloedd unigol, ond y’i gwaredwyd yn un llwyth mawr. Amlygodd y sgandal ynglŷn â’r penderfyniad i dderbyn talpiau hidlo calsiwm sylffad, er gwaethaf y problemau a gafwyd pan y’i defnyddiwyd mewn mannau eraill. Er i gynghorwyr lleol godi pryderon, parheid i waredu sbwriel am 19 mis arall. O ganlyniad, caiff y Cwm ei lygru gan hydrogen sylffad am 1,000 o flynyddoedd. Felly, mae’r argymhelliad ar gyfer adfer y safle yn hollbwysig, rhaid ei weithredu gan ddefnyddio’r dechnoleg orau, fwyaf cyfoes. Ni ddylai cost fod yn ffactor.

yn Saesneg Mae David Purchon wedi cymryd pryderon iechyd trigolion o ddifrif. Dengys yr ystadegau diweddaraf ar gyfraddau marwoldeb safonol gan Awdurdod Iechyd Bro Taf mai ward Ystrad a’r Gelli sydd â’r afiechyd mwyaf ar draws gogledd Bro Taf—hynny yw Rhondda Cynon Taf a Merthyr Tudful. Ni ellir egluro hynny drwy dlodi yn unig; nid ymddengys yn y 100 o wardiau mwyaf difreintiedig. Mae pob un ohonom wedi gwrando ar hanesion dirdynnol am fabanod yn cael eu geni â namau cynhwynol. Dyna bryderon gwirioneddol fy etholwyr, ac mae dyletswydd ar y Cynulliad Cenedlaethol i fynd i’r afael â’r pryderon hynny. Mae’n hanfodol bod astudiaethau iechyd cynhwysfawr yn cael eu comisiynu fel mater o frys. Mae angen inni wybod y ffeithiau ac mae angen inni ddysgu gwersi.

yn Saesneg Beth yw dyfodol Nantygwyddon? Dyna’r cwestiwn pwysicaf i bobl y Rhondda. Maent am weld gweithredu—ac maent yn haeddu hynny. Clywsom gan Helen Mary Jones beth yn union y mae Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf wedi’i wneud. Mae wedi rhoi’r gorau i dderbyn gwastraff cartref, ac mae ganddo strategaeth ailgylchu o ymyl y palmant sy’n llwyddiant. Mae’n dda gennyf nodi, o ran grŵp Plaid Cymru sy’n rheoli cyngor Rhondda Cynon Taf, y bydd yn rhoi ystyriaeth ddifrifol i gau safle tirlenwi Nantygwyddon yn gyfan gwbl, pan fydd yn cyfarfod ar 6 Mawrth i drafod y mater. Fodd bynnag, dim ond drwy gefnogaeth y Cynulliad Cenedlaethol y gellir gwireddu ein cynlluniau.

yn Saesneg Bydd y ffordd y mae’r Cynulliad Cenedlaethol yn ymateb i adroddiad Purchon yn hollbwysig i bobl y Rhondda. Yr ydym wedi dangos ein bod yn gallu gwrando ar bobl; rhaid inni ddangos yn awr ein bod yn gallu gweithredu. Rhaid inni sicrhau y caiff argymhellion yr adroddiad eu rhoi ar waith.

yn Saesneg Gorffennaf drwy bwysleisio na ddylai’r rhai sydd wedi dioddef orfod talu’r pris unwaith eto. Ni ddylai talwyr treth gyngor Rhondda Cynon Taf orfod talu am unioni Nantygwyddon. Maent eisoes wedi talu’n hallt drwy eu pryder—

—drwy’r ffaith bod eu heiddo wedi ei ddibrisio, a thrwy’r rhodd fwyaf amhrisiadwy—eu hiechyd. Gofynnaf i chi dderbyn yr adroddiad.

Gwnaf sylwadau ar argymhellion 6, 7, 8 a 10, sef yr argymhellion mwy cyffredinol, sydd â goblygiadau ehangach na’r argymhellion sy’n ymwneud yn benodol â’r safle. Fel y clywsom, mae’r argymhellion sy’n ymwneud yn benodol â’r safle o bwys mawr i drigolion lleol, ond mae i’r argymhellion mwy cyffredinol bosibiliadau mawr i wella’r ffordd y caiff gwastraff ei reoli ar draws Cymru.

Mae fy etholwyr wedi dilyn ymchwiliad Nantygwyddon â chryn ddiddordeb. Mae rhai o’r rhwystrau i wybodaeth ac atebolrwydd cyhoeddus yn taro tant gyda’r ymgyrchwyr a’r trigolion sy’n pryderu am y gwaith adfer ac ailgylchu gwastraff yn Nhywyn Crymlyn. Un o themâu’r ymgyrch yw pa mor araf y rhyddhawyd gwybodaeth i’r cyhoedd. Do, cyhoeddwyd gwybodaeth, ond yr oedd yr oedi cyn gwneud hynny a chyn ateb cwestiynau yn annerbyniol. Pe bai’r hyn y mae argymhelliad 6 yn ei argymell wedi bod yn arferol, ni fyddai’r honiadau o wybodaeth anghywir, ansicrwydd a’r amheuon a godwyd am nad yw asiantaethau wedi rhoi gwybodaeth yn brydlon ac yn amserol wedi lledu mor eang.

Mae angen i bobl wybod y ffeithiau. Fodd bynnag, weithiau mewn gwybodaeth wyddonol gyfredol mae’r ffeithiau yn groes i’w gilydd neu—yn fwy cywir—mae dehongliadau o’r ffeithiau yn groes i’w gilydd. Mae argymhelliad 7, ynglŷn â’r ffordd orau o ddefnyddio asesiadau effaith ffurfiol yng Nghymru i ystyried goblygiadau prosiectau rheoli gwastraff yn briodol, i’w groesawu.

Mae camdybiaeth gyffredinol bod arbenigwyr yn cytuno. Arbenigwyr yw arbenigwyr, ond maent yn ddynol hefyd. Er eu bod yn gweithio ar sail gwybodaeth ac uniondeb, rhaid inni werthuso ffeithiau gwyddonol hysbys, a dod i benderfyniadau yn seiliedig ar eu gwerthusiad o’r ffeithiau hynny a’u tybiaethau dilynol. Felly mae argymhelliad 8, sy’n caniatáu ymchwil annibynnol a gwerthusiadau o risgiau i iechyd yn fonws.

Rhaid mai’r dybiaeth yw bod cyrff cyhoeddus a lled-gyhoeddus yn bodoli i weithio er budd y cyhoedd. Mae argymhelliad 10 yn troi’r dybiaeth honno yn god o arfer sefydledig.

Beth ddywed yr argymhellion cyffredinol? I mi, y neges i ymgyrchwyr a chyrff swyddogol yw y dylent barchu rôl ei gilydd, i sicrhau bod y naill ochr a’r llall yn agored ac yn dryloyw ac y dylent weithio mewn partneriaeth. Bydd hynny yn sicrhau y caiff cymunedau y wybodaeth a’r gwasanaeth y mae eu hangen arnynt ac y maent yn eu haeddu, a dyna fydd etifeddiaeth dragwyddol yr adroddiad ymchwiliol awdurdodol hwn.

Datganaf fuddiant fel aelod o Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf.

Hoffwn ddiolch i Gadeirydd ac aelodau Pwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Trafnidiaeth am gynnal ymchwiliad Nantygwyddon, sydd wedi arwain at yr argymhellion sydd gerbron yr Aelodau heddiw.

Fel rhywun, sydd, ynghyd â Geraint Davies AC, Jill Evans ASE a mudiad Rhondda Against Nantygwyddon Tip—y sefais wrth ymyl ei aelodau wrth iddynt gael eu dwyn i’r llys gan Rhondda Waste Disposal Ltd—ac eraill yng nghymuned y Rhondda, sydd wedi bod yn rhan o’r ymgais i ddatrys problem Nantygwyddon am fwy o amser nag y carem gyfaddef, croesawaf y ffaith bod y Cynulliad Cenedlaethol yn cymeradwyo adroddiad Purchon heddiw. Bydd cyngor Rhondda Cynon Taf yn ystyried dadl heddiw yn fanwl a bydd, gobeithio, yn gwneud penderfyniad yr wythnos nesaf ar ddyfodol safle Nantygwyddon.

Gan ddychwelyd at bwyntiau’r Gweinidog am y strategaeth wastraff genedlaethol ddrafft, efallai y gŵyr Aelodau’r Cynulliad fod Rhondda Cynon Taf, ers 1999, wedi bwrw ymlaen â’r gwaith o ymdrin â gwaredu gwastraff. Cyflwynodd strategaeth wastraff newydd radical o’r enw ‘Agweddau ar Ailgylchu’, sy’n cynnwys y bwriad i gau Nantygwyddon yn gyfan gwbl. Mae’r cynllun gweithredu radical, arloesol hwn, sydd wedi’i gostio’n llawn, yn cynnwys defnydd helaeth o ailgylchu, compostio a mentrau eraill i leihau gwastraff i’r eithaf, ac yn cydnabod pa mor bwysig y gall dewis o ddulliau gwaredu fod i gymunedau lleol, yn arbennig yng nghymunedau’r Cymoedd megis y rhai yn Rhondda Cynon Taf. Nod ‘Agweddau ar Ailgylchu’ yw codi ymwybyddiaeth o’r angen i newid ein hymagwedd tuag at waredu gwastraff; cyflwyno mentrau lleihau gwastraff ac ailddefnyddio gwastraff, ailgylchu o ymyl y palmant ar raddfa lawn, sydd, fel y nododd Geraint, eisoes ar waith ac a fu’n llwyddiannus, gydag ymatebion calonogol gan drigolion; sefydlu cyfleuster ailgylchu deunyddiau newydd, mwy o safleoedd amwynderau’r cyngor a mwy o gyfleusterau ailgylchu cymunedol; a meithrin partneriaethau gyda sefydliadau ailgylchu yn y gymuned. Bydd y strategaeth yn arwain at lai o waredu mewn safleoedd tirlenwi yn gyffredinol, llai o waredu yn safle tirlenwi Bryn Pica yng Nghwm Cynon ac, yn bwysicach fyth, cau ac adfer safle Nantygwyddon.

Bydd pa mor gyflym y caiff safle Nantygwyddon ei gau yn dibynnu ar argaeledd adnoddau prin. Fodd bynnag mae strategaeth wastraff yr awdurdod yn rhagweld y caiff y safle ei gau’n derfynol o fewn cyfnod targed o 18 mis. Yn amlwg, fel yr eglurais mewn llythyrau a anfonwyd drwy’r e-bost at y Prif Weinidog a’r Gweinidog dros yr Amgylchedd ar 20 Chwefror, gellid cau’r safle yn llawer cynt pe bai’r Cynulliad Cenedlaethol yn rhoi cymorth ariannol. O ran hynny, cefnogaf Geraint Davies i’r carn wrth iddo alw ar y Gweinidogion i roi arian ychwanegol i fynd i’r afael â phrif argymhellion yr adroddiad sydd ger ein bron heddiw. Credaf yn daer nad y trigolion lleol—y rhai sydd wedi dioddef yn sgîl y sgandal hwn—a ddylai orfod ysgwyddo’r baich ariannol cyfan, o ganlyniad i’r hyn sydd, fel y disgrifiais o’r blaen, yn draed moch llwyr a adawyd gan eraill. Byddai’n anghywir yn foesol i’r Cynulliad adael i rai o dalwyr y dreth gyngor tlotaf yng Nghymru ysgwyddo’r gost sylweddol o gau ac adfer y safle.

Mae effeithiau’r adroddiad hwn yn bellgyrhaeddol, ac i bob cymuned sy’n wynebu effeithiau beunyddiol safleoedd tirlenwi, mae’n codi gobeithion a chwestiynau. Ceir effeithiau byrdymor y mae’n rhaid mynd i’r afael â hwy. I’r bobl yn fy etholaeth i, effeithwyd arnynt ar unwaith bron ar ôl cyhoeddi’r adroddiad hwn. Pobl Dowlais, yn fy etholaeth i, oedd y cyntaf i wynebu canlyniadau anffodus yr adroddiad hwn. Yr oedd penderfyniad arweinyddiaeth cyngor Rhondda Cynon Taf yn dilyn yr adroddiad hwn i drosglwyddo’r baich a chael gwared ar ei wastraff yn Nhrecati—sy’n 250 llath o stryd fawr Dowlais—wedi’i wneud yn fwriadol fel penderfyniad gwleidyddol, am fod ofn ar y cyngor golli pleidleisiau yn ei filltir sgwâr ei hun. Yr oedd mor syml â hynny.

A dderbyniwch fod dadl gref dros ymestyn ymchwiliad Nantygwyddon i ymchwiliad tebyg yn Nhrecati, ac a wnewch chi ein cefnogi wrth inni alw am ymchwiliad o’r fath?

Deuaf at hynny yn y man, ond byddaf yn gohirio dod i benderfyniad ar unrhyw alwadau am ymchwiliad. Mae Phil yn un o gynrychiolwyr plaid y mae ei chyngor, pe baem wedi ei dderbyn, wedi golygu y byddem yn dal wrthi ym mlwyddyn un neu flwyddyn dau o ymchwiliad tair neu bedair blynedd, y byddem wedi gwario miliynau o bunnau o arian cyhoeddus arno, a byddem wedi bod yn parhau i waredu gwastraff cartref yn Nantygwyddon. Dyna gyngor y cewri gwleidyddol ar fy ochr chwith. Ni dderbyniais hynny ar y pryd ac ni fwriadaf ei dderbyn yn awr. Llongyfarchaf y Gweinidog am wrthsefyll y math o wleidydda amrwd, oportiwnistaidd, sef y cyfan y mae Plaid Cymru wedi ei gyfrannu i’r ddadl hon.

A dderbyniwch y gellid bod wedi darllen o bosibl rai o’r dogfennau lu y mae eich cyd-aelodau wedi eu colli yn ôl pob golwg, pe baem wedi cynnal ymchwiliad llawn?

Gadawaf yr helfa bapur i David a throi i’r dyfodol, am mai hynny sydd o bwys i’m hetholwyr i. Gobeithiaf y bydd effeithiau a chanlyniadau hirdymor yr adroddiad hwn i’m hetholwyr yn llawer mwy cadarnhaol na’r broblem fyrdymor yr ydym wedi ei hwynebu oherwydd arweiniad Plaid Cymru.

Mae ar Asiantaeth yr Amgylchedd, yn enwedig, gyfrifoldeb mawr i ystyried yr adroddiad hwn yn ofalus. Rhaid edrych eto ar y trwyddedau gweithredu ar gyfer safleoedd tirlenwi fel Trecati. Rhaid i hynny gynnwys gweithio i roi’r gorau i waredu gwastraff cartref mewn safleoedd tirlenwi fel Trecati. O hyn ymlaen, rhaid gwneud mwy o waith monitro ar y safle hwnnw—pa ddeunydd y’i gwaredir yno a’r effeithiau ar drigolion lleol. Dylai’r adroddiad diweddar yn The Lancet fod yn rheswm ynddo’i hun dros ymchwiliad pellach.

Fel y crybwyllwyd, ar gyfer llawer o gymunedau sy’n wynebu problem o ran tirlenwi, mae hyn yn ymwneud â’r cyfle i gael gwybodaeth cymaint ag y mae’n ymwneud ag ymchwilio i effeithiau’r safle a’r ffordd y mae’n gweithredu. Wrth iddi ystyried yr adroddiad hwn yn fanylach, gobeithiaf y bydd y Gweinidog yn ystyried dau newid pwysig y gallai eu gwneud i ailennyn hyder cymunedau megis fy nghymuned i: yn gyntaf, fel y crybwyllwyd, cyflwyno hawliau newydd i’r cymunedau gael mwy o wybodaeth am safleoedd megis Nantygwyddon a Threcati; yn ail, cyflwyno cytundebau cymydog da rhwng y cwmnïau a’r trigolion lleol, gydag Asiantaeth yr Amgylchedd fel cymrodeddwr, yn gweithredu ar ran budd y cyhoedd—fel y dylai ei rôl fod—yn rhoi hawliau i arolygu ac ymgynghori.

Soniodd Huw am gytundebau cymydog da. Pan gaewyd Trecati y llynedd, gwaredwyd gwastraff Merthyr Tydfil ym Mryn Pica yng Nghwm Cynon ac, ar hyn o bryd, gwaredir gwastraff Powys yn yr un safle. Pam eich bod gymaint yn erbyn Rhondda Cynon Taf?

Weithiau yr wyf yn drysu ynglŷn â’r gwrthdaro buddiannau posibl pan gaiff sylwadau o’r fath eu gwneud. Mae’ch llefarydd ar y mater hwn wedi cyfaddef yn agored yn y Siambr bod Plaid Cymru wedi bod yn anghywir ar y mater hwn o’r dechrau—yr oedd yn ddigon gonest i wneud hynny—ac mae’n parhau i fod yn anghywir.

Nid oes gennyf amser i ildio y tro hwn; bûm yn hael.

Nid dyna’r hyn a ddywedais.

Dyna a ddywedasoch; clywais hynny fy hun.

Gobeithiaf y bydd y Gweinidog yn nodi na all wneud drwg pe bai’n ystyried cytundebau cymydog da o ddifrif. Nid yw pobl yn fy etholaeth i wedi’u hargyhoeddi gan sicrwydd Asiantaeth yr Amgylchedd ar rai pethau; er mwyn iddynt fod yn argyhoeddedig mae angen iddynt weld y buddsoddiad a’r diwygiadau yn cael eu gwneud. Dyma gyfle i’r Gweinidog ofyn am lawer mwy gan y cwmnïau gweithredu gwastraff a chan Asiantaeth yr Amgylchedd. Fodd bynnag, yn y pen draw, yr unig sicrwydd a dderbynia fy etholwyr yw diwedd ar waredu gwastraff cartref organig. Galwaf i safle Trecati a safleoedd o’i fath gael ei gau yn yr hirdymor.

Mae’r adroddiad hwn a holl fater safleoedd tirlenwi yn tynnu sylw at ein hymrwymiad i fwy o gyfiawnder amgylcheddol. Rhaid inni dorri’r cysylltiad rhwng amddifadedd a llygredd, gan fod cysylltiad gwirioneddol rhwng y ddau. Rhaid inni ddangos ein hymrwymiad i roi cyfiawnder cymdeithasol i’r cymunedau sy’n wynebu’r tlodi a’r llygredd mwyaf.

Talaf deyrnged i adroddiad y Pwyllgor a’r Cadeirydd medrus, Richard Edwards. Mae’n adroddiad manwl a chynhwysfawr. Yr wyf yn siŵr y bydd pobl y Rhondda yn croesawu natur agored a thrylwyr yr ymchwiliad hwn a pha mor gyflym y daeth i’w gasgliadau, a oedd yn gynt nag y gallai unrhyw ymchwiliad cyhoeddus ddisgwyl bod.

Fel cyn-aelod o Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf ac fel rhywun sydd â theulu yn y Rhondda—cefais fy magu yno—yr wyf yn ymwybodol o’r teimladau cryf ar y mater hwn. Dysgwyd llawer o wersi o’r ymchwiliad hwn; yn bennaf y ffaith ei fod yn amlygu’r angen dybryd am ailgylchu gwastraff a’i reoli’n well. Croesawaf y ffaith bod y Cynulliad wedi neilltuo £40 miliwn i sicrhau bod hyn yn digwydd. Mae hon yn her enfawr i bob un ohonom yng Nghymru. Rhaid inni gyflawni newid diwylliannol. Nid yw ailgylchu mor hawdd ag y credwn am fod yn rhaid inni newid meddylfryd. Fodd bynnag, yr wyf yn falch o nodi arweiniad y Cynulliad ar y mater hwn. Bu’r adroddiad yn esiampl o fod yn agored a thryloyw; caiff ei gofio fel un o gerrig milltir y corff newydd hwn. Mae’r adroddiad wedi helpu i ennyn hyder y gymuned leol.

Deallaf y bydd yr argymhelliad y dylid rhoi’r gorau i waredu gwastraff cartref yn Nantygwyddon yn effeithio ar Gwm Cynon, sy’n cyffinio â hi, sydd, fel y gwyddoch, yn rhan o’m hetholaeth i. Mae’n bosibl y bydd yn rhaid trosglwyddo gwastraff i Fryn Pica a chysylltais â Chyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf ynglŷn â hynny. Cefais ateb ond parhaf i gael anhawster mawr cael gwybodaeth. Efallai y gallai Pauline Jarman, fel arweiniad y cyngor, gofio hynny. Bydd y materion a godwyd yn yr ymchwiliad hwn yn taro tant gyda phobl sy’n byw mewn ardaloedd o gwmpas safleoedd tirlenwi. Gofynnaf i’r ysbryd o fod yn agored a chysylltu â chymunedau, a grybwyllwyd gan Sue Essex ac y bu cryn sôn amdano yn ystod yr ymchwiliad hwn, ymdreiddio i Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf. Apeliaf ar y cyngor, o ganlyniad i’r ymchwiliad hwn, i fod yr un mor agored gyda phobl Cwm Cynon ynglŷn ag unrhyw ddatblygiadau newydd ym Mhryn Pica. Mae adroddiad Nantygwyddon wedi gosod safon uchel: rhaid i Rondda Cynon Taf ddilyn yr esiampl honno yn awr.

Noda’r adroddiad hwn fod yr ateb i broblem un person yn aml yn creu problem i rywun arall, boed hynny yn Nhrecati, y mae Huw Lewis newydd gyfeirio ato, neu yn y cynigion i leoli llosgydd a gwaith ailgylchu gwastraff yn Nhywyn Crymlyn yn fy etholaeth i. Hyd nes y bydd cymdeithas yn llwyddo i ganfod ateb realistig, cynaliadwy i’r broblem o reoli gwastraff, rhaid i bob cymuned ledled Cymru wynebu’r problemau anodd hyn. Rhaid inni beidio â barnu ar sail rhagfarn neu reddf, ond ar y dystiolaeth wyddonol orau sydd ar gael, a faint o sicrwydd y gallwn ei roi ar hynny. Pryderaf yn aml ynglŷn â’r ffordd y mae pobl, am resymau cul a gwleidyddol oportiwnistaidd, yn barod i ddychryn a chodi gofidiau ymhlith cymunedau ledled Cymru pan na fo tystiolaeth wyddonol ar gael sy’n cefnogi eu safbwynt brawychol. Mae’r adroddiad hwn hefyd yn drobwynt yn y ffaith fod sawl un o’i argymhellion—

I notice that you are unconvinced, Brian, and you refer to the scientific evidence. Considering all the facts, would you build a school on a contaminated site? What is your position on that?

Cyfeiriodd rhywun at adroddiad yn The Lancet. Ni wn am adroddiad yn The Lancet, ond yn sicr yr oedd adroddiad yn y British Medical Journal dri neu bedwar mis yn ôl a nododd fod tua 80 y cant o boblogaeth y Deyrnas Unedig yn byw o fewn dau gilomedr i safle tirlenwi. Mae’n anodd gweld y prif gasgliadau y daethpwyd iddynt o’r astudiaeth honno. Yn arbennig, cyfeiriodd at y ffaith fod llawer o’r annormaleddau cynhwynol yn ardal Nantygwyddon, wedi eu cofnodi cyn agor y safle mewn gwirionedd—[Torri ar draws]

Nododd adroddiad y British Medical Journal fod hynny wedi digwydd cyn agor y safle tirlenwi. Mewn rhai achosion eraill, nododd yr un adroddiad hwnnw fod—[Torri ar draws.]

Gallaf glywed pobl yn gweiddi ar Dr Gibbons o’r oriel gyhoeddus. Mae hynny’n anffodus iawn.

Un o’r pwyntiau eraill yn yr astudiaeth hon sy’n cymhlethu’r ffactor hwn yw’r ffaith bod cyflyrau megis annormaleddau cynhwynol, mewn sawl achos, wedi gostwng mewn gwirionedd yn yr ardaloedd o amgylch safleoedd tirlenwi, hyd yn oed ar ôl iddynt agor. Mae’n ddarlun cymysg ac mae’n anodd dod i gasgliadau pendant o’r dystiolaeth a gyflwynir inni ar hyn o bryd. Dyna’r broblem gyda chwestiynau fel y cwestiwn a ofynnodd Gareth. Nid oes ateb rhwydd, syml i hyn. Rhaid inni archwilio’r dystiolaeth wyddonol orau sydd ger ein bron wrth ddod i unrhyw gasgliad penodol.

Mae llawer o amser wedi mynd heibio felly crynhoaf un o’r pwyntiau eraill yr oeddwn am eu gwneud. Un o’r argymhellion pwysicaf—

Mae’n ddrwg gennyf, Geraint, rhaid imi orffen. Un o’r argymhellion pwysicaf yn yr adroddiad hwn yw’r argymhelliad ynglŷn â rhoi cyfle i’r cyhoedd osod yr agenda mewn unrhyw ymchwiliad penodol a gynhelir. Yr ydym yn ymrwymedig i lywodraeth bartneriaeth yn y Cynulliad Cenedlaethol ac yng Nghymru. Mae hynny’n bwysig, a dyna’r ffordd iawn i weithredu. Fodd bynnag, mae llywodraeth bartneriaeth yn aml yn golygu bod pob un o’r prif asiantaethau a sefydliadau yn rhan o benderfyniadau a wneir cyn i’r cyhoedd gael mynegi pryderon. Yn aml, daw’r sefydliadau hynny yn rhan o’r cyfrifoldeb ar y cyd dros y penderfyniadau hyn. Os na all y cyhoedd neu’r cymunedau sydd â phryderon ynglŷn â’r materion hyn osod y cylch gorchwyl ar gyfer yr ymchwiliadau hyn, ni fyddant yn ymddiried yn yr ymchwiliadau a gynhelir ar eu rhan. Mae hwn yn adroddiad rhagorol, arloesol a fydd â goblygiadau pwysig a chadarnhaol i’r ffordd y mae rheolaeth gyhoeddus yn gweithredu yng Nghymru.

As a member of the Committee, and one who heard the evidence, I praise the Committee as a whole, particularly Richard Edwards as Chair and Sue Essex as Minister, for the manner in which the evidence that came before us was handled. We, as a party, had misgivings about conducting an investigation into this matter because we were aware of its limitations. However, we have received a comprehensive report, with a number of important recommendations, not just for Nantygwyddon, but for the whole of Wales. It is important that, during the evidence gathering period, we succeeded as a Committee in acting inclusively and avoided political point scoring—although there was a temptation, I am certain, for more than one party to attempt to do so. The Committee had to concentrate on the evidence and ensure that the report was as comprehensive as possible and that the Assembly could take the report’s recommendations forward. I very much hope that that will happen.

It is important that we record the fact that the investigator, David Purchon, noted the full co-operation of the present administration in Rhondda Cynon Taff and that he has thanked it for its co-operation and important work in cataloguing all the evidence for him. It is also important to note clearly, since references have been made to this, that this problem was inherited by the present administration in Rhondda Cynon Taff. The current council has not only responded to the needs of Nantygwyddon, but has also established an innovative scheme to recycle waste. Some of those who have taken the opportunity to score political points would have been better served by concentrating on the evidence and acknowledging the important work that the present administration in Rhondda Cynon Taff is doing in responding to this problem, which was not of its making and which it inherited.

Hoffwn ddiolch i bawb a gyfrannodd i’r ddadl hon ac, yn arbennig, y Gweinidog am ei hymrwymiad i weithredu ar yr argymhellion, sy’n hollbwysig. Hoffwn ddiolch i Helen Mary Jones am ei hymagwedd adeiladol tuag at waith yr ymchwiliad a’i geiriau caredig. Yr wyf yn siŵr mai hwn fydd y tro cyntaf a’r tro olaf imi eich clywed yn dweud bod yn dda gennych gael eich profi’n anghywir ar unrhyw beth, Helen Mary. Hoffwn fanteisio ar y cyfle hwn, o gofio naws rhannau o’r ddadl heddiw, i ganmol ymagwedd adeiladol pob un o grwpiau’r pleidiau ar y Pwyllgor. Efallai nad adlewyrchwyd hynny yn y ddadl heddiw. Ar y cyfan, rhoddwyd gwleidydda pleidiol o’r neilltu, gydag ymrwymiad cryf gan bob aelod i sicrhau llwyddiant y broses. Mae hynny hyd yn oed yn cynnwys David Davies; ni fentraf ddweud unrhyw beth cas am David, neu caf neges e-bost gan ei fam yn fy nghyhuddo o fod yn gas wrth ei mab.

Ni fwriadaf ymateb i’r pwyntiau pleidiol. Dywedaf ychydig o eiriau am y broses. Bu’n broses arloesol, yn dilyn yr egwyddorion o fod yn agored a thryloyw. Bu’r holl dystiolaeth a gyflwynwyd ar gael i’r cyhoedd graffu arni a chynhaliwyd ein holl drafodaethau yn gyhoeddus, gan gynnwys pedwar cyfarfod Pwyllgor yn y Rhondda. Bu’n ymchwiliad trylwyr, sydd, er gwaethaf ei gwmpas, wedi cyflwyno adroddiad yn ddi-oed. Er gwaethaf y drwgdybio, a’r elyniaeth hyd yn oed ar y dechrau, cydnabu’r gymuned leol ei fod yn ymchwiliad trylwyr ac annibynnol. Yr wyf yn ddiolchgar am hynny. Bu pwyslais yr ymchwiliad ar ddysgu gwersi ar gyfer y dyfodol, nid yn unig yn ardal safle tirlenwi Nantygwyddon, ond ar gyfer polisïau rheoli gwastraff yn y dyfodol yn gyffredinol yng Nghymru. Ymdriniwyd â phryderon lleol gennym sydd o bwys i Gymru gyfan: rheoli gwastraff, ei effaith ar yr amgylchedd a phryderon cysylltiedig ynglŷn ag iechyd y cyhoedd. Y mater pwysig a ddaw i’r amlwg o’r ymarfer cyfan ac sy’n codi uwchlaw mater rheoli gwastraff yw’r diffyg cyfathrebu rhwng cyrff ac asiantaethau cyhoeddus a’r bobl leol gyffredin yr ydym oll i fod i’w cynrychioli. Bu diffyg cyfathrebu—

Yn glod i lwyddiant yr adroddiad hwn, a oes unrhyw fwriad gan y Pwyllgor argymell y dylid rhoi’r gwersi ar waith yn Nhrecati, sydd â llawer o broblemau tebyg, fel y cam nesaf?

Nid yw’n fwriad gan y Pwyllgor ar hyn o bryd, Phil. Sôn yr oeddwn am y diffyg cyfathrebu rhwng yr asiantaethau cyhoeddus a’r bobl gyffredin y maent yn eu cynrychioli. Adlewyrchwyd maint y methiant hwnnw yn y canfyddiad a oedd yn gyffredinol ymhlith llawer o gynrychiolwyr y cyrff cyhoeddus perthnasol a oedd yn rhan o’r ymchwiliad hwn, ac a fynegwyd ganddynt imi yn breifat, fod yr ymchwilydd ei hun â rhagfarn yn eu herbyn hwy ac o blaid y gymuned leol. Oni ddylai pawb sy’n gweithio i gyrff ac asiantaethau cyhoeddus fod o blaid y bobl y maent yn eu cynrychioli? Dylent weithio trostynt hwy a chyda hwy; dyna’r wers hollbwysig. Awgrymaf yn barchus y gallent ddysgu cryn dipyn o sgiliau cyfathrebu cyhoeddus yr ymchwilydd annibynnol.

Bu’r ymchwiliad cyfan yn arloesol. Fe’i cynhaliwyd mewn modd agored, tryloyw a chynhwysol. Awgrymaf yn barchus iddo ddangos y Cynulliad yn gweithio ar ei orau. Mae angen tynnu sylw’r cyfryngau at hynny, nad ydynt byth yn colli cyfle i ladd ar ein hegin-ddemocratiaeth. Gan fod yr ymchwiliad bellach ar ben, bwriadaf adolygu’r broses i nodi gwersi ar gyfer ymchwiliadau yn y dyfodol. Byddaf yn gwahodd y rhai a gymerodd ran yn yr ymchwiliad i roi eu barn—

Na wnaf. Mae’n ddrwg gennyf, Gareth, yr wyf yn dirwyn i ben.

Bydd adolygiad o’r ymchwiliad er mwyn dysgu gwersi ar gyfer ymchwiliadau posibl yn y dyfodol. Gosodwyd y gynsail erbyn hyn. Cymeradwyaf ein hargymhellion i’r Cynulliad ar ran y Pwyllgor. Galwn ar Lywodraeth Cynulliad Cymru i weithio gyda grwpiau cymunedol a’r asiantaethau cyhoeddus i weithredu ein hargymhellion ac i roi gwersi Nantygwyddon ar waith ar gyfer polisïau gwastraff yn y dyfodol yng Nghymru.