Lywydd, Prif Weinidog, Gweinidogion ac Aelodau, mae’n bleser mawr i mi fel Prif Weinidog Gibraltar eich annerch y prynhawn yma. Dywedwyd wrthyf fod rhaid imi orffen erbyn 2 p.m., felly mae’n fraint mawr cael 10 munud o’ch amser.

Deuaf â chyfarchion ichi oddi wrth eich chwaer senedd Brydeinig yn Gibraltar—y Tŷ Ymgynnull. Mae llawer o’r Aelodau eisoes wedi cwrdd â rhai o’n seneddwyr yng nghyfarfodydd Cymdeithas Seneddol y Gymanwlad. Cewch gwrdd â hwy eto cyn bo hir, gan y byddwn yn anfon dirprwyaeth lawn i’r cyfarfod rhanbarthol a gynhelir yma yng Nghaerdydd, yn y Cynulliad hwn, ymhen ychydig wythnosau.

Rhoddaf fraslun sydyn o Gibraltar i’r rhai ohonoch sydd efallai heb wybod ein hanes. Yr ydym yn un o’r 13 tiriogaeth dramor sy’n weddill gan y Deyrnas Unedig. Yr ydym yn Brydeinig er 1704, bron 300 o flynyddoedd yn ôl. Mae’n dda gennyf ddweud fod mwyafrif llethol pobl Gibraltar—os nad pob un copa walltog—yn dymuno iddi aros felly hyd byth. Mae cyfansoddiad 1969, a roddwyd inni gan Senedd Prydain, yn sefydlu awdurdodaeth ar wahân at ddibenion gwleidyddol, llywodraethol a gweinyddol. Mae gennym Senedd, sy’n llai na’r Cynulliad hwn, gyda 17 o aelodau, 15 ohonynt yn etholedig. Yn y Senedd, pasiwn ein deddfau ein hunain, gan drawsosod holl rwymedigaethau’r Undeb Ewropeaidd i ddeddfau Gibraltar. Cynhaliwn etholiadau un waith bob pedair blynedd, a bydd y blaid a enillodd fwyafrif yn ennill rheolaeth ar y Senedd, a hefyd yn ffurfio’r Llywodraeth. Ar hyn o bryd, fi yw arweinydd y blaid honno. Mae gennym system etholiadol od, sy’n golygu mai dim ond mwyafrif o un sedd a gaiff y blaid fuddugol, ni waeth beth fo maint y mwyafrif etholiadol. I’r rheini ohonoch sydd yn arweinwyr plaid, nid wyf yn argymell y drefn hon; mae’n anodd cadw disgyblaeth a threfn dda pan all unrhyw un o’ch aelodau eich dal yn wystl.

Mae gan Lywodraeth Gibraltar, yn yr ystyr gweithredol, a Senedd Gibraltar, yn yr ystyr deddfwriaethol, gryn dipyn o hawliau deddfwriaethol a gweithredol. Maent yn cynnwys popeth ac eithrio amddiffyn, materion allanol a gwarchodaeth fewnol—yr heddlu. Talwn am yr heddlu, ond mae’n weithrediadol atebol i’r Llywodraethwr Prydeinig yn Gibraltar. Ar wahân i hynny, mae gennym reolaeth lwyr dros ein polisi ariannol ac economaidd, pob gwariant cyhoeddus, a pholisïau ym meysydd addysg, iechyd, nawdd cymdeithasol, gwasanaethau cymdeithasol, trafnidiaeth a’r amgylchedd—popeth ar wahân i warchodaeth fewnol, amddiffyn a materion allanol. Yr ydym yn economaidd hunan-gynhaliol; ni dderbyniwn gymorth cyllidol oddi wrth y DU. I roi syniad bras ichi, mae Gibraltar yn 8 km sgwâr, a chanddi boblogaeth o 30,000 o bobl. Mae gennym weithlu economaidd weithredol o 15,000 o bobl. Mae cyllideb refeniw’r Llywodraeth yn £175 miliwn, a’i wariant ychydig dros £155 miliwn. O’r ffigurau hynny, fe welwch ein bod yn creu gwarged blynyddol rheolaidd yn y gyllideb, ac o hynny byddwn yn talu am ein rhaglen fuddsoddi cyfalaf ein hunain.

Yr ydym yn rhanbarth Amcan 2 yn y Gymuned Ewropeaidd, felly cawn elfen o gyllid Amcan 2 yr Undeb Ewropeaidd—credaf inni dderbyn £6 miliwn o’r rhaglen gyfredol. Lle bach ond hunan-lywodraethol ydym, gyda’n Senedd, ein Llywodraeth, ein gwasanaeth sifil, ein barnwriaeth, ein heddlu a’n tollau tramor a chartref ein hunain, i gyd ar fodel San Steffan a Phrydain. Mae croeso ichi ymweld â ni i weld drosoch eich hunain fod Gibraltar yn wir yn ddarn o Brydain yn haul y Canoldir.

Er hynny, mae gan y Tsieineaid ddywediad, ‘boed ichi fyw mewn amserau diddorol’, a fwriedir fel melltith. Yr ydym, yn wir, yn byw mewn amserau diddorol. Fel pobloedd gwladychol ym mhobman, credwn yn yr hawl i ymreolaeth, i benderfynu’n dyfodol ein hunain. Dymunwn arfer yr hawl honno i ddewis cadw’n sofraniaeth Brydeinig, a chadw’n perthynas agos, gyfansoddiadol gyda’r Deyrnas Unedig. Cred Sbaen, ar y llaw arall, fod modd o hyd i adfer map Ewrop i’r hyn ydoedd 297 o flynyddoedd yn ôl, ac mae’n hawlio sofraniaeth dros Gibraltar. Mae hanesyn difyr yn hynny o beth: o’r 1,300 o flynyddoedd diwethaf, bu Gibraltar yn Brydeinig am 297 o flynyddoedd, yn Sbaenaidd am 242, ac yn Fwraidd am yr oddeutu 900 mlynedd cyn hynny. Nid oedd Sbaen yn bodoli 1,300 o flynyddoedd yn ôl, felly mae Gibraltar wedi bod yn Brydeinig am fwy o amser nag y bu’n Sbaenaidd erioed. Er hynny, mae Sbaen yn dal i geisio hawlio sofraniaeth dros Gibraltar—hawliad y mae’n ei gyrchu’n dra ymosodol. Er enghraifft, mae cyfyngiadau ar y ffin; ni chaniateir cysylltiadau awyr a fferi rhwng Gibraltar a Sbaen; dim ond 30,000 o’n rhifau ffôn y gellir eu galw o rwydwaith ffôn Sbaen; ni chaniateir cysylltiadau ym myd chwaraeon, ac ni chaiff Gibraltar ymuno â chyrff chwaraeon rhyngwladol, ac yn y blaen. Mae’n batrwm ymddygiad na ddisgwyliech ei weld rhwng dau le sydd ill dau’n rhan o Gymuned Ewrop.

Nid oes gennym wrthwynebiad i ymuno â Sbaen mewn proses o ddeialog—yn wir, croesawn hynny. Ond rhaid inni fod yn glir y gwnawn hynny nid er mwyn ildio na gwerthu’n sofraniaeth, na’n hawliau i benderfynu ar ein dyfodol ein hun, ond yn syml er mwyn sefydlu perthynas normal, Ewropeaidd ei naws, o gydweithredu, cydbarchu, cyfeillgarwch a chodi pontydd. Nid ydym yn derbyn y dylem dalu gydag unrhyw ran o’n sofraniaeth Brydeinig am y pethau y credwn y mae gennym hawl iddynt fel Ewropeaid. Ddoe, cawsom wrthdystiad yn Gibraltar gyda 25,000 o bobl yn bresennol. Nid yw hynny’n swnio’n llawer i chi, ond 25,000 o bobl yw’r cyfan o’n poblogaeth gorfforol abl. Pwrpas y gwrthdystiad oedd cyhoeddi i’r Swyddfa Dramor a Chymanwlad yn Llundain ein bod yn fodlon cymryd rhan mewn deialog resymol, ond peidiwch da chi â rhoi consesiynau sofraniaeth i Sbaen a fydd yn aros ar y bwrdd er i bobl Gibraltar eu gwrthod—a fydd yn digwydd cyn sicred ag y mae nos yn dilyn dydd—mewn refferendwm. Nid ydym yn gwrthwynebu profi’n barn mewn refferendwm. Fodd bynnag, unwaith y byddwn wedi mynegi’n barn, rhaid ei pharchu, ac ni ddylai dim sy’n groes i ddymuniadau pobl Gibraltar parthed sofraniaeth Brydeinig, sy’n cyfaddawdu’n hawliau neu’n sofraniaeth, neu sy’n cyfreithloni hawliad sofraniaeth Sbaen dros Gibraltar, gael goroesi’r gwrthodiad hwnnw.

Lywydd, cefais y rhybudd 30 eiliad. Gwn yr ystyrir ei bod bron yn drosedd grogi i siaradwyr gwadd fynd dros eu hamser. Yr wyf yn ddiolchgar am y cyfle i’ch annerch, ac am hynny o gefnogaeth a fynegwyd eisoes gan rai Aelodau. Mae Aelodau’n Tŷ Ymgynnull ni, ar feinciau’r Llywodraeth a’r wrthblaid fel ei gilydd, yn edrych ymlaen at gyfarfod â chynifer ag sy’n bosibl o’ch Aelodau Cynulliad yn ystod y cyfarfod rhanbarthol sydd i ddod o Gymdeithas Seneddol y Gymanwlad. Diolch. [Cymeradwyaeth.]

Yr wyf yn falch inni allu canfod amser heddiw i drafod y rheoliadau ar warchod plant a gofal dydd. Mae’r Cynulliad yn troedio llwybr gwahanol i Loegr yn y maes hwn. Dros y ffin, bydd y Comisiwn Safonau Gofal yn rheoleiddio cartrefi plant, tra bod gofal dydd i blant yn gyfrifoldeb Ofsted. Bernais i ei bod yn bwysig y dylai’r Arolygiaeth Safonau Gofal reoleiddio pob lleoliad gofal i blant. Bydd hyn yn sicrhau cysondeb a chydlyniad. Adlewyrchir hynny yn y rheoliadau sydd ger ein bron, ac yn y safonau cyfatebol yr wyf wedi’u hanfon at bawb i roi gwybodaeth gefndirol i’n dadl, safonau yr hysbyswyd Aelodau yn ffurfiol amdanynt, yn unol â Rheol Sefydlog Rhif 27.

Bydd y rheoliadau’n ymdrin â darpariaeth gwarchod a gofal dydd i blant dan wyth mlwydd oed. Byddant yn berthnasol i warchodwyr plant a gwasanaethau fel meithrinfeydd dydd, grwpiau chwarae a gofal y tu allan i’r ysgol. Mae’r rheoliadau’n creu dyletswyddau statudol penodol i ddarparwyr cofrestredig a byddant yn ymdrin â materion fel staffio, addasrwydd adeiladau ac addasrwydd y darparwr cofrestredig. Mae’r safonau gofynnol cenedlaethol a geir gyda hwy’n ategu gofynion penodol y rheoliadau.

Datblygwyd y rheoliadau a’r safonau mewn ymgynghoriad agos â’r grwpiau darparu allweddol a sefydliadau plant eraill, megis y Gymdeithas Genedlaethol Gwarchod Plant, Mudiad Ysgolion Meithrin, Cymdeithas Cylchoedd Chwarae Cyn-Ysgol Cymru, Plant yng Nghymru a Chwarae Cymru.

Yr oedd yr ymatebion i’r ymgynghoriad a’r cyfarfodydd wedi hynny’n dangos ymrwymiad y sector i safonau uchel mewn gofal plant a chryn radd o gonsensws ar y cynnwys. Yr oedd pob grŵp cynrychioli’n awyddus i staff yn y sector fod â’r cymwysterau priodol, a bydd Llywodraeth y Cynulliad yn gweithio gyda phartneriaethau datblygiad blynyddoedd cynnar a gofal plant ac eraill i sicrhau cynnydd yn y ganran o staff sydd â’r cymwysterau priodol.

Derbyniaf fod her ynghlwm wrth hyfforddi staff gofal hyd at gymwysterau lefel 3 i arweinwyr, a lefel 2 i staff eraill. Tra chyrhaeddir y safon hon yn gyffredin mewn sawl lle, ni ddisgwylir y cyrhaeddir hi yn syth ym mhobman. Bydd arolygwyr yn defnyddio doethineb wrth gydnabod cymwysterau rhagflaenorol ac wrth drafod cynllun gweithredu gyda phob darparwr, lle bo angen. Dyma fater a gedwir dan sylw wrth i’r strategaeth gofal plant, penderfyniadau cyllideb ac arferion y sector ddatblygu.

Cyhoeddais y llynedd y bydd gwarchodwyr plant sydd newydd gofrestru’n cael grant cychwyn o fis Ebrill eleni. Gallaf gadarnhau heddiw y bydd lefel y grant o leiaf £300 y gwarchodwr ledled Cymru. Bydd disgresiwn lleol i roi grantiau uwch mewn achosion penodol. Mae arnaf eisiau gweld gwrthdroi’r cwymp yn y nifer o warchodwyr, a bydd y grantiau hyn yn helpu gyda hynny.

Yr wyf hefyd wedi penderfynu peidio â gosod ffioedd arolygu i warchodwyr plant nac am ofal sesiynol fel grwpiau chwarae a chlybiau y tu allan i’r ysgol. Bydd gwasanaethau gofal dydd llawn yn profi cynnydd bach yn unig yn eu ffioedd. Mae cefnogaeth wresog i’r fenter hon, ochr yn ochr â’r grant cychwyn newydd i warchodwyr plant, gan y sector. Rhaid rhoi sicrwydd i deuluoedd y bydd yr ansawdd gofal y gallant ei ddisgwyl yn cyrraedd safonau gofynnol cenedlaethol a bennir ar draws Cymru. Gwireddir hyn o 1 Ebrill 2002, pryd y dechreua Arolygiaeth Safonau Gofal Cymru ei gwaith. Pwysleisiaf y bydd diogelu plant wrth galon y safonau hyn ac na chaniateir smacio gan unrhyw warchodwr plant cofrestredig nac mewn unrhyw leoliad gofal dydd arall. Dylid rhoi ein sylw i gyd i sicrhau bod profiadau plant mewn gofal dydd yn ddiogel, llesol a buddiol.

Trof yn awr at y gwelliannau. Er fy mod yn cydymdeimlo â’r meddwl y tu ôl iddynt, nid ydynt yn briodol yn y cyd-destun hwn. Mae gwelliant 1, sy’n galw am well hyfforddiant a chefnogaeth i ddarparwyr, yn ymwneud â gweithredu sydd eisoes mewn llaw gyda’n cynllun gweithredu ar ofal plant, a gyhoeddir yn fuan. Mae Llywodraeth y Cynulliad wedi cynyddu’r cyllid i bartneriaethau datblygiad blynyddoedd cynnar a gofal plant. Dyrannwyd £2.4 miliwn iddynt eleni a chânt £3.8 miliwn y flwyddyn nesaf. Byddwn yn ymgynghori cyn hir ar reoliadau arfaethedig i osod dyletswydd ar awdurdodau lleol i ddarparu hyfforddiant i ddarparwyr gofal plant. Bydd yr ymgynghoriad hwn yn cynnwys goblygiadau cost dyletswydd o’r fath. Mae Llywodraeth y Cynulliad hefyd yn trafod anghenion hyfforddiant y gweithlu gofal cyfan gyda Dysgu ac Addysgu Cymru .

Yr amser priodol i drafod blaenoriaethau ar gyfer ariannu tymor hir, y mae gwelliant 2 yn cyfeirio atynt, yw pan drafodwn gyllideb y Cynulliad, nid pan fyddwn yn ystyried y rheoliadau hyn. I gloi, dyma’r tro cyntaf i agwedd mor gyson at reoleiddio fod yn bosibl yng Nghymru. Bydd yn rhoi arwydd clir i deuluoedd a darparwyr gofal plant beth a olygwn ni, fel Cynulliad, wrth safonau gofynnol a beth fydd, yn ei dro, yn gwella ansawdd y gofal a roddir i’n plant.

Cynigiaf welliant 2. Ychwanegu fel pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Mae Plaid Cymru—The Party of Wales yn croesawu’r rheoliadau hyn. Fe’u trafodwyd, wrth gwrs, ar sawl achlysur wrth eu paratoi yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Mae parodrwydd y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol i gymryd llwybr gwahanol ac, yn fy marn i, fwy blaengar na hwnnw a ddewiswyd gan gyd-aelodau yn San Steffan i’w groesawu. Yn bersonol, croesawaf yn arbennig y rheoliad sydd yn gwahardd cosbi corfforol mewn lleoliadau gofal plant, a dychwelaf at hynny mewn munud. Mae’r grant a gyhoeddodd y Gweinidog heddiw, i alluogi gwarchodwyr plant i ymsefydlu, i’w groesawu hefyd, a hefyd yr agwedd gall tuag at godi ffioedd am arolygu, a oedd yn destun pryder i bobl yn y sector.

Trof yn fyr at y gwelliannau. Yr ydym yn siomedig na wnaiff y Gweinidog eu cefnogi, er, o wybod am ei hagwedd hi at y mater hwn dros flynyddoedd lawer, derbyniaf yr hyn a ddywedodd ynghylch ysbryd y gwelliannau. Credwn fod hyfforddiant a chefnogaeth yn faterion hanfodol; dylid eu tanlinellu mewn dadl yn y Cynulliad llawn. Mae gennyf fi, a llawer o rieni yma, reswm i fod yn eithriadol o ddiolchgar i’r gweithwyr gofal plant ardderchog yng Nghymru, ond y maent hefyd ymhlith y staff a werthfawrogir leiaf ac y telir leiaf iddynt yn ein cymdeithas. Byddwn yn aml yn talu cyfradd lawer is am ofal plant nag a wnawn am wasanaethau’r sawl sy’n trwsio ein ceir. Beth mae hynny’n ei ddweud am ein blaenoriaethau fel cymdeithas? Dadleuwn na allwn ddisgwyl i staff gofal plant gyrraedd y safonau uwch a fynnir ganddynt, yn ddigon teg, heb gefnogaeth a hyfforddiant. Er ein bod yn sylweddoli bod bwriad i’w darparu, hoffem i’r bwriad hwnnw gael ei gefnogi gan benderfyniad y Cynulliad Llawn.

Ar welliant 2, derbyniaf yr hyn a ddywedodd y Gweinidog am gynnydd yn y cyllid. Serch hynny, mae’n bwysig cael dadl ganolbwyntiol ar ofal plant ac ar ddyfodol y mater hwn yn y tymor hir yng nghyd-destun y rheoliadau hyn, yn ogystal â mynd ar ei ôl pan drafodwn y gyllideb. Mae Llywodraeth Cymru yn wir wedi gwneud buddsoddiad ychwanegol helaeth, a chroesewir hynny. Ond arian cychwyn yw’r rhan fwyaf o’r arian hynny i roi hwb cychwynnol i ddarpariaeth newydd, ac mae rhywfaint ohono ar gyfer cymunedau difreintiedig. Croesewir hynny. Fodd bynnag, nid dyna’r ateb yn y tymor hir. Fel y gŵyr y Gweinidog, sefydlwyd cyfleusterau gofal plant yn rhai o’n cymunedau mwy difreintiedig o’r blaen, dim ond iddynt fethu wedi i’r cyllid cefnogi tair blynedd gael ei dynnu’n ôl, oherwydd yn syml nad oedd y rhieni a ddefnyddiai’r gofal plant hwnnw, ac na fyddant byth, yn abl i dalu cost fasnachol lawn gofal plant yn y dyfodol agos. Os ydym am sicrhau gofal plant o’r ansawdd gorau yn y cymunedau tlotaf sydd ei angen fwyaf, ac os ydym am sicrhau bod teuluoedd sydd â’r angen mwyaf am ofal plant yn gallu ei gael, bydd yn rhaid inni fynd amdani ac ystyried y model Ewropeaidd o dalu am ddarpariaeth gofal plant ar draws y bwrdd. Sylweddolaf fod hynny’n ddadleuol ac y gallai’r gost fod yn enfawr ond, os nad yw’r Gweinidog yn barod i gefnogi’r gwelliant heddiw, fe’i hanogaf i ystyried yr angen, mewn rhai achosion, am ariannu darpariaeth gofal plant dros dymor hir gan y wladwriaeth.

Yr wyf yn croesawu agwedd flaengar Llywodraeth Cymru tuag at gosb gorfforol. Rhaid mai newyddion da yw na all rhieni yng Nghymru ddweud wrth warchodwyr am daro’u plant, er y bydd rhieni yn Lloegr yn parhau i allu gwneud hynny. Defnyddiaf y gair ‘taro’ yn fwriadol. A ydyw’r Gweinidog yn rhannu fy ngobaith y bydd San Steffan yn dilyn ei hesiampl flaengar yn hyn o beth? Yr wyf yn ei llongyfarch am weithredu hyn. Fodd bynnag, er na all rhieni yng Nghymru ddweud wrth warchodwyr am daro’u plant, maent yn gallu gwneud hynny eu hunain. A ydyw’r Gweinidog yn credu, fel y credaf fi—ac nid wyf ond yn disgwyl iddi roi barn bersonol gan nad yw hyn yn fater a ddatganolwyd—y gellid anghyfreithloni cosbi corfforol mewn modd nad yw’n demoneiddio rhieni’n ddiangen? A ydyw hi’n gresynu, fel y gwnaf fi, nad oes gan y Cynulliad y grym i wneud y penderfyniad hwnnw, yn wyneb y penderfyniad a wnawn, gobeithio, ymhen munud neu ddau? Byddem, gobeithio, yn barod i fod yn flaengar ar fater cam-drin plant, fel yr ydym yn flaengar ar gam-drin menywod yn y cartref. A wnaiff hi gefnogi fy ngalwad ar i Lywodraeth Cymru ailystyried y mater? Anogaf y Cynulliad i gefnogi’r gwelliannau a’r cynnig.

Croesawaf y rheoliadau newydd hyn sy’n gwahardd yn benodol ddefnyddio neu fygwth cosb gorfforol yn erbyn plant y gofelir amdanynt gan warchodwyr yng Nghymru. Gwyddom fod llawer o gyrff yn gwylio’r ddadl hon yn fanwl. Maent yn cefnogi’r rheoliadau hyn ac yn eu gweld fel cam cadarnhaol tuag at roi i fabanod a phlant bach yr un warchodaeth rhag cosb gorfforol ag a gânt yn yr ysgol. Yr ydym un cam ar y blaen i Loegr ar hyn ac edrychaf ymlaen at weld y wlad honno’n dilyn ein hesiampl.

Fodd bynnag, mae angen mynd ymhellach, fel yr amlinellais yn fy nadl fer ddiweddar, dan y pennawd ‘Nid yw Curo Pobl yn Iawn ac mae Plant yn Bobl Hefyd’. Gwn i rai Aelodau fynychu’r ddadl honno, ac yr oeddwn yn falch o weld cefnogaeth ar draws y pleidiau iddi. Dylem geisio dileu amddiffyniad cyfreithiol cystwyo rhesymol i roi gwarchodaeth lawn i blant rhag cosb gorfforol ym mhob sefyllfa, gan gynnwys gartref. Ond dylem sicrhau hefyd y bydd unrhyw ddeddfwriaeth yn cynnwys codi ymwybyddiaeth y cyhoedd a chefnogi rhieni i ganfod a derbyn dulliau eraill di-drais. Mae sawl enghraifft weithiol dda o hyn eisoes yng Nghymru, ac mae eu hangen. Yn ddiweddar, cefais ysgytwad a braw mawr o weld llun o faban chwe wythnos oed a gawsai glusten gan ei mam am fod honno’n meddwl bod angen i’r baban ddysgu sut i ymddwyn yn iawn, hyd yn oed mor ifanc â hynny. Mae ar rieni angen cefnogaeth ac arweiniad clir gan y Cynulliad ac eraill. Cytunaf â Helen Mary; nid mater o ddemoneiddio rhieni yw hyn, ond rhoi cefnogaeth iddynt.

Mae a wnelo hyn hefyd â hawliau dynol—hawliau’r plentyn. Mae Llywodraeth y DU wedi llofnodi cytundeb y Cenhedloedd Unedig ar hawliau’r plentyn, sy’n datgan yn glir fod gan blant hawl i beidio â chael eu taro. Atgoffaf yr Aelodau hefyd fod y DU bellach yn wahanol i lawer o wledydd eraill. Mae 11 o wledydd wedi gwahardd taro plant. Mae Sweden yn enghraifft dda. Gwaharddwyd cosbi corfforol yn y wlad honno dros 20 mlynedd yn ôl, ac yn groes i bryderon y byddai mwy o erlyn rhieni am daro’u plant, nid felly y bu. Mae agweddau’r cyhoedd yn symud yn awr.

Dangosodd polau piniwn a gynhaliwyd yn y DU ychydig o wythnosau’n ôl y byddai’r rhan fwyaf o rieni o blaid gwaharddiad pe teimlent na chaent eu herlyn am yr hyn a elwid yn droseddau dibwys. Eto, dangosodd polau diweddar fod plant bron i gyd yn anghytuno â chosbi plant yn gorfforol. Nid yw taro’n gosb effeithiol—nid yw’n gweithio. Mae llawer iawn o ymchwil yn cadarnhau’r ffaith honno. Gall fod yn gorfforol ac emosiynol niweidiol. Mae’n anfon neges i blant fod trais yn dderbyniol. A ydyw’n dderbyniol yng Nghymru’r unfed ganrif ar hugain?

Mae ymgyrch cynyddol i wahardd cosbi plant yn gorfforol. Yn ddiweddar euthum i San Steffan gyda’r Gynghrair ‘Sdim Curo ar Blant, ac yr oeddwn yn falch bod chwe Aelod Seneddol Cymreig eisoes wedi ymuno â’r ymgyrch. Er fy mod yn croesawu rheoliadau heddiw, gobeithiaf y byddant yn sylfaen i ddatblygiad pellach.

Mae Plaid Geidwadol Cymru yn croesawu’r rheoliadau ger ein bron. Maent yn ymwneud â lleoliadau gofal a’r gweithlu gofal. Sylweddolaf fod y siaradwr diwethaf yn teimlo’n ddwys am y materion hyn, ond nid wyf yn siŵr ei bod yn ofnadwy o ddefnyddiol cymysgu’r pwnc hwn â hawliau rhieni a’u defnydd o ddisgyblaeth. Cytunaf â’i sylwadau mewn egwyddor, ond dadl yw hon am y gweithlu gofal cymdeithasol, yn enwedig yr adran sy’n darparu gofal i blant dan wyth. Dylem ganolbwyntio ar hynny.

Mae angen safonau cenedlaethol gofynnol arnom. Mae’n bwysig bod gennym ffordd wahanol o reoleiddio’r rhain yng Nghymru, a fydd yn fwy integredig a chydlynol ac yn haws ei monitro a’i harolygu. Yr wyf yn llongyfarch y Gweinidog am gynnig ffordd ychydig yn wahanol i’r un a ddefnyddir yn Lloegr. Mae’n hollbwysig bod y gweithlu’n broffesiynol ac wedi’i hyfforddi’n dda. Mae’n briodol rhestru yn y rheoliadau beth na all gweithwyr gofal a’r rhai sy’n gofalu am blant ei wneud. Dylem gofio bod arnom eisiau gweithlu wedi’i hyfforddi’n dda, sydd mor broffesiynol fel y bydd yn otomatig yn ymddwyn er budd gorau’r plentyn ac i’r safonau uchaf posibl.

Cafodd y sector hwn ei dan-reoleiddio a’i anwybyddu yn y gorffennol, eto mae’r holl dystiolaeth yn awgrymu y bydd mwy o rieni’n dibynnu ar wasanaethau gofal i blant iau. Mae hynny’n rhan o’r hyn sy’n digwydd yn y gweithlu, sef annog pobl i weithio cymaint ag sy’n bosibl a bod â ffynhonnell incwm. Mae’n bwysig i rieni sy’n dymuno dychwelyd i’r gwaith a chyfrannu tuag at yr economi allu bod yn siŵr y bydd ganddynt ofal priodol i’w plant. Yn hyn i gyd, y golau sy’n ein harwain yw ein bod yn rhoi diogelwch plant yn gyntaf. Mae’r hyn sy’n digwydd i blant ym mlynyddoedd cynnar eu datblygiad yn aruthrol o bwysig. Caiff effaith chwyddhaol drwy gydol bywyd wedyn ac i fywyd fel oedolyn. Bydd profiadau hapus ac iach yn blentyn ifanc yn rhoi hyder i’r plentyn hwnnw ac yn hybu ei ddatblygiad.

Trof at gosb gorfforol yn benodol mewn lleoliadau gofal neu mewn ysgolion. Gwrthuni ar ein rhan fyddai dweud y prynhawn yma fod cosbi corfforol wedi’i wahardd yn gyfiawn o bob ysgol ac na cheir cosbi plant dros bump yn sector y wladwriaeth yn gorfforol, er y gellir cosbi plant ifanc mewn grwpiau chwarae, neu ba lleoliad gofal bynnag. Yn amlwg, nid yw hynny’n gydlynol a rhaid inni roi terfyn ar ddefnyddio cosb gorfforol ym mhob lleoliad gofal ac addysgol. Cefnogaf yr egwyddor honno’n gryf.

Croesawaf y safonau hyn ar ran y Democratiaid Rhyddfrydol. Yr ydym yn gyson wedi cefnogi gweithrediad Deddf Safonau Gofal 2000. Gall gofal plant fod yn bwnc cymhleth a dyrys, fel y gwn i’n bersonol. Mae gwybod bod eich plentyn yn cael gofal mewn sefyllfa diogel yn hollbwysig i rieni a gofalwyr. Croesawaf y ffaith bod safonau i Gymru gyfan yn cael eu gweithredu a bod y weinyddiaeth yn sylweddoli bod angen dyfeisio’r fframwaith rheoleiddiol newydd mewn modd sy’n debyg i systemau cyfredol er mwyn osgoi dryswch diangen i ddarparwyr sydd eisoes yn y sector. Mae’r pwyslais ar ddatblygu a hyfforddi staff i’w groesawu hefyd, a hefyd yr agwedd synnwyr-cyffredin a gymerir wrth bennu targedau heriol o ran cymwysterau.

Croesewir grantiau cychwyn i warchodwyr plant. Yr wyf yn eich llongyfarch, Weinidog. Ysgrifennais atoch flwyddyn yn ôl ar y mater hwn, ac yr wyf wrth fy modd eich bod wedi mynd â hyn ymlaen. Er hynny, yr wyf yn bryderus bod llawer i’w wneud o hyd i annog pobl i ddod i mewn i’r sector hwn i ddarparu’r lleoedd gofal plant niferus y mae eu hangen ar gymdeithas. Mae’n destun pryder mawr i mi, fel cadeirydd pwyllgor monitro rhaglen Amcan 3, fod blaenoriaeth 5, a’i bwriad yw cael gwared â’r anawsterau sy’n rhwystro pobl rhag ymuno â’r gweithlu, ymhlith y blaenoriaethau y bu diffyg dybryd o geisiadau amdanynt dan gynigion Amcan 3. Croesawaf y symudiad ar ran y comisiwn i ehangu paramedrau’r flaenoriaeth hon i ganiatáu i ddarparwyr gofal plant sefydlu cynlluniau gwarchod plant. Fodd bynnag, mae gennym ffordd bell i fynd o hyd i sicrhau bod y nifer angenrheidiol o lefydd gofal plant ar gael ledled Cymru.

Yr wyf yn cytuno â sylwadau Helen Mary Jones a Christine Chapman ynghylch cosbi corfforol. Mae Rhan 3, paragraff 9 y rheoliadau i’w groesawu’n arbennig, a hefyd y rheoliadau sy’n egluro’r hyn a ddisgwylir ar ran sefydliad gofal plant o ran adrodd am gwynion. Bydd y rhai ohonoch sy’n dilyn digwyddiadau yn y Canolbarth yn gwybod yn rhy dda am yr achos annymunol diweddar ynghylch cau sefydliad gofal plant a’r achos llys wedyn. Amlygodd hynny yr angen am safonau clir ynghylch yr hyn a ddisgwylir gan ddarparwyr gofal plant, a rheolau i’w dilyn os ceir cwyn.

Trof at ran 4, paragraff 12 y rheoliadau hyn, sy’n ymdrin ag archwiliadau gan yr heddlu. Mae’n briodol y dylai pobl a gyflogir yn y maes hwn gael eu harchwilio gan yr heddlu. Fodd bynnag, mae gennyf bryderon difrifol ynghylch sut y gweinyddir yr archwiliadau hyn. Mae’r Swyddfa Cofnodion Troseddol eisoes ar ei hôl hi yn ymgymryd â’i gyfrifoldebau yn hyn o beth, ac mae gwir bryderon y bydd yr oedi a gafwyd eisoes wrth gael archwiliadau heddlu yn mynd yn waeth pan ymgymera’r swyddfa â’r cyfrifoldebau hyn. Gall oedi cyn cael archwiliad heddlu fod yn broblem wirioneddol i weithwyr. Ceir enghreifftiau o bobl a gynigiodd swydd i unigolyn ac wedyn bu’n rhaid aros hyd at chwe mis cyn cael gair gan yr heddlu’n clirio’r person hwnnw i weithio gyda phlant. Ni allwn ddisgwyl i bobl aros am chwe mis cyn y gallant ddechrau gweithio mewn swydd. Mae hyn yn effeithio nid yn unig ar ddarparwyr gofal plant ond hefyd ar bobl sydd yn gofalu am blant mewn lleoliadau preswyl, seibiant ac addysgol. Amlygodd achos Amy Gehring yr angen i sicrhau y gwneir yr archwiliadau priodol. Byddwn yn ddiolchgar cael clywed eich barn, Weinidog, ynghylch sut, wrth sicrhau ein bod yn cydymffurfio â rhan 4, paragraff 12 y rheoliadau, y gwneir archwiliadau heddlu yn gyflym.

Yr wyf yn datgan buddiant fel aelod o Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf. Croesawaf y rheoliadau ynglŷn ag addasrwydd pobl gofrestredig i bwrpas gofal plant, ynghyd â’r rhai sy’n ymwneud â hyrwyddo lles a threfniadau eraill ar gyfer diogelu plant. Fel Aelodau eraill, croesawaf y ffaith y bydd y rheoliadau’n golygu na ellir defnyddio na bygwth cosb gorfforol yn erbyn plant tra bônt yng ngofal person cofrestredig.

Yr wyf am ddatblygu ymhellach y dadleuon o blaid gwelliannau 1 a 2, a’u perthnasedd o ran defnyddio’r rheoliadau hyn. O safbwynt economi cymdeithasol Cymru, a’r angen i sicrhau a thalu am ofal plant o ansawdd da drwy’r wlad i gyd, dylid mynd i’r afael â hyn ar fyrder os ydym am wneud y gorau o’n buddsoddiad mewn addysg, hyfforddiant a datblygu economaidd, yn enwedig mewn ardaloedd difreintiedig ac anghysbell. Derbyniwn i gyd nid yn unig fod darpariaeth gofal plant heb ei datblygu’n llawn yn y rhan fwyaf o Gymru, ond hefyd, lle mae ar gael, ei bod ar y cyfan yn ddrud. Mae lleoedd gofal plant wedi’u sybsideiddio, sydd yn galluogi mynediad at gyflogaeth neu addysg, bron yn gwbl absennol mewn rhai rhannau o Gymru. Mae angen targedu grwpiau sydd wedi’u dieithrio’n gymdeithasol, fel rhieni yn eu harddegau a menywod mewn cymunedau difreintiedig. Bydd gofal plant rhatach neu am ddim yn annog mwy o fenywod i fyd dysgu a gwaith.

Wrth fynd â gofal plant i mewn i gymunedau bregus, ochr yn ochr â chyfleoedd dysgu, chwelir llawer o’r rhwystrau cymdeithasol a daearyddol rhag i’r rhiant a’r plentyn gael cyfleoedd dysgu. Mae angen i blant ifanc oedolion sy’n dysgu neu sy’n dychwelyd i fyd addysg, gael darpariaeth o ansawdd da a fydd yn gwella’u cyfleoedd mewn bywyd. Dylai llawer o blant i rieni difreintiedig gael mynediad cyfartal i leoliadau blynyddoedd cynnar, gan gyfrannu drwy hynny at ddileu tlodi plant a chylchoedd anfantais. Mae cost gofal plant yn rhwystro llawer o fenywod yng Nghymru rhag ennill cymwysterau, sgiliau a gwaith. Mae angen mynd i’r afael â rhai rhwystrau i ddarparu gofal plant. Mewn amryw o achosion, mae angen i’r ddarpariaeth fod ar raddfa fach, ac ar sail mentrau lleol, wedi’u rhedeg gan y gymuned, ynghlwm wrth fentrau dysgu anffurfiol a ffurfiol yn y gymuned. Mae angen sicrhau cyfleoedd hyfforddiant gofal plant mewn cymunedau lleol difreintiedig. Mae angen inni noddi neu gynorthwyo lleoedd gofal plant i fenywod sy’n manteisio ar gyfleoedd addysg oedolion ac mae angen hefyd inni sicrhau bod mwy o ofal plant o ansawdd da, y gellir ei fforddio, ar gael i rieni sy’n gweithio. Mae angen i’r gwasanaethau hyn fod ar gael drwy gyfrwng y Gymraeg a’r Saesneg. Mae ar y genedl angen strategaeth gofal plant cymdogol uchelgeisiol, arloesol. Gwn am brosiect o’r fath yn ardal fy awdurdod lleol i. Mae’n rhaglen £2.5 miliwn, tair blynedd a ddatblygwyd gan y bartneriaeth blynyddoedd cynnar i weithredu sawl cynllun y mae dirfawr angen amdanynt i sicrhau gofal plant o safon. Fodd bynnag, mae hynny’n unigryw yng Nghymru. Cefnogaf yn llwyr y rheoliadau y mae’r Gweinidog wedi’u gosod ger ein bron heddiw.

Croesawaf y rheoliadau ar gyfer safonau gofynnol o ran gofal plant. Er hynny, yr wyf yn bryderus ynghylch ffurf anhyblyg y rheoliadau ar gyfer gwarchodwyr plant yn eu cartrefi eu hunain. Er mwyn peidio â gorlethu na dychryn gwarchodwyr gyda gwaith papur, a allem ni sicrhau bod staff cofrestru’n helpu’r gwarchodwyr i fodloni’r meini prawf mewn modd cefnogol a chydymdeimladol? Fel arall, ofnaf y gallem golli gwarchodwyr am resymau biwrocrataidd. Yn y rhannau gwledig o’m hetholaeth i, gwarchodwyr yw prif ddarparwyr gofal plant.

Diolch ichi am y ddadl gadarnhaol honno. Yr wyf fi, fel chi, o’r farn bod gofal plant—a hynny’n cynnwys gwarchodwyr, clybiau allan-o’r-ysgol, meithrinfeydd dydd, grwpiau chwarae, cylchoedd meithrin a mannau chwarae mynediad agored—yn rhan allweddol o raglen Llywodraeth y Cynulliad i gynnal plant. Mae hynny’n cynnwys holl blant Cymru, fel y dywedodd Helen Mary, Pauline, Christine a Karen, ac yn enwedig y rhai sy’n fwyaf difreintiedig. Dyna pam yr ydym wedi cyhoeddi y rhoddir ein cymorth ariannol i ofal plant o fewn y grant unedig hwnnw. Yr wyf yn siŵr y gwnaiff awdurdodau lleol ddefnydd llawn ohono, oherwydd eu bod yn cefnogi’r grant unedig, sy’n cynnwys Gofal Plant, Cychwyn Cadarn a chronfa’r bartneriaeth plant ac ieuenctid. Yr ydym yn cynyddu’n ddramatig yr adnoddau ar gyfer gofal plant eleni a’r flwyddyn—

A ydych wedi trafod â’ch cyd-aelod, y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes, oherwydd bod pryder fod rhieni sengl, yn enwedig, yn methu gweithio’n llawn-amser, yn methu cael budd-daliadau llawn, ac nad yw gwasanaethau gwarchod plant ar gael iddynt? Os edrychant ar ôl eu plant yn llawn-amser, ni allant gael addysg. Os mynychant ddosbarthiadau nos, bydd arnynt angen gofal plant. Os enillant ormod o arian, fe gollant eu haddysg a cholli allan wedyn ar addysg gydol oes. A gawsoch unrhyw drafodaethau i ystyried hyn yn fanylach?

Mae hynny’n rhan o’r cynllun gweithredu ar ofal plant, y cawsom ddadl arno cyn y Nadolig ac a fydd yn destun dadl eto ym mis Mai. Mae’r cynllun gweithredu gofal plant yn cwmpasu’r cyfleoedd cymdeithasol, addysgol a dysgu gydol oes ac yn eu hystyried o safbwynt y plentyn. Mae’n ystyried hefyd galluoedd a chyfleoedd cymunedau a rhieni. Rhaid inni gydnabod mai mater yn ymwneud â gofal plant yw hyn. Yr ydym yn sôn am reoliadau heddiw, Brian.

Hoffwn ddod yn ôl i roi sylwadau ar bwyntiau a wnaeth Aelodau’r Cynulliad. Fel y dywedodd David, mae diogelu plant ac ansawdd gofal o’r pwysigrwydd mwyaf. Os am dalu am ddarpariaeth gofal plant newydd, rhaid inni sicrhau y gofelir am blant mewn amgylchedd gwarchodol sy’n cyrraedd safonau gofynnol cenedlaethol. Dyna pam y bydd Arolygiaeth Safonau Gofal Cymru, a ddaw i rym o fewn yr wythnos neu ddwy nesaf, mor bwysig er mwyn sicrhau’r cysondeb hwnnw.

Helen Mary, croesawaf eich sylwadau cadarnhaol am y rheoliadau a’r rôl bwysig a chwaraeant. Yr wyf eisoes wedi ymateb i’ch gwelliannau o ran ein datblygiadau ar hyfforddiant a gwella’r cyllid i’r partneriaethau blynyddoedd cynnar a gofal plant. Maent yn symud pethau ymlaen ledled Cymru. Mae pwynt Kirsty ynghylch defnyddio’r ffrwd nawdd Ewropeaidd hefyd yn cael sylw yn ein cynllun gweithredu gofal plant. Mae gennym amser i yrru hynny yn ei flaen, ac edrychaf ymlaen at gael cefnogaeth yr Aelodau pan gawn ddadl arno.

Drwy’r gronfa cyfleoedd newydd yr ydym wedi creu dros 11,000 o leoedd gofal plant newydd y tu allan i’r ysgol yng Nghymru, ac yr ydym wedi newid canllawiau’r gronfa honno i sicrhau y gall gefnogi’r cymunedau hynny sydd angen cynaliadwyedd dros dymor hwy. Gwnaeth David y pwynt ei bod yn hanfodol hefyd inni fod â gweithlu proffesiynol sydd wedi’i hyfforddi’n dda.

Mae llawer o Aelodau wedi cyfeirio at fy mhenderfyniad i anghyfreithloni taro plant mewn lleoliadau gofal dydd. Mae’n bwysig i’r Cynulliad ddod yn ôl at hyn oherwydd mae pryderon wedi dwysáu ers dadl fer Christine Chapman ar ddiogelu plant rhag cosb gorfforol. Yr wyf wedi cwrdd â chynrychiolwyr yr ymgyrch ‘Sdim Curo ar Blant a chredaf fod angen rhoi gwybodaeth bellach i Aelodau’r Cynulliad ar hyn. Datganais fy marn bersonol yn glir yn y ddadl fer honno fod yn rhaid inni symud ymlaen gyda magu cadarnhaol, i alluogi rhieni yng Nghymru i weld y dewisiadau eraill yn lle cosb gorfforol. Yr ydym yn buddsoddi yn awr, drwy Blant yng Nghymru, mewn cynllun rhieni cadarnhaol, gan gydweithio â sefydliad cenedlaethol rhieni a theuluoedd yn Lloegr. Felly, yr ydym yn mynd ymlaen â hyn oherwydd y pryderon a fynegwyd. Bydd yr Aelodau’n cofio inni efallai fethu gwneud y gorau o’r cyfle pan ymgynghorwyd â ni ar y mater hwn ryw ddwy neu dair blynedd yn ôl. Mae angen inni fynd ag ef ymlaen. Yr ydych yn iawn, David, pan ddywedwch fod angen inni ystyried yn fwy gofalus bob cyd-destun a sefyllfa lle cynigir gofal y tu allan i ofal y rhieni a gofal yn y cartref.

Gwnaeth Kirsty bwynt pwysig ynghylch archwiliadau heddlu a’r ffaith bod Swyddfa Cofnodion Troseddol yn cael ei sefydlu a fydd yn gwneud yr archwiliadau hynny’n gynt. Fodd bynnag, mae’r rheoliadau’n darparu i staff gael dechrau gweithio cyn i’r archwiliadau gael eu cwblhau, ar yr amod na adewir hwy gyda phlant heb oruchwyliaeth. Dyna’r allwedd hyd nes bydd y Swyddfa Cofnodion Troseddol yn gweithio fel y dylai.

Karen, gwnaethoch chi sôn am bwysigrwydd annog gwarchodwyr plant a gofyn a fyddent hwy’n gweld y rheoliadau fel baich arnynt. Dyna pam yr wyf wedi dileu ffioedd rheoleiddio a pham y mae gennym grant cychwyn o £300 i warchodwyr. Mae angen inni droi hynny o gwmpas. Mae gwarchod plant yn ffynhonnell gwaith, yn enwedig i fenywod, a rhaid inni sicrhau y cânt eu cefnogi drwy’n partneriaethau blynyddoedd cynnar a gofal plant ac na chânt eu hynysu ond yn hytrach eu cefnogi drwy’r Gymdeithas Warchod Plant Genedlaethol. Mae’r Cynulliad wedi rhoi ei gefnogaeth i’r gymdeithas, fel y corff cenedlaethol sy’n mynd â gwarchod plant yn ei flaen. Mae wedi ymdrechu dros gefnogaeth am ddatblygu ers blynyddoedd lawer yn ein cymunedau i gyd, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig fel eich un chi, Karen.

Drwy gydol y ddadl hon yr ydym wedi cydnabod pwysigrwydd yr Arolygiaeth Safonau Gofal a’r rôl y bydd yn chwarae o ran diogelu plant yng Nghymru. Bydd y rheoliadau hyn yn mynd â ni ymlaen. Byddant hefyd yn mynd â ni ymlaen o ran y ffordd Gymreig o gynnal a diogelu’n plant. Ar sail hynny, ac ar sail y materion a godwyd gennych chi, cawn ddadl fywiog pan drafodwn y cynllun gweithredu gofal plant ym Mai. Bydd honno’n ymdrin â llawer o’r materion ehangach a gyflwynwyd gennych yn y ddadl heddiw.

Mae’r cynnig hwn yn ategu ymateb y Cabinet i’r adolygiad pum mlynedd o Gyngor Cefn Gwlad Cymru. Gwneir adolygiadau pum mlynedd mewn dau gam: mae’r cyntaf yn ystyried a oes angen parhaus ai peidio am swyddogaethau’r corff ac ai’r fframwaith trefniadaethol cyfredol yw’r mwyaf priodol; ac mae’r ail yn adolygu’r effeithiolrwydd strategol ac, os yw’n briodol, dewisiadau ar gyfer gwella. Mae cwblhau’r adolygiad yn gam arall tuag at gyflawni ymrwymiad Llywodraeth Cynulliad Cymru i wneud adolygiad o bob corff cyhoeddus gweithredol a noddir gan y Cynulliad erbyn 2003-04.

Gwnaethpwyd yr adolygiad mewn dau gam gan Ian Thomas o adran gyllid y Cynulliad. Diolchaf iddo am ei waith, a esgorodd ar yr adroddiadau cynhwysfawr ger ein bron. Yr oedd yr adolygiad yn golygu ymgynghori’n eang gyda chyfranogwyr, partneriaid a phartïon â diddordeb, ac eisoes cafodd adroddiadau drafft eu rhannu a’u trafod ag aelodau Pwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth. Diolchaf i aelodau’r Pwyllgor am eu gwaith yn ystyried yr adroddiadau hynny. Mae’r adolygiad yn haeddiannol wedi cydnabod yr hyn a gyflawnodd Cyngor Cefn Gwlad Cymru a’r angen parhaus am y corff yn y dyfodol, tra’n cydnabod ar yr un pryd fod lle i wella mewn rhai meysydd.

Ynghlwm wrth y cynnig mae papur sy’n rhestru’r prif argymhellion yn yr adroddiad ail gam ac ymateb Llywodraeth Cynulliad Cymru i bob un. Mae Pwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth eisoes wedi ystyried argymhellion yr adroddiadau. Derbyniwn argymhelliad adroddiad cam 1 y dylid cadw’r cyngor fel corff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad, o leiaf am y pum mlynedd nesaf. Fodd bynnag, byddwn yn dymuno ailystyried y trefniadau ar gyfer cyflawni swyddogaethau amgylcheddol yn y tymor canolig i hir. Mae’r 49 o argymhellion yn ymwneud yn bennaf â meysydd fel cynllunio strategol, gwybodaeth perfformiad, monitro gan aelodau’r cyngor, cyfathrebu mewnol ac allanol, a’r berthynas rhwng y cyngor a’r Cynulliad, ac yn wir rhwng y cyngor a chyrff eraill â diddordeb amgylcheddol.

Yr ydych yn sôn am y berthynas rhwng y cyngor a chyrff amgylcheddol eraill. A fyddwch chi’n ystyried cyfrifoldebau’r cyngor ac Asiantaeth yr Amgylchedd yn ystod yr adolygiad hwn, i weld ble maent yn gorgyffwrdd a ble y mae potensial ar gyfer cydweithio i gynnig gwasanaeth gwell a mwy effeithiol?

Fel rhywun a eisteddodd ar y Pwyllgor, byddwch yn cofio inni godi’r pwyntiau hynny wrth i’r adolygiad fynd rhagddo. Hon yn awr yw’r ddogfen derfynol ynghyd ag argymhellion. Un agwedd yw’r berthynas â chyrff eraill, fel y dywedwch yn gywir. Mae Asiantaeth yr Amgylchedd yn un o’r cyrff hynny. Fel y soniais yn gynharach, yr ydym efallai’n edrych ar berthynas agosach fyth yn y tymor canolig i hir.

Mae’r prif argymhellion yn ymwneud â’r angen i’r cyngor i ddatblygu ymhellach y ffordd y mae’n cydweithio gyda phartneriaid—sef y pwynt a godoch chi, Rhodri—yr angen i wella’i gyfathrebu mewnol i helpu symbylu staff, a datblygiad diwylliant corfforaethol cryfach o fewn y cyngor. Y materion pwysig eraill a godwyd yn yr adroddiad yw’r angen i hyrwyddo cyfle cyfartal ac i gynnwys mwy o ddatblygu cynaliadwy yn ei waith; ffyrdd y gellir cryfhau rôl aelodau; a chael adroddiadau gwell ar dargedau allweddol; ac ati. Mae’r materion hyn i gyd yn cael sylw gan y cyngor ar y cyd â Llywodraeth Cynulliad Cymru a phartneriaid eraill, yn ôl fel y bo’n briodol.

Ar gyfle cyfartal, yr wyf yn falch bod y cyngor yn ymgymryd ag adolygiad o’i bolisi recriwtio ac y sefydlir systemau monitro cyfle cyfartal newydd yn y flwyddyn nesaf yma. Cytunodd y Gweinidog Cyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau yn ddiweddar ar system gyflogau ddiwygiedig y cyngor am 2001-02 i 2003-04, ac yr wyf yn siŵr y gwnaiff hyn gyfraniad pwysig at gyfle cyfartal a morâl y staff. Lluniwyd cynllun gweithredu ar y cyd gan swyddogion Llywodraeth Cynulliad Cymru a’r cyngor i weithredu’r argymhellion. Yr wyf wedi trafod a chytuno ar hyn yn ddiweddar gyda chadeirydd a phrif weithredwr y Cyngor Cefn Gwlad, ac mae aelodau Pwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth hefyd wedi gweld y cynllun gweithredu. Fe’i cyhoeddir yn fuan a byddaf yn monitro’i hynt yn agos, fel y gwna’r cyngor a’r swyddogion.

Ers datganoli, yr ydym yn sicrhau integreiddio agos rhwng y cyngor a’r Cynulliad. Mae’n bwysig cofio ein bod, ers datganoli, yn ceisio tynnu gwaith ac amcanion y cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad ynghyd â gwaith ac amcanion y Cynulliad ei hun. Mae perthynas waith dda gennym, ac mae’n bwysig fy mod i, fel Gweinidog, yn chwarae rhan bwysig yn natblygiad y berthynas hon. Yr wyf eisoes wedi cychwyn cyfres o ymweliadau â swyddfeydd ardal y cyngor. Bydd yn gyfle da imi eistedd i lawr, cyfarfod â’r staff, a thrafod eu swyddi a sut y gwelwn bethau’n datblygu yn y dyfodol. Gobeithiaf gwblhau hyn yn y mis sy’n dod. Bwriadaf hefyd sefydlu cyfarfodydd blynyddol ffurfiol gydag aelodau’r cyngor i drafod datblygiadau. Caf fy nghalonogi gan y ffordd y mae’r cyngor wedi dod yn rhan annatod o Dîm Cymru, a chan ei waith yn cyflawni nifer o amcanion polisi allweddol y Cynulliad, er enghraifft, ei rôl mewn meysydd fel y cynllun adfer gwledig.

Mynegaf fy niolch yn gyhoeddus i John Lloyd Jones, y cadeirydd, i aelodau’r cyngor ac i’r staff yn y Cyngor Cefn Gwlad am eu hagwedd gadarnhaol at yr adolygiad ymhob cam. Nid yw adolygiadau fel hyn byth yn hawdd i’r cyrff dan sylw. Pwysleisiaf hynny, a diolchaf yn ddiffuant i bawb a gymerodd ran am eu cyfraniad cadarnhaol

Nid wyf yn cefnogi gwelliant 1 gan Jonathan Morgan. Mae’r adroddiad yn cydnabod yr hyn a gyflawnodd y Cyngor Cefn Gwlad, ond yn nodi meysydd lle gellir gwneud gwelliannau pellach, sydd i’w groesawu. Nid wyf ychwaith yn cefnogi gwelliant 3 yn enw Jocelyn. Mae Llywodraeth Cynulliad Cymru wedi ymrwymo i edrych ar hyn yn y tymor canolig. Mae hyn wedi’i gynnwys yn y cynllun gweithredu. Byddai unrhyw newidiadau mawr i’r trefniadau cyfredol yn gofyn am gynllunio manwl yn ogystal â deddfwriaeth sylfaenol. Nid wyf yn derbyn fod yna anghysonderau mewn perthynas â phwerau’r Cynulliad a chyrff amgylcheddol eraill yng Nghymru. Nid wyf yn cefnogi gwelliant 4 yn enw Jocelyn; byddai dyletswydd rhwymol yn galw am newid yn y statud. Er gwybodaeth, sefydlwyd dibenion a rôl y Cyngor Cefn Gwlad gan Ddeddf Gwarchod yr Amgylchedd 1990. Serch hynny, cytunais y gwanwyn diwethaf, mewn dadl yn y Cynulliad, y dylid integreiddio datblygu cynaliadwy wrth graidd datblygiad y polisi ar gyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad. Mae’r canlyniad yn y diwedd yr un fath, er y byddai’r modd y’i cyflawnid yn wahanol. Yr oedd llythyr cylch gorchwyl diweddar y Cynulliad yn mynnu y dylai’r Cyngor Cefn Gwlad ystyried datblygu cynaliadwy. Mae cynllun datblygu cynaliadwy y Cynulliad yn gofyn bod cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad yn cyflwyno cynllun i’r Cynulliad yn amlinellu sut y bwriadant integreiddio datblygu cynaliadwy i mewn i’w gwaith. Mae’r Cyngor Cefn Gwlad eisoes yn gweithio ar ei gynllun gweithredu datblygu cynaliadwy, a dyma un o’i brif dargedau perfformiad am 2002-03. Nid wyf yn cefnogi gwelliant 5 yn enw Jocelyn Davies. Nid yw hyn yn erbyn datblygiad; rhaid edrych ar bob achos yn ôl ei deilyngdod.

Yn olaf, mae’r adolygiad yn darparu’r sail inni anfon neges gryf o gefnogaeth i’r gwaith a wneir gan Gyngor Cefn Gwlad Cymru. Mae’n annatod i’n cynlluniau a’n gobeithion ar gyfer Cymru.

Nid yw’r swydd hon, ar y cyfan, yn arbennig o hudolus, ond yr oeddwn wrth fy modd y dydd o’r blaen i dderbyn gwahoddiad i ddangosiad cyntaf ‘Arthur’s Dyke’. Efallai eich bod yn meddwl tybed beth sydd a wnelo hyn â Chyngor Cefn Gwlad Cymru—saethwyd y ffilm bron yn gyfan, os nad yn gyfan gwbl, yng Nghymru. O’r dilyniant cyntaf i’r lluniau olaf y cwbl a welwn yw gogoniannau cefn gwlad yn y rhan hon o Gymru. Os oes rhywun heb weld y ffilm, yr wyf yn ei chymeradwyo. Bydd yn un o’r hysbysebion gorau erioed i gefn gwlad Cymru ac mae’n rhad ac am ddim. Bu gan y cyngor ran yn hynny. Cafodd y criw ffilmio groeso gan yr holl gyrff y daethant i gysylltiad â hwy. Yr ydym yn eithriadol o ffodus o fyw mewn lle mor brydferth, a dyna pam mae angen cyrff fel y Cyngor Cefn Gwlad i warchod yr amgylchedd naturiol.

Gwnaeth Rhodri Glyn Thomas bwynt teg. Ni chofiaf ei union eiriau, ond yr wyf yn meddwl iddo nodi bod llu o gyrff fel y Cyngor Cefn Gwlad. Cyfeiriodd at Asiantaeth yr Amgylchedd Cymru a’r ffaith fod yna, i ryw raddau, orgyffwrdd a dyblygu yn eu gwaith. Yn ddiweddar ymwelais â’r dociau ym Mostyn, lle dywedwyd wrthyf yn blwmp ac yn blaen fod gorfod ymgynghori â rhyw 13 o gyrff amgylcheddol cyn y gellid mynd ymlaen â’r gwaith ar y gwasanaeth fferi newydd bron wedi achosi i’r prosiect fethu. Rhaid inni wylio’n ofalus rhag gormodedd o dâp coch a gwaith papur. Ni fyddai neb yn awgrymu y dylid dirwyn y Cyngor Cefn Gwlad i ben neu ei gyfuno â chorff arall, ond y mae pryder fod ei waith yn gorgyffwrdd â gwaith cyrff amgylcheddol eraill.

Ni neilltuwyd llawer o amser ar gyfer y ddadl hon heddiw. Byddai’n anodd mynd drwy adroddiad mor fawr yn fanwl mewn ychydig o funudau. Fodd bynnag, adran 7 yn yr adroddiad sy’n peri’r pryder mwyaf i mi oherwydd mae’n rhaid i’r Cyngor Cefn Gwlad gael ei weld yn bennaf fel corff annibynnol, ymgynghorol sy’n cynnig cyngor am ddim i’r Llywodraeth. Mae’n ymddangos i mi y gallai’r annibyniaeth honno fod dan fygythiad yn enwedig os, fel a amlinellir yn adran 7.3.7, y disgwylir i’r cyngor sicrhau bod ei bolisïau’n gydnaws â pholisïau’r Cynulliad. Mae hynny’n mynd at graidd bodolaeth y Cyngor Cefn Gwlad; a ydyw yno i roi cyngor annibynnol i’r Llywodraeth a chyrff eraill sydd â diddordeb ar faterion amgylcheddol, ynteu a ydyw yno i gyfleu polisïau’r Cynulliad? Anogaf yr Aelodau i ddarllen y rhan o’r adroddiad sy’n dangos awydd anffodus i arfer mwy o reolaeth wleidyddol dros y Cyngor Cefn Gwlad, a allai danseilio’i bwrpas yn angheuol.

Mae mwy na digon o sbin-ddoctoriaid ac ymgynghorwyr cyfathrebu yn barod yn y Cabinet, felly anogaf y Gweinidog i beidio â throi’r Cyngor Cefn Gwlad yn fraich arall i beiriant sbin y Llywodraeth ond yn hytrach i gynnal ei annibyniaeth a sicrhau ei fod yn parhau i gynnig barn ddiduedd ar bob cwestiwn amgylcheddol.

Cynigiaf welliant 4. Ychwanegu fel paragraff newydd:

Cynigiaf welliant 5. Ychwanegu fel paragraff newydd:

Mae Cyngor Cefn Gwlad Cymru yn gorff pwysig o ran cyflawni llawer o dargedau’r Cynulliad. Mae’n hollbwysig o ran diogelu gwarchodaeth tymor hir i gynefinoedd sy’n rhoi bywyd i lawer o anifeiliaid a phlanhigion, ac yn hollbwysig yn nhermau cadw a gwella tirweddau a morweddau Cymru. Mae gan y cyngor ran bwysig i’w chwarae yn y rheini, yn ogystal ag yn natblygiad cynaliadwy economi a chymdeithas ardaloedd gwledig ac o ran addysgu a lledaenu gwybodaeth am gefn gwlad. Felly, fel y dywedodd y Gweinidog, mae hwn yn adroddiad pwysig. Mae angen inni sicrhau bod y Cyngor Cefn Gwlad yn gweithio mor effeithiol ag sy’n bosibl. Dywedwyd llawer o bethau da amdano yn yr adroddiad hwn, er, yn amlwg, mae dan lawer iawn o bwysau, yn enwedig wedi i ddyletswyddau newydd gael eu rhoi iddo yn y blynyddoedd diweddar.

Wrth ystyried y gwahanol argymhellion, mae rhai ohonynt yn sefyll allan fel rhai sylfaenol, ac edrychaf at y Llywodraeth i helpu’r cyngor i fynd i’r afael â’r materion hynny. Er fy mod yn bwriadu cyfeirio at rai o’r gwendidau yn yr adroddiad, gwnaf hynny yng nghyd-destun y cryfderau lawer sy’n bodoli. Er enghraifft, mae ei reolaeth gorfforaethol wedi’i osod i’w le ac yn gweithio ac mae’n cyflawni’i gyfrifoldebau statudol. Er hynny, testun pryder imi oedd bod yr adolygiad wedi canfod diffyg ffocws a dryswch rhwng ei nod a’i amcanion. Mae’r lliaws o ddatganiadau’n annhebygol o fod yn unigryw i’r corff cyhoeddus arbennig hwn, o gofio’r nifer o bapurau ac astudiaethau a gynhyrchwyd dros yr ychydig flynyddoedd diwethaf. Mae’r cynnig i ddefnyddio datganiad gweledigaeth y cyngor i gynrychioli’i werthoedd craidd yn gwneud llawer o synnwyr.

Mae pryder ynghylch y diffyg cyfathrebu rhwng staff uwch ac eraill. Arwydd yw hynny o wegian yn y strwythur trefniadaethol yn hytrach na phroblemau gydag aelodau staff unigol. Efallai fod ychydig o anghydbwysedd rhwng gwaith gwyddonol, sefydlu safleoedd o ddiddordeb gwyddonol arbennig a gwarchodfeydd natur newydd, ac addysg a gwybodaeth i’r cyhoedd. Yn amlwg, peth goddrychol fydd y cydbwysedd, a rhaid ei ystyried yn ofalus.

A ydych yn cytuno y dylai Cyngor Cefn Gwlad Cymru edrych yn fwy cytbwys ar yr amgylchedd a datblygiad priodol, fel y gall cynlluniau sy’n cynnal bywyd gwyllt a’r tirwedd gael eu hyrwyddo drwy ddatblygiad economaidd a lunnir gyda gofal, ac i’r gwrthwyneb?

Ydw. Ni allai neb anghytuno â hynny.

Yn olaf, fel y soniwyd eisoes, nid yw’r adolygiad yn ateb cwestiynau ynghylch safle cyfansoddiadol y Cyngor Cefn Gwlad, ei addasrwydd strwythurol i’w waith a’i berthynas gyda chyrff sy’n gwneud gwaith tebyg. Cyfeiriodd David Davies at baragraff 7.3.7; mae paragraff 7.3.5 ar fater cyfrifoldebau na ddatganolwyd yn bwysig hefyd. Mae yma anghysondeb. Caiff y cyngor ei ariannu gan y Cynulliad Cenedlaethol i gyflawni swyddogaethau ar ei ran, ond mae hefyd yn cyflawni dyletswyddau cadwraeth sydd heb eu datganoli ar ran Llywodraeth y DU. Mae’n anorfod fod hynny’n arwain at densiynau a gwrthdrawiadau buddiannau. Er enghraifft, a ymgynghorir â Chyngor Cefn Gwlad Cymru yn gydradd â’r corff Seisnig ar faterion y DU? A yw Llywodraeth y DU yn talu am y dyletswyddau a gyflawnir gan Gyngor Cefn Gwlad Cymru ar ei rhan? Nid wyf yn siŵr ei bod. Mae’r adolygiad yn rhoi tystiolaeth ar hynny, ond nid yw’n datrys y mater. Eto, codwyd y posibilrwydd o gyfuno swyddogaethau gydag Asiantaeth yr Amgylchedd a Menter Coedwigaeth, ond wedyn fe’i gwrthodir am o leiaf bum mlynedd. Mae’n bwysig ein bod yn cadw llygad ar hyn wrth i’r ffordd y mae’r Llywodraeth yn gweithio yng Nghymru symud i ffwrdd fwyfwy oddi wrth y ffordd y mae Llywodraeth y DU yn gweithio. Bydd pragmatiaeth yn dweud fod yn rhaid wrth ddulliau newydd o gyflawni pethau, a bydd cyfuno’r cyrff hyn yn un corff amgylcheddol i Gymru yn hanfodol yn y pen draw. Gofynnaf am inni ddechrau gweithio ar hyn, oherwydd os gadewir hi nes bydd pethau wedi mynd yn dyngedfennol, bydd yn rhy hwyr.

Hoffai Plaid Cymru—The Party of Wales weld cynnig deddfwriaeth sylfaenol i alluogi newid strwythurol o’r fath i’r Cyngor Cefn Gwlad, Asiantaeth yr Amgylchedd a Menter Coedwigaeth. Gofynnwn i Lywodraeth Cymru roi ystyriaeth ddifrifol i’r cynnig hwn. Yr wyf yn siomedig fod y Gweinidog yn teimlo na all gefnogi unrhyw un o’n gwelliannau, ond mae’r meddwl a’r teimlad y tu ôl iddynt yn ddiffuant. Credwn y byddent yn gwella effeithiolrwydd y cyngor.

Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol Cymreig yn croesawu’r adolygiad hwn oherwydd, yn y gorffennol, esgeuluswyd cefn gwlad Cymru. Ystyrid mai’r perthynas tlawd ydoedd. Fel rhan o’r Llywodraeth, mae’r Democratiaid Rhyddfrydol Cymreig yn sylweddoli y cawsom y cyfle i roi i gefn gwlad y sylw a fu’n ddyledus iddo ers tro byd. Bydd y manteision yn rhoi ei haeddiant i gefn gwlad, ac yn gwrth-droi cenhedlaeth o esgeulustod.

Fel plaid, mae gennym ymroddiad i gefn gwlad. Bu cymunedau gwledig yng Nghymru yn bwysig i ni erioed. Yr ydym yn fwy nag ymwybodol o’r modd yr effeithiodd clwy’r traed a’r genau, er enghraifft, ar ein cefn gwlad yn gymdeithasol ac yn economaidd. Ers i’r clefyd daro, bu cwymp dramatig yn nifer y bobl a ddaw i ymweld â chefn gwlad Cymru. Yr ydym yn selog dros gynyddu nifer y bobl sy’n defnyddio ac yn mwynhau’n cefn gwlad a rhaid inni gydweithio ochr yn ochr a’r Cyngor Cefn Gwlad i sicrhau hyn.

Mae gan y cyngor gylch gorchwyl eang a phwerau eang eu cwmpas i hwyluso datblygiad cynaliadwy a mentrau arbrofol. Er hynny, gellid gwneud mwy o fewn ei gyfrifoldebau cyfredol i helpu’r tri awdurdod parc cenedlaethol. Yn y blynyddoedd diweddar, ni fu llawer o dystiolaeth o brosiectau ymchwil neu arbrofol, gan nad oes corff cenedlaethol hawdd ei adnabod gennym mwyach i gynrychioli buddiannau cefn gwlad yng Nghymru. Codwyd cwestiynau’n ddiweddar, er enghraifft, am ymateb y cyngor i geisiadau am ffermydd gwynt mawr. Ei rôl yw rhoi cyngor annibynnol o fewn ei gylch gorchwyl—dim mwy a dim llai. Nid oedd dim ystyriaethau gofodol wedi’u cynnwys yn y rheoliadau dyletswydd tanwydd anffosiledig, ond dylai’r cynllun gofodol sydd ar ddod helpu i dawelu’r dyfroedd a chynorthwyo gwaith ar Nodyn Cyngor Technegol (Cymru) 8. Pa bryd y bydd hyn wedi’i gwblhau?

Mae arnom angen lladmerydd dros gefn gwlad hefyd. Ar hyn o bryd, tuedda’r Cyngor Cefn Gwlad i weithredu’n rhy gul o gymharu â’i amrediad o gyfrifoldebau. A ydych yn derbyn, er enghraifft, fod y Gymru wledig efallai wedi colli ei arweinydd gwledig—sef Bwrdd Datblygu Cymru Wledig—ac y dylai’r Pwyllgor Amaethyddiaeth a Materion Gwledig ymgymryd â phrofi pob polisi o safbwynt gwledig?

Bydd hyn yn achlysur prin oherwydd yr wyf am ganmol y Ceidwadwyr. Yr oedd sefydlu Cyngor Cefn Gwlad Cymru yn benderfyniad annisgwyl gan y Llywodraeth yn 1990. Yr oedd yn syndod arbennig, o gofio cynddaredd gwyllt hynafreolwyr gwyddoniaeth Prydain, wrth wrthwynebu’n ffyrnig yr awgrym y gellid ymddiried rheolaeth cefn gwlad Cymru i Gaerdydd, hyd yn oed dan stiwardiaeth Ysgrifennydd Gwladol Torïaidd. Gallasent fod wedi tybio, wrth gwrs, y byddai gweinyddiaeth Geidwadol yn gosod y canllawiau ac yn dewis yr aelodau i’r cyngor i sicrhau na fyddai Cyngor Cefn Gwlad Cymru o reidrwydd yn cynrychioli gwir fuddiannau Cymru. Un ffactor a’m darbwyllodd rai blynyddoedd yn ôl i gefnogi’r fersiwn cyfyngedig o ddatganoli a gynrychiolir gan y Cynulliad hwn, oedd cylch gorchwyl a chyfansoddiad y cwangos a benodwyd rhwng 1979 a 1997. Mae gosod y canllawiau ar gyfer cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad a phenodi’r byrddau’n swyddogaethau pwysig i’r Cynulliad. Mae’r Cyngor Cefn Gwlad yn enghraifft bwysig, oherwydd un o nodweddion unigryw’r Cynulliad yw ei ddyletswydd statudol i hyrwyddo datblygu cynaliadwy. Byddem yn disgwyl yn otomatig i gyngor cefn gwlad dros Gymru fod ag ymrwymiad statudol llwyr i ddatblygu cynaliadwy llawn yng nghefn gwlad. Felly, mae geiriad yr adroddiad hwn yn tynnu fy llygad, lle disgrifia sut mae’r Cyngor Cefn Gwlad yn ymgodymu â chwestiwn sut y gall goleddu’r agenda datblygu cynaliadwy’n llawnach. Dylem edrych i mewn i’r cyfeiriad hwnnw.

Y broblem gyda datblygu cynaliadwy yw ei fod yn cynnwys cynaliadwyedd economaidd, cymunedol ac amgylcheddol. Bydd gormod o bobl yn penderfynu fod un o’r ffactorau hynny yn bwysicach na’r lleill. Yn y gorffennol, yr wyf fi wedi ymosod ar y rheini sydd yn ystyried cynaliadwyedd economaidd a dim arall. Yr wyf yr un mor feirniadol o’r rhai nad ydynt ond yn ystyried cynaliadwyedd amgylcheddol, a hynny’n aml â diffiniad cul o amgylchedd. Ni all neb hyrwyddo cynaliadwyedd cefn gwlad heb ystyried yn llawn iechyd economaidd a chymdeithasol y cymunedau byw sy’n ffurfio cefn gwlad. Pan astudiwn ddyletswyddau statudol y cyngor, nid oes ryfedd ei fod yn ymgodymu a bod ganddo drafferthion. Mae gagendor clir rhwng yr hyn y mae gan y cyngor ddyletswydd statudol i’w wneud—sydd ysywaeth yn golygu ei fod yn aml yn rhoi cyngor sy’n rhwystro cynigion—a’r hyn y gwn yr hoffai llawer o aelodau’r cyngor ei wneud, sef hyrwyddo cynlluniau sy’n gosod esiampl. Er enghraifft, mae’n ymddangos yn y gorffennol bod y cyngor wedi dod i’r amlwg oherwydd ei obsesiwn â’i ddyletswydd i roi cyngor ar dirweddau a’i wrthwynebiad i ddatblygiad ynni adnewyddadwy, a fyddai nid yn unig yn cyfrannu at liniaru newid hinsawdd ond hefyd yn dod ag incwm ychwanegol i’r economi wledig. Fodd bynnag, dim ond gweithredu’i ddyletswyddau statudol a defnyddio gallu creadigol y mae i ddehongli’r statudau hynny i gynhyrchu’r hyn sydd yn addo bod yn gynllun gofodol cadarnhaol a chalonogol. Os gedy’r Cynulliad y dyletswyddau statudol hynny heb eu newid, ac os na roddwn arweiniad clir ar y diffiniad o dirwedd cyfoethog i ganiatáu diffiniad priodol, byddwn wedi methu.

Yr oeddwn yn siomedig fod y Llywodraeth wedi gwrthod y gwelliannau. Siawns na allai’r Llywodraeth weithiau ystyried gwelliannau cadarnhaol a gyflwynir gennym. Mae’n eironig fod ansawdd gwych ein tirwedd yn ganlyniad gweithgareddau economaidd a chymdeithasol y cymunedau byw hynny sydd yn awr dan fygythiad. Yr wyf fi’n ddigon hen, a byddaf bob amser yn chwarae ar hyn, i fod wedi gweld sut mae ffermio ungnwd, defnydd aruthrol o betrogemegau ac ehangiad gwastrodol coedwigaeth gonifferaidd wedi trawsnewid tirwedd rhannau helaeth o Gymru yn fy oes i. Mae’r ffoadur o’r ddinas yn meddwl yn naïf mai dyma natur heb ei ddifetha. Rhaid rhoi cylch gwaith i’r cyngor fydd yn caniatáu iddo fynd ati mewn ffordd gytbwys, rhagweithiol. Rhaid imi ddweud fod cyflwyniadau diweddar y cyngor i’r Pwyllgor Datblygu Economaidd yn dangos arwyddion o ymagwedd newydd.

Mae cydnabod mai gwynt ar y tir a’r môr sy’n cynnig y potensial mwyaf i gyrraedd targed Cymru a’r ffaith fod y cyngor yn barod i ymuno’n gadarnhaol mewn deialog yn rhywbeth a groesewir, ond rhaid inni sicrhau y caiff yr agwedd gytbwys hon ei chorffori’n barhaol yn y canllawiau.

Dechreuaf drwy ymateb i gyfraniadau’r Aelodau. Gwnaeth David Davies bwynt am y llu o gyrff a’r newidiadau. Yr oedd ef yn rhan o’r Pwyllgor a chofiaf yr holl drafodaethau yn eglur. Derbyniaf bwynt Janet, oherwydd gwnaeth Helen Mary bwynt am y polisi tymor hir, a deallaf agwedd eich plaid tuag at hynny. Cytunodd y Pwyllgor mai’r ffordd ymlaen dros y pum mlynedd nesaf yw gwneud y newidiadau hynny a amlinellwyd yn yr adroddiad ac wedyn ystyried y newidiadau strwythurol y cyfeiriodd yr Aelodau atynt.

Dywedodd David yn garedig fod y Cyngor Cefn Gwlad yn rhoi cyngor am ddim inni; yr ydym yn talu am y cyngor hwnnw. Mae’n arian wedi’i wario’n dda, ond yr ydym yn ariannu’r cyngor i wneud y gwaith y gofynnwn iddo’i wneud. Dyna ddiben y llythyr cylch gwaith.

Pan soniais am gyngor am ddim, yr wyf yn cyfaddef efallai fod hynny’n gamarweiniol: nid oeddwn yn meddwl bod y cyngor wedi’i roi heb gost, ond ei fod wedi’i roi’n rhydd a’i fod i fod yn amhleidiol. Hefyd, yr wyf yn ymwybodol o’r trafodaethau; nid wyf wedi anghytuno. Fe sylwch nad yw ein gwelliant ond yn cynnig newid y geiriad i ‘nodi’. Dim ond dweud yr wyf y dylem fod yn ymwybodol ohono.

Cymerwn y diffiniad hwnnw o ‘am ddim’ felly: maent yn rhoi cyngor amhleidiol inni.

Yr wyf yn eich sicrhau nad oes dim ymyrraeth wleidyddol. O gofio’r hen ddyddiau da pan oedd John Redwood yn Ysgrifennydd Gwladol dros Gymru, gwyddom beth oedd ymyrraeth wleidyddol. Fodd bynnag, mae’n bwysig—a dywedaf hyn yn ofalus—ein bod yn cysoni nodau ac amcanion wedi datganoli oherwydd mae angen integreiddiad. Fel arall anfonir negeseuon gwahanol allan i’r bobl yr ydym yn delio â hwynt.

Cyn troi at sylwadau Janet Davies, croesawaf hi fel llefarydd newydd Plaid Cymru ar yr amgylchedd. Yr wyf yn siŵr y gwnaiff hi fwynhau cyfarfodydd y Pwyllgor; mae’n fforwm da. Diolch iddi am ei sylwadau meddylgar, y gweithredir ar lawer ohonynt pan weithredir argymhellion yr adroddiad. Wrth gwrs bod tensiwn; mae tensiynau mewn unrhyw gorff oherwydd bydd amcanion, weithiau, yn tynnu’n groes i’w gilydd. Mae angen medrusrwydd yn aml i reoli’r tensiynau hynny a chyrraedd safbwynt.

Ar ymyriad Brian Hancock, gwn beth yr oedd yn cyfeirio ato, oherwydd aeth Phil ar ei ôl wedyn. Fodd bynnag, os ydych yn meddwl nad oes dim gwerth economaidd mewn bywyd gwyllt, mae gennych feddwl un trac a syniadau set fod gwerth economaidd yn golygu ffermydd gwynt yn unig.

Na, ni wnaf ildio. Deallaf eich safbwynt ar hyn ond yr ydym wedi dysgu fod gwir werth economaidd i fywyd gwyllt, yn ogystal â’r gwerth gwyddonol, yn nhermau’r tirwedd. Un o ddibenion datblygu cynaliadwy yw agor ein llygaid i’r cyfleoedd eraill hynny.

Diolchaf i Phil am rai o’i bwyntiau oherwydd gwn ei fod yn credu llawer ohonynt yn ddiffuant.

Mae’n ddrwg gennyf, Brian, gadewch imi orffen hyn oherwydd yr wyf yn gwybod fy mod yn mynd yn brin o amser.

Fodd bynnag, down yn ôl bob tro at eich problem oesol chi, sef y gwrthdaro rhwng yr hyn a hoffai llawer, ond nid pawb, yn eich plaid chi o ran datblygiadau ynni adnewyddadwy ar y tir, yn enwedig ffermydd gwynt, a barn eraill sy’n teimlo bod angen rhoi ystyriaeth ddifrifol i werth y tirwedd a’r hyn y mae’n ei roi. Dyna sail y cyngor a rydd y Cyngor Cefn Gwlad inni. Nid oes gwrthdaro yn hynny. Nid yw sut y mae’n ymddwyn yn creu anhawster. Yr ydym i gyd yn gweithio drwy’r ymrwymiad i ddatblygu cynaliadwy. Nid dim ond mater o’i gynnwys mewn deddfwriaeth statudol ydyw. Fel yr eglurais, byddai angen deddfwriaeth sylfaenol. Felly nid ydym yn eistedd yn ôl ac yn dweud y bydd raid i hynny aros am rai blynyddoedd, os a phan ddaw. Yr ydym yn ceisio gweithio drwy rai o’r pwyntiau anodd gyda’n gilydd. Dyna’r neges y dylem fod yn ei chyfleu. Fel y dywedasoch yn gywir, mae a wnelo hyn â’n hagwedd—yn lle eistedd ar wahanol ochrau i’r ffens a dadlau, rhaid inni geisio gweithio drwy’r dewisiadau anodd. Dyna’r ateb i Gymru. Cymeradwyaf y cynnig i’r Aelodau.

in Welsh Our Standing Orders afford us the opportunity, in March each year, to discuss and debate proposals for primary legislation for Wales. This debate, therefore, is important and a key part of the settlement, in accordance with the Government of Wales Act 1998. This also underlines how effective the partnership that we as the Assembly Government have with the Secretary of State for Wales, Paul Murphy, and with the United Kingdom Government, as we strive to deliver better services for the people of Wales. The partnership has worked for Wales—for us all—and I believe that it has worked exceptionally well in the context of creating new legislation.

yn Saesneg Ers datganoli, yr ydym wedi mwynhau mwy o ddeddfwriaeth sylfaenol yn benodol i Gymru nag ar unrhyw adeg yn hanes sydd wedi’i gofnodi. Cyn datganoli, câi Mesur penodol i Gymru ei gynnig, ar gyfartaledd, bob pum mlynedd, neu efallai, yn dibynnu ar eich dull o fesur, bob chwe blynedd. Erbyn hyn mae bron yn un y flwyddyn, sy’n gynnydd o 500 y cant yn amlder Mesurau a gaiff eu pasio ar ein rhan. Mae a wnelo hyn â deddfwriaeth sydd i Gymru’n unig. Fodd bynnag, nid dyna’r unig ffordd, wrth gwrs.

yn Saesneg Yr oedd y Mesur Dysgu a Sgiliau, yr oedd Tom Middlehurst yn gyfrifol amdano ar ran y Cynulliad, yn cynnwys talp mawr, 30 cymal, yn ôl a gofiaf, yn ymwneud yn benodol â Chymru. Er nad oedd yn Fesur Cymreig ar wahân, yr oedd iddo’r un effaith i bob pwrpas ag a gawsai Mesur o’r fath. Gellid dweud yr un peth am y ddeddfwriaeth i sefydlu’r Arolygiaeth Safonau Gofal newydd a’r trefniadau newydd ar gyfer gwasanaethau ieuenctid.

in Welsh This shows how effective we are now that Wales has its own body, its own voice and its own way of dealing with this.

yn Saesneg Trof at y cynigion deddfwriaethol. Maent yn cynnwys cynnig ar addysg a fyddai’n rhoi mwy o rym i’r weledigaeth a amlinellwyd—

Mae’r pwynt am Fesurau Cymreig penodol ar wahân yn un pwysig. A wnewch chi restru’r mesurau penodol a sicrhawyd ers sefydlu’r Cynulliad datganoledig?

Gwnaf; cawsom Fesur Comisiynydd Plant Cymru, a Mesur y GIG sydd ger bron y Senedd yn ei ffurf ddrafft ar hyn o bryd. Cawsom wybod y bydd fersiwn terfynol yr olaf ar gael yn dilyn Araith y Frenhines. Dyna ddau Fesur mewn tair blynedd, o gymharu â rhyw chwech yn y 40 neu 50 mlynedd blaenorol. Cyn Deddf Gymreig Cau’r Tafarnau ar y Sul 1881, nid oedd, yn ôl a ddeallaf fi, ddim Mesurau i Gymru’n unig am ymron i 300 mlynedd. Ni wn yn ôl pa gymhariaeth yr ydych eisiau gweithio, David, ond cafwyd gwelliant o 500 y cant, a bwriadwn wella hynny ymhellach. Byddai’n dda pe gallem maes o law sicrhau dau Fesur y flwyddyn, ynghyd â rhai mân fesurau tacluso.

Mae’n bwysig cofio ein bod mewn cystadleuaeth ag adrannau’r Llywodraeth. Nid adran o’r Llywodraeth mohonom ni; yr ydym yn gorff ar wahân. Er hynny, cystadlwn ag adrannau’r Llywodraeth yn yr un modd ag y gwnâi’r hen Swyddfa Gymreig. Lle byddai hi’n arfer cystadlu a methu dod â mesurau ymlaen—neu nad oedd ganddi unrhyw fesurau yr ystyriai ei bod yn werth dod â hwy ymlaen—yr ydym ni, yn anorfod, oherwydd natur y corff hwn, yn cynhyrchu mwy o ddeddfwriaeth ac felly’n cystadlu â’r Swyddfa Gartref, a chyrff eraill, i gael pasio’r ddeddfwriaeth honno.

Yr wyf yn bryderus ynghylch yr hyn y mae’r Prif Weinidog newydd ei ddweud. Mae’n proffwydo yn barod y caiff Cymru, neu y bydd arni angen, ddau Fesur, neu ddwy Ddeddf iddi’i hun yn y blynyddoedd a ddaw. Onid llywodraeth wedi mynd o’i chof yw hyn? Onid hunan-gyfiawnhad dros lywodraethu yw hyn?

Rod, mae’n rhaid bwrw amcan yn yr amgylchiadau hyn, onid oes? Bydd y rhan fwyaf o adrannau’n ceisio cynnwys un mesur ymhob Araith y Frenhines. Ni fyddant yn lwcus bob tro ond, weithiau, fel y llwyddodd y Swyddfa Gartref eleni, cânt bedwar mesur yn Araith y Frenhines. Rhaid inni ddyfalu beth yr ydym yn cystadlu yn ei erbyn pan geisiwn ddod â deddfwriaeth ymlaen. Gallwn hefyd edrych tua Senedd yr Alban i weld sawl Mesur mae hithau’n eu pasio mewn blwyddyn arferol. Mae ychydig yn gynnar i ddweud beth yw blwyddyn arferol hyd yma, oherwydd, fel ni, dim ond ers dwy flynedd a thri chwarter y mae mewn bodolaeth. Fodd bynnag, mae wedi bod yn pasio rhyw 10 mesur y flwyddyn. Rhaid inni geisio gweithio allan beth sy’n gyfran resymol i ni yn nhermau deddfwriaeth sylfaenol. Pan geir 25 Mesur mewn Araith nodweddiadol gan y Frenhines, a ddylem fod yn edrych i gynnwys un neu ddau Fesur, ynteu un Mesur mawr ac un mesur bach, i dacluso pethau?

Credaf efallai fod y Prif Weinidog wedi colli’r pwynt yr oeddwn yn ceisio’i wneud: pam mae angen mwy o ddeddfwriaeth arnom o hyd? Mae’n proffwydo mwy o ddeddfwriaeth o fath nad oes posibilrwydd, hyd yn oed, iddo allu dechrau ei hamlinellu na’i rhagweld.

Pe baech chi ond wedi eistedd i lawr a bod ychydig yn fwy amyneddgar buasech wedi sylweddoli ein bod yn rhoi chwe Mesur ger bron. Ni chânt eu cynnwys yn y flwyddyn gyntaf. Os nad ydych yn cytuno â deddfwriaeth, ni wn pam y gwnaethoch sefyll i gael eich ethol i’r Cynulliad Cenedlaethol yn y lle cyntaf. Pam hefyd yr aethoch yn Aelod Seneddol, pan mai un o’r tasgau yw gweithio yn ffatri ddeddfau Tŷ’r Cyffredin? Efallai hefyd y bu gennych gyfrifoldeb dros ddod â Mesurau ymlaen pan oeddech chi’n Weinidog. Dyna un o’r dyletswyddau. Fe’i gwnewch pan fydd angen, nid er ei fwyn ei hun. Wedyn cyfyd y cwestiwn sut yr ydym yn cystadlu â bataliynau mawr Whitehall i sicrhau y llwyddwn i ddod â’n cyfran deg o ddeddfwriaeth ymlaen. I chi ddweud efallai nad ydyw deddfwriaeth yn syniad da wedi’r cwbl, mae’n gwneud i mi feddwl y dylasech fod wedi dilyn gyrfa wahanol yn y lle cyntaf, Rod.

O’r Mesurau ger ein bron, y cynigion ar addysg, yn ddi-os, yw’r mwyaf, gan eu bod yn rhoi grym ychwanegol i’r weledigaeth a amlinellwyd yn ‘Y Wlad sy’n Dysgu’ ac yn ein datganiad diweddar ar addysg uwch. Bydd y cynigion cynllunio ar gyfer defnydd tir yn dilyn ymgynghoriad diweddar ar wella’r drefn yng Nghymru, dan y pennawd ‘Cynllunio: Cyflawni dros Gymru’. Fel a grybwyllwyd eisoes, nid ydym wedi rhestru ein cymeradwyaeth mewn egwyddor i’r ddeddfwriaeth sylfaenol i weithredu’n diwygiadau sylfaenol i’r GIG, sydd ar hyn o bryd ger bron y Senedd. Mae ambell fesur tacluso arall, megis y Mesur Archwilio i unoli swyddogaethau archwilio Cymru ar hyd y llinellau a ddilynwyd eisoes yn yr Alban a Gogledd Iwerddon, a’r Mesur Ombwdsmon Tai i ymestyn swyddogaethau presennol yr ombwdsmon i’r sector tai, fel y gall weithredu fel rheoleiddiwr cwynion yn achos landlordiaid cymdeithasol cofrestredig.

Mae deddfwriaeth hefyd i fynd i’r afael â dau fater deddfwriaethol penodol i Gymru. Y cyntaf yw rheoli tir comin. Efallai nad yw’n fater mawr, ac yn sicr nid yw’n fater mawr yn Lloegr, ac ni fydd byth yn destun deddfwriaeth yn y wlad honno. Mae’n fater llawer mwy yng Nghymru. Dyma enghraifft glasurol o fan lle mae arnom angen cyfleusterau deddfwriaethol Tŷ’r Cyffredin i basio Mesur ar broblem benodol i Gymru, sef gorbori ar ein tiroedd comin. Nid yw hynny fel petai’n digwydd y tu allan i Gymru i’r fath raddau a fyddai’n achosi i bobl ystyried fod angen deddfwriaeth.

Yr ail fater yw rhoi diwedd ar y gofyniad i gynnal pleidleisiau rheolaidd ar agor ar y Sul. Ni wn a ddylai unrhyw un arall yma, fel fi, ddatgan buddiant, gan mai dydd Sul yw’r unig ddiwrnod y caf fi ddiod mewn tafarn. Efallai ei bod yn werth nodi hefyd, pe na bai’r Ddeddf Gymreig wreiddiol i Gau’r Tafarnau ar y Sul wedi’i phasio yn 1881 gan y diflino John Roberts—yr AS Rhyddfrydol a’r dirwestwr mawr a ddatblygodd faestref Everton yn Lerpwl—a phe na bai yntau wedi sefydlu’r egwyddor o ddeddfwriaeth i Gymru’n unig ar ôl 300 mlynedd heb ddeddfwriaeth o’r fath, efallai na fyddem yma heddiw. Os caiff y cynnig hwn ei basio, byddem yn cyrraedd sefyllfa lle na fyddai dim mwy o ddeddfu ar agor ar y Sul, a fyddai hefyd yn rhoi terfyn ar y gofyniad ar awdurdodau lleol i ystyried cynnal pleidlais. Hefyd, fel rhan o ymrwymiadau’r Llywodraeth bartneriaeth, yr ydym eto’n cyflwyno cynigion i wneud dydd Gŵyl Dewi’n ŵyl banc, ac ar y Mesur Cludiant i Deithwyr i roi pwerau tebyg i ni i’r rhai a fwynheir eisoes yn Lloegr mewn perthynas â chludiant cyhoeddus ar y rheilffyrdd a ffurfiau eraill ar drafnidiaeth.

Ar y gwelliannau—

I read in The Western Mail today that the Liberal Democrats are again taking the plaudits for campaigning for St David’s Day to be made a national holiday, as well as for the Transport Bill. However, it was Plaid Cymru that put the motion before the Assembly to make St David’s Day a national holiday. Peter Black opposed our efforts in the former Local Government and Environment Committee to get more say for Wales on transport—

The question is, why have you not included anything in this motion, Rhodri, to ensure that attention is given to Wales’s interests when the House of Commons considers the Communications Bill? It is important, without Ofcom’s representation, that you follow that up, or Wales will lose out.

in Welsh I am sorry that I gave you the chance to waste a minute of my time. Your intervention was completely pointless. You do not understand the legislative process at all, I am afraid.

yn Saesneg Ar welliant 1 gan Blaid Cymru, mae’n anghywir awgrymu’n syml y gallwch gael deddfwriaeth i fod yn glên gyda’r sector cyhoeddus heb unrhyw sôn am beth yr ydych yn cyfeirio ato yn hyn o beth. Yn yr un modd, ar welliant 2, mae gennym bwerau mawr mewn deddfwriaeth—

A gymerwch chi ymyriad?

Na wnaf, dylasech fod wedi dweud wrth Owen John Thomas am gau ei ben funud neu ddau yn ôl. Mae gwelliant 2 yn sôn am ddeddfwriaeth i ateb anghenion tai. Eisoes sicrhawyd deddfwriaeth arwyddocaol ar gategorïau o ddigartrefedd. Mae’n strategaeth dai genedlaethol, nad oed angen deddfwriaeth ar ei chyfer, yn cael ei throi’n gynllun gweithredu ar gyfer ei rhoi ar waith. Felly ni wnawn gefnogi’r gwelliant hwnnw.

Mae gwelliant 3 yn ymdrin â ffioedd dysgu. Yr ydym yn annog y Llywodraeth ganolog yn gryf i wneud i ffwrdd â ffioedd dysgu a mynd am y dreth i raddedigion. Yr wyf fi bob amser wedi bod yn ymroddedig i sefydlu treth graddedigion yn lle ffioedd dysgu. Mae Jane Davidson wedi codi’r mater hwn gyda Margaret Hodge, yn dilyn cyhoeddi adroddiad Rees. Gobeithiaf na fyddwn yn galw am weithredu pellach ar y mater hwn, oherwydd mae’n gynamserol tra bo’r adolygiad ar droed. Gallwn ei ystyried eto os na fydd canlyniad adolygiad yr Adran Addysg a Sgiliau wrth ein bodd, pryd y gallwn ofyn am iddo gael ei ddatganoli i ni, neu am ryw ffordd arall o weithredu. Nid oes arnaf eisiau croesi gormod o bontydd cyn inni ddod atynt. Cawn sawl cyfle eto i ystyried y mater hwnnw. Nid ydym yn cefnogi’r gwelliant hwnnw am y rheswm ei fod yn gynamserol tra mae adolygiad yr Adran Addysg a Sgiliau ar y gweill.

Nid yw’n glir beth y mae gwelliant 4 yn ceisio’i wneud drwy annog cydweithio rhwng awdurdodau lleol a chyrff eraill.

A wnewch chi egluro’ch sylwadau ar welliant 3? Mae’n ymddangos i mi y gwnaethoch ymrwymiad i gynnig Mesur i ddileu ffioedd dysgu yng Nghymru, sydd yn gam mawr yn nhermau sut y gallem symud yr agenda ymlaen. Yr wyf yn eich llongyfarch ar eich parodrwydd i wneud hynny ac i sefyll dros fyfyrwyr Cymru.

Yr wyf wedi datgan yn glir ers 1997 nad ydwyf o blaid ffioedd dysgu. Yr wyf fi wastad wedi meddwl bod treth ar raddedigion yn ateb llawer gwell i’r broblem ariannu. Mae’r Adran Addysg a Sgiliau yn cynnal adolygiad ac yr ydym yn obeithiol ynglŷn â’i ganlyniad. Os aiff y ffordd anghywir, byddwn yn parhau i bwyso am ddileu ffioedd dysgu, un ai drwy ddatganoli’r mater i’r Cynulliad, neu drwy ddefnyddio modd arall o berswâd.

Yr wyf wedi siarad am 12 munud yn barod, Jonathan.

Cynigiaf ein bod yn gwrthod gwelliant 3 am ei fod yn gynamserol, ac y gwrthodwn hefyd y cynigion yng ngwelliant 4 am gydweithio â llywodraeth leol.

Trof at welliant 5. Trafodwyd Asiantaeth yr Amgylchedd yn gynharach gan Sue Essex. Nid yw cost gwahanu Asiantaeth yr Amgylchedd Cymru oddi wrth y corff cyfatebol yn Lloegr yn werth ei hystyried, yn enwedig gan fod adolygiad cyllid a pholisi newydd wrthod y dewis hwnnw ar gyfer gweithredu. Ar welliant 6, gallwn ddod yn ôl at fater deddfu ar yr iaith Gymraeg yn dilyn canlyniad adolygiad y Pwyllgor Diwylliant ar y Gymraeg. Anghywir fyddai cynnwys hynny yn awr.

Ar welliant 7, mae cynnig ynglŷn â Dydd Gŵyl Dewi wedi’i gynnwys yn ein cais. Mae’n rhaid fod Plaid Cymru, wrth baratoi’r gwelliant hwn, wedi ystyried y datblygiad ar 15 Mawrth, pryd y dywedodd y Llywodraeth ei bod yn bwriadu mabwysiadu’r Mesur preifat a gynigiwyd gan lefarydd y Democratiaid Rhyddfrydol ar iechyd yn Nhŷ’r Arglwyddi, yr Arglwydd Clement-Jones, fel Mesur Llywodraeth. Gobeithiwn weld llofnod y Frenhines ar y Mesur hwnnw ym mis Gorffennaf. Mae gwelliant 7 yn ddiangen, felly. Cymeradwyaf y cynigion hyn i’r Aelodau.

Mae’n codi o’r cyfraniad 12 munud diwethaf. Ychydig funudau yn ôl, honnodd Owen John Thomas fy mod i wedi gwrthwynebu’r cynnig i wneud Dydd Gŵyl Dewi’n ŵyl gyhoeddus. Nid wyf erioed wedi cymryd y safbwynt hwnnw. Gofynnaf i chi, Ddirprwy Lywydd, roi cyfle iddo dynnu’r honiad hwnnw’n ôl. [Torri ar draws.]

Yr wyf newydd wneud hynny.

I propose amendment 2. Add after ‘March 2002’ in point 1:

I propose amendment 3. Add after ‘March 2002’ in point 1:

I propose amendment 4. Add after ‘March 2002’ in point 1:

I propose amendment 5. Add after ‘March 2002’ in point 1:

I propose amendment 6. Add after ‘March 2002’ in point 1:

I propose amendment 7. Add as a new point at the end of the motion:

in Welsh I listened with great interest to the First Minister’s comments on our amendments and the adroit way in which he avoided giving his opinion. Unfortunately, the difficulty we experience in trying to get the First Minister to express his opinion on anything—with the exception of the fact that he wants to keep Mike German in the Cabinet—will form part of my contribution.

in Welsh This is the present Government’s final opportunity to influence the Queen’s Speech. By the time we come to the Queen’s Speech in 2003, we will have a new Assembly Government. Therefore, the contents of today’s motion reveals a great deal about the present Government’s direction and emphasis. What is included in the Government’s programme is just as significant as what has been omitted.

in Welsh Everyone knows that the first Bill that the Plaid Cymru group would wish to propose to Westminster would be a Bill seeking a legislative parliament for Wales. If we were to wait for the present Assembly Government to do that, it is clear that we would have to wait a long time. And what about the independent commission established by the coalition? If it is anything like the investigation into voting methods for local government, the process will do little to inspire confidence among us. The result of that investigation will be published shortly and, according to press reports, it will recommend a single transferable vote scheme for local elections. However, this Government has, to all intents and purposes, admitted that the current voting methods will not be changed before the 2003 elections, and that the new system therefore will not be in place for the 2004 local elections.

in Welsh It is strange, therefore, that there is no mention in this motion of the Government’s intention to legislate to change the voting system. When you ask the First Minister for his viewpoint on that issue, you will not get an answer. By the same token, we do not know his view on other matters raised this afternoon. What is his opinion on having a legislative parliament? We do not know. Therefore, when the Liberal Democrats agree with the First Minister on establishing an independent investigation or an independent commission, the danger is that any recommendations made will be ignored.

yn Saesneg Un mater pwysig a wynebwn i gyd y dyddiau hyn yw’r bygythiad i’n gwasanaethau cyhoeddus. Dylai’r Prif Weinidog sylweddoli nad oddi wrth Blaid Cymru—The Party of Wales y tarddodd y galw am ddeddfwriaeth i warchod y rhai sy’n gweithio ar hyn o bryd yn y gwasanaethau cyhoeddus, ond oddi wrth y mudiad undebau llafur. Soniwyd am y bygythiad i’r gweithwyr hynny gan John Monks, ysgrifennydd cyffredinol Cyngres Undebau Llafur y DU. Mae’r rheini ohonom sy’n credu yn ethos gwasanaeth cyhoeddus yn gwerthfawrogi’r rhai sy’n gweithio yn ein gwasanaethau cyhoeddus. Ond mae eu hawliau, fel y gŵyr y Prif Weinidog, mae’n rhaid, yn cael eu herydu’n gyson. Ceisiodd Tony Blair, Prif Weinidog y DU, eu herydu ymhellach fyth yr wythnos ddiwethaf ar y llwyfan Ewropeaidd. Disgrifiwyd ei ymgreinio gwarthus i Silvio Berlusconi gan John Monks mewn geiriau y byddai’r Dirprwy Lywydd yn fy ngheryddu amdanynt pe bawn yn eu hailadrodd. Cyflwynodd Tony Blair gynlluniau i leihau hawliau gweithwyr i’r lefel waethaf yn Ewrop, yn hytrach nag anelu at fod y gorau. Disgrifiodd John Monks ef fel un o’r arweinwyr mwyaf adain-dde yn Ewrop. Er enghraifft, nid oes ar Lywodraeth y DU eisiau i weithwyr dur Cymru gael yr un hawliau â’r Iseldirwyr; mae eisiau i’r Iseldirwyr ddod i lawr i’r un lefel â’r Deyrnas Unedig—hynny yw, yr un agwedd ag a gymerwyd gan lywodraethau Ceidwadol yn y gorffennol.

yn Saesneg Yr ydym wedi gweld bod gweithwyr sector cyhoeddus yng Nghymru’n teimlo’n flin am wrthodiad y Llywodraethau Llafur yn San Steffan a bae Caerdydd i’w helpu. Daeth gweithwyr yr Asiantaeth Fudd-daliadau i’r Cynulliad gyda’u cwynion a throdd Llafur glust fyddar i’w ple. Daeth gweithwyr post i’n gweld ni yn y Cynulliad oherwydd yr oeddent wedi’u siomi’n aruthrol gan yr ymateb a gawsant gan Lafur. Eto—rhag ofn i’r Prif Weinidog ei golli—mae John Monks wedi galw am i Lywodraeth y DU warchod hawliau gweithwyr sector cyhoeddus a drosglwyddwyd i’r sector preifat. Mae eu hamodau gwaith a’u hawliau pensiwn yn arbennig o fregus gan nad yw’r Rheoliadau Trosglwyddo Ymgymeriadau (Gwarchod Cyflogaeth) 1981 yn cynnig gwarchodaeth ddigonol.

Diolch am ildio, Ieuan. Tra’ch bod chi’n mynegi’ch pryder dros undebaeth lafur, a allwch ddweud wrthym sawl un o Aelodau Cynulliad eich plaid sydd wedi trafferthu ymuno ag undeb llafur? Hefyd, a fyddai gan Lywodraeth Plaid Cymru, os digwydd y fath beth, unrhyw gynlluniau i gyflwyno deddfwriaeth i wahanu Cymru oddi wrth weddill y DU?

Mae gennyf ymyriad i ymateb iddo.

Yr oedd hwnnw’n ymyriad diddorol gan Huw ar y diwrnod y mae wedi beirniadu, nid Plaid Cymru, ond ei Brif Weinidog ei hun am fethu ag amddiffyn y sector cyhoeddus. Awgrymaf ei fod yn ailddarllen tudalen dau Welsh Mirror heddiw, lle gwna ef yr ymosodiad hwnnw’n llawer mwy grymus nag a allwn i fyth.

Er bod y Prif Weinidog yn dweud wrthym yn aml fod ganddo beth cydymdeimlad â’n gwelliannau, mae bob amser yn dod o hyd i ambell ddot neu goma y gall anghytuno ag ef a dweud felly na all gefnogi’r gwelliant. Y cyfan yr ydym yn gofyn i Lywodraeth y Cynulliad Cenedlaethol ei wneud heddiw yw cefnogi ysbryd y gwelliant hwn a fyddai’n rhoi arwydd clir i weithwyr yn y sector cyhoeddus fod Llywodraeth Cymru y tu cefn iddynt. Mae John Monks wedi dweud wrth Lywodraeth y DU y gwêl gefnogaeth gweithwyr y sector cyhoeddus yn llifo i ffwrdd yn yr etholiad cyffredinol nesaf; os na fydd Aelodau Llafur y Cynulliad yn cefnogi gweithwyr y sector cyhoeddus, fe welant hwythau eu pleidleisiau ar drai yn 2003.

Croesawaf yr awgrymiadau hyn i’w cynnwys yn neddfwriaeth sylfaenol San Steffan yn y dyfodol. Cytunaf â’r Prif Weinidog fod hwn yn gam ymlaen mewn sawl Mesur Cymreig penodol, oherwydd mae’n cydnabod datganoli ac yn ein galluogi i fynd ymlaen â’n nod a’n hamcanion yng Nghymru. Mae’n gam mawr ymlaen, ond mae’n deg dweud fod angen gwella ymhellach ac fe wnawn barhau i adeiladu arno wrth inni ddatblygu ymhellach.

Ar y Mesurau penodol, mae’r awgrym ein bod yn cynnwys Mesur i wneud Dydd Gŵyl Dewi yn ŵyl banc yng Nghymru, fel a drafodwyd gennym yma sawl gwaith, yn un i’w groesawu. Dylai fod yn ŵyl banc ychwanegol, ac wrth sicrhau hynny, byddem yn dangos sut yr ydym yn gallu sicrhau manteision ymarferol i Gymru o ganlyniad i ddatganoli. Gallem gysylltu hynny â—

Mewn munud, Janet.

Gallem gysylltu hynny â dathliad mwy o ddiwylliant Cymru, y gallai’r Cynulliad ei drefnu drwy sicrhau bod ysgolion, er enghraifft, yn gwneud mwy o’u dathliadau Gŵyl Ddewi. Y mae ofnau y gallai, mewn gwirionedd, gael yr effaith hollol groes, ond gallai’r Cynulliad sicrhau na ddigwyddai hynny a byddai’n werthfawr i Gymru o ran gwella morâl a chaniatáu’r dathliad mwy hwnnw o ddiwylliant.

Yr ydym wedi gweld sut y mae’r Gwyddelod yn dathlu Gŵyl Sant Padrig, yn Iwerddon a thu hwnt. A ydych yn cytuno pe gallem ddyblygu hynny ar gyfer Gŵyl Ddewi, y byddai’n ffordd werthfawr o gynyddu gwybodaeth am Gymru ac o werthu Cymru? Dylem fod yn defnyddio hyn fel llwyfan ar gyfer gwerthu Cymru i weddill y byd.

Yr wyf yn cytuno, Janet. Mae Iwerddon wedi cael llwyddiant mawr yn marchnata’i hun. Enghraifft o hynny yw’r modd y defnyddia ddathliadau Gŵyl Sant Padrig i werthu Iwerddon dros y byd. Gallem ddysgu llawer oddi wrth hynny. Byddai gennym well cyfleoedd i wneud hynny o fynd i lawr y ffordd hon.

A throi at y Mesur Addysg a grantiau dysgu’r Cynulliad, mae’r rhain yn hanfodol i Gymru. Gwnânt ddatganiad gwleidyddol am Lywodraeth Cymru a’i huchelgeisiau i sicrhau ein bod yn edrych ar yr angen i ehangu mynediad i addysg uwch yng Nghymru. Gwyddom fod llawer i’w wneud oherwydd, yn anffodus, mae Cymru’n dioddef cryn anfantais economaidd-gymdeithasol, a rhaid inni ddenu myfyrwyr, gan gynnwys myfyrwyr aeddfed, o gefndiroedd a chymunedau cymharol ddifreintiedig. Byddai grantiau dysgu’r Cynulliad yn fecanwaith effeithiol i fynd rywfaint o’r ffordd tuag at sicrhau bod hynny’n digwydd.

Yn olaf, mae’r Mesur Cludiant i Deithwyr yn angenrheidiol. Mae arnom angen y strwythurau trefniadol i’r Cynulliad allu symud ymlaen â chludiant cyhoeddus yng Nghymru. Rhaid inni gael pwerau cyfarwyddo dros yr Awdurdod Rheilffyrdd Strategol. Yr wyf wedi gweld hyn yn lleol wrth geisio estyn y gwasanaeth rheilffordd i deithwyr i Lyn Ebwy o Gaerdydd i gynnwys Casnewydd. Mae’r Awdurdod Rheilffyrdd Strategol yn hollbwysig—mae’n rhoi cyfarwyddyd a chynigion strategol y mae’n rhaid i Railtrack weithredu arnynt. Yr ydym wedi wynebu llawer o anawsterau honedig wrth geisio estyn y gwasanaeth trên hwn i Gasnewydd, a phe bai gan y Cynulliad fwy o bwerau cyfarwyddo dros yr awdurdod, byddai’n helpu i sicrhau y gwireddid dyheadau cyfiawn Glyn Ebwy a Chasnewydd am sefydlu’r cysylltiad rheilffordd hwn. Byddai’n eithriadol o bwysig i uchelgais y Cynulliad gael system drafnidiaeth integredig go iawn yng Nghymru, a chroesawaf yr uchelgais i fynd â’r Mesur yn ei flaen ar y sail honno.

O wrando ar y Prif Weinidog, gallech feddwl ein bod newydd fod drwy ryw sefyllfa bargen-newydd wych, lle mae Mesurau i Gymru-yn-unig wedi’u pentyrru arnom, gan drawsnewid system ddeddfwriaethol Cymru. Mae Iwstinian ein hoes ni’n eistedd yn y fan honno’n brolio am y cynnydd enfawr hwn yn y ddeddfwriaeth benodol i Gymru yn ystod y tair blynedd diwethaf o gymharu â’r 600 mlynedd cyn hynny. Gofynnais yn fwyn iddo ddweud wrthym beth oedd y Mesurau a’r Deddfau hyn. Enwodd y Ddeddf Comisiynydd Plant—mesur gwirioneddol werth chweil, a gefnogais yn llawn—a Mesur GIG (Cymru). Mesur drafft yw hwnnw sydd yn dal heb ei gyhoeddi. Mae’n debyg y byddwn wedi mynd drwy dymor pedair blynedd cyntaf y Cynulliad gyda dim ond un Ddeddf benodol i Gymru ar y llyfr statud. Ni wn a yw hynny’n symudiad mawr yn y modd y gwneir ein trefniadau cyfansoddiadol—nid wyf wedi fy mherswadio eto. Mae aelodau’r Cabinet yn mwmian ymysg ei gilydd—dylent wrando ar sut y maent wedi rhedeg y rhaglen ddeddfwriaethol.

Gadewch inni ystyried Mesur GIG (Cymru). Pan y’i cyhoeddwyd gan y Prif Weinidog, broliodd mai ef oedd wedi ei sicrhau ac y byddai’n rhan allweddol o Araith y Frenhines a gadwai’n hawl ni i allu deddfu’n benodol ar gyfer diwygio iechyd yng Nghymru. Dywedodd y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wrthym ym Mehefin y defnyddid Mesur GIG (Cymru) i gyflawni’r newidiadau radicalaidd a gynigid i’r GIG—y mwyaf radicalaidd ers y 1970au cynnar. O fewn chwe wythnos, yr oedd crib y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wedi’i thorri ac fe’i gorfodwyd i ysgrifennu at aelodau’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn datgan y dywedwyd wrth y Cabinet y byddai’n rhaid pasio’r diwygiadau hynny ar Fesur i Gymru a Lloegr, ac y câi’r Mesur GIG (Cymru) gwreiddiol ei docio a’i ohirio, ac na fyddai bellach ond yn delio â chynghorau iechyd cymuned. Mae cynghorau iechyd cymuned yn bwysig, ond pan siaradwch am sefydlu strwythur newydd ar gyfer comisiynu gwasanaethau iechyd yng Nghymru, mae hyn yn eithaf tila o gymharu â newidiadau trefniadol enfawr. Mae gan y Prif Weinidog yr hyfdra i sefyll wrth y podiwm acw a dweud wrthym y bu symudiad hanesyddol yn y modd y llywodraethir y wlad hon. Nonsens pur yw hynny a dylid ei feirniadu’n hallt o’r herwydd.

Y bwriad gwreiddiol oedd cyhoeddi drafftiau o gyfres o Fesurau mawr yn delio â Chymru. Felly, pe bai newidiadau mawr mewn gwasanaethau cyhoeddus, er enghraifft, ym myd addysg a iechyd, cyhoeddid Mesur i Gymru’n unig ar ffurf drafft. Byddai hynny’n cydbwyso’r ffurf ar ddatganoli gweithredol a roddwyd i Gymru, ond nid i’r Alban a Gogledd Iwerddon, sy’n rhoi’r lefel isaf o ddylanwad inni dros ddeddfwriaeth sylfaenol, a lefel o arolygaeth cyn-deddfu inni yn y broses. Byddem yn cael y Mesur drafft, yn ei drafod ac wedyn byddai’n mynd i’r broses ddeddfu ffurfiol yn y Senedd. Nid oes dim un o’r Mesurau drafft hyn wedi’u cynnig. Pam y mae iechyd ac addysg bellach wedi’u cynnwys mewn mesur i Gymru a Lloegr? Pam nad yw wedi’i wahanu a’i drafod mewn Mesur i Gymru’n unig? Mae’r ateb yn syml. Y munud y dechreuwch ddelio ag addysg o safbwynt Cymru, rhaid ichi ddelio â hi hefyd o safbwynt Lloegr. Mae’n amlwg bod y Cabinet yn Llundain wedi dweud wrth Gabinet y Cynulliad na ellir gosod cynsail gyfansoddiadol o’r fath a bod yn rhaid iddo barhau i ddeddfu drwy fesurau i Gymru a Lloegr. Nid ydych wedi darbwyllo’ch cyd-aelodau nac Ysgrifennydd Gwladol Cymru, llai fyth Brif Weinidog y DU.

A ydych yn cofio’r cyfnod pan oedd cyn Ysgrifennydd Gwladol Cymru, Ron Davies, yn mynd â Mesur Llywodraeth Cymru drwy’r Senedd? A gofiwch ef yn dweud dro ar ôl tro y câi unrhyw Fesurau a effeithiai ar Gymru eu trafod yma yn y Cynulliad arfaethedig, cyn cael ail ddarlleniad yn Nhŷ’r Cyffredin?

Yr wyf yn ddiolchgar i’m cyfaill am wneud y pwynt hwnnw. Yn amlwg, ers i ddatganoli ddod i rym, nid yw’r modd y mae Cymru’n delio â deddfwriaeth sylfaenol wedi’i newid i adlewyrchu’r ffaith fod gennym Gynulliad a ddylai ddylanwadu ar ddeddfwriaeth sylfaenol hyd yn oed er na all ei rheoli’n uniongyrchol. Mae’n ddiddorol ystyried beth y mae Prif Weinidog Cymru yn gofyn amdano. Nid oes arnaf eisiau wfftio’r mesurau hyn, ond go brin bod rhai ohonynt yn faterion deddfwriaethol o bwys mawr, ac ni fyddent mewn gwirionedd yn effeithio ar fywydau beunyddiol pobl Cymru. Er enghraifft, mae agor ar y Sul yn faes y mae’n bwysig ei dacluso, yr wyf yn cydnabod hynny, a byddai gwneud Dydd Gŵyl Dewi’n ŵyl gyhoeddus yn dod â budd pwysig. Fodd bynnag, yn nhermau rheoli’n gwasanaethau cyhoeddus, cyfyngedig yw eu harwyddocâd.

Mae’r ddau newid anferth sy’n mynd drwy’r Senedd ar hyn o bryd yn ymwneud â iechyd ac addysg, ac wedi’u cynnwys mewn mesurau ar gyfer Cymru a Lloegr ynghyd. Bu’r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn ddigon graslon i ganiatáu dadl lawn ar y Mesur diwygio iechyd yn y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ac wedyn mewn Cyfarfod Llawn, a diolchaf iddi am hynny. O leiaf fe ymatebodd i’r feirniadaeth a gawsai. Ond nid yw’r Gweinidog Addysg a Dysgu Gydol Oes hyd yn oed o’r farn ei bod yn briodol i’r Cynulliad drafod y Mesur Addysg.

Nid yw’ch plaid chithau chwaith.

Yr oedd ganddi’r wyneb i ddweud wrthyf mai dim ond mesur sgerbwd ydoedd, wedi’i ddrafftio yn y fath fodd fel ag i roi’r dylanwad mwyaf posibl inni dros faterion eilaidd, ac felly nad oedd angen inni drafod y mater cyn i’r Senedd gau pen y mwdwl arno. Gofynnais iddi o leiaf ddarllen y Mesur. Ni wn a ydyw wedi gwneud hynny eto, ond nid oedd hi wedi gwneud ar y pryd.

Gofynnais iddi ddarllen yr adran sy’n ymwneud â’r cwricwlwm. Mae yno 20 tudalen o gymalau ar gwricwlwm Lloegr ac 20 tudalen o gymalau ar gwricwlwm Cymru, i gyd wedi’u drafftio yn yr un arddull. Eto, mae gan ein Gweinidog yr wyneb i ddweud wrthym fod y system ddrafftio’n wahanol yn awr, ac felly bod gennym ddigonedd o le i symud yn nhermau is-ddeddfwriaeth. Nid oes gennym ddim o hynny. Yr ydych wedi mygu llais y Cynulliad hwn, Weinidog. Mae arnoch eisiau gyrru’ch mesurau drwodd yn ddistaw bach, heb nemor ddim arolygu. Mae’n warth arnoch chi i gyd. Mae angen ichi ddysgu gwers neu ddwy mewn cyfraith gyfansoddiadol.

Gwnaf ymateb i David toc, oherwydd—[Torri ar draws.]

Os nad dim byd arall, mae David Melding wedi gwneud achos cryf dros roi pwerau deddfu sylfaenol i’r Cynulliad, rhywbeth yr wyf fi’n ei groesawu. Dylwn innau ddatgan buddiant fel yfwr achlysurol ar y Sul, fel yr awgrymodd y Prif Weinidog y dylai pawb sy’n anfon y mesur hwn drwodd.

Mae Democratiaid Rhyddfrydol Cymru yn croesawu cynigion y Cabinet dros ddeddfwriaeth sylfaenol. Yr ydym yn croesawu’n arbennig ailgyflwyniad y Mesur i wneud Dydd Gŵyl Dewi’n ŵyl gyhoeddus genedlaethol. Rhoddwn groeso gwresog hefyd i’r Mesur Cludiant i Deithwyr, a fydd yn adlewyrchu cynnwys y cytundeb partneriaeth, lle dywedir y byddwn yn:

‘edrych yn fanwl ar yr achos o blaid sefydlu Awdurdod Trafnidiaeth Teithwyr i Gymru i wella ac integreiddio trafnidiaeth yn well ledled Cymru’.

Yn ogystal, argymhellodd adolygiad polisi Pwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth ar gludiant cyhoeddus y dylid datblygu cynigion ar gyfer newid trefniadaethol, gan gynnwys dewisiadau a olygai sefydlu awdurdod cludiant teithwyr. Mae’r Mesur Cludiant i Deithwyr hefyd yn cynnig gweithredu menter cytundeb partneriaeth arall, sef ceisio pwerau cyfarwyddo dros yr Awdurdod Rheilffyrdd Strategol. Cadarnhaodd adolygiad y Pwyllgor hefyd y dylid gwneud hynny.

A gymerwch chi ymyriad?

Gwnaf mewn munud. Edrychwn ymlaen at weld Llywodraeth y DU yn derbyn cymaint o’r Mesurau hyn ag sy’n bosibl. Fodd bynnag, mae amrediad cynigion y Cabinet yn dangos yn glir i mi, ac i’r Democratiaid Rhyddfrydol, bod angen i’r Cynulliad gael dewisiadau deddfu sylfaenol, a gwnaeth David ddadl gref dros hynny. Byddai llawer o’r polisïau ger ein bron yn cario mwyafrif yn y Siambr hon, eto ni allwn eu gweithredu oherwydd nad oes gennym y grym i wneud hynny. Mae David wedi gwneud achos ar yr olwg gyntaf dros roi’r ddadl honno ger bron y comisiwn annibynnol ar bwerau. Edrychaf ymlaen at weld y Ceidwadwyr yn drafftio ac yn cyflwyno’u cynigion, yn yr un oslef, i’r comisiwn pan gaiff ei sefydlu.

Yr wyf yn falch eich bod wedi cymryd y ffordd i Ddamascus parthed yr awdurdod cludiant teithwyr i Gymru. Pan godais y mater yn yr hen Bwyllgor Llywodraeth Leol a’r Amgylchedd, dywedodd eich cyd-aelod, Peter Black, na fyddai’n pleidleisio o’i blaid. Dywedodd nad âi i lawr ffordd Owen John Thomas oherwydd gwyddai beth oedd fy agenda, ac yr oedd yn ei erbyn o’r herwydd. Mae’n dda gennyf, Michael, weld eich plaid i gyd y tu cefn ichi’n awr.

Yr wyf yn ddiolchgar ichi am ein hatgoffa pwy adeiladodd y ffordd i Ddamascus. Anfonaf gopi atoch o’r cytundeb partneriaeth i’w ddarllen.

Yr wyf yn synnu at rai o sylwadau Ieuan, a hoffwn gyfeirio at ei farn y dylem daro’n gyntaf ar sail adroddiad yn y wasg ar yr hyn a fydd gan y comisiwn ar drefniadau etholiadol llywodraeth leol yng Nghymru i’w ddweud. Gobeithiaf mai’r hyn y mae’r wasg yn ei adrodd fydd yn wir, ond yr hyn sy’n cael ei adrodd yma yw’r Mesurau sy’n cael eu rhoi ger bron ar gyfer y cylch cyfredol—

Un funud, yr wyf am orffen y frawddeg hon, Ieuan.

Mae’r Cynulliad, mewn gwirionedd, yn ychwanegu diwedd casgliadau i Fesurau a roddwyd ger bron eleni. Bydd cyfleoedd, wedi i’r comisiwn adrodd yn ôl, i gyflwyno’r safbwyntiau hynny. Byddem yn disgwyl iddynt gael eu hadrodd yn ôl i ni yn y Cynulliad er trafodaeth a dadl cyn 2003.

Mike, a ydych yn disgwyl, pan gawn adroddiad ac argymhellion yn ôl gan y comisiwn hwnnw, y bydd y Llywodraeth bartneriaeth nid yn unig yn gweithredu arnynt, ond yn sicrhau y bydd y cynigion hynny yn eu lle ar gyfer etholiadau llywodraeth leol yn 2004?

Byddwn i’n ceisio cefnogi adolygiad y comisiwn annibynnol a sicrhau y mabwysiedir y polisïau y bydd yn eu hyrwyddo. Ni ddylid achub y blaen ar adroddiad ar sail adroddiad yn y wasg. Bydd yr amserlen ar gyfer y materion hyn, fel y gwyddoch, yn cynnwys adolygiad y comisiwn annibynnol ac wedyn gynnig i’r Senedd, ac felly bydd y cylch yn troi. Fe wyddoch, a chithau wedi bod yn Aelod Seneddol am gymaint o amser, am gyflymder symudiadau San Steffan wrth ddilyn y drefn seneddol a symud ymlaen. Gobeithiaf y bydd adroddiad y comisiwn annibynnol yn dod i’r casgliad a awgrymwch chi. Gobeithiaf y byddwn yn gallu symud hynny drwodd yn y flwyddyn ddilynol.

Gobeithiaf y llwyddwn i gael ein Mesur Dydd Gŵyl Dewi Sant drwy’r Senedd yn y flwyddyn nesaf. Yr wyf yn methu gweld pam, a’r Mesur eisoes wedi’i gynnig un waith ar ran y Llywodraeth, y mae Plaid Cymru yn gofyn amdano eto fyth, fel y mae’n gwneud gyda hysbysebion tybaco. Yr wyf yn siŵr, fel y nododd y Prif Weinidog, ein bod o blaid gwahardd hysbysebu tybaco drwy’r DU gyfan oherwydd, yn anffodus, nid yw hysbysebu’n peidio wrth y ffin. Mae hysbysebion y teledu a’r wasg yn croesi ffiniau. Fy nghyd-aelod Tim Clement-Jones a hyrwyddodd y Mesur Hysbysebu a Hyrwyddo Tybaco. Mae hwnnw bellach wedi’i lywio’n llwyddiannus drwy Dŷ’r Arglwyddi, ac mae Llywodraeth San Steffan wedi ymrwymo iddo. Gobeithiaf y bydd cyd-aelodau o bob plaid yn cefnogi’r Mesur pan gaiff ei drafod ar lawr Tŷ’r Cyffredin, er mwyn mynd ag ef ymhellach.

Y peth hawsaf yn y byd yw llunio rhestr o Fesurau i’w trafod. Ond yn anffodus, ni chaiff y gwelliannau i gynnig heddiw ddim effaith. Rhaid inni droi at y gwahaniaeth rhyngom ni, fel plaid lywodraethol, a’r blaid—[AELODAU PLAID CYMRU: ‘O’.] Efallai ichi sylwi na chaiff rhai o welliannau Plaid Cymru eu cario oherwydd nad yw’n blaid lywodraethol. Y gwahaniaeth, wrth gwrs, yw—[ AELODAU’R CYNULLIAD: ‘A’.]

Nid wyf yn ildio. [Torri ar draws.]

Tra bo Plaid Cymru’n clebran dros Gymru, mae rhai pleidiau’n dadlau achos Cymru yn San Steffan. Yr wyf yn cynnwys plaid David Melding yn hynny, gan y bydd yn awr yn dadlau’n flaenllaw dros roi mwy o bwerau deddfu i’r Cynulliad Cenedlaethol. Yr wyf yn ddiolchgar am hynny. Gobeithiaf y bydd pob Aelod o bob plaid, yn enwedig y rheini o’r Blaid Geidwadol sy’n credu mewn edrych ymlaen, yn cyflwyno’u hachos yn y ffordd briodol i’r comisiwn pwerau, pan y’i sefydlir, fel y gallwn ystyried Mesurau fel peth arferol. Gallwn i gyd wneud hynny, yn hytrach na gorfod mynd â’n cap yn ein llaw i San Steffan bob tro y bydd arnom eisiau cyfrannu at y broses ddeddfwriaethol.

Deliaf â dau fater penodol. Yn gyntaf, cefnogaf gynnig y Llywodraeth ynghylch y Mesur Cludiant i Deithwyr a’r pwerau cyfarwyddo dros yr Awdurdod Rheilffyrdd Strategol. Dyma bolisi Plaid Cymru—The Party of Wales, wrth gwrs. Hoffwn felly ymuno yn nhraddodiad cynyddol y Democratiaid Rhyddfrydol o gymryd y clod am rywbeth y mae’r Llywodraeth hon o’r diwedd wedi’i wneud yn iawn. Yr oedd hyn yn flaenoriaeth hefyd i Bwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth yn ei adolygiad o gludiant cyhoeddus. Yn y cyd-destun hwnnw, yr wyf ar ben fy nigon ei bod yn ymddangos y datryswyd y gwahaniaethau rhwng y Gweinidog â chyfrifoldeb am drafnidiaeth, a fu’n chwennych grym i gyfarwyddo’r Awdurdod Rheilffyrdd o’r cychwyn, a’r Prif Weinidog, a ddywedodd fwy nag un waith wrth y Cyfarfod Llawn fod pwerau ychwanegol dros y rheilffyrdd yn amherthnasol, a bod hyn bellach yn flaenoriaeth i Lywodraeth Cymru.

Yn ail, gwnaf sylw ar welliant 3. Bydd y Cynulliad yn ymwybodol fod adroddiad Rees wedi argymell diddymu ffioedd dysgu. Nid oedd Plaid Cymru o reidrwydd yn cefnogi ail ran yr argymhelliad hwnnw, a awgrymai osod treth i raddedigion yn eu lle, ond nid dyna bwnc y ddadl heddiw. Yr hyn sydd yn bwnc dadl yw faint o sylw difrifol y mae Llywodraeth Cymru’n barod i’w roi i fynd i’r afael â thlodi myfyrwyr yng Nghymru. Wrth gwrs, croesewir y bwriad i ddod â grantiau’n ôl, ond yn ôl adroddiad Rees, dim ond hanner y deisen yw hyn. Er gwaethaf yr hyn a ddywedwyd wrthym y prynhawn yma am eiriolaeth y Gweinidog ar y mater hwn, nid oes fawr o arwydd y bydd adolygiad Llywodraeth y DU ar gyllid myfyrwyr yn esgor ar unrhyw newid ystyrlon o fewn unrhyw fath o amserlen resymol. Yn wir, mae Undeb Cenedlaethol y Myfyrwyr (NUS) yn credu bod y mater hwn wedi cael:

‘ei wthio oddi ar restr y Llywodraeth o “bethau i’w gwneud” yn gyfan gwbl.’

Ni all y Cynulliad fod yn barod i ddioddef y sefyllfa hon heb wneud sylw, hyd yn oed yn y tymor byr. Mae 11 o Aelodau Seneddol Llafur Cymreig eisoes wedi llofnodi cynnig cynnar-yn-y-dydd yn Nhŷ’r Cyffredin yn galw am ddiddymu ffioedd dysgu. Anogaf Lywodraeth Cymru i gefnogi’u cyd-aelodau ar hynny a gwneud yr un peth yn awr. Os ydym i gredu’r NUS, a rhaid eu bod hwy’n gwybod, mae eiriolaeth Llywodraeth y Cynulliad, os ydyw’n digwydd, yn syrthio ar glustiau byddar yn San Steffan. Ni all myfyrwyr Cymru, a hwythau’n byw ar £13 yr wythnos islaw lefelau tlodi swyddogol y Llywodraeth, aros i San Steffan roi trefn ar ei bethau. Dylai’r Llywodraeth geisio pwer datganoledig dros ffioedd dysgu yn awr fel y gallwn ni eu diddymu yma. Os yw caledi myfyrwyr yn flaenoriaeth i’r Llywodraeth hon, dylai fod yn flaenoriaeth yn ei chynigion am Fesurau. Os yw’r Mesur Trwyddedau Sul arfaethedig—a datganaf fy hun fel un nad yw’n yfed mewn tafarnau ar y Sul oherwydd fy mod gartref gyda’m teulu—yn flaenoriaeth uwch yn llygaid y Llywodraeth hon na diddymu ffioedd dysgu, yna, a dweud y gwir yn blaen, byddai’r sefyllfa’n chwerthinllyd pe na bai mor ddifrifol a phe na bai myfyrwyr yn gadael colegau Cymru bob wythnos am na allant fforddio aros yno.

Gellid osgoi’r ocsiwn hurt hwn pe bai gan y Cynulliad bwerau deddfu sylfaenol go iawn. Fodd bynnag, fel y dywedodd arweinydd yr wrthblaid yn gwbl gywir, nid oes fawr o bwynt gofyn i’r Llywodraeth hon am y pwerau hyn os na all ei haelodau benderfynu ar y mater hwn ymysg ei gilydd. Yn y cyfamser, dylai ffioedd dysgu fod yn flaenoriaeth. Mae’n flaenoriaeth i’n myfyrwyr, a dylai fod yn flaenoriaeth i ni os ydym am greu gwir wlad sy’n dysgu. Anogaf y Cynulliad i gefnogi’r gwelliannau i gyd. Gadewch inni gael rhaglen ddeddfwriaethol ystyrlon.

Yr wyf yn ddiolchgar am y cyfle i ddweud ychydig o eiriau ar y pwnc pwysig hwn. Yr wyf newydd wrando mewn anghredinedd—cyfran heddiw o anghredinedd—ar arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol pan waeddodd ar Blaid Cymru na chafodd eu gwelliannau hwy eu cefnogaeth am mai hwy yw’r blaid mewn Llywodraeth. Mae ganddo gof byr oherwydd dim ond yr wythnos ddiwethaf, cafodd Plaid Cymru eu cefnogaeth pan droesant eu cefn ar Rhodri a’r Gweinidogion Llafur eraill. Dyna sut rai ydyw’r Democratiaid Rhyddfrydol. Yr wyf wedi dweud wrthych o’r blaen na allwch ymddiried ynddynt. Felly, dyna enghraifft ichi, Mike.

Gadewch inni siarad am y cynigion hyn. Mae’r Prif Weinidog yn cynnig Mesurau synnwyr cyffredin ger bron. Gwnaethpwyd llawer iawn o waith yn y tair blynedd diwethaf ac yr ydym yn awr yn tacluso’r mesurau. Cofiaf y problemau gyda Mesur Trwyddedau Sul oherwydd deuai hwnnw dan fy nghyfrifoldebau i; mae’n anacroniaeth sydd angen ei datrys. Mae gennym hefyd fater y Mesur Ombwdsmon Tai, y gall fod rhai ohonoch wedi’i golli. Y ffaith yw fod—

Yr wyf yn falch eich bod yn siarad mor gadarnhaol am gynigion y Llywodraeth, ond gan eich bod yn cynrychioli’r etholaeth dlotaf yng Nghymru, a ydych yn cytuno â Huw Lewis nad yw Llywodraeth Cymru’n rhoi digon o flaenoriaeth i fynd i’r afael â thlodi? A ydych yn cytuno â mi y gallem wneud rhywbeth am dlodi myfyrwyr drwy ddiddymu ffioedd dysgu?

Yr wyf yn cytuno â Huw Lewis, ac yn ei gymeradwyo am ei sylwadau. Y rhan fwyaf o’r broblem gyda’r Llywodraeth yw’r Democratiaid Rhyddfrydol y mae’n eu llusgo ar ei hôl, ond fe ddeuwn atynt hwy mewn munud. Gadewch imi orffen fy araith; ni fyddech eisiau cael colled.

Dylem fod yn edrych ar y Mesur Ombwdsmon Tai. Mae gennyf amheuon a ddylai’r grym hwn fynd i ddwylo’r ombwdsmon llywodraeth leol, sydd eisoes yn gyfrifol am y comisiwn safonau llywodraeth leol. Dylid penodi ombwdsmon i ddelio â’r cwynion hyn oherwydd maent yn dod i’r Cynulliad ar hyn o bryd ac mae’r Gweinidog yn ymdrin â hwy. Gallai fod cynnydd o 25 y cant mewn gwaith yn ymwneud â hyn. Mae angen rhywun annibynnol i ddelio â hynny ac mae’n iawn fod y Prif Weinidog yn cynnig hynny. Mae’r mesurau eraill yn amlwg yn iawn: Mesur Dydd Gŵyl Dewi Sant, y Mesur Addysg, y Mesur Archwilio—sy’n gwneud synnwyr—a Mesur yr Awdurdod Cludiant i Deithwyr. Mae gan lawer ohonom gydymdeimlad mawr â’r achos dros awdurdod cludiant teithwyr a byddwn yn falch o’i weld yn symud ymlaen. Mae’n bwysig, waeth beth fo’r cytundebau partneriaeth, oherwydd mae’n gwneud synnwyr cyffredin. Felly mae’r hyn y mae’r Prif Weinidog yn ei gynnig yn bendant er budd Cymru.

Trof yn awr at rai o’r pethau eraill a glywsom. Gwrandawaf yn astud ar y Democratiaid Rhyddfrydol yn y Siambr bob wythnos. Weithiau meddyliaf tybed a ddylem ddiolch iddynt am yr awyr a’r heulwen, oherwydd dyna oddeutu’r unig beth nad yw Mick Bates yn dweud wrthym ei fod yn y cytundeb partneriaeth. Ni wn sut y daethom i ben cyn 2000. Mae Plaid y Democratiaid Rhyddfrydol, sef y blaid fwyaf parasitaidd yng ngwleidyddiaeth Cymru, ac sydd bob amser yn ceisio canfod y drws cefn i goridorau grym, yn ceisio gwneud hynny eto gyda’r comisiwn etholiadol. Mae’n ymddangos fod gan rai pobl wybodaeth flaenorol ynghylch beth allai fod yn ei adroddiad. Gallai adrodd o blaid system un bleidlais drosglwyddadwy, ond bydd yn rhaid inni aros a gweld—byddai hynny’n drefniant cysurus. O ran y Blaid Lafur—

A ydyw Peter yn cytuno â’r Democratiaid Rhyddfrydol yn y Canolbarth, ac yn enwedig â Mick Bates, mai’r Democratiaid Rhyddfrydol sy’n darparu asgwrn cefn y Llywodraeth hon?

Y Democratiaid Rhyddfrydol yw’r chwain yn y Llywodraeth hon, a pheidied ag anghofio hynny. Mae llawer o gredoau ac egwyddorion y Blaid Lafur wedi’u taflu allan drwy’r ffenestr oherwydd y trefniant bach clyd uffernol hwn yn y Cynulliad, o safbwynt y Democratiaid Rhyddfrydol. Maent yn meddwl y bydd eu comisiwn etholiadol mewn llywodraeth leol yn gymorth iddynt ddod yn ôl i rym drwy’r drws cefn. Cawn weld. Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn y Cynulliad yn amherthnasol yn llygaid Llywodraeth Lafur y DU, lle mae’r pwerau deddfwriaethol sylfaenol, diolch i’r drefn, i benderfynu a ddigwydd hynny ai peidio.

Bydd gofyn i’r grŵp Llafur Cymreig yn y Cynulliad bleidleisio ar argymhellion y comisiwn annibynnol ar ddiwygio llywodraeth leol. Mae Mike German wedi dweud wrthym ei fod yn disgwyl i’r un bleidlais drosglwyddadwy fod yn weithredol erbyn etholiadau llywodraeth leol 2004. A ydych chi’n meddwl y gwnaiff hynny ddigwydd?

Nid wyf yn meddwl y gwnaiff hynny ddigwydd. Ni chytunodd fy mhlaid i â’r polisi hwn erioed ac nid ymgynghorwyd â ni yn ei gylch, yn yr un modd ag y lluniwyd y glymblaid anfad hon gyda’r Democratiaid Rhyddfrydol heb ymgynghori â ni. Felly, mae ffordd bell i fynd cyn yr aiff unrhyw argymhellion o’r Cynulliad i Lundain. Fodd bynnag, diolch i’r drefn, gan Lywodraeth Lafur y DU y bydd y gair olaf ac ni chredaf y gwnaiff gefnogi symudiad o’r fath.

Is it not utterly intolerable that we must go on our knees to beg for some crumbs of legislation from London when we should be passing it here in this Chamber? If that is true of most subjects, it is particularly true about the Welsh language. I urge you to include the need for a language act as part of the programme. Amendment 6 makes reference to that. I do so for many reasons. First, the Culture Committee is already conducting a review of the Welsh language. The report will be published before the summer, as the First Minister said. Many of the witnesses who have appeared before us have recommended legislation. While I accept that they cannot all be included—some of them certainly will not be included—it would be incredible if we did not accept some of them. That is why a language act heading is needed in the programme that is before us. Apart from the review, the existing act needs to be amended to ensure that any future changes are made by the Assembly. Of all issues, this is the issue that Members elected from Wales should decide upon rather than committees in London where the majority of members are elected from outside Wales.

That could be done by giving the Assembly Henry VIII powers, as has already been done in the context of the WDA, so that we could amend the 1993 Act by means of an Order. The Act’s long title is wide-ranging enough to allow us to do that. Securing a simple single-clause act, to add an additional clause to the 1993 Act, would enable the Assembly to make the occasional minor changes that it wishes to make when dealing with the Welsh language. I presume that there is support for that from all sides of the Chamber.

I now turn to the legislative changes that we would like to see as part of the programme before us. First, the status of the Welsh language must be clearly defined, so that English and Welsh have equal status as official languages. Secondly, we must protect the right of individuals to receive all public services in the language of their choice, including the privatised utilities and the transport companies. There is doubt surrounding this matter. Thirdly, Welsh-speaking juries should be convened when a defendant chooses to testify in Welsh. Judges and barristers in Wales are calling for this, and it is high time for it to happen. Fourthly, the powers and responsibilities of the Welsh Language Board should be broadened to promote language planning as a process, and to monitor language schemes and ensure that bodies are implementing and fulfilling their obligations within those schemes. The board’s powers are insufficient at present, and it may be time to turn it into a statutory commission with statutory powers.

I also stress the need to secure the right of individuals to converse in Welsh in the workplace. Clearly, there is uncertainty in this area and legislation is needed to deal with it. We also need to amend other acts, such as planning acts, to regulate the development of holiday homes where they could pose a threat to the Welsh language. Therefore, legislation concerning the language is needed under different headings.

We need legislation to deliver all this, and I implore the Government to acknowledge that, and to make provision in the programme that it presents.

Even though amendments 4 and 5 address different matters, there is a link between them, namely the need for a pattern of public bodies to meet the needs of Wales. We have inherited a pattern from the pre-devolution period, and we should be prepared to change it. This could be a part of the process of reducing the number of unelected public bodies—the bonfire of the quangos that never transpired.

Amendment 4 concerns local government, rather than quangos. Many people believe that the current system of local government is inappropriate to our requirements. We heard Lorraine Barrett remark that she regrets the loss of the eight powerful counties. Many would concur with that. They would also say that the purpose of the last re-organisation under the Tories was to abolish the old counties because they were too powerful. That was part of the Tory Government’s centralisation agenda. It will be necessary at some point to re-organise local government again, but no-one wants to tackle the matter now. Disassembling the systems and structures that currently deliver services would be wasteful and damaging so soon after the last time. Members will recall that the intention at the time of the last re-organisation was to ensure a great deal of collaboration across county boundaries, with joint boards, lead authorities, and so on. To a certain extent, that has changed, but nowhere near enough. Counties too often put their own parochial interests before the greater good. That is bound to happen where collaboration is entirely voluntary. A perfect example is the community consortia for education and training. It was foreseen that a maximum of 15 would be established, but we now have 21, which is too many. Another example is the new local health boards. There are 22 of them, which is far too many. Resources are being swallowed up by the bureaucracy involved in the process.

There is a general feeling that the teachers’ advisory service has suffered for the same reason. Also, there are aspects of our social services that have suffered as a consequence of abolishing the old counties.

Amendment 4 offers a completely practical way forward. The idea came from the Education Bill currently passing through Parliament.

In that Bill, clauses 185 to 188 give the Assembly the right to direct any local education authorities in Wales to make joint arrangements for special educational needs—that is sensible and is the result of the bitter experience of failure, as the Education and Lifelong Learning Committee discovered some months ago. If this can be done with special educational needs, why not with other aspects of education? Why not more generally? When and to what ends this power would be used would be the subject of discussion by local government through the Partnership Council. It would not have to be authoritarian or oppressive, but the National Assembly and the Government of Wales should have that sort of generic right. Full legislative powers, which are inevitable sooner or later, would give us that right, so we may as well have those rights within the present system. I am surprised, therefore, that the First Minister’s attitude towards this amendment, which is sensible and which enables us to use the present system even more effectively, is so derogatory.

Amendment 5 refers to the environmental public bodies, which have already been discussed. There should be an independent environment agency for Wales; there is no doubt about that. I argued for it when the Environment Act 1995 was proceeding through Parliament, and any arguments against it at the time were unsubstantiated. It is time to put this right. Can we justify three environmental quangos—the Environment Agency, the Countryside Council for Wales, and the Forestry Commission—in a country as small as Wales? Do we need them? Can we afford them? Could not their functions, namely the promotion of sustainable development, be undertaken more effectively within one integrated body?

Passing amendment 5 would not commit the Assembly to supporting such a policy; it would only give the Assembly the right to act in such a way should it so wish. Again, full legislative powers would inevitably give us those rights. However, the amendment shows how we could act without full legislative powers within the current settlement. We should look for every opportunity to empower the Assembly through the system—

I am grateful to the Member for giving way. First, he is absolutely correct about the 1996 re-organisation, and he is also right to say that the intention at the time was for local authorities to collaborate. However, that did not happen. Does he agree that the reason that the previous Government’s dream was not realised was because of the local authorities’ intransigence at the time? Unless this amendment is passed, we will have the same stubbornness with health and education in the future.

It was not intransigence, but human nature. People will naturally guard their own institutions, and cross-border collaboration can suit one authority but not another. That is why it is essential to have some kind of supervisory power.

These amendments, in my opinion, are common sense. They are positive, and I hope that the First Minister will consider supporting them.

Fe af drwy gynifer o bwyntiau ag y gallaf o fewn y pedwar munud sydd ar gael imi. Yn gyntaf, Ieuan, mae’r cwestiwn o ethos a’r sector cyhoeddus wedi’i gefnogi ar draws y Cynulliad. Mae arnaf ofn fod Plaid Cymru’n ceisio hawlio—fel na all yr un blaid unigol—ei bod yn fwy o blaid ethos y sector cyhoeddus na Llafur. Pan roddir Plaid Cymru mewn sefyllfa o rym, fel mewn llywodraeth leol, mae’n coleddu contractau menter cyllid preifat. Os oes ar gyngor Plaid Cymru eisiau ysgol, fe gwyd ysgol dan fenter cyllid preifat gan mai dyna’r unig sioe yn y dref. Yr ydym ni wedi gwneud yr un peth gyda phrosiectau GIG megis Ysbyty Baglan ac Ysbyty Dewi Sant am mai cyllid preifat oedd yr unig sioe yn y dref. Peidiwch â cheisio portreadu eich hun fel yr unig un sydd â geiriau cynnes i weithwyr y sector cyhoeddus—nid yw’n briodol gwneud hynny.

I ateb John Griffiths, yr ydych yn gywir ynglŷn â’r Awdurdod Rheilffyrdd Strategol, rhaid inni allu mynd ato er mwyn sicrhau y gall gyflawni’i gynlluniau mewn pryd fel y gallwn gyflawni’n cynigion uchelgeisiol ar gyfer ailagor rheilffyrdd teithwyr fel lein Glyn Ebwy i Gaerdydd—gan sicrhau y caiff ei hymestyn i Gasnewydd—a lein Bro Morgannwg. Mae problemau, ac mae arnom angen mwy o bwerau. Dyna pam mae pŵer dros gludiant teithwyr ar y rhestr o gynigion deddfwriaethol y gobeithiwn eu rhoi drwy felin ddeddfwriaethol San Steffan.

Yr oedd David Melding yn gor-ddweud yn aruthrol wrth geisio gwrthbrofi’n fathemategol y cynnydd mawr mewn deddfwriaeth Gymreig. Dim ond dwy Araith y Frenhines a fu ers sefydlu’r Cynulliad—sefydlwyd y Cynulliad yng Ngorffennaf 1999, felly yr oedd yn rhy hwyr yn y broses ddeddfwriaethol i gael llawer i mewn i Araith y Frenhines yn Nhachwedd 1999. Rhoddwyd ein cynigion am bwerau ar brawf yn Araith y Frenhines yn 2000 a 2001. Dyna pam y dywedais ein bod wedi cael dau Fesur mewn dwy flynedd a hanner. Mae’n wir fod un Mesur ar ffurf drafft, ac yr ydym wedi dysgu gwers ddiddorol oddi wrth hynny. Weithiau, bydd San Steffan yn cynnig cymryd hanner Mesur, a’i wneud yn gyflym, er mwyn sefydlu’r egwyddor—sef yr hyn a ddigwyddodd gyda’r Comisiynydd Plant—a gwneud yr ail hanner, am nad yw wedi’i gynnwys dan y teitl hir, fel Mesur i Gymru’n unig yn y flwyddyn ganlynol. Yr oedd yn debyg gyda Mesur y GIG. Yr oeddem wedi meddwl y gallem wneud y peth cyfan gyda’i gilydd, ond cynigiwyd bargen inni. Tynnwyd rhai o’r mesurau gweinyddol allan flwyddyn yn gynnar, fel y byddent yn weithredol o Ebrill 2003, ond aethpwyd â mesurau eraill drwy drefn y Mesur drafft.

A oes unrhyw Aelod yn anghytuno â threfn y Mesur drafft? Hyd y gwn i, dywed pawb y dylem wneud mwy o Fesurau ar ffurf drafft er mwyn sicrhau yr ymgynghorir yn iawn ac i gymryd tystiolaeth gan dystion—sef y cyfranogwyr—i wella ansawdd deddfwriaeth. Gwyddom i gyd mor echrydus y bu ansawdd deddfwriaeth yn y gorffennol oherwydd nad oedd modd delio â thystiolaeth gan gyfranogwyr a thystion eraill yr effeithiwyd arnynt yn uniongyrchol. Golyga hynny flwyddyn o oedi. Fodd bynnag, croesawn yr oedi hwnnw gan ei fod at bwrpas da, sef gwella ansawdd y ddeddfwriaeth. Nid oedd pwyntiau David Melding yn deg, ac yr wyf yn dal i haeru fod y ffigur o 500 y cant o welliant yn un y gellir ei brofi’n fathemategol.

Cyfeiriodd Helen Mary Jones at Undeb Cenedlaethol y Myfyrwyr ac at dlodi myfyrwyr. Yr oedd yn gyfraniad diddorol. Fodd bynnag, dylech sylweddoli bod Jane Davidson wedi bod yn siarad â’r NUS; cyfarfu â’u cynrychiolwyr yr wythnos ddiwethaf. Bydd yn ymweld hefyd â phob sefydliad addysg uwch yng Nghymru. Maent yn falch gyda’r modd yr ydym yn mynd ati gydag agenda addysg uwch, yn cynnwys grantiau dysgu newydd y Cynulliad. Pe baem yn mynd ati i ddiddymu ffioedd dysgu, yr wyf yn siŵr y byddent yn hapusach fyth, ond fe groeswn y bont honno pan ddeuwn ati.

Nid oes gennyf amser i ildio. Yr wyf yn ceisio ateb sawl araith ar y mater hwn.

Yr wyf yn ddiolchgar i Peter Law am ei gyfraniad ac am ei gefnogaeth yn dweud mai mesurau synnwyr cyffredin yw’r rhain. Nid wyf yn cytuno â rhai o’i safbwyntiau eraill, ond fe ddeliodd â’r ffaith mai mesurau synnwyr cyffredin yw’r rhain—

I turn to Dafydd Wigley’s contribution on a Welsh Language Act.

yn Saesneg Nac ydwyf, nid oes gennyf amser. Hoffwn pe medrwn, ond nid yw’n bosibl.

in Welsh I want to deal with Dafydd’s points. A review is currently under way. According to Dafydd, the evidence already shows that we need a new Bill. That is not yet clear, and according to the advice that I was given, the review demonstrates that you can do a great deal without primary legislation by extending the power that we already have. On the most important point that Dafydd raised, of whether there is a way of using the powers of the current legislation and the Welsh Language Board to ensure that public bodies adhere to Welsh language schemes and so on, the legal advice is on its way to Jenny Randerson and you will hear of it in the Committee before the end of the review. Therefore, it does not prove the need for new legislation. However, if the need arises, we are open-minded on this.

in Welsh On Cynog’s points, there is no need for legislation to allow us to direct local government. We should be working with local authorities, supporting them and persuading them to do what we want them to do rather than directing them.

That is the end of my speech. I did not have much time in which to speak. We can discuss these points again.