Mae nifer y bobl hŷn yn ein cymdeithas yn cynyddu’n sylweddol. Dros yr 20 mlynedd nesaf, bydd y nifer o bobl o oed ymddeol yng Nghymru wedi codi 11 y cant i 650,000. Bydd nifer y rhai dros 85 mlwydd oed yn cynyddu o draean i 82,000. Gan hynny, rhaid inni gynllunio ar gyfer eu dyfodol, nid yn unig ar gyfer y genhedlaeth hon, ond ar gyfer y cenedlaethau i ddod. Dyna pam y mae Llywodraeth Cynulliad Cymru wedi penderfynu datblygu strategaeth gynhwysfawr ac integredig i bobl hŷn yng Nghymru ar y cyd â’n holl bartneriaid a rhanddeiliaid.

Bydd y strategaeth yn ystyried sut y mae pob agwedd ar waith y Cynulliad Cenedlaethol yn effeithio ar bobl hŷn ac yn darparu fframwaith i’r cyrff statudol sy’n gweithio gyda’r Cynulliad.

Mae adroddiad y grŵp ymgynghorol, yr oeddwn i’n ei gadeirio, yn ddiweddglo ar ymron i flwyddyn o drafod, a oedd yn cynnwys ymgynghori helaeth, cynnwys cannoedd o bobl ar lefel bersonol ac ymateb gan dros 1,000 o bobl i’n holiaduron. Mae’r trafodaethau wedi’u goleuo hefyd gan gyngor gweithwyr proffesiynol ac arbenigwyr eraill, a thystiolaeth ymchwil Prifysgol Cymru, Bangor. Felly, mae’r adroddiad yn meddu ar awdurdod ychwanegol. Mae’r adroddiad ymgynghorol yn cynnwys dros 100 o argymhellion a llawer o gynigion i wella gofal iechyd a chymdeithasol. Fodd bynnag, mae’r adroddiad yn ystyried hefyd gyd-destun ehangach y modd y mae pobl hŷn yng Nghymru’n byw.

Soniaf am brif bwyntiau ac argymhellion yr adroddiad. Mae’n hollbwysig mynd i’r afael â gwahaniaethu ar sail oedran a ffurfiau eraill ar wahaniaethu’n erbyn pobl hŷn a hyrwyddo delwedd gadarnhaol o’r bobl hyn. Rhaid inni gydnabod yr hyn y mae ganddynt y potensial i’w gyfrannu i gymdeithas a rhaid i bobl hŷn sylweddoli nad yw byth yn rhy hwyr iddynt ddechrau byw gweddill eu bywyd. Croesawaf gefnogaeth Jonathan Morgan i’r egwyddor hon. Fodd bynnag, mae gwelliant 1 yn ddiangen ac nid yw’n ychwanegu dim at adroddiad y grŵp ymgynghorol. Yr wyf yn siŵr y bydd Llywodraeth Cynulliad Cymru’n ymdrin â mater gwahaniaethu ar sail oedran pan yw’n ymateb i’r ymgynghoriad yn ddiweddarach yn y flwyddyn.

Mae’n bwysig datblygu rhaglen ymchwil a datblygu arbennig i astudio cyd-destun heneiddio yng Nghymru a meithrin gwell dealltwriaeth o anghenion a phryderon pobl hŷn. Rhaid inni hefyd ddatblygu cynlluniau trafnidiaeth integredig, hyblyg ac arloesol i ymdrin ag anghenion trafnidiaeth pobl hŷn yng Nghymru ac adeiladu ar lwyddiant eithriadol ein cynllun trafnidiaeth bws am ddim hyd yn hyn.

Yn ogystal â hynny, rhaid inni hybu cyfranogiad gan bobl hŷn mewn addysg a rhoi sylw i’r hyn sy’n eu cymell i beidio â chymryd rhan mewn dysgu. Yr oedd llawer o’r dystiolaeth a glywsom yn ein trafodaethau’n tynnu sylw at lawer o’r rhwystrau i bobl hŷn a allai ddymuno cymryd rhan mewn dysgu gydol oes. Er ein bod yn cydnabod nad ydym mewn sefyllfa i newid lefelau budd-daliadau, gallwn wneud llawer iawn i ddiogelu incwm pobl hŷn dlotach a hybu lefel eu hincwm drwy gynlluniau fel hyrwyddo derbyn budd-daliadau.

Lansiwyd adroddiad y grŵp ymgynghorol ddydd Llun 13 Mai a bydd yr ymgynghori’n parhau tan fis Awst. Yn ystod y ddadl ar gynllun y GIG y llynedd, addawodd y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol y byddem yn archwilio yn y Pwyllgor ac yn y Cyfarfod Llawn ganlyniadau gofal personol am ddim yng Nghymru yng nghyd-destun datblygu’r strategaeth i bobl hŷn. Felly, ehangwyd cylch gwaith y grŵp ymgynghorol i gynnwys y mater hwn. Trafodwyd rhai o’r materion hyn gan y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar 1 Mai. Mae’r ddadl yn y Cyfarfod Llawn heddiw’n cyflawni ymrwymiad y Gweinidog.

Ni chefnogaf welliannau 2 a 3 Jocelyn Davies. Mae gwelliant 2, sy’n ein gwahodd i gondemnio Llywodraeth y DU, yn nodweddiadol o agwedd negyddol a gwrthdrawiadol Plaid Cymru. Mae Llywodraeth Cynulliad Cymru wedi ymrwymo i weithio mewn partneriaeth â Llywodraeth y DU i ymdrin â’r materion a godwyd yn yr adroddiad a’r blaenoriaethau eraill o ran pobl hŷn; anghenraid a gydnabuwyd gan y grŵp llywio.

Mae gwelliant 3 yn ymwneud â’r gwahaniaeth rhwng gofal nyrsio a gofal cymdeithasol. Yr oedd y Comisiwn Brenhinol ar Ofal Tymor Hir i’r Henoed yn rhagweld y gallai gofal nyrsio am ddim fod yn gam ar wahân ac yn gam ar y ffordd at ofal personol am ddim. Mae’r trefniadau cymharol hael i ofal nyrsio yng Nghymru a’n dull taliadau safonol ynghyd â’r broses asesu unedig yn sicrhau y bydd pobl yng Nghymru’n cael y pecyn gofal cyfannol y mae arnynt ei angen heb unrhyw fiwrocratiaeth ormodol neu ddadleuon semantig diangen am y diffiniad o ofal iechyd neu ofal cymdeithasol.

Mae’r Gweinidog wedi darparu’r ddau brif bapur a fu o gymorth i oleuo trafodaethau’r grŵp ymgynghorol, un gan yr uned bolisi strategol a’r llall gan yr Athro David Bell o Brifysgol Stirling. Mae’n werth tynnu sylw at ychydig o’r pwyntiau yn y dadansoddiad. Yn gyntaf, byddai’n rhaid ymestyn gofal personol am ddim i gynnwys gofal am ddim yn y cartref, gan y byddai gofal preswyl am ddim ar ei ben ei hun yn creu anogaethau gwrthnysig i bobl fynd i gartrefi preswyl, ac nid yw 80 y cant o bobl hŷn am wneud hynny. Byddai costau cynyddol na ellid eu rhagweld hefyd i nifer gymharol fach o’r rhai sy’n eu hariannu eu hunain. Ni fyddai darparu arian ychwanegol yn gwneud dim i wella ansawdd eu gofal hwy na gofal y mwyafrif llethol o bobl sydd eisoes â hawl i gael gwasanaeth am ddim. Ein disgwyliad mwyaf realistig yw y byddai’r polisi hwn yn costio £67.5 miliwn i’w weithredu, ac y byddai’r gost yn codi i £130 miliwn erbyn 2021. Fodd bynnag, mae ansicrwydd ynghylch yr effaith oherwydd galw cynyddol a’r newid mewn patrymau gofal. Gallai’r ffigur terfynol fod yn gymaint â £181 miliwn.

Byddai cost y polisi ar ben y costau ychwanegol a fydd yn codi oherwydd newidiadau demograffig a’r cynnydd uwchlaw chwyddiant yng nghost gofal. Gallai’r costau hyn fod yn gymaint â £323 miliwn, gan godi i £565 miliwn erbyn 2021—cynnydd o 72 y cant. Fel y gwyddom oddi wrth brofiad yr Alban, bydd gweithredu gofal preswyl am ddim yn arwain at golli’r lwfans gweini, a allai arwain at golli £14 miliwn o gyllideb y Cynulliad i’r Trysorlys.

Ni fyddai gweithredu argymhellion y Comisiwn Brenhinol ar Ofal Tymor Hir i’r Henoed yn dileu’r angen am brawf moddion, gan y byddai unrhyw un sy’n dechrau derbyn gofal preswyl yn gorfod mynd drwy brawf moddion am gostau gwesty. Yn olaf, ac nid yn lleiaf, byddai gweithredu gofal personol am ddim yng Nghymru yn gofyn am y gallu i wneud deddfwriaeth sylfaenol, ac nid yw hynny gennym. Fodd bynnag, yr oedd y grŵp ymgynghorol o blaid rhai agweddau ar adroddiad y comisiwn brenhinol. Gwnaethpwyd argraff arnom gan yr egwyddor o degwch diagnostig, sy’n golygu y dylai pobl â gwahanol gyflyrau sy’n cyfyngu ar eu bywyd ddod o dan yr un gyfundrefn ariannu, beth bynnag fo lleoliad eu gofal.

Rhaid inni ystyried argymhellion y comisiwn brenhinol. Argymhellodd y dylid ariannu gofal personol am ddim o drethiant cyffredinol ychwanegol, nid o’r gwariant presennol. Mae am i’r ddarpariaeth i ofal personol am ddim gael ei gwneud ar lefel y DU, a byddai hynny’n porthi’n ôl i’r Cynulliad Cenedlaethol drwy fformiwla Barnett. Nid oedd o blaid y syniad y dylai’r Cynulliad ariannu hyn o’i gyllideb ei hun ar draul y nifer fawr o raglenni eraill sy’n hollbwysig i hybu iechyd a lles pobl hŷn yng Nghymru.

Cymeradwyaf adroddiad y grŵp ymgynghorol i’r Aelodau fel sail i ymgynghori pellach i oleuo ymateb Llywodraeth Cynulliad Cymru a’r fformiwleiddio ar ei chynllun gweithredu—cynllun a fydd yn berthnasol i anghenion a dyheadau pobl hŷn yng Nghymru’n awr ac am y pump i 10 mlynedd nesaf.

Dechreuaf drwy sôn am ofal personol, ac ymateb i sylwadau a wnaethpwyd yn ystod araith ddryslyd Dr Gibbons. [Torri ar draws.] Amlinellaf pam y’i cefais yn ddryslyd. Yr wyf wedi astudio gofal personol ers blynyddoedd lawer. Mae’r cynnig i dderbyn argymhellion y comisiwn brenhinol ar ariannu gofal personol yn un deniadol. Mae Plaid Cymru wedi’i hargyhoeddi ganddo ac yn bendant ei barn am hyn. Fodd bynnag, fel y Llywodraeth, ni chredaf mai hwn yw’r llwybr gorau i’w ddilyn. Rhaid inni fod yn bwyllog. Fodd bynnag, mae’r Llywodraeth yn chwarae gêm ddwbl drwy guddio y tu ôl i’r ystryw y gallem gefnogi’r egwyddor o ofal personol am ddim yma ond negodi â Llywodraeth y DU i’w gweithredu a’i hariannu ar sail y DU. Os ydym am ariannu gofal personol, rhaid inni fod yn ddigon aeddfed, o dderbyn bod datganoli gennym, i wneud y penderfyniad hwnnw neu ddweud ei fod y tu hwnt i’n gallu. Mae rhai o wahaniaethiadau Brian yn anghydlynol. Dywedodd adroddiad y Comisiwn Brenhinol ar Ofal Tymor Hir y dylid ariannu gofal personol hefyd, nid gofal preswyl yn unig, ac mae hynny’n cynnwys gofal yn y cartref, fel y mae’n gwybod.

Mae’r cynnydd a gawsom mewn trethiant uniongyrchol yn fwy na’r swm sydd ei angen i ariannu gofal personol, yr amcangyfrifwyd ei fod yn 0.3 y cant. Hyd yn oed os yw asesiad y comisiwn brenhinol yn anghywir—fe’i gwnaethpwyd sawl blwyddyn yn ôl—mae’r ffigurau diweddaraf yn y strategaeth hon yn dangos y byddai ariannu gofal personol yn costio rhwng £67 miliwn a £125 miliwn. Hyd yn oed os yw 0.3 y cant yn amcangyfrif isel, byddai cynnydd o 1 y cant ymhell uwchlaw hyd yn oed yr amcangyfrifon presennol am y senario gwaethaf. Cawsom gynnydd mewn trethiant uniongyrchol, a bu Prif Weinidog Cymru, y Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Chymunedau a’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol i gyd yn ofalus i ddweud bod y cynnydd yn y gwariant ar iechyd ar gyfer gofal iechyd yn gyffredinol, ac nid i’r GIG yn unig o reidrwydd: o’i gyfieithu—gellid ei ddefnyddio yn y sector gofal personol a gwasanaethau cymdeithasol fel y mae ar hyn o bryd. Defnyddir tactegau dryslyd ar hyn o bryd.

Ynghylch gwneud cais i Lywodraeth y DU, mae ei safbwynt yn glir: mae wedi gwrthod argymhelliad y comisiwn brenhinol i ariannu gofal personol am ddim. Nid oes neb yn ddigon gwirion i gredu y byddai Prif Weinidog Cymru’n ennill pe byddai’n rhoi’r gorau i’w bregethu arferol yn erbyn Undeb Rygbi Cymru ac yn mynd i’r afael â’r Trysorlys. Fe gaiff gymaint o drugaredd yn y fan honno ag a gafodd yng Nghaerdydd. Rhaid inni dderbyn y gwir am ein sefyllfa wleidyddol. Mae’r cynnig hwn yn ystum diystyr. Llawer mwy cynhyrchiol fyddai gofyn i’r Pwyllgor archwilio cwestiwn gofal iechyd a gofal cymdeithasol gyda’i gilydd—a chredais fod y Gweinidog yn anelu at hynny mewn cyfarfod blaenorol o’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol—i weld a oes ffordd ymlaen ar y materion hyn. Dylem gynnal ymchwiliad i archwilio’r mater hwn, ac wedyn dod i rai dyfarniadau cydlynol a gwneud argymhellion. Ni ddylem chwarae i’r galeri, gan redeg at y cyhoedd yng Nghymru gan roi’r bai ar Lywodraeth y DU am bob dim.

Rhaid inni ystyried sawl dewis. Gallai’r Cynulliad ariannu’r hyn a ddynodir yn ofal personol ar hyn o bryd. Gwyddom y bydd cynnydd sylweddol yn yr adnoddau i iechyd, a fydd yn dod atom ar ffurf grant bloc. Mae’r Llywodraeth wedi nodi eisoes y bydd ganddi hyblygrwydd wrth ddyrannu’r arian hwnnw. Yn lle ariannu gofal personol yn uniongyrchol, gallem barhau i godi tâl, ond cael polisi cenedlaethol neu bolisi tecach a mwy safonol. Gallai hynny gyfyngu ar y polisïau taliadau a gymhwysir at bobl y bernir bod yn rhaid iddynt dalu am ofal personol.

Y ffordd orau ymlaen yw ystyried rhagbrofi ymddiriedolaeth gofal unedig, ac iddi gyfrifoldeb dros ddarparu gofal iechyd a gofal personol a chymdeithasol. Gallem weld wedyn sut y mae hynny’n gweithio ar lawr gwlad. Os yw’n fodel cydlynol—dim ond drwy ateb ei ddiben—bydd yn rhoi terfyn ar yr hyn y mae llawer o bobl yn ei ystyried yn—

Byddai’n rhoi terfyn wedyn ar y gwahaniaeth ffug braidd y mae llawer o bobl yn ei weld rhwng gofal iechyd a gofal cymdeithasol. Mae’n ofid imi—ac nid yw hyn yn gŵyn yn erbyn y Dirprwy Lywydd; dylai’r Pwyllgor Busnes ystyried y mater hwn—nad wyf ond wedi siarad am bum munud mewn dadl sy’n parhau am awr a hanner ar y strategaeth i bobl hŷn. Mae’n barodi o senedd—

I propose amendment 3. Add a new point:

in Welsh I declare my usual interests as a general practitioner, county councillor, vice-chair of the Crossroads—Caring for Carers association and vice-president of the Alzheimer’s Society in Swansea.

in Welsh I welcome this debate and the commendable work contained in the report before us. More people live longer and are fitter than ever before. The new strategy affords us the opportunity to consider the issue anew, and to insist that, as a starting point, we should, ideally, try to keep elderly people in their own homes and enable them, by providing the necessary services, to live as independent a life as possible.

yn Saesneg Daw goblygiadau sylweddol o ran adnoddau o strategaeth mor arloesol i hybu byw’n annibynnol. Fodd bynnag, bydd angen adnoddau sylweddol i newid y strategaeth o fod yn ddim ond rhestr ddymuniadau i fod yn gynllun gweithredu wedi’i brisio, ar ôl ymgynghori. Yng nghyd-destun galluogi pobl i aros yn eu cartrefi eu hunain, yr ydym yn sôn am ddarparu timau ymateb cyflym, staff gofal sylfaenol, nyrsys ardal, gwasanaethau gofal yn y cartref, timau asesu gofal yr henoed, gwasanaethau gofal a thrwsio a rhengoedd o ffisiotherapyddion a therapyddion galwedigaethol, yn ogystal â mewnbwn o’r sector gwirfoddol gan fudiadau fel Crossroads, Gofal Henoed a Chymdeithas Alzheimer. Rhaid rhoi blaenoriaeth i atal codymau, ac ailsefydlu gweithredol o ran peri i bobl hŷn fod yn fwy heini ac yn llai tueddol i gael codwm, ynghyd â gofal canolraddol mwy effeithiol.

yn Saesneg Yr oedd rhai themâu cyffredin yn y sesiynau cymryd tystiolaeth ar gyfer y strategaeth i bobl hŷn: pensiynau; tlodi; manteisio ar fudd-daliadau; gofal personol am ddim; argyfwng y cartrefi gofal; a chyflwr y gwasanaeth iechyd. O ran gofal personol am ddim, polisi Plaid Cymru yw rhoi ar waith holl argymhellion y Comisiwn Brenhinol ar Ofal Tymor Hir i’r Henoed. I beth y cewch gomisiwn brenhinol os nad ydych am wrando ar ei argymhellion? Mae argymhelliad 5.27 yn adroddiad y grŵp ymgynghorol yn datgan y dylai Llywodraeth Cynulliad Cymru dderbyn yn ffurfiol argymhellion y comisiwn brenhinol ac y dylai herio safbwynt Llywodraeth y DU. Mae angen gwireddu’r argymhelliad hwnnw yn y cynllun gweithredu a fydd yn dilyn yr ymgynghoriad. Sut y gwireddir hynny? Neu ai dim ond heddiw y gwelwn y chwarae i’r galeri?

yn Saesneg Mae’r gwahaniaeth rhwng gofal nyrsio a gofal personol yn artiffisial. Gofal personol yw’r hyn a elwir yn draddodiadol yn ‘nyrsio’, gan ei fod yn rhan o’r cymorth ychwanegol y gallai fod ar rywun ei angen o ran ymolchi a gofalu amdano’i hun am ei fod yn fregus neu’n anabl. Cyflawnir gofal personol orau gan nyrsys sy’n gallu sylwi ar broblemau corfforol, fel briwiau a chrawniadau, pan fônt yn dechrau datblygu, cyn y byddent yn amlwg i rai llai cymwys. Dyna yw hybu iechyd ar ei orau, a dyna pam y mae gofal personol yn golygu gofal nyrsio. Fodd bynnag, fe godir tâl am ofal personol am rywun sy’n dioddef gan glefyd Alzheimer mewn cartref, tra bo gofal tebyg am rywun sydd yn ddifrifol wael â methiant y galon mewn ysbyty yn rhad ac am ddim. Nid yw safbwynt Llywodraeth y DU yn gwneud synnwyr clinigol.

yn Saesneg Trof at ofal yn y cartref, neu wasanaethau gofal yn y cartref, sy’n galluogi pobl i aros gartref. Mae’n hen bryd rhoi sylw i flaenoriaethu, cyllido, gwella hyfforddiant a thâl a pharch at y gweithlu yn y math hwn o ofal. Dylai hynny fod yn sylfaen i ddatblygu polisi yn y dyfodol.

yn Saesneg Yn olaf, yn ôl y dystiolaeth a gymerwyd, mae’r gwasanaeth iechyd gwladol yn bwysig i bobl hŷn. Y materion a grybwyllwyd oedd y pwysau cyffredinol ar y GIG, rhestrau aros orthopedig, a gwasanaethau i’r henoed, o ran diffygion ar y golwg a’r clyw, a’r angen am unedau strôc a thimau amlddisgyblaethol, gan fod 5 y cant o’r rhai dros 75 mlwydd oed yn dioddef gan strôc. Hefyd, bydd chwarter o’r holl bobl dros 84 oed yn dioddef clefyd Alzheimer. Prin yw’r sôn yn adroddiad y grŵp ymgynghorol am y baich aruthrol oherwydd grydcymalau, crydcymalau esgyrnol a chrydcymalau gwynegol. Mae arnom angen fframwaith; rhaid rhoi blaenoriaeth i ymdrin â’r achos amlwg hwn o afiachusrwydd, yn ogystal â’r rhestrau aros orthopedig.

yn Saesneg Mae’r strategaeth i bobl hŷn yng Nghymru’n gyfraniad o bwys at amlygu materion sy’n bwysig gan bobl hŷn ym mhob man—pensiynau gwael, tlodi, argyfwng y cartrefi gofal, gofal tymor hir am ddim i’r henoed a chyflwr y gwasanaeth iechyd. Yr her yw gwireddu’r dyhead.

Llongyfarchaf a diolchaf i aelodau’r grŵp ymgynghorol am eu hymroddiad a’u gwaith caled wrth ddatblygu’r adroddiad cynhwysfawr a chyflawn hwn. Mae dull arloesol y grŵp o wneud ei waith, wrth gasglu barn ac ymgynghori, i’w groesawu, a gobeithiaf y caiff hynny ei ailadrodd yn achos adroddiadau yn y dyfodol. Mae’n anorfod na fyddai aelodau’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn gallu ymatal rhag siarad am ofal personol am ddim. Gwn y bydd hynny’n siomi rhai, gan fod yr adroddiad yn ymwneud â llawer mwy na’r gwasanaeth iechyd yn unig. Fodd bynnag, ni allaf fi ymatal rhag hynny ychwaith, a chroesawaf y ffaith bod y Llywodraeth bartneriaeth yn derbyn yr egwyddorion a amlinellir gan adroddiad Sutherland, gan ddilyn arweiniad Llywodraeth bartneriaeth yr Alban wrth gyflwyno gofal personol am ddim a galwad Democratiaid Rhyddfrydol San Steffan am weithredu holl argymhellion y Comisiwn Brenhinol ar Ofal Tymor Hir i’r Henoed. Dangoswyd awydd y cyhoedd am y polisi hwn yn glir gan arolwg diweddar y BBC ar ddiwrnod ‘Your NHS’. O’r holl faterion y gallai pobl bleidleisio arnynt, hwn a gafodd y bleidlais fwyaf, yn fwy na gwariant uwch ar wasanaethau damweiniau ac argyfwng, a recriwtio rhagor o feddygon a nyrsys. Mae’r mater hwn yn peri pryder i lawer o bobl yng Nghymru a Lloegr, ac maent yn disgwyl i ni fwrw ymlaen â’r polisi hwn. Mae’r gydnabyddiaeth gan Lafur Cymru fod angen iddi bwyso ar ei chyd-aelodau yn San Steffan i weithredu ar y polisi hwn yn gam cyntaf.

Fodd bynnag, dim ond y cam cyntaf yw hwn. Croesawaf y polisïau a’r mentrau a gyhoeddwyd eisoes gan y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar y modd y gall Cymru ysgafnhau’r baich ar bobl hŷn sy’n wynebu’r posibiliad o orfod talu am eu gofal tymor hir. Er enghraifft, cyflwynwyd gofal am ddim yn y cartref i bobl sy’n cael eu rhyddhau o’r ysbyty, cafwyd ymrwymiad i ystyried anwybyddu budd-daliadau anabledd wrth asesu’r taliadau a godir am ofal yn y cartref, a chafwyd cyfle i ystyried lwfansau cyfalaf, sef y gwerth y caniateir i bobl ei gadw yn eu cartref cyn eu bod yn gorfod ei werthu i dalu am eu gofal.

Ni allwn ddianc rhag y ffaith hon—fe’i cadarnhawyd eto y bore yma gan y Fonesig June Clark—bod arnom angen deddfwriaeth sylfaenol i roi gofal personol am ddim ar waith yng Nghymru. Gobeithiaf y byddwch yn achub ar y cyfle heddiw, Weinidog, i glirio’r niwl i David Melding. Yr wyf hefyd yn gobeithio y byddwch yn ymrwymo, os na wnaiff San Steffan weithredu a rhoi adroddiad Sutherland ar waith, y byddwch, ar ran Llywodraeth Cynulliad Cymru, yn ceisio’r pwerau a’r adnoddau i ddilyn y polisi hwn yng Nghymru. Gobeithiaf y byddwch yn ystyried sut y gallwn gwneud y defnydd gorau o’r adnoddau ychwanegol y bydd y Cynulliad yn eu derbyn ar ôl cyhoeddiad cyllideb y Canghellor yn Llundain, i liniaru’r baich y mae llawer o bobl hŷn yng Nghymru’n ei wynebu. Dywedodd Tony Blair yn ymgyrch etholiad cyffredinol 1997 nad oedd am fyw mewn gwlad lle’r oedd pobl hŷn yn gorfod gwerthu eu cartrefi i dalu am ofal. Yr wyf yn sicr na fyddech am iddi fod felly yng Nghymru lle y mae gennym yr adnoddau, a’r pwerau, yn ddichonol, i weithredu’n wahanol.

Ynghylch agweddau eraill ar yr adroddiad, rhoddir cryn sylw i’r modd y gallwn gryfhau llais pobl hŷn yn y Cynulliad ac mewn llywodraeth leol. Mae’r adroddiad yn cyflwyno sawl dewis—gweinidog i bobl hŷn, cydbwyllgor Cabinet a chomisiynydd i bobl hŷn, a fyddai’n debyg i’r comisiynydd plant yr ydym eisoes wedi’i sicrhau yng Nghymru. Nid wyf am achub y blaen ar yr ymgynghoriad, ond gobeithiaf y byddwn yn ystyried yn ofalus sut y gallwn roi materion pobl hŷn yn y brif ffrwd wrth ddatblygu polisi yn y Cynulliad Cenedlaethol, yn ogystal â dulliau o ddangos i bobl hŷn ein bod yn gwrando arnynt. Gwahaniaethir yn erbyn pobl hŷn yng Nghymru. Rhaid inni wneud popeth a allwn i herio gwahaniaethu a’r canfyddiad o wahaniaethu. Er mwyn anfon neges glir heddiw at bobl hŷn Cymru ein bod yn gwrando ar eu hanghenion, a wnaiff y Gweinidog ddweud y gwnaiff ddilyn mater gofal personol am ddim, nid yn unig yn San Steffan, ond yma yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru?

I echo what Dai Lloyd said earlier. I hope that Members agree that our aim should be to enable people to remain in their own homes for as long as possible, and that when they need care and support, that it be provided in their own homes. However, we must accept some people in our society require care homes. I hope that the Assembly Government accepts that there is a real crisis facing that sector at the moment. In my constituency, Carmarthen East and Dinefwr, there are several cases of people who are forced to stay in community hospitals because there is no way of transferring them to care homes. We must ensure that this situation is remedied. As David Melding said, we must scrutinise how the health and care budgets are used. That money could perhaps be used more effectively to provide the sort of care people need, rather than forcing them to stay in inappropriate institutions.

We have lost 47,000 care beds since the Labour Government was elected in 1997. This is totally unacceptable because we need those beds. A total of 108 care homes have closed in Wales since 1997—four of which were in Carmarthenshire. We cannot tolerate such losses; we need these homes. What will this Government do to secure their survival?

Where does the responsibility for these care homes lie? In Wales, although the private sector has contributed, care homes have traditionally been the responsibility of local authorities. However, because of the need to raise standards in these homes—and we all agree with that, as there is possibly greater need in Wales than other parts of Britain—there is pressure on local authorities to transfer their stock. Why can local authorities not draw down the funds that would enable them to keep these homes within their remits? Consultation is taking place at present in Carmarthenshire, and the majority of those who come to my surgeries want to see care homes remain within the local authority’s remit. They feel safe with that, and believe that it is the Government’s responsibility to ensure that it happens.

I tabled a written question on this matter, and the answer I received was reassuring. However, I want a commitment that local authorities will be able to draw down funds to raise standards, and will retain responsibility for these homes. I challenge—

Dywed Prif Arolygydd y Gwasanaethau Cymdeithasol fod gennym sefyllfa beryglus yng Nghymru am fod y cynghorau’n canolbwyntio’n ormodol ar eu rôl fel darparwyr gofal a dim digon ar eu rôl fel comisiynwyr gofal, ac y dylent ddechrau symud oddi wrth ddarparu i’r fath raddau. Mae’r hyn a gynigiwch yn mynd yn groes i hynny, Rhodri.

I assure you that those who use the homes want them to remain within the local authorities’ remits. We must recognise that the private sector—and there is a place for the private sector—is driven by profit. Is David Melding claiming that he wants to entrust the care of older people in need to a sector dependent on profit, rather than to the local authorities, which are directly accountable to the people whom they serve? We must create a situation where there is an option for homes to remain within the remit of the local authority. That will not happen in every case, but it is important that the option is considered fully in any consultation process.

Datganaf fuddiant fel nyrs gofrestredig ac aelod o Gyngor Dinas a Sir Abertawe. Croesawaf y strategaeth gynhwysfawr hon, ac yr wyf yn sicr y bydd y broses ymgynghori’n arwain at sylwadau niferus ac amrywiol. Yr wyf wedi ymgynghori â phobl fy hun, ar raddfa fach. Yn yr wythnosau diwethaf, cefais gyfle i sôn am nodau ac argymhellion y strategaeth gydag ychydig o grwpiau sydd â budd yn hyn. Yr oedd pawb y siaradais â hwy’n gweld pwrpas strategaeth o’r fath a’r angen amdani, hyd yn oed pan oedd trafodaeth frwd am yr argymhellion. Mae’n ddoeth adolygu’r gwasanaethau i bobl hŷn a materion eraill sy’n ymwneud â’u lles mewn modd integredig, gan wneud hynny hefyd cyn i nifer y bobl o oed ymddeol gynyddu’n gyflymach gyflymach.

Bu newid sylfaenol yn y canfyddiad o ymddeol ymysg unigolion ac mewn cymdeithas. Gobeithiaf y bydd hynny’n parhau, yn enwedig wrth imi nesáu at ymddeol. Gall cyfnod ymddeol fod yn gyffrous, ac felly y dylai fod. Mae’n cynnig cyfleoedd i newid cyfeiriad a safbwynt. Fodd bynnag, er mwyn gwneud hynny, rhaid wrth y gallu i newid ffordd o fyw, a bod â thai a thrafnidiaeth addas a gofal iechyd a chymdeithasol pwrpasol. Croesawaf yn arbennig yr ystyriaeth i batrymau mwy arloesol ac amrywiol o ddarparu tai. Dylid integreiddio darpariaeth drafnidiaeth briodol â hynny. Mae argymhellion ymarferol ar amryw o ddewisiadau trafnidiaeth yn hollbwysig i bobl hŷn, ond byddant o fudd i’r gymuned gyfan hefyd. Nid yw pobl hŷn am weld pethau’n cael eu gwneud ar eu rhan yn unig; maent am gymryd rhan weithredol ym mywyd y gymuned a pharhau i gyfrannu. Mae hynny’n unol â nod y strategaeth o gyflwyno cyfleoedd newydd i hybu hunangyflawniad ac annibyniaeth.

Ynghylch yr argymhellion sy’n ymwneud â gofal iechyd a chymdeithasol, mae llawer o’r hyn yr oeddwn am ei ddweud wedi’i ddweud eisoes. Fodd bynnag, tynnaf sylw at y sefyllfa anghyson, sy’n bod ers 1974, lle y mae awdurdodau lleol yn gyfrifol am ofal nyrsio sylfaenol ac yn darparu ar ei gyfer, ond heb gael darparu’r nyrsys sy’n rhoi gofal o’r fath. Mater arall sy’n peri pryder i mi yw’r fframwaith asesu unedig—ond nid fel cysyniad, gan y credaf ei fod yn argymhelliad rhagorol. Cymeraf mai’r bwriad yw iddo fod yn offeryn asesu cyfannol, sengl i’w gymhwyso’n gyffredinol ac yn deg. Fodd bynnag, deallaf na fydd hynny’n digwydd yn ymarferol, gan y bydd trefniadau lleol i’w weithredu. Gallai hynny arwain at 22 o wahanol offer asesu. Byddai rhywfaint o gyfarwyddyd canolog yn fuddiol a byddwn yn gwerthfawrogi sylwadau gan y Gweinidog ar y materion hyn.

Dylai’r rhan fwyaf ohonom ddatgan buddiant yn y ddadl hon, gan y byddwn oll yn cael budd o’r strategaeth yn ddiweddarach yn ein hoes. Gan aralleirio Lennon a McCartney, yn ateb i’r cwestiwn ‘Will you still love me, will you still need me, when I’m 64?’—yr wyf am i gymdeithas ddweud ‘bydd’.

Mae’r ddogfen yn ceisio sicrhau y bydd modd i bobl hŷn chwarae rhan lawnach a theimlo’u bod yn cael eu gwerthfawrogi gan gymdeithas. Mae hyn yn dra phwysig gan fod pobl yn byw’n hwy. Mae yr un mor bwysig i’m hetholaeth i, sydd â’r nifer ail fwyaf o bensiynwyr yng Nghymru, tua thraean o’r etholwyr. Mae hefyd yn bwysig nad yw dogfen fel hon yn hel llwch ar silffoedd neu’n dal coesau piano. Mae gan bobl hŷn lawer i’w gyfrannu i gymdeithas a chefnogaf y symudiad i ddefnyddio’r term ‘oed derbyn hawliau’ yn lle ‘oed ymddeol’. Byddai newid o’r fath yn adlewyrchu’r ffaith nad ymddeol yw diwedd y daith yn yr unfed ganrif ar hugain; nid yw ond yn newid mewn ffordd o fyw. Mae’n fwyfwy cyffredin i bobl ddilyn ail yrfa ar ôl eu hymddeoliad swyddogol, yn rhannol er mwyn ennill arian ac yn rhannol er mwyn cadw’n brysur. Yn yr Unol Daleithiau, fe elwir y rhain yn swyddi pontio; maent yn pontio’r bwlch rhwng cyflogaeth lawn ac ymddeoliad llawn. Fodd bynnag, nid yw’n golygu gwaith a dim gŵyl. Erbyn hyn mae llawer mwy o bobl sydd wedi ymddeol yn dal i fod mewn iechyd da yn eu chwe degau a’u saith degau. Mae hynny’n cynnwys bowlwyr y grîn gefngrom yn ein plith.

Yr wyf yn bryderus ynghylch mater gofal personol am ddim. Yn achos wyth o bob 10 sydd mewn gofal preswyl yng Nghymru, fe delir am eu gofal eisoes gan y trethdalwr. Mae’r Cynulliad yn cymryd camau i liniaru costau gofal. Yr ydym wedi diddymu’r taliadau a godir am ofal nyrsio, gyda system ariannu symlach a haelach sy’n costio £13 miliwn. Yr ydym bellach yn darparu chwe wythnos o ofal am ddim yn y cartref i’r holl bobl oedrannus sy’n gadael yr ysbyty, ar gost o £3 miliwn. Yr ydym hefyd yn caniatáu tri mis o ofal personol cyn asesu gwerth tai pobl, fel nad oes neb yn gorfod gwerthu ei gartref cyn iddi ddod yn amlwg na fydd yn gallu mynd adref.

Ni fyddai gofal personol am ddim yn golygu y byddai’r un unigolyn ychwanegol yn derbyn gofal. Byddai o fudd i leiafrif bach o bobl oedrannus a chanddynt asedau o dros £19,000. Ni fyddai o fudd iddynt hwy hyd yn oed; yr unig rai a fyddai ar eu hennill mewn gwirionedd fyddai eu hetifeddion. Byddai’r gost yn aruthrol a byddai’n well o lawer gennyf gael polisi sy’n codi’r trothwyon drwy, er enghraifft, anwybyddu incwm a geir o bensiynau anaf diwydiannol a budd-daliadau eraill, a thrwy gynyddu’n sylweddol y swm o gynilion y gellir eu hanwybyddu, cyn inni ystyried y system daliadau. Byddai hynny’n ateb gwell a fyddai’n fodd i roi cymorth gwirioneddol i fwy o bobl yn ein cymdeithas.

Gwnaf sylw ar welliant 1 y Ceidwadwyr, sy’n dadlau y dylai’r Llywodraeth gydnabod hawliau pobl hŷn i gael gwasanaethau cyhoeddus a chyfleoedd i gael gwaith a hamdden. Llwyr gefnogaf y teimladau hynny gan fod cymdeithas yn newid a phobl yn byw’n hwy ac yn iachach. Pobl o oed ymddeol a throsodd yw tua 20 y cant o boblogaeth Cymru, sef oddeutu hanner miliwn o bobl. Erbyn 2016, disgwylir i’r ffigur hwnnw godi i 23.5 y cant. Bydd y cynnydd mwyaf yn y nifer sydd dros 80. Erbyn hyn gall y rhan fwyaf ohonom ddisgwyl byw hyd ein hwyth a’n naw degau.

Mae byw’n hwy ac yn iachach yn swnio’n ardderchog ond, i rai, fe allai olygu blynyddoedd o dlodi. Gallwch bellach ddisgwyl treulio traean o’ch bywyd o bosibl ar ôl ymddeol. Gall menywod, yn enwedig, brofi anawsterau ariannol yn y cyfnod hwnnw.

Yn ôl Gofal Henoed, mae tri o bob pump o bobl oedrannus yn byw mewn tlodi. A ydych yn cytuno bod Consignia, drwy godi tâl ychwanegol o £1.65 am dalu biliau trydan, gan fod hen bobl yn aml yn dymuno talu symiau bach, yn ychwanegu at dlodi hen bobl?

Mae’r symiau bach hynny’n gwneud gwahaniaeth mawr i unigolion. Mae’r sefyllfa’n waeth byth i fenywod gan eu bod wedi’u talu’n wael yn ystod eu hoes gwaith a hwythau wedyn yn cael eu talu’n wael ar ôl ymddeol. Mae’r cyfraddau tlodi ymysg menywod ar eu pensiwn yn uchel; mae tri chwarter o’r pensiynwyr sy’n derbyn cymhorthdal incwm yn fenywod.

Dylem gydnabod bod pobl hŷn yn grŵp mawr ond bod grwpiau llai o fewn y grŵp hwnnw sy’n llawer gwaeth eu byd. Un modd inni helpu’r rhai yn y sefyllfaoedd ariannol gwaethaf yw drwy ddarparu gwybodaeth a chyngor annibynnol sy’n effeithiol ac yn hawdd eu cyrraedd ar y budd-daliadau sydd ar gael. Mae ymchwil yn dangos bod dros draean o’r pensiynwyr a oedd â hawl i dderbyn cymhorthdal incwm a gostyngiad ar y dreth gyngor yn 1999 wedi methu â’u hawlio a bod 15 y cant o’r pensiynwyr sydd â hawl i dderbyn budd-dal tai yn peidio â’i hawlio. Pan fydd y Gweinidog yn ymateb, a wnaiff ddweud wrthyf pa gamau a gymerir i sicrhau bod pobl yn derbyn yr hyn y mae ganddynt hawl iddo?

Mae pobl hŷn yn cwyno weithiau fod gwahaniaethu yn eu herbyn. Rhaid inni bwyso am ddeddfwriaeth i’w gwneud yn anghyfreithlon gwahaniaethu ar sail oed. Gallwn wneud llawer iawn heb ddeddfwriaeth i newid yr agweddau at bobl hŷn. Er enghraifft, beth yw record y Cynulliad ar gyflogi pobl dros 55? Gallwn arwain drwy osod esiampl. Os na all y Gweinidog ddweud wrthyf heddiw pa nifer o bobl dros 55 a gyflogwyd gan y Cynulliad ers 1999, efallai y gellid darparu ateb yn ddiweddarach. Gadewch inni beidio â dweud bod gwahaniaethu’n anghywir ac yna anwybyddu’r grŵp hwn pan ydym yn recriwtio staff.

Cymerwch y tâl ymadael i gynghorwyr yn enghraifft; mae’r Llywodraeth yn cynnig bod 60 yn oed ymddeol addas i gynghorwyr. Credwn fod hynny braidd yn rhy ifanc. Mae llawer nad ydynt yn ystyried mynd yn gynghorwyr nes eu bod yn ymddeol. Mae Harry Jones yn rhedeg Cyngor Bwrdeistref Sirol Casnewydd ac yntau yng nghanol ei saith degau. Pwy yma a ddywedai ei fod yn rhy hen i wneud hynny? Unrhyw gynnig? Nac oes, nid oeddwn yn credu y byddai.

Gallwn hefyd ddylanwadu ar y sector gwirfoddol. Mae llawer o bobl hŷn yn cael llawer o foddhad drwy wirfoddoli ac mae eu cyfraniad i’r sector hwnnw’n hollbwysig. Yr oedd yn siom imi glywed ar y radio ddoe fod y Gymdeithas Strôc bellach wedi gosod terfyn oedran uchaf o 80 ar ei holl wirfoddolwyr. A wnaiff y Gweinidog ystyried a allem annog cyrff gwirfoddol i beidio â chael terfynau oedran uchaf i’w gwirfoddolwyr?

Mae’r adroddiad yn un ystyriol. Dywedodd Brian wrthym sut y daethpwyd i’w lunio, ac felly nid wyf yn synnu ei fod mor gynhwysfawr. Er hynny, mae un neu ddau o bethau wedi’u gadael allan yr wyf yn sicr y byddai Brian yn eu cydnabod. Er enghraifft, pam y gadawyd allan mater rhywioldeb? Wedi’r cyfan, mae pobl hoyw hŷn yn eu cael eu hunain yn fwy unig na’u cymheiriaid gwahanrywiol. Hwy yw’r lleiaf tebygol o fod â phlant a theuluoedd a gallant fod heb y rhwydweithiau cynnal arferol y mae eraill yn eu mwynhau ac yn dibynnu arnynt. Yn gyfreithiol, maent o dan anfantais aruthrol o ran y deddfau etifeddiant a chael derbyn hawliadau pensiwn eu cymar.

Nid yw’r materion hyn wedi’u datganoli, ond fe allem edrych ar reolau tenantiaeth yr awdurdodau lleol a’r cymdeithasau tai. Rhaid inni gydnabod ei bod yn bosibl na fydd gan barau hoyw hŷn deuluoedd confensiynol, felly dylid cydnabod hynny yn y rheolau ar aseinio tenantiaeth ar farwolaeth tenant. Dylem hefyd ystyried y ffaith bod gwasanaethau gofal i bobl hŷn yn cael eu darparu ar sail y rhagdybiaeth mai dim ond rhai sengl neu gyplau gwahanrywiol a geir. Mae cael ysbyty i dderbyn bod cymar o’r un rhyw yn berthynas agosaf bron yn amhosibl. Mae’n anodd i rai di-briod gael yr ysbyty i dderbyn mai’r perthynas agosaf yw’ch cymar; mae hynny’n anos byth i bobl hoyw.

Mae’r rhan fwyaf ohonom yn cymryd y materion hyn yn ganiataol. Maent yn ein dwylo ni, maent yn syml a gallem eu cywiro. Yn yr un modd â phob strategaeth, rhaid inni wybod ar ba egwyddorion y bydd y polisïau a’r gwasanaethau i bobl hŷn yn cael eu seilio ac yn erbyn pa egwyddorion y’u mesurir. Y brif egwyddor y dylid ei chael yw parch at yr unigolyn a’i ddewisiadau. Dylid ystyried pobl hŷn yn bartneriaid yn yr holl waith sy’n effeithio arnynt a dylai cymdeithas roi’r gorau i’w trin yn nawddoglyd. Strategaeth drawsbynciol yw hon—

Os felly, yr wyf wedi gorffen.

Datganaf fuddiant fel aelod o Gyngor Dinas a Sir Abertawe.

Y pwnc gwleidyddol llosg yn y strategaeth hon yw darbwyllo Llywodraeth y DU i fabwysiadu argymhelliad y Comisiwn Brenhinol ar Ofal Tymor Hir i’r Henoed i ddiddymu codi taliadau am ofal nyrsio a phersonol. Er bod rhaid i iechyd gael lle amlwg mewn unrhyw strategaeth ar bobl hŷn, cryfder yr adroddiad hwn yw ei ymagwedd drawsbynciol at y mater hwn. Mae’n cydnabod bod iechyd a lles yn dibynnu’n ogymaint ar dai da a bywyd gweithredol ac amgylchedd iach ag y mae ar ofal sylfaenol da ac argaeledd gofal priodol i gynnal annibyniaeth cyn hwyed ag y bo modd.

Yn y cyd-destun hwnnw, canolbwyntiaf ar yr agenda tai. Testun pryder yw bod ôl-groniad rhagamcanedig o £1 biliwn mewn atgyweiriadau a gwelliannau yn y sector perchnogaeth breswyl yng Nghymru. Yn ogystal â hynny, mae un ym mhob pump o’r tai preifat sydd ar osod wedi’i ddynodi’n anaddas. Pobl hŷn fydd yn preswylio mewn llawer o’r cartrefi y mae angen eu hatgyweirio a’u gwella, ac yn aml byddant ar incwm isel ac yn methu â fforddio’r gwaith angenrheidiol.

Hyd at y blynyddoedd diwethaf hyn, mae’r adnoddau ar gyfer grantiau wedi’u torri flwyddyn ar ôl blwyddyn ers 1992. Mae’r Llywodraeth bartneriaeth wedi gwrthdroi’r duedd honno bellach, ond nid oes digon o arian yn y system byth ac, mewn gwirionedd, ni fydd digon yn y dyfodol agos. Mae’n bwysig trin y broblem hon yn greadigol. Canmolaf yr arian ychwanegol a ganfuwyd ar gyfer Gofal a Thrwsio Cymru a rôl gynyddol bwysig y corff hwnnw wrth helpu pobl hŷn i aros yn eu cartrefi eu hunain a byw mewn cynhesrwydd a chysur. Nid yw’n gyd-ddigwyddiad bod cynnydd wedi bod yn y swm a gaiff ei wario ar grantiau cyfleusterau i’r anabl ac addasiadau. Mae’r arian i’r grantiau hyn wedi lleihau’r adnoddau sydd ar gael ar gyfer grantiau gwella mwy cyffredinol. Mae’r buddsoddiad yn y cynllun effeithlonrwydd ynni cartref i’w groesawu hefyd, fel y mae’r modd y cysylltwyd hynny â’r mesurau atal troseddu mewn rhai ardaloedd. Fodd bynnag, mae angen gwneud rhagor i integreiddio’r cynllun hwn yn well gyda mesurau grant eraill i sicrhau agwedd fwy cyfannol at gartrefi’r rhai mwyaf anghenus. Er hynny, mae’n gam pwysig ymlaen.

Yr wyf yn falch bod yr adroddiad hwn wedi nodi’r mesur hwnnw a all fod o’r cymorth mwyaf i’r rhai sy’n byw yn eu cartrefi eu hunain ddelio ag atgyweiriadau a gwelliannau, sef defnyddio cynlluniau rhyddhau ecwiti. Mae’r cynlluniau hynny’n galluogi perchnogion preswyl i fenthyca yn erbyn ecwiti eu cartrefi i dalu am welliannau, ac i ohirio’r taliadau ar y cyfalaf a’r llog nes y caiff yr eiddo ei werthu. Mae Cyngor y Benthycwyr Morgeisi’n ymddiddori yn y cynlluniau hyn a gobeithiaf y gallwn hyrwyddo’r ymchwil a’r datblygu pellach y mae’r adroddiad hwn yn eu hargymell cyn gynted ag y bo modd er mwyn symud ymlaen ar y mater hwn a’i wneud yn arfer, ac nid yn eithriad, yng Nghymru. Mae hefyd yn bwysig cwblhau gwaith addasu yng nghartrefi pobl hŷn yn gyflym. Yn rhy aml, ceir ôl-groniadau annerbyniol yn y cynghorau lleol, ac mewn rhai achosion, gall hynny adael rhywun yn gaeth i’w dŷ am flwyddyn neu fwy. Mae’r gronfa a sefydlwyd eleni i drafod rhai o’r addasiadau hyn drwy ddull carlam i’w chroesawu a dylid ei hehangu yn y blynyddoedd i ddod. Fodd bynnag, y mater allweddol yw sicrhau annibyniaeth i bobl hŷn drwy welliannau i’w tai. Er ein bod wedi dechrau ar y gwaith, mae gennym ffordd bell o’n blaen at gyflawni hynny. Gobeithiaf fod argymhellion yr adroddiad yn gam arall tuag at y nod honno.

Mae’r strategaeth i bobl hŷn yn esiampl o arfer da ac mae’n hir-ddisgwyliedig. Nid ydym yn trafod un neu ddau o faterion sy’n ymwneud â’n hen bobl neu rywbeth a allai fod yn ddefnyddiol i lwyfan etholiadol y Democratiaid Rhyddfrydol. Yr ydym yn trafod cydnabod anghenion hen bobl ledled Cymru. Mae sawl agwedd ar hynny ac mae’r grŵp ymgynghorol yn gweithio arnynt. Fe’i canmolaf ar ei waith da. Bydd hyn yn mynd allan ar gyfer ymgynghori, ac yr ydym oll yn edrych ymlaen at hynny. Nid yw’r holl ddoethineb yn eiddo i ni, a bydd yn dda clywed beth sydd gan bobl i’w ddweud ar lawr gwlad. Yr ydym am glywed gan hen bobl a’u cyrff cynrychioladol. Yr oeddwn wrth fy modd bod Gofal Henoed Cymru, Cynghrair Henoed Cymru, Cymdeithas Genedlaethol Pensiynwyr Cymru a nifer o fudiadau eraill wedi chwarae rhan yn y grŵp ymgynghorol hwn. Mae hynny’n dangos y rhwydwaith o fudiadau sy’n bod ledled Cymru. Mae arnom ddyled fawr iddynt. Mae Cymru’n well cenedl heddiw oherwydd cyfraniad hen bobl y wlad. Rhaid inni ddiolch iddynt a chydnabod eu cyfraniad. Rhaid inni gofio hefyd y bydd llawer ohonom ni’n dod yn bobl mewn oed dros y blynyddoedd nesaf. Yr ydym yn cymryd pethau’n ganiataol yn rhy aml o lawer. Mae’n braf gallu meddwl am yr holl fudiadau hen bobl a phensiynwyr hynny ledled Cymru, sy’n cwrdd bob wythnos ac yn darparu llawer iawn o gymorth, gan gyfoethogi bywydau ein pensiynwyr. Yr ydym oll yn gwybod amdanynt—mae miloedd yn ein hetholaethau. Mae’r mudiadau hynny’n gwneud gwaith rhagorol ac mae’n braf gallu diolch iddynt.

Mae Blaenau Gwent ar ei ennill oherwydd gweithwyr etholaeth leol Gofal Henoed. Maent yn gwneud gwaith rhyfeddol. Yr wyf yn siŵr y gallai pob un ohonoch gyfeirio at lawer o fudiadau tebyg. Mae hwn yn gyfle i ddathlu eu gwaith a sicrhau ein bod yn gwneud y peth iawn y tro hwn ac yn gwneud mwy byth dros ein pensiynwyr yn y dyfodol. Daeth dogfen maniffesto Fforwm Pensiynwyr Cymru i’m llaw yr wythnos hon, ac yr oedd yn ddiddorol. Pob lwc iddo: edmygaf y gefnogaeth a gafodd gan gynifer o fudiadau grymus, yn amrywio o fudiad yr undebau llafur i Ffederasiwn yr Is-bostfeistri. Mae cefnogaeth i’r fforwm ledled Cymru. Mae’n nodi 12 eitem yn ei faniffesto i Gymru. Ni allaf drafod pob un ohonynt yn awr, ond mae’r maniffesto’n datgan bod y strategaeth i’w chroesawu ac mae’n cyfeirio at sawl pwnc. Y pwynt cyntaf yn ei faniffesto yw y dylid creu mecanwaith i alluogi pensiynwyr i gyfrannu’n llawn ac yn effeithiol i ddatblygiad polisïau a deddfwriaeth sy’n effeithio arnynt. Gobeithiaf y bydd hynny’n digwydd. Mae arnom angen fforwm sefydlog i’n hen bobl i greu’r ddolen honno â’r Cynulliad Cenedlaethol, o fewn ein pwerau cyfyngedig. Rhaid inni gofio bod y pwerau hynny’n gyfyngedig. Nid oes diben inni ymladd â melinau gwynt, ond rhaid inni wneud cymaint ag y gallwn.

Mae’r maniffesto’n cyfeirio hefyd at yr angen i weithio tuag at system drafnidiaeth gyhoeddus integredig—ac mae fy nghyd-Aelod, Sue Essex yn gwneud hynny—sy’n galluogi pensiynwyr i deithio am ddim ar y ffyrdd a’r rheilffyrdd. Yr ydym eisoes wedi sicrhau trafnidiaeth am ddim ar fysiau i bensiynwyr, ac yr wyf yn falch mai un o brif bolisïau Llafur yn 1999 oedd hynny. Cyflawnwyd hynny, ond rhaid inni ystyried y rheilffyrdd. Gadewch inni ddweud ein bod am arloesi a gadewch inni ystyried beth y gallwn ei wneud dros y pensiynwyr o ran trafnidiaeth rheilffyrdd. Mae hynny’n pwynt rhesymol.

Mae’r maniffesto hefyd yn awgrymu camau cadarnhaol i wella atal a darganfod troseddu ac i liniaru ofn troseddu ymysg pensiynwyr. Sylwaf fod y gweithgor wedi ystyried y pwnc hwnnw’n drwyadl. Mae’n bwysig; mae’n golygu gwneud y strydoedd yn fwy diogel i’n pensiynwyr ac ymladd y twyllwyr, y masnachwyr drygionus ac eraill sy’n manteisio ar y bobl hŷn yn ein cymunedau neu’n eu cam-drin. Rhaid inni reoli’r bobl hynny. Byddai hynny’n golygu pasio deddfwriaeth newydd gan Lywodraeth y DU, yn ôl pob tebyg. Er hynny, dylai’r Cynulliad gefnogi’r alwad i fynd i’r afael â’r broblem, gan fod pensiynwyr yng Nghymru’n haeddu cael eu trin â pharch, ac nid eu dal ar eu hanfantais.

Yr wyf hefyd o blaid deddfwriaeth i anghyfreithloni gwahaniaethu ar sail oedran. Yr oedd y sylwadau cynharach gan Kirsty Williams ar y mater hwn yn gywir. Mae llawer o’r Aelodau wedi dweud yn y gorffennol y dylid penodi comisiynydd i bobl hŷn. Os gallwn gael comisiynydd i blant, dylem gael comisiynydd i bobl hŷn hefyd. Gobeithiaf y bydd y mater hwnnw’n cael ei ddilyn. Gallwn helpu i gyfoethogi bywydau pobl hŷn drwy lawer dull a modd. Mae’r ddogfen i’w chanmol ac yr wyf yn falch o’i chefnogi.

Yr wyf finnau’n croesawu’r strategaeth fel stamp y Cynulliad ar ddatblygu Cymru fwy gofalgar. Datganaf fuddiant fel cyn reolwr gofal yn y cartref a weithiai â phobl hŷn. Mae gennyf fam oedrannus sy’n byw ar ei phen ei hun ac yr wyf yn ymwybodol o heriau henaint. Cefais y fraint o fod yn bresennol yng nghyfarfod lansio’r cynllun Gofal a Thrwsio yn Wrecsam yr wythnos diwethaf. Mae’n hollbwysig bod pobl hŷn yn gallu galw am gymorth yn eu cartrefi eu hunain. Gwneir hynny mewn partneriaeth â’r heddlu a’r awdurdodau lleol. Mae fy mam, a hithau’n 84 oed, yn dal i fod yn frwdfrydig ac, fel llawer o bobl hŷn eraill, mae ganddi lawer i’w gynnig i’w chymuned leol yn Llandrillo yn sir Ddinbych. Er enghraifft, mae’n dal i fod yn gadeirydd y pwyllgor lleol o gyfeillion Ysbyty Orthopaedig Gobowen ar ôl 25 mlynedd ac mae’n flaenor mewn capel. Mae’n gwneud ymdrech gwirioneddol i gymryd rhan weithredol yn ei chymuned leol, gan gynnwys mynychu’r clwb cinio rhagorol, a gefnogir gan lawer o wirfoddolwyr lleol gwych.

Mae pwyslais yr adroddiad ar herio a mynd i’r afael ag oedraniaeth a gwahaniaethu i’w groesawu’n fawr. Mae gan bobl hŷn lawer i’w gynnig i’w cymuned leol ac i gymdeithas yn gyffredinol; mae ganddynt brofiad, mewnwelediad a sgiliau amhrisiadwy. Cânt eu hesgeuluso a’u hanwybyddu’n aml gan gyflogwyr ac eraill nad ydynt yn cydnabod y cyfraniad gwerthfawr y gallant ei roi. O ystyried y nifer gynyddol o bobl hŷn yn y boblogaeth, mae arnom angen newid agwedd mewn cymdeithas. Rhaid inni ddeffro a sylweddoli y gall pobl hŷn fod yn ased, o dderbyn rhywfaint o gymorth cymunedol, fel yr hyn a gafodd fy mam gan ofalwyr lleol ymroddedig a chan Crossroads. Gyda’r cymorth hwnnw, yr oedd modd iddi ofalu am fy nhad gartref tan ei farwolaeth yn gynharach eleni. Nid oes rhaid inni ystyried pobl hŷn yn faich. Yn y gymdeithas fwy goddefgar sydd ohoni heddiw, rhaid inni ystyried sut y gallwn ddal i wella byd pobl hŷn.

Yr wyf o blaid penodi comisiynydd pobl hŷn i Gymru a sefydlu gweinidog dynodedig a phwyllgor pobl hŷn i oruchwylio’r gwaith. Efallai y cofiwch imi hefyd alw am y mesurau hynny i blant a phobl ifanc yng Nghymru.

Ynghylch cyflogaeth, mae rheolau’r Asiantaeth Budd-daliadau eisoes yn caniatáu i bobl weithio ar ôl oed ymddeol gan barhau i dderbyn eu pensiwn ymddeol. Mae’r rheol enillion wedi’i hen ddiddymu ac mae cyfraniadau yswiriant gwladol yn dod i ben ar oed ymddeol. Rhaid cydnabod posibiliadau pobl hŷn fel gweithwyr dibynadwy.

Rhaid anelu at ofal personol am ddim, ond gellid gohirio’r angen am ofal cymdeithasol dwys os câi’r cynorthwy-ydd cartref traddodiadol ei ailgyflwyno i roi cymorth gyda gwaith tŷ a siopa, er enghraifft. Gellid ymestyn y cynlluniau clirio gerddi hefyd. Dylid hefyd hybu cynlluniau tai â chymorth, sy’n caniatáu i bobl hŷn fyw’n annibynnol a bod mewn cysylltiad â gofal ddydd a nos.

Yr wyf yn gadarn o blaid y cynnig y dylai’r awdurdodau lleol ddatblygu eu strategaethau eu hunain, drwy gyfrannu at weithio mewn partneriaeth, gan gynllunio a rhannu cyllidebau ar y cyd â chyrff statudol eraill ynghyd â’r sector gwirfoddol. Rhaid datblygu monitro a gwerthuso ystyrlon ar y partneriaethau hyn. Rhaid i gynlluniau gofal ar y cyd fod yn fwy na dim ond dogfennau ar silff. Rhaid i weithwyr cymdeithasol ymgynghori â’r heddlu lleol, a nyrsys ardal â’r cynorthwywyr cartref, ac yn y blaen. Dylai polisïau diogelwch cymunedol y gwasanaeth tân hefyd fod yn rhan o’r strategaeth cynllunio gofal.

Gan mai hwy yw’r asiantaethau arweiniol, rhaid i’r awdurdodau lleol annog pobl hŷn i gymryd rhan yn y fenter Rhoi Cymunedau’n Gyntaf, a rhaid ymgynghori â grwpiau fel Prifysgol y Drydedd Oes ar gyfleoedd dysgu gydol oes. Dylid cydnabod y gwaith a wneir eisoes gan y timau hawliau lles, y Canolfannau Cynghori, ac eraill, o ran amlhau hawliadau budd-dal ymysg pobl hŷn. Cafwyd cryn lwyddiant.

Yr wyf yn gadarn o blaid yr argymhelliad y dylid ymchwilio i’r gost o ddefnyddio cerbydau sydd ar gael y tu allan i oriau. Dylai hynny gynnwys bysiau’r gwasanaethau cymdeithasol, gan eu bod eisoes wedi’u haddasu ar gyfer pobl anabl. Gellid defnyddio canolfannau dydd yn ystod y penwythnosau a chyda’r nos i leihau unigedd a hyrwyddo cyfranogiad yn y gymuned ymysg pobl hŷn. Yr wyf hefyd yn cefnogi’r argymhelliad y dylid datblygu proses monitro i atal cam-drin pobl oedrannus. Gallai cofrestr o bobl oedrannus sydd mewn perygl fod yn rhan o’r mesurau ataliol.

Croesawaf y cyfeiriad at anghenion a hawliau gofalwyr ac at y newid diweddar i’r rheoliadau budd-dal a fydd, o fis Hydref ymlaen, yn rhoi pen ar y terfyn oed uchaf o 65 ar hawlio’r lwfans gofal analluedd. Er na fydd y rhan fwyaf o ofalwyr dros 65 oed yn derbyn y lwfans gofal analluoedd gan ei fod yn gorgyffwrdd â’r pensiwn ymddeol, gallent ennill hyd at £24.80 yr wythnos drwy gynnwys y premiwm gofalwyr.

I gloi, mae adroddiad y grŵp ymgynghorol i’w groesawu, a chydnabyddaf ei waith caled o dan gadeiryddiaeth Dr Brian Gibbons. Mae ei argymhellion yn eang, ac yn llwyddo i gyfleu’r profiadau y mae llawer ohonom wedi’u hwynebu yn ein teuluoedd ein hunain.

Yr agwedd bwysicaf ar yr adroddiad hwn yw’r gydnabyddiaeth fod rhaid i ni, fel cymdeithas y mae ei phoblogaeth yn heneiddio, fod yn rhagweithiol yn ein hagwedd at bobl hŷn, a sefydlu fframwaith rhagweithiol, i sicrhau y caiff anghenion pobl hŷn eu diwallu. Mae hynny’n golygu sicrhau y caiff pobl gyfle i fyw bywyd cyflawn. Mae’n ymwneud hefyd â’r rhwystrau i gyfleoedd, y mae’n rhaid eu dileu.

Mae pobl yn haeddu annibyniaeth, urddas a diogelwch beth bynnag fo’u hoed. Gan fynd ar ôl pwyntiau Peter Law, troseddu yw un o’r bygythiadau uniongyrchol mwyaf i annibyniaeth a chyfle ein poblogaeth hŷn. Mae pobl hŷn yn dargedau hawdd i droseddwyr, a thynnir sylw’n aml at achosion brawychus yn y cyfryngau. Yn fy etholaeth i, mae pobl wedi colli eu holl gynilion i hocedwyr, galwyr ffug a thwyllwyr. Mae troseddu, ac ofn troseddu, yn gallu arwain at unigrwydd ac amharu’n ddirfawr ar allu pobl i gymryd rhan yn llawn yn eu cymunedau. Gall ostwng ansawdd eu bywyd yn ddifrifol. Felly, croesawaf yr argymhelliad yn yr adroddiad y dylai’r Llywodraeth adolygu effaith y strategaethau i fynd i’r afael â throseddu ar bobl hŷn, a sut y gellir gwneud rhagor i ganolbwyntio ar eu hanghenion. Gobeithiaf y bydd y Llywodraeth yn cymryd sylw o gyfraniad y grwpiau gwarchod cymdogol o ran nodi anghenion lleol ac ymarferol, fel goleuadau strydoedd, ac o ran cydgysylltu â’r heddlu.

Gobeithiaf y gallwn fod yn llawer mwy rhagweithiol, gan weithio gyda llywodraeth leol a’r sector gwirfoddol, wrth ystyried y dull gorau inni hybu cyfranogiad pobl hŷn yn eu cymunedau a sut y gallwn atgyfnerthu grwpiau cymunedol a mudiadau gwirfoddol. Wrth wneud hynny dylid hefyd ystyried y dull gorau o gynnwys pobl hŷn yn y broses wleidyddol.

Ymddiddorais yn arbennig yn yr argymhelliad ar y rôl y gallai cefnogwyr pobl hŷn ei chwarae yn y byrddau iechyd lleol. Gobeithiaf y bydd modd ymestyn hynny i gynnwys cyrff cyhoeddus eraill. Yn ogystal â hybu’r broses ddemocrataidd, byddai hynny’n sicrhau bod rhywun ar bob lefel yn codi llais dros anghenion pobl hŷn a’u gallu i gael y gwasanaethau a’r cyfleusterau o ansawdd da sy’n hollbwysig i’w galluogi i fyw eu bywyd yn llawn.

Yn olaf, tynnaf sylw at yr ystyriaethau ymarferol. Mae pob lefel o Lywodraeth wedi lansio mentrau buddiol i bensiynwyr—tocynnau teithio ar fysiau am ddim, trwyddedau teledu am ddim a’r gwarant isafswm incwm, ag enwi dim ond rhai. Mae’r rhain yn fentrau gwych; ni all neb wadu hynny. Fodd bynnag, rhaid inni sicrhau eu bod yn cael eu cyflwyno yn y modd priodol, ymarferol a chydymdeimladol sy’n fwyaf addas i anghenion pobl hŷn. Nid yw polisïau da eu bwriad o unrhyw werth os nad ydynt yn cyrraedd y rhai sydd i fod i gael budd ohonynt. Rhaid inni amlhau’r derbyniad ohonynt a dileu rhwystrau, ni waeth pa mor fawr neu fach, fel bod y rhai mwyaf anghenus yn derbyn yr hyn y mae ganddynt hawl i’w gael.

Croesawaf y strategaeth hon a diolchaf i’r grŵp ymgynghorol am ei waith aruthrol. Datganaf fuddiant fel noddwr Cymdeithas Trigolion Alltwen, sy’n darparu llety â chymorth i’r henoed. Mesur o’n llwyddiant a’n hawydd i ddarparu llywodraeth agored ac atebol yw y gallwn gynnal y ddadl hon ar bobl hŷn a dadl ar bobl ifanc mewn gwleidyddiaeth—sydd i ddigwydd yn ddiweddarach—yn yr un Cyfarfod Llawn.

Mae’r problemau sy’n wynebu pobl hŷn yn dod yn fwyfwy cyffredin. Am fod llai o enedigaethau ac am fod pobl yn byw’n hwy, bydd nifer y rhai 65 oed a throsodd yn cynyddu 10 gwaith yn gyflymach na’r boblogaeth gyffredinol yn y 40 mlynedd nesaf. Mae materion sy’n ymwneud â phobl hŷn yn ffurfio fwy na’r cyfartaledd o waith achosion yr etholaethau. Yr wyf yn falch ein bod yn datblygu strategaeth a fydd yn rhoi llais gwleidyddol cryfach i bobl hŷn.

Un o’r negeseuon cryfaf yn yr adroddiad hwn yw na ddylai cymdeithas ddiystyru pobl hŷn. Gwaetha’r modd, mae pobl hŷn yn cael eu stereoteipio’n aml ac weithiau nid yw’r cyfryngau’n gwneud dim i helpu. Gwneir rhagdybiaethau ynghylch gallu pobl hŷn i chwarae rhan lawn mewn cymdeithas. Yn fy nhrafodaethau â grwpiau o bobl hŷn yn fy etholaeth, maent wedi siarad yn agored am y labeli a roddir arnynt. Gall y labeli hynny arwain weithiau at wasanaethau gwael ac ecsbloetio gan werthwyr didrugaredd. Gall pobl hŷn gael eu trin yn nawddoglyd a gwneir rhagdybiaethau am y math o bobl ydynt, yn enwedig os ydynt yn byw mewn tai gwarchod. Nid yw hynny’n ddim llai nag oedraniaeth a gwahaniaethu. Croesawaf y ffaith bod yr adroddiad hwn yn tynnu sylw at yr angen i ymdrin â’r materion hynny.

Trof at ofn troseddu—a datganaf fuddiant fel llywydd Cymorth i Ddioddefwyr Cwm Cynon. Er bod pobl hŷn yn llai tebygol, yn ôl yr ystadegau, o ddioddef troseddu treisiol difrifol na phobl ifanc, mae’r effeithiau seicolegol, cymdeithasol ac emosiynol oherwydd ofn troseddu’n fwy cyffredin ymysg pobl hŷn ac maent yn effeithio arnynt hwy’n fwy na’r un grŵp oedran arall. Ar y pwynt hwn, cydymdeimlaf â theuluoedd y rhai a lofruddiwyd yn giaidd yn Llangollen; mae’r gymuned honno wedi cael ergyd drom. Bydd llawer o bobl hŷn yn gweithredu’n eithafol. Gwnânt aros gartref i osgoi perygl neu berygl canfyddedig. Maent felly’n fwy agored i niwed ac yn fwy tebygol o fod yn gorfforol fregus. Mae llawer ohonynt yn byw ar eu pennau eu hunain. Byddant yn ceisio lleihau’r risg o ddioddef oherwydd trosedd. Yn y fan honno y mae’r broblem: os yw’r Cynulliad o ddifrif ynghylch mynd i’r afael ag allgáu cymdeithasol ymysg pobl hŷn, ni all fforddio iddynt fod ar wahân ac wedi’u torri oddi wrth gymdeithas. Croesawaf y pwyslais yn yr adroddiad ar yr angen am ddinasyddiaeth weithredol ac am berchnogaeth ar y strategaeth hon.

Mae’r gallu i gael gwasanaethau’n hollbwysig i bobl hŷn. Yn aml mae cysylltiadau trafnidiaeth gwael, amddifadedd a salwch tymor hir gwanhaol yn cyfuno i gyfyngu ar allu pobl hŷn i gael gwasanaethau a mwynderau hanfodol, ac yn cyfyngu ar eu hannibyniaeth. Mae pobl yn meddwl yn aml fod gwella gofal iechyd yn golygu codi ysbyty neu feddygfa newydd. Rhaid inni feddwl yn fwy creadigol. Yn aml, gellir gwella’r gofal iechyd i bobl hŷn yn sylweddol drwy hybu eu gallu i gael gwasanaethau yn eu cartrefi. Yr wyf yn falch bod yr adroddiad hwn wedi tynnu sylw at hynny.

Yr ydym wedi dechrau gwneud gwahaniaeth ym mywydau pobl hŷn yng Nghymru, gyda theithio am ddim ar fysiau a gofal nyrsio am ddim wedi’u darparu gan y Llywodraeth Cynulliad Cymru hon. Rhaid inni wneud llawer mwy, ond mae’r strategaeth hon yn gam cadarnhaol ymlaen.

Croesawaf y ddadl hon heddiw, a llongyfarchaf Brian a chynrychiolwyr y cyrff a’r mudiadau a wasanaethodd ar y grŵp ymgynghorol, ar eu gwaith caled, a’r amser a’r ymroddiad a roddwyd i gynhyrchu’r adroddiad hwn.

Mae’r adroddiad yn cydnabod bod pobl hŷn yn byw’n wahanol yn awr i’r cenedlaethau a fu a bod ganddynt ddisgwyliadau gwahanol. Wrth ymddeol, mae pobl yn edrych ymlaen at gael estyniad einioes a henaint bywiog. Mae eu bywydau’n hwy ac yn fwy heini. Yn ystod cynhadledd Cymdeithas Seneddol y Gymanwlad yng Nghaerdydd yn ddiweddar, dywedodd cynrychiolydd o Gyprus wrthyf ei bod newydd brynu cwt gwyliau ar draeth yng Nghyprus oddi wrth bâr o Gymru a oedd yn eu naw degau canol. Yr oeddent wedi penderfynu ei werthu, am eu bod am deithio’r byd. Mae wedi cadw llygad ar eu hynt ac yr oedd y pâr wedi teithio tua hanner y ffordd ac yn ffyddiog y byddent yn cwblhau’r daith o amgylch y byd.

Yr wyf wedi rhedeg mewn chwe marathon yn Llundain ac ym mhob un fe welais bobl yn eu hwyth degau’n cymryd rhan. Dywedodd un fenyw wrthyf ei bod wedi dechrau rhedeg mewn marathonau yn ei hwyth degau; yr oedd eisoes wedi rhedeg mewn tri neu bedwar, a bwriadai barhau nes ei bod yn 90. Wedi hynny, byddai’n ystyried gweithgareddau eraill. Yr wyf wedi rhedeg mewn chwe marathon, ond yr wyf wedi rhoi’r gorau iddynt bellach. Nid wyf yn sicr a fyddaf yn rhedeg marathon yn fy wyth degau, os wyf yn ddigon ffodus i fyw mor hen â hynny, ond fe wn fod hen bobl heddiw’n achub ar y cyfle i fyw bywydau llawn a bywiog ac mae hynny’n beth cadarnhaol. Mae Prifysgol y Drydedd Oes yn cynnig cyfleoedd gwych a, drwy’r corff hwnnw, mae llawer o hen bobl yn gwneud graddau ac yn astudio ar bob lefel, gan gadw eu meddyliau’n effro a chwrdd â phobl newydd.

Rhaid i’r Cynulliad, a Llywodraeth yn gyffredinol, dderbyn y realiti newydd hwn a sylweddoli bod ymdeimlad cynyddol o hyder ac annibyniaeth ymysg pobl hŷn. Rhaid inni feithrin hynny a galluogi pobl hŷn i fod yn annibynnol. Croesawaf yr argymhelliad y dylem sicrhau bod pobl hŷn yn gallu cyfranogi’n llawn ym mhob agwedd ar gymdeithas. Mae hyn yn ymwneud ag urddas, a pharch at y bywyd y maent wedi’i fyw a’r doethineb a’r profiad y maent wedi’u hennill. Mynegwyd barn fod gwledydd a diwylliannau eraill yn rhoi mwy o barch i bobl hŷn. Rhaid inni sicrhau bod pobl hŷn yng Nghymru’n derbyn y parch priodol. Mae gwahaniaethu ar sail oedran yn anghywir a rhaid mynd i’r afael ag ef.

Mae rhai cwmnïau’n cyflogi pobl hŷn o fwriad ac yn ffynnu o ganlyniad. Mae eu hymagwedd oleuedig yn helpu eu busnes, am eu bod yn gallu manteisio ar y profiad a’r doethineb y mae pobl hŷn wedi’u hennill. Yn ei strategaeth, dylai’r Cynulliad arwain y ffordd wrth newid cyfeiriadau meddwl a chanfyddiadau fel bod y farn am henaint yn fwy cadarnhaol a realistig. Croesawaf yr argymhellion am herio ac ymdrin ag oedraniaeth a ffurfiau eraill o wahaniaethu, a hybu delweddau mwy cadarnhaol. Mae pobl hŷn yn adnodd gwych o ran gwaith gwirfoddol a gweithgareddau cymunedol. Rhaid inni ddefnyddio’u profiad a’u hamser yn well.

Er mwyn ymladd tlodi a thai gwael, rhaid inni sicrhau bod pobl hŷn wedi’u hysbysu’n well am fudd-daliadau a bod mwy ohonynt yn cael eu darbwyllo i dderbyn budd-daliadau. Mae cyfleoedd oes yn bodoli, ond mae tlodi’n atal rhai pensiynwyr rhag manteisio’n llawn arnynt. Rhaid inni fynd i’r afael â hynny.

Rhaid inni sicrhau bod y Llywodraeth a’r Cynulliad yn cydnabod realiti newydd henaint, ac yn gwneud penderfyniadau ar sail hynny. Dylid derbyn agwedd fwy realistig a chadarnhaol at henaint. Dim ond os digwydd hynny y bydd modd inni sicrhau y caiff cyfleoedd am henaint bywiog a chyflawn eu hybu ledled Cymru.

Dylem ddathlu’r ffaith bod cynifer o bobl yn byw’n hwy o lawer a bod ganddynt fywydau mwy iach at ei gilydd. Mae pobl hŷn yn gwneud cyfraniad mawr i Gymru a bydd pob un ohonom yn cael budd o hynny wrth i’r blynyddoedd fynd heibio. Yr her yw sicrhau bod gennym bolisïau a rhaglenni priodol i alluogi pobl hŷn i wneud y gorau o’r cyfleoedd sydd ganddynt yng Nghymru a bod gwasanaethau a dewis o ansawdd da ar gael pan fo arnynt angen gofal a chymorth. Fodd bynnag, fel y dywedodd Gofal Henoed yn ei ymateb i’r strategaeth, ni ddylid ystyried hyn yn faes iechyd a gofal cymdeithasol yn unig. Yr wyf yn falch bod natur hollgynhwysfawr y strategaeth wedi’i chroesawu gan bawb heddiw. Yr wyf finnau’n diolch i Brian am gadeirio’r grŵp ymgynghorol, ac i’r holl Aelodau a swyddogion hynny a helpodd i’w datblygu.

Fel y dywedodd Jocelyn, Eleanor a John, rhaid inni ystyried oedraniaeth. Ymdrinnir â hynny ym mhennod 2. Mae materion cydraddoldeb eraill yn berthnasol hefyd, ac mae’n bosibl y bydd y Pwyllgor Cyfle Cyfartal yn dymuno mynd i’r afael â hynny. Yr ydym am gael llais i bobl hŷn mewn gwleidyddiaeth a chymunedau, fel y dywedodd Janice a Christine, a hyd yn oed agor meysydd cwbl newydd, fel rhedeg marathonau, a grybwyllodd John—nid wyf yn credu y byddaf yn ymuno â’r rhai naw deg oed yn yr her honno.

Fel y nododd Val a Peter Black, mae’r strategaeth yn ymwneud â thai, dysgu gydol oes—yr ydych yn iawn wrth ddweud bod rôl bwysig i Brifysgol y Drydedd Oes—trafnidiaeth, ac addysg, yn ogystal ag iechyd a gofal cymdeithasol. Mater trawsbynciol yw hwn a bydd hynny’n goleuo ymateb Llywodraeth Cynulliad Cymru.

Ynghylch gofal personol am ddim, mae’r cynnig heddiw’n cadarnhau mai casgliadau’r grŵp ymgynghorol yw polisi Llywodraeth Cynulliad Cymru. Ar ôl y ddadl heddiw, byddaf yn ysgrifennu at Paul Murphy i gefnogi argymhelliad y grŵp ymgynghorol y dylid rhoi sylw i’r mater hwn yng nghyd-destun polisi trethiant a budd-daliadau’r DU. Fel y grŵp ymgynghorol, mae Llywodraeth Cynulliad Cymru yn bendant y byddai’n anymarferol i’r Cynulliad ddilyn polisi o ofal personol am ddim yng Nghymru. Os na lwyddwn, Kirsty, byddwn yn pwyso ar Lywodraeth y DU am y pwerau a’r adnoddau priodol i ystyried y mater yng Nghymru.

Mae Llywodraeth y DU wedi ymateb yn ffurfiol i’r comisiwn brenhinol. A wnewch chi ofyn yn awr iddi dynnu’n ôl ei hymateb a oedd yn gwrthod ariannu gofal personol o drethiant cyffredinol a chyhoeddi un newydd? A ydych yn gobeithio o ddifrif y bydd Llywodraeth y DU yn gwneud hynny?

Yr wyf wedi rhoi ar ddeall y byddaf yn ysgrifennu at Paul Murphy i gefnogi argymhelliad y grŵp ymgynghorol y dylid rhoi sylw i’r mater hwn yng nghyd-destun polisi trethiant a budd-daliadau’r DU, ac i sicrhau y rhennir y farn honno â Llywodraeth y DU.

Fel y dywed Kirsty ac Ann, yr ydym yn datblygu polisi Cymreig neilltuol ar ofal a chymorth hirdymor.

While you are discussing budget and taxation issues, will you give an assurance that the Assembly’s important principles on sustainable development, equality of opportunity and social inclusion will be an integral part of the strategy?

Mae’r egwyddorion hynny ym mhob pennod o’r adroddiad ac mae’n amlwg eu bod wedi llywio a dylanwadu ar y grŵp ymgynghorol.

I fynd yn ôl at y polisi Cymreig neilltuol yr ydym yn ei ddatblygu, mae’n un cydlynol ac mae’n ymwneud ag adeiladu ar sail hyblygrwydd, fel y dywedodd Gwenda Thomas, a datblygu strategaethau iechyd a lles y bydd y byrddau iechyd lleol yn statudol gyfrifol am eu gweithredu. Bydd rhan gan bobl hŷn ar lefel y gymuned i helpu i ddatblygu’r strategaethau hynny. Egwyddorion sylfaenol y strategaeth Gymreig i bobl hŷn yw mwyhau annibyniaeth, lliniaru cyni ariannol a darparu tegwch a chyfle. Mae arnom angen y codiadau yn ein cyllideb i gyflawni’n dyheadau ar gyfer pobl hŷn, Dai. Mae llawer i’w wneud. Yr ydym yn bwrw ymlaen â diwygio’r trefniadau codi tâl yng Nghymru, gan gynnwys gofal nyrsio am ddim i rai sy’n eu hariannu eu hunain ar lefel uwch o lawer nag a geir yn Lloegr a’r Alban. Bydd adolygiad o’r terfynau cyfalaf yn archwilio anghenion perchnogion preswyl ag incwm isel, y mae gennym nifer fawr ohonynt yng Nghymru.

Fel y soniodd Ann a Peter, mae gennym anwybyddiad 12 wythnos o asedau cyfalaf pan fo rhywun yn cael ei dderbyn i ofal. Hefyd, cyhoeddwyd gofal yn y cartref am ddim am chwe wythnos ar ôl rhyddhau o’r ysbyty yn Ebrill. Mae hynny’n rhoi cyfle gwych i ni, Gwenda, i ddatblygu’r math o ddarpariaeth gydlynol, leol y soniasoch amdani. Mae rheoliadau hefyd sy’n caniatáu i awdurdodau lleol fynd yn gyfrifol am gartref rhywun i dalu am ofal, yn hytrach na gwerthu’r cartref yn ystod ei oes, fel y soniodd Peter Black, a chyfarwyddyd statudol i sicrhau mwy o degwch wrth godi tâl am ofal yn y cartref, y buom yn ei drafod yn y Pwyllgor. Bydd rhan o’r cyfarwyddyd hwnnw, Jocelyn, yn sicrhau bod yr awdurdodau lleol yn cymryd i ystyriaeth yr angen am gyngor ar fudd-daliadau. Bydd yr arian a roesom at ymgyrch y Canolfannau Cynghori, Gwell Cyngor: Gwell Iechyd, ar y derbyniad o fudd-daliadau yn ardal pob bwrdd iechyd lleol yng Nghymru, yn gymorth i sicrhau’r nod bwysig o gynyddu’r derbyniad o fudd-daliadau.

Fe wyddoch, Rhodri Glyn, ein bod wedi sefydlu grŵp strategaeth gofal, dan gadeiryddiaeth yr Athro Ken Woodhouse, i fynd i’r afael â sefyllfa’r cartrefi gofal, a bydd £17 miliwn yn mynd i lywodraeth leol dros y ddwy flynedd nesaf i ymdrin â’r broblem hon. Gan yr awdurdodau lleol y mae’r cyfrifoldeb, ac yr ydym yn ystyried, drwy raglen Cymru ar gyfer gwella, y strategaeth y mae angen iddynt ei dilyn.

A ddywedasoch y bydd £17 miliwn yn mynd i’r awdurdodau lleol ledled Cymru? Mae’r asesiad i sir Gaerfyrddin yn datgan, os dewiswch y safonau uwch, y bydd yn rhaid ichi fuddsoddi £20 miliwn.

Mae llywodraeth leol a’n partneriaid yn y sector gofal yn falch bod Llywodraeth Cynulliad Cymru wedi pridiannu £17 miliwn ychwanegol i’r awdurdodau lleol i’w helpu i ddelio ag oedi mewn trosglwyddiadau gofal. Dyna’r math o bartneriaeth y maent am ei chael. Mae hwn yn becyn sylweddol o ddiwygiadau i fynd i’r afael ag annhegwch a lleihau’r pwysau ar unigolion mewn modd sy’n fforddiadwy ac yn caniatáu inni dargedu’r adnoddau sydd ar gael yn fwyaf effeithiol. Y pecyn diwygiadau Cymreig hwn yw ein hymateb i’r comisiwn brenhinol. Diolchaf i’r grŵp ymgynghorol am ein helpu i fwrw ymlaen â hyn. Rhaid inni gofio bod y grŵp ymgynghorol wedi treulio dros flwyddyn yn ystyried y materion hyn. Rhaid inni ei ganmol am gymryd mwy nag yr ydym ni’n ei gymryd heddiw i ystyried y materion anodd hyn. Mae hynny’n golygu penderfynu ar yr hyn y mae ar bobl hŷn ei angen drwy wrando arnynt, a chydnabod bod cyfrifoldeb ar bob un ohonom i flaenoriaethu hynny yn ein cyllidebau, ein pwerau a’n cyfrifoldebau.

Mae’r strategaeth hon yn dangos y ffordd ymlaen; mae’n esiampl o arfer da, fel y dywedodd Peter Law. Yn bwysicach na hynny, bydd y gweithredu a fydd yn deillio ohoni’n cael ei ystyried yn y blynyddoedd i ddod yn un o gyflawniadau diffiniol y Cynulliad.