Dros ddwy flynedd yn ôl, croesawais ddyraniad cyllid i Gymru na welwyd mo’i debyg cyn hynny fel rhan o adolygiad gwariant 2000. Heddiw, yr wyf yn croesawu hwb pellach i gyllideb y Cynulliad.

Yn ei chrynswth, gan gynnwys yr adnoddau a gyhoeddwyd yng nghyllideb Ebrill, bydd cyllideb y Cynulliad yn codi £2.3 biliwn, yn cynnwys cronfeydd strwythurol, erbyn 2005-06, o’i chymharu â llinell sylfaen y flwyddyn gyfredol. Mae’r ffigur hwn gan y Trysorlys yn cynnwys rhyw £600 miliwn o adnoddau a ddyrannwyd ar gyfer 2003-04 fel rhan o adolygiad gwariant 2000; gellid dadlau, felly, fod y gwir ffigur yn nes at £1.7 biliwn. Bydd cyllideb y Cynulliad ar gyfer 2003-04 yn cynyddu £252 miliwn, gyda £666 miliwn ychwanegol yn 2004-05, a £833 miliwn ychwanegol eto yn 2005-06. Mae’r ffigurau hyn yn cynrychioli ein terfyn gwariant adrannol, gan dynnu dibrisiant.

Gwyddem eisoes am y cynnydd sylweddol ar gyfer iechyd, a gyhoeddwyd yng nghyllideb Ebrill. Fodd bynnag, yr wyf wrth fy modd bod y Canghellor hefyd wedi darparu adnoddau uwchlaw fformiwla Barnett i alluogi’r Cynulliad i dalu am y gwariant ar raglenni’r cronfeydd strwythurol. Mae hynny eto yn profi ein bod yn gallu trafod telerau â’r Trysorlys, pan fo egwyddorion cyllido Barnett yn amhriodol, i sicrhau cyllid ychwanegol y tu allan i’r fformiwla arferol. Dros y tair blynedd o 1 Ebrill 2003 byddwn yn derbyn £492 miliwn uwchlaw elfennau ôl-ddilynol fformiwla Barnett, o’i gymharu â £421 miliwn dros gyfnod yr adolygiad cynhwysfawr diwethaf o wariant. Yr ydym yn siŵr o glywed yr un hen honiadau—yr wyf eisoes wedi’u clywed o rai mannau—nad yw hyn yn ddigon, ond mae Llywodraeth y DU wedi anrhydeddu ei hymrwymiad i ddarparu’r cyllid. Mae’r system hefyd yn ddigon hyblyg i ymdopi â newidiadau yn y galw.

Fel y gŵyr yr Aelodau, yr oedd y cysylltiad rhwng diwygio’r gwasanaethau cyhoeddus a darparu adnoddau ychwanegol wrth galon cyhoeddiad y Canghellor ddoe. Yng Nghymru, yr ydym ninnau hefyd yn credu bod diwygio yn holl bwysig, ond mae Llywodraeth Cynulliad Cymru yn datblygu ei hagenda heriol a chref ei hun i wireddu’r diwygiadau. Credwn y gellir cyflawni hyn mewn llawer o feysydd heb gyflwyno llu o gyfundrefnau arolygu ac archwilio, oherwydd bod y berthynas rhwng llywodraeth Cynulliad Cymru a’r rhai sy’n cyflwyno’r gwasanaethau cyhoeddus yn fwy agos nag ydyw mewn mannau eraill.

Nid oes gennyf unrhyw amheuaeth y byddwch yn clywed cyfres o gyhoeddiadau gwario gan Weinidogion Whitehall dros y diwrnodau a’r wythnosau a ddaw, ond, fel a ddywedais o’r blaen, bydd cynlluniau Lloegr yn goleuo ein trafodaethau ond ni fyddant yn pennu ein polisïau. Byddwn yn cynnal cylch cynllunio’r gyllideb yn y ffordd arferol. Dros doriad yr haf, byddaf yn trafod â phob Gweinidog ei ofynion neilltuol, a byddaf yn cyflwyno cyllideb ddrafft i’w thrafod pan fydd y Cynulliad yn dychwelyd ar 15 Hydref. Yr wyf eisoes wedi derbyn sawl llythyr gan Gadeiryddion Pwyllgorau yn amlinellu blaenoriaethau’r Pwyllgorau. Credaf fod y setliad drwyddo draw yn dda i Gymru.

Mae trydydd argraffiad y datganiad ar bolisi cyllido—y rheolau cyllido—hefyd wedi ei gyhoeddi. Mae’n nodi’r trefniadau cyllido ar gyfer y gweinyddiaethau datganoledig, a byddaf yn trefnu iddo gael ei gyhoeddi ar y fewnrwyd. Cyfrannodd fy swyddogion at y trafodaethau ynglŷn â’r newidiadau. Newidiadau technegol yw’r rhain yn eu hanfod, yn deillio o’r symud i gyllidebu ar sail adnoddau, ond mae newidiadau hefyd i’r ffactorau cymaroldeb. Mae’r newidiadau hynny yn angenrheidiol oherwydd newidiadau i beirianwaith llywodraeth yn Lloegr. Mae’r datganad yn arf hanfodol ar gyfer ein perthynas o ddydd i ddydd gydag adrannau Llywodraeth y DU, yn enwedig y Trysorlys. Mae’n atgyfnerthu fformiwla Barnett fel y ffordd orau o gyflenwi adnoddau. Fel a ddywedais o’r blaen, nid wyf fi na’m cyd-Aelodau yn gallu gwarantu y byddai Cymru yn elwa o adolygu trefniant Barnett. Mae’r setliad hwn yn newyddion da i holl ddinasyddion Cymru. Yr her i ni yw gwneud i’r arian weithio er mwyn gwella gwasanaethau cyhoeddus.

Ar yr olwg gyntaf—a diolch i ddogn da o sbin Llafur—mae’n ymddangos bod y setliad hwn yn rhoi inni bopeth y gofynnasom amdano. Fodd bynnag, pa ffordd bynnag y torrir y deisen hon, Weinidog, ni fydd yn diwallu anghenion Cymru nac yn cyfateb i’r codiadau a gynigiwyd i Loegr ddoe. Mae’r setliad hwn yn rhoi cynnydd cyffredinol o ryw 5 y cant i Gymru, sydd yn llai na’r cynnydd i Loegr. Hefyd, nid oes unrhyw arian ychwanegol wedi ei ddyrannu ar gyfer cyllid cyfatebol. Yn Lloegr, bydd y gwariant ar iechyd yn cynyddu 7.5 y cant, a 6 y cant ar addysg. Mae’n amhosibl ichi wneud hynny yng Nghymru. Bydd y bwlch rhwng gwariant ar wasanaethau yng Nghymru a Lloegr yn lledu, tra bo’r angen yng Nghymru yn dal i dyfu. Unwaith eto, dim ond drwy dynnu arian o rannau eraill o’n cyllideb y gellir defnyddio cyllid o Ewrop.

Nid oes dim cyllid cyfatebol yn yr adolygiad hwn. Y tro diwethaf y digwyddodd hynny, collodd Prif Ysgrifennydd ei swydd, ac addysg a wynebodd y golled fwyaf. Mae’n ymddangos mai addysg fydd ar ei cholled yn bennaf eto. Ddoe, clywsom y bydd £50,000 ychwanegol yn mynd i bob ysgol uwchradd, a £10,000 i bob ysgol gynradd yn Lloegr. Pe baech yn dewis gwneud yr un addewid yng Nghymru, byddai’n rhaid i chi rwymo £27,760,000 y flwyddyn am y tair blynedd nesaf. Nid yw arian yn mynd yn uniongyrchol i’r ysgolion yng Nghymru, felly a wnewch chi ymrwymo i roi’r arian hwnnw i lywodraeth leol i’w basio ymlaen i’r ysgolion? Os na wnewch, bydd y gwariant ar addysg drwyddo draw yn colli mwy eto o dir o’i gymharu â Lloegr.

Y gwanwyn diwethaf, cyhoeddodd Paul Murphy gynnydd o 6.8 y cant yn y gyllideb iechyd. Cafodd hynny ei ailgyhoeddi ddoe fel rhan o’r setliad cyfan. Yr ydych eisoes wedi ei gwneud yn glir na fydd yr arian hwnnw i gyd yn cael ei drosglwyddo i’r gyllideb iechyd, er gwaethaf cyflwr truenus y gwasanaeth iechyd—mae’r amserau aros wedi cynyddu 1,000 y cant. Gwyddom y rheswm am hynny bellach: os trosglwyddwch yr arian i gyd, ni fydd gennych ddigon o arian i gyllido gwasanaethau eraill yng Nghymru.

A ydych yn fodlon, Weinidog, y gallwch roi i lywodraeth leol yr arian sy’n ofynnol i gyllido ysgolion yn briodol a digonol, i gyllido’r gwasanaethau cyhoeddus yn briodol yn wyneb y codiadau cyflog a ragwelir, ac sy’n gwbl haeddiannol, yn y sector hwnnw, i atal y posibilrwydd o gau dros hanner y cartrefi gofal yng Nghymru, i adeiladu system drafnidiaeth integredig, i ddatblygu strategaeth wastraff effeithiol ac i adfywio ein cymunedau ac atgyweirio ein tai? A allwch gyflawni hyn oll a darparu cyllid cyfatebol ar gyfer y cronfeydd Ewropeaidd er mwyn sicrhau eu bod yn cael eu defnyddio yng Nghymru, nid yn cael eu hanfon yn ôl i Ewrop?

Unwaith eto, bydd addysg ac iechyd ar eu colled o’u cymharu â’r sefyllfa yn Lloegr, a bydd y bwlch rhwng y gwariant yng Nghymru a Lloegr yn parhau i ledu. Caiff llai o arian ei wario ar wasanaethau yma, lle mae’r angen ar ei fwyaf. Pa eiriau bynnag a ddefnyddiwch, a sut bynnag y chwaraewch chi â’r ffigurau hyn, nid ydych wedi cael digon o arian. Unwaith eto, nid yw Cymru wedi cael bargen deg, ac ni chaiff byth hyd nes y bydd gennym senedd sydd â’r dannedd i ymladd dros ein gwlad, a phlaid i’w rhedeg—

Yr wyf am ateb rhai o’r cwestiynau hynny; ni chafwyd llawer o sylwedd i ddelio ag ef. Cawsom setliad da gan y Trysorlys. Gallwn wireddu ein polisïau, a bydd etholwyr Cymru yn gwybod hynny ar ôl 2003. Gŵyr yr etholwyr fod gan Blaid Cymru ffiol gardota a’i bod am gael annibyniaeth. Pe byth y deuai Plaid i rym a gwireddu Cymru annibynnol, byddai’n golygu trethi uwch. Y gwahaniaeth rhwng ein safbwyntiau yw ein bod ni’n deall ystyr y setliad datganoli. Yr ydym yn trafod ein hanghenion â’r Trysorlys, ac yr ydym wedi cael setliad da.

Yr wyf am ddelio yn awr â’r ffigurau. Yn 2000-01, cafod 8.4 y cant yn fwy ei wario y pen ar addysg yn Nghymru nag a wariwyd yn Lloegr, sy’n chwalu’r myth nad ydym yn gwneud yn dda iawn. Mae cyfanswm y gwariant ar addysg yng Nghymru wedi cynyddu 20 y cant er 1997. Yn 2002-03, bwriadwn wario 10.5 y cant yn fwy y pen ar iechyd nag a fydd yn cael ei wario yn Lloegr. Mae cyfanswm y gwariant ar iechyd yng Nghymru wedi cynyddu 50 y cant er 1997. Y cwestiwn yw sut mae sicrhau gwell gwasanaethau am yr arian hwnnw a delio â’r materion hynny yn ein proses gyllido.

A throi at y cronfeydd strwythurol, yr oedd y ddadl ynglŷn â £106 miliwn yn ystod y cwestiynau i’r Prif Weinidog yn gynharach yn ddiddorol. Drafftio gwael gan y Trysorlys sydd ar fai. I rywun sy’n gwybod rhywbeth am gronfeydd strwythurol, cronfa datblygu rhanbarthol Ewrop sydd dan sylw. Nid yw’n cynnwys cronfeydd strwythurol Ewrop. Os ychwanegwch chi y cronfeydd hynny, mae’r cyfanswm yn £164 miliwn. Yna cawsom y gwiriondeb am ganrannau. Yr oedd £160 miliwn yn adolygiad gwariant 2000. Er mwyn cymharu tebyg â’i debyg, rhaid cyfrifo setliad 2001 ar yr un sail: rhaid i unrhyw beth a dynnir o setliad 2001 gael ei dynnu o’r setliad cynharach fel mai’r un yw’r gyfradd. Mae rhai Aelodau yn defnyddio mathemateg yr ysgol feithrin heddiw.

Y gwir yw bod hwn yn setliad da. Gwyddom y gallwn fynd â’r maen i’r wal a gwyddom ein bod yn gwneud hynny. Mae’n ddrwg gennyf nad ydych chi’n gwybod hynny.

Mae’r setliad hwn yn newydd rhagorol i Gymru. Mae Llywodraeth y DU wedi profi unwaith eto na fyddwn ar ein colled o ran cyllid Amcan 1, gyda bron i £0.5 biliwn uwchlaw fformiwla Barnett ar gyfer y cronfeydd strwythurol—17 y cant yn fwy nag yn yr adolygiad diwethaf o wariant. A ydych yn cytuno, tra bo Plaid Cymru yn barod i danseilio’r broses hon at ei dibenion gwleidyddol, mai’r flaenoriaeth i ni o reidrwydd yw defnyddio’r cyllid hwn a sicrhau ein bod yn rhwymo’r arian ar gyfer prosiectau o safon a all gyfrannu at adfywiad economaidd a chymdeithasol ein cymunedau tlotaf?

Prosiectau o safon a’r hyn y gallwn ei gyflawni drwyddynt yw hanfod hyn oll. Ni fu unrhyw enghreifftiau o ddiffyg cyllid cyfatebol. Mae’r prosiectau da i gyd wedi cael eu rhoi ar waith a byddant yn parhau gyda’r arian newydd a fydd ar gael. Rhaid ichi gael blaenoriaethau. Ein blaenoriaeth ni yw sicrhau adfywio economaidd ar draws Cymru a byddwn yn gwneud hynny drwy ddefnydido’r arian hwn ac ystyried proses y gyllideb yn briodol.

Diolch ichi am eich datganiad, Weinidog. Edrychaf ymlaen at ddadl lawn ar y mater hwn pryd y gallwn fanylu mwy ar y ffigurau. Cytunaf â chi ar fater annibyniaeth. Byddai Cymru ar ei cholled yn ariannol, ac mewn ffyrdd eraill, pe bai’n annibynnol.

Mae’r weinyddiaeth hon yn debyg i Lywodraeth San Steffan yn ei hoffter o sbin. Mae ffigurau wedi cael eu grwpio gyda’i gilydd er mwyn iddynt edrych yn fwy arwyddocaol nag ydynt mewn gwirionedd. Os tynnwch chi’r cyllid Amcan 1 allan—a dylem wneud hynny, oherwydd addawyd inni y byddai Amcan 1 yn cael ei drin ar wahân—mae’r cynnydd yng Nghymru yn llai nag yn Lloegr. Nid oes amheuaeth am hynny. A wnewch chi gadarnhau hynny? Mae asesiad annibynnol yn awgrymu mai dyna’r gwir.

Ar fater y trefniadau archwilio a goruchwylio a gyhoeddwyd ar gyfer Lloegr yng nghyswllt ysgolion, iechyd ac ati, cofnodwyd Prif Weinidog Cymru ar glawr a chadw yn dweud nad yw’n credu eu bod yn angenrheidiol i Gymru am mai gwlad fach ydyw. Y ffaith mai gwlad fach ydym sy’n golygu bod mwy o’u hangen arnom, nid llai. Efallai fod ein trefniadau yn wahanol, ond a roddwch chi sicrwydd imi heddiw y bydd ein trefniadau ni mor effeithiol o leiaf—os nad yn fwy felly, a fyddai i’w groesawu—na’r rhai yn Lloegr?

Byddai llawer, nid leiaf yr ysgolion eu hunain, yn croesawu pridiannu cyllidebau ysgolion, fel y gall ysgolion wario’r arian ar eu blaenoriaethau. Gallaf ddeall na fyddai cyn arweinwyr awdurdodau lleol, megis Tom Middlehurst, yn hoff o hynny, ond mae llawer ohonom sy’n wynebu’r realiti anodd ac yn siarad ag ysgolion yn gwybod mai dyna y maent hwy yn ei ddymuno. Gwn fod gan y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes ddwylo blewog ac yr hoffai gael gafael ar y gyllideb, ond mae’n well iddi fynd i’r ysgolion.

Ni soniasoch am y cynnydd mewn cyfraniadau yswiriant gwladol yn Ebrill 2003 yn eich datganiad, ond mae’n berthnasol. Yr wyf wedi gohebu â chi am hyn, nid yn unig yr effaith sylweddol a gaiff ar gyllideb y Cynulliad, ond hefyd ei effaith ar y gyllideb iechyd—mae’r sector iechyd yn dibynnu’n drwm iawn ar lafur—ar ysgolion, ar awdurdodau lleol, ac ar gyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad. A ydych wedi asesu faint fydd yn ei gostio mewn blwyddyn lawn? Os nad ydych, pam, a sut bydd y gost yn cael ei thalu?

Yr wyf yn gwerthfawrogi mai mater i Lywodraeth Cymru yw trafod sut y bydd yn dyrannu’r arian hwn. Fodd bynnag, mae’n bwysig ein bod yn sicrhau bod arian digonol ar gyfer Tir Gofal, lle mae’r nifer sy’n manteisio ar y cynllun a’r galw ar gynnydd.

Yn olaf, yr oeddem wedi cael sicrwydd y byddai ad-drefnu’r gwasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru yn niwtral o ran cost. Bydd yn gostus a bydd yn mynd ag arian o’r gyllideb. A wnewch chi gadarnhau bod arian ar gael yn y gyllideb, neu—fel y byddai llawer ohonom yn dymuno—y bydd yr ad-drefnu hwn yn cael ei roi o’r neilltu er mwyn i’r arian gael ei wario ar ofal i gleifion?

Yr ydym eisoes wedi cael trafodaeth lawn ar ailstrwythuo’r GIG. Cytunaf â sylwadau Prif Weinidog Cymru. Yr wyf yn ymwybodol hefyd o sylwadau’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar hyn.

Yr wyf yn ymwybod o’r materion yn ymwneud â Tir Gofal, a byddaf yn eu trafod yn fy nghyfarfod â Dirprwy Brif Weinidog Cymru a’r Gweinidog dros Ddatblygu Gwledig a Chymru Dramor. Yr wyf yn siŵr y bydd yn codi’r materion hyn fel blaenoriaethau. Nid wyf wedi cael cyfle eto i ddarllen y llythyr oddi wrth Gadeirydd y Pwyllgor Amaethyddiaeth a Datblygu Gwledig.

Mae’r codiadau o ran cyfraniadau yswiriant gwladol yn fater sydd ar y gweill a byddaf yn ymwybodol o’r costau yn ystod cylch cynllunio’r gyllideb.

Ar gyllidebau ysgol, rhaid inni ystyried y sefyllfa gyfredol yng Nghymru. Pan wyf yn ymweld ag ysgolion—fel a wnewch chi, Nick—yr wyf yn clywed newyddion da am addysg yng Nghymru. Mae’r ysgolion yn gwerthfawrogi popeth yr ydym wedi’i wneud. Maent yn falch ein bod wedi diddymu’r tasgau asesu safonol yng nghyfnod allweddol 1 ac maent yn sylweddoli ymroddiad y Llywodraeth tuag at addysg. Nid ydynt yn canolbwyntio’n gul ar y syniad y bydd dyrannu £50,000 yn uniongyrchol i gyllidebau ysgolion yn cyflawni gwyrthiau. Rhaid inni gydnabod bod gennym berthynas wahanol ag addysg yng Nghymru, a dealltwriaeth wahanol o’i hanghenion. Rhaid inni benderfynu ar y gyllideb ar y sail honno.

O ran y cronfeydd strwythurol, os ydych yn tynnu’r cyllid Amcan 1 allan o’r ffigurau ar gyfer y blynyddoedd a ddaw, rhaid ichi wneud hynny hefyd gyda’r ffigur sylfaenol. Mae hynny’n cadarnhau twf gwirioneddol i’r holl wasanaethau o dros 5 y cant—yr wyf innau hefyd wedi gwneud y cyfrifiadau.

Yr wyf am ddechrau gyda sylw: yr oedd setliad yr adolygiad cynhwysfawr o wariant yn ymddangos yn llawer mwy hael i Gymru pan ddarllenais ddatganiad Ysgrifennydd Gwladol Cymru i’r wasg ddoe. Yn groes i’r hyn a ddywedodd Nick Bourne, credaf fod datganiad y Gweinidog yn syndod o ddi-sbin ac mae’n llawer mwy cywir o ran yr hyn y gallwn ddisgwyl ei dderbyn.

Yr ydym yn croesawu’r adnoddau ychwanegol sy’n dod i Gymru o ganlyniad i’r adolygiad cynhwysfawr o wariant a’r ffaith bod y Canghellor wedi dewis mynd ymhellach na Barnett unwaith eto drwy ddyrannu darpariaeth ychwanegol ar gyfer gwariant cyhoeddus ar Amcan 1 a chronfeydd eraill Ewrop. A ydych yn cytuno bod y Canghellor unwaith eto wedi dangos gwendid fformiwla Barnett? A ydych hefyd yn cytuno, er gwaethaf yr arian ychwanegol, y bydd gwariant yng Nghymru yn colli tir o’i gymharu â Lloegr? A ydych felly’n cytuno bod angen fformiwla newydd i’r DU, fel a gynigiwyd gan y Democratiaid Rhyddfrydol, i sicrhau ein bod yn derbyn digon o arian i ddiwallu ein hanghenion?

A ydych hefyd yn cytuno y dylai’r gweinyddiaethau datganoledig benderfynu ar eu blaenoriaethau eu hunain i wario’r arian hwn ac, oherwydd ein perthynas agos â’r sector cyhoeddus, nad oes arnom ni angen y fiwrocratiaeth a gynigiwyd gan y Canghellor i Loegr? A wnewch chi gadarnhau na fyddwch yn dilyn anogaeth Plaid i efelychu agenda Lloegr yn ein cynlluniau gwariant? A wnewch chi roi sicrwydd mai moderneiddio’r gwasanaeth iechyd ac addysg yw blaenoriaethau Llywodraeth Cynulliad Cymru o hyd ac y caiff hynny ei adlewyrchu yn ein cynlluniau gwariant?

Mae’r weinyddiaeth wedi cytuno ar flaenoriaethau, ac mae’n bwysig ein bod yn eu hanrhydeddu. Cytunaf fod gennym agenda Gymreig. Mae agenda Lloegr yn un dda, ond ni fyddwn yn efelychu ond y rhannau hynny ohoni yr ydym am eu hefelychu. Cytunaf hefyd ynglŷn â biwrocratiaeth; nid wyf yn or-hoff o drefniadau arolygu sy’n rhy feichus. Rhaid inni sicrhau bod gennym drefniadau priodol yng Nghymru a bod ein partneriaid yn ein deall yn y cyswllt hwnnw.

Fodd bynnag, nid wyf yn cytuno â’ch sylwadau am fformiwla Barnett. Mae’r fformiwla wedi ein gwasanaethu’n dda ac mae’n parhau i wneud hynny. Mae’r ffaith bod y Canghellor yn barod i feddwl y tu hwnt i Barnett er mwyn delio â’r cronfeydd strwythurol yn dangos ei fod yn deall yr ystyriaethau. Cafwyd llawer o siarad am y Trysorlys yn adolygu fformiwla Barnett. Fodd bynnag, datganwyd ar goedd, mewn ymateb i gwestiwn yn ystod tystiolaeth i ymchwiliad Pwyllgor Cyfansoddiad Tŷ’r Arglwyddi, nad yw’r Trysorlys yn adolygu fformiwla Barnett.

Er bod £2.3 biliwn wedi’i ddyrannu i’r Cynulliad Cenedlaethol o dan ffactorau ôl-ddilynol Barnett, yr ydych wedi dweud wrthym eto heddiw mai mater i chi a’ch cyd-Weinidogion yn y Cabinet yw penderfynu sut mae’r arian i gael ei ddyrannu i wahanol benawdau’r gyllid. Os yw hynny’n wir, sut oedd Paul Murphy yn gallu dweud wrth yr Uwch Bwyllgor Cymreig y bore yma y bydd £907 miliwn ychwanegol ar gael i’w wario ar iechyd yng Nghymru erbyn 2005-06? A oedd wedi clirio’r ffigur gyda chi? A oedd yn siarad ar ran Cabinet y Cynulliad? A wnewch chi gadarnhau felly y bydd 6.8 y cant ychwanegol yn cael ei wario ar y GIG yng Nghymru, fel a ddywedodd Paul Murphy wrth yr Uwch Bwyllgor Cymreig? Fodd bynnag, os nad yw hynny’n wir, fel y tro diwethaf, onid yw hon yn enghraifft arall o Lafur yn dweud un peth yn Llundain a pheth yng arall Nghaerdydd? Onid yw’n amlwg, oherwydd gwasgfa Barnett, nad ydych mewn sefyllfa i ddarparu codiadau ar gyfer iechyd ac addysg sy’n cyfateb i’r hyn a geir yn Lloegr?

Nid oes tystiolaeth i awgrymu gwasgfa oherwydd Barnett. Nid oes unrhyw un wedi gallu profi bod y fath wasgfa yn bod ac nid wyf wedi gweld unrhyw ffigurau sy’n ategu hynny nac sy’n ddilys yn ddeallusol yn fy marn i. Y gair allweddol yn natganiad yr Ysgrifennydd Gwladol, y mae gennyf gopi ohono gyda mi, yw ‘gallai’. Nid oedd yn nodi ein cynlluniau gwariant, ond yn dangos pa arian oedd ar gael, fel y mae ganddo hawl i’w wneud fel Ysgrifennydd Gwladol Cymru wrth iddo gymryd cwestiynau yn yr Uwch Bwyllgor Cymreig. Yr wyf am ei gwneud yn glir mai ni fydd yn penderfynu ar yr hyn a wnawn yng nghylch cynllunio’r gyllideb. Caiff blaenoriaethau eu cyflwyno a’u trafod a cheir dadl lawn arnynt wedyn yn Siambr y Cynulliad. Efallai y bydd Aelodau Seneddol o bob plaid yn damcaniaethu mewn mannau eraill ond ni fydd yn gwneud y penderfyniadau ar wariant. O’m rhan i, mae’n bwysig ein bod yn cydnabod bod gennym ein proses ein hunain i bennu’r gyllideb, a rhaid inni ddyrannu cyllid yn unol â’n blaenoriaethau. Rhaid inni groesawu’r newyddion da yn y cyhoeddiad hwn. Os bychanwn ef yr ydym yn bychanu pobl Cymru, ac nid wyf yn barod i unrhyw un fychanu fy mhobl i.

A ydych yn cytuno bod popeth a ddywedir yn Llundain neu yng Nghaerdydd gan y Blaid Lafur—gwir blaid Cymru—er lles y bobl? Mae’r cyhoeddiad rhagorol hwn yn dangos hynny. A ydych hefyd yn cytuno ei fod mewn cyferbyniad llwyr â byd ffantasi llywodraeth Plaid Cymru—The Party of Wales, a fyddai yn ein darostwng i wladwriaeth ffiol gardota? Mae gennym Ganghellor Llafur sydd wedi dangos ei fod yn teimlo tuag at bobl Cymru, drwy roi i chi a’ch cyd-Weinidogion y cyfle i ostwng maint dosbarthiadau a rhestrau aros, i sicrhau gwell darpariaeth drafnidiaeth ac i gyflwyno rhaglen a fydd yn gwella ansawdd bywyd pobl Cymru. Diolch i Lafur yw hynny.

Da iawn chi, Peter. Yr ydych yn hollol gywir. Mae’r Canghellor, yn yr adolygiad cynhwysfawr o wariant, wedi cydnabod anghenion Cymru. Mae’n barod i roi inni’r arian i gyflwyno gwasanaethau cyhoeddus da ac effeithlon.

Yr wyf wedi gwrando’n ofalus ar eich sylwadau, Weinidog, ac ni fyddai’r un ohonom am weld agwedd ‘gweler Lloegr am Gymru’. Yr ydym am i’r ymdriniaeth i Gymru fod yn well, nid yn waeth. A wnewch chi gydnabod bod gennym riw i’w dringo cyn inni gyrraedd cae gwastad hyd yn oed yn nhermau rhai agweddau ar wariant Lloegr ar addysg? Er enghraifft, yr ydym yn gwario £324 yn llai y flwyddyn fesul myfyriwr mewn addysg bellach. A wnewch chi gyfaddef na fydd y setliad o 4 y cant a gynigiwyd inni, ar ôl ichi dynnu’r arian Ewropeaidd allan ryw ffordd neu’i gilydd, yn caniatáu i’ch Llywodraeth gau’r bwlch hwn na efelychu’r cynnydd o 6 y cant drwyddo draw ar addysg yn Lloegr? Mae hon yn enghraifft lle’r hoffwn inni ddilyn y Saeson—nid wyf yn dweud hynny’n aml. A wnewch chi gyfaddef hefyd fod y setliad hwn yn fargen dda i Loegr efallai ond nad yw’n fargen dda i Gymru? Gadewch inni fod yn onest am hyn er mwyn inni allu dechrau ei newid.

Byddaf fi’n onest os yw pawb arall yn onest ynglŷn â’u dealltwriaeth o’r ffigurau a’r hyn y maent yn ei olygu. Mae’n setliad da sy’n caniatáu inni wneud yr hyn y mae angen inni ei wneud. Mae’n hawdd, gyda materion eang megis addysg neu iechyd, pwyntio at agweddau sydd yn ôl pob golwg ar eu colled. Fodd bynnag, rhaid ichi edrych ar y darlun cyfan. Yn 2000-01, gwariasom 8.4 y cant y pen yn fwy ar addysg yng Nghymru nag a wariwyd yn Lloegr. Mae hwn yn ystadegyn dilys ac mae’n tanseilio popeth yr ydych wedi’i ddweud.

Yn ôl Llywodraeth Cynulliad Cymru, mae niwtral o ran cost yn golygu niwtral o ran refeniw, ac nid oes iddo unrhyw oblygiadau o ran costau trosiannol yr ailstrwythuro. Pan fydd gennyf ychydig eiliadau segur, yr wyf yn mwynhau edrych drwy eiriadur. Wrth wneud hynny, yr wyf wedi dod ar draws rhai pethau ysgubol, ond dim byd i’w gymharu â’r hyn a gawsom gan Brif Weinidog Cymru yn gynharach heddiw. A ydych yn cytuno bod y Canghellor yn sylweddoli bod yn rhaid clymu codiadau enfawr mewn gwariant cyhoeddus—ac yr wyf yn cyfaddef heb ddadlau mai dyna ydynt—wrth ganlyniadau penodol os ydym i gael sicrwydd y byddant yn effeithiol? Am gleifion Cymru yr ydym yn sôn. Yr ydym am gael gwell gwasanaeth iechyd am 10 y cant o’r cynnyrch mewnwladol crynswth, nid yr un gwasanaeth ag a oedd gennym am 7 y cant. Mae hynny’n bwysig. Bydd y Canghellor yn sicrhau bod holl addewidion a thargedau’r Llywodraeth yn cael eu harchwilio gan gomisiwn annibynnol. A wnewch chi yr un peth yng Nghymru? A wnewch chi gydsynio ag Ysgrifennydd Gwladol Cymru fod hynny’n angenrheidiol? A wnewch chi sicrhau na fyddwn yn cael ein gadael gyda dim ond gair Prif Weinidog Cymru nad oes angen y fath drylwyredd arnom ni, fel gwlad fach, wrth amddiffyn hawliau cleifion a phobl Cymru?

Yr wyf bob amser yn amddiffyn hawliau pobl Cymru yn egnïol. Fel a ddywedais yn fy natganiad, nododd y Canghellor yn gwbl briodol fod cysylltiad rhwng y diwygio ar y gwasanaethau cyhoeddus a’r adnoddau ychwanegol sydd i’w darparu. Rhaid inni ystyried materion diwygio a chanlyniadau. Gallaf eich sicrhau y byddaf yn ystyried y materion hynny yng nghylch cynllunio’r gyllideb. Rhaid inni gael gwerth am arian yn nhermau’r hyn yr ydym yn ei ddarparu ar gyfer pobl, a chanlyniadau y gallwn eu harchwilio a’u rheoli. Byddaf yn ystyried pa systemau sydd ar gael ar gyfer monitro. Nid wyf am ychwanegu haenau pellach o fiwrocratiaeth ond yr wyf am wneud y systemau presennol yn fwy digonol i sicrhau ein bod yn cael y wybodaeth y mae ei hangen arnom fel y gallwn wybod bod yr arian yn cael ei wario’n dda.

Datganaf fuddiant fel meddyg teulu. Daw’r contract newydd i feddygon teulu i rym fis Ebrill nesaf. Er mwyn ei weithredu’n llwyddiannus bydd yn rhaid wrth £260 miliwn ychwanegol yng Nghymru yn unig. A gynlluniwyd ar gyfer hynny yn yr adolygiad cynhwysfawr o wariant?

Os gwyddoch unrhyw beth o gwbl am yr adolygiad cynhwysfawr o wariant, byddwch yn gwybod y byddwn yn derbyn y ffactorau ôl-ddilynol sy’n deillio o godiadau yng nghyllidebau adrannau Llywodraeth Lloegr. Os yw’r Adran Iechyd wedi gwneud cais am ychwanegiad i sicrhau y gall gyflawni hyn, ac yr wyf yn cymryd ei bod, byddwn yn derbyn y swm ôl-ddilynol. Fodd bynnag, ni fydd yn penderfynu sut i ddyrannu ein cyllid yn ystod cylch cynllunio’r gyllideb.

Fis Mehefin y llynedd, sefydlais Gomisiwn ar Drefniadau Etholiadol Lleol gyda chylch gwaith eang a gofynnais iddo gyflwyno adroddiad o fewn blwyddyn. Llwyddodd y comisiwn yn y dasg honno, o fewn diwrnod neu ddau, pan gyhoeddodd ei adroddiad ar 3 Gorffennaf 2002.

Bydd llawer ohonoch wedi gweld adroddiad y comisiwn ac yr wyf yn siŵr y byddwch yn cytuno ei fod yn fanwl. Mae’n amlwg fod y comisiynwyr wedi defnyddio eu cylch gwaith eang yn dda ac wedi ymchwilio i lawer o agweddau ar y broses etholiadol ac wedi llunio argymhellion ar hynny. Talaf deyrnged i’r Athro Eric Sunderland a’i gyd-gomisiynwyr am eu gwaith. Mae’n amlwg iddynt gymryd eu tasg o ddifrif ac iddynt fod yn drylwyr iawn yn eu gwaith.

Byddai angen deddfwriaeth yn senedd y DU ar gyfer rhai o argymhellion y comisiwn, byddai angen deddfwriaeth yn y Cynulliad ar gyfer rhai, ac ni fyddai angen ond i’r Cynulliad neu lywodraeth leol gynhyrchu cyngor neu roi arferion newydd ar waith ar gyfer eraill. Ar sawl mater, byddai yna rôl i’r Comisiwn Etholiadol.

Nid wyf yn bwriadu tynnu sylw at unrhyw argymhellion unigol ar hyn o bryd. Bwriadaf lansio ymarferiad ymgynghori eang ar yr holl argymhellion dros yr haf a dechrau’r hydref, i gynnwys gwleidyddion etholedig, llywodraeth leol, pleidiau gwleidyddol, y Comisiwn Etholiadol, cyrff cydraddoldeb, cyrff ieuenctid a chyrff cyhoeddus perthnasol, yn ogystal â gwahodd barn y cyhoedd yn gyffredinol. Ar ôl yr ymgynghori, byddaf yn cyflwyno adroddiad i’r Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai ym mis Rhagfyr, gan roi crynodeb o’r safbwyntiau a dderbyniwyd i’w hystyried gan y Pwyllgor. Gallwn wedyn ystyried y ffordd ymlaen yn gynnar yn y flwyddyn newydd.

Nid wyf yn bwriadu rhoi fy marn i ar argymhellion y comisiwn heddiw. Cawn ddigon o amser i leisio barn dros y misoedd i ddod. Mae’n hanfodol inni gael cynigion terfynol a fydd yn cynyddu diddordeb a chyfranogiad mewn llywodraeth leol, fel y rhoddir i lywodraeth leol ei lle haeddiannol o ran pwysigrwydd—yng ngolwg pobl ifanc yn arbennig.

Mae’r adroddiad yn gwneud llawer o argymhellion pellgyrhaeddol a fydd nid yn unig o fudd i ddemocratiaeth ar lefel llywodraeth leol, ond ar bob lefel. Mae llawer o’r argymhellion yn berthnasol i bobl ifanc. Sut y byddwch yn sicrhau bod gwybodaeth am y broses etholiadol ar gael yn fwy eang ac yn haws i bobl ifanc? Yr wyf yn siŵr eich bod yn ymwybodol o’r argymhellion ar y mater hwnnw ac o’r ffaith i arolwg diweddar ddangos nad yw llawer o bobl ifanc yn gwybod sut nac ymhle i bleidleisio. A wnewch chi drafod newidiadau i wersi sifil, neu sut bynnag y caiff gwleidyddiaeth ei ddysgu mewn ysgolion y dyddiau hyn, gyda’ch cyd-Weinidog, y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes? Dywed pobl ifanc eu bod am gael rhagor o wybodaeth. Maent hefyd am i bobl ymgynghori â nhw, yn enwedig am benderfyniadau sy’n effeithio arnynt. Mae i’r argymhelliad i ostwng yr oed pleidleisio o 18 i 16 oblygiad uniongyrchol iddynt hwy. A wnewch chi warantu imi heddiw y byddwch yn ystyried barn pobl ifanc pan fyddwch yn agor ail gylch yr ymgynghori?

Yr ydych eisoes wedi dweud bod comisiwn Sunderland wedi ymgynghori’n eang wrth lunio ei adroddiad a gwneud yr argymhellion hyn. Yr wyf yn poeni y caiff yr holl argymhellion yn yr adroddiad hwn eu claddu o dan un ddadl ynglŷn â chyflwyno system y bleidlais sengl drosglwyddadwy a chynrychiolaeth gyfrannol, sydd yn elfen bwysig o’r argymhellion. A wnewch chi warantu, os bydd ymgynghori pellach yn gefnogol i gynrychiolaeth gyfrannol—a phleidleisiodd mwyafrif helaeth y comisiwn o blaid ei gyflwyno—y byddwch yn parchu’r ymgynghoriad hwnnw heb ystyried gwleidyddiaeth plaid ac y byddwch yn tywys yr argymhellion yn eu blaen fel y’u cyflwynwyd yn yr adolygiad hwn? A wnewch chi addewid heddiw i gyhoeddi manylion y broses ymgynghori a’r holl ymatebion i’r ymgynghoriad fel y dônt i law? A wnewch chi ryddhau hynny oll, gan y bydd yn digwydd dros yr haf pan na fyddwn ni yma i’ch holi yn ei gylch?

Yr wyf innau hefyd yn bryderus ynglŷn â’r materion sy’n ymwneud â phobl ifanc. Yr wyf yn arbennig o awyddus i ymgynghori’n llawn â nhw ynglŷn â’r adroddiad hwn. Mae llawer o agweddau ar yr adroddiad yn deilwng o’u sylw. Byddaf yn ystyried pa ymgynghori arbenigol y gallaf ymgymryd ag ef gyda phobl ifanc drwy wahanol fudiadau i sicrhau y gallwn gyfleu’r neges. Byddaf yn trafod y mater gyda’r Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes, oherwydd mae yna rôl i ysgolion a cholegau hefyd yn y cyswllt hwn. Bydd yn ymarferiad defnyddiol os gallwn edrych ar y broses o ymgynghori â phobl ifanc gyda dychymyg.

Nid wyf am i argymhellion da gael eu claddu. Yr wyf yn ymwybodol o natur arloesol rhai o’r argymhellion, yn enwedig yr un ar ostwng yr oed pleidleisio o 18 i 16 oed. Ym mha oed y mae rhywun yn dod yn ddinesydd? Rhaid inni ystyried pa bryd y dylid caniatáu i bobl ifanc gymryd rhan—wedi’r cyfan, gallant briodi yn 16. Rhaid trafod materion o’r fath yn drylwyr. Ni fyddaf yn gadael i unrhyw beth gael ei gladdu. Ni fyddaf yn rhagfarnu ffrwyth yr ymgynghori. Wrth ymateb, bydd y rhan fwyaf o bobl â diddordeb mewn dyrnaid o argymhellion yn hytrach na’r adroddiad cyfan. Fodd bynnag, byddaf yn cynnwys yr ymatebion i gyd gyda’r adroddiad i’r Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai ym mis Rhagfyr. Os yw o gymorth i’r Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai, a chyda chytundeb y Cadeirydd, byddaf yn fwy na pharod i gyflwyno adroddiad byr, ar ddechrau tymor yr Hydref, ar sut yr wyf wedi cynnwys pobl ifanc yn y broses ymgynghori.

Croesawaf yr adroddiad, ac mae llawer ynddo sy’n haeddu ystyriaeth lawn a phellach. Fodd bynnag, a ydych yn cytuno bod Peter Black yn annoeth ar hyn o bryd i roi wltimatwm ar ran y Democratiaid Rhyddfrydol a datgan y byddai unrhyw fargen ar glymblaid yn y Cynulliad hwn i’r dyfodol yn dibynnu ar ymrwymiad i geisio deddfwriaeth sylfaenol i gyflwyno cynrychiolaeth gyfrannol ar gyfer llywodraeth leol? Gobeithiaf y gwnewch chi gytuno bod hynny yn gynamserol, a bod yna lawer i’w drafod. O ystyried sefyllfa’r Blaid Lafur o safbwynt cynrychiolaeth gyfrannol mewn llywodraeth leol, mae’n hynod annhebygol y digwydd hynny byth.

Dechreuais ar yr ymgynghoriad hwn gyda phob ewyllys da. Yr oedd yn rhan o’n cytundeb fel gweinyddiaeth ein bod yn trafod nid yn unig fater cul cynrychiolaeth gyfrannol, ond hefyd y materion ehangach sydd wedi dod i’r wyneb yn adroddiad Sunderland. Cynhelir ymgynghoriad, ond yr wyf am i bobl weld sut mae pethau’n dod at ei gilydd. Bydd pobl am roi barn bellach ar rai o’r materion hyn. Mae pobl eisoes wedi dweud wrthyf fel y mae wardiau un aelod yn gallu helpu gyda rhai problemau mewn ardaloedd anghysbell ac ati. Mae’n sicr y caiff yr holl faterion hyn eu hystyried oherwydd yr adroddiad mwyafrifol a’r adroddiad lleiafrifol a gylchredir ar gyfer ymgynghori. Mae’n gynamserol i unrhyw un sôn am ganlyniad yr ymgynghori. Yr wyf am gael ymgynghori gwirioneddol ar hyn, a dyna pam y dywedais y byddai’n dod yn ôl i’r Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai. Mater i’r Pwyllgor yw pa faterion pellach y bydd yn dymuno mynd ar eu trywydd. Yng ngoleuni sylwadau Janet yn gynharach am gynnwys pobl ifanc, gallai’r Pwyllgor benderfynu yr hoffai siarad â chyrff ieuenctid i weld a ymgynghorwyd yn briodol â nhw. Mae honno yn rôl werthfawr.

Cydymdeimlaf â chi a’ch cyd-Weinidogion, Weinidog, yn cael wltimatwm gan Peter Black. Rhaid bod hynny yn codi ofn gwirioneddol arnoch. Ni allwn ond gobeithio, er lles llywodraethu yng Nghymru, y gallwch rywsut ddatrys cyfyng-gyngor mor ofnadwy.

Croesawaf yr adroddiad, a chymeradwyaf waith y comisiwn. Mae wedi ymroi yn ddygn iawn drwy gydol y flwyddyn a aeth heibio ac wedi cynnal llawer o gyfarfodydd ymgynghorol. Cafwyd ymgynghori helaeth yn barod. Nid oes amheuaeth ynglŷn â’r ymdrech a’r ymroddiad a gafwyd mewn perthynas â’r adroddiad hwn. Mae’r adroddiad yn haeddu ystyriaeth fanwl a difrifol bellach. Rhaid nodi y penderfynwyd yn unfrydol ar 31 o’r 33 argymhelliad. Fodd bynnag, apeliaf atoch, Weinidog, i beidio ag anwybyddu’r ffaith bod yna adroddiad lleiafrifol ar ddau fater yn ymwneud â chynrychiolaeth gyfrannol. Llofnodwyd yr adroddiad lleiafrifol gan y comisiynydd Ceidwadol a chomisiynydd y Blaid Lafur. Mae’n rhaid fod hynny’n dwyn rhyw bwysau. Cafodd egwyddor cynrychiolaeth gyfrannol mewn etholiadau llywodraeth leol ei gwrthod gan y comisiynwyr hynny. Mae yna ddadl gref o hyd yn erbyn defnyddio cynrychiolaeth gyfrannol mewn etholiadau llywodraeth leol, a rhaid i hynny fod yn destun ymgynghori gwirioneddol. Efallai y byddwn am ailgadarnhau’r defnydd o system y cyntaf heibio’r postyn mewn llywodraeth leol os mai dyna ddymuniad y bobl gan mwyaf. Rhagdybiaf mai dyna fydd testun y broses ymgynghori hon.

Nid yw prif argymhelliad yr adroddiad mwyafrifol, yn gyffredinol, o blaid cynrychiolaeth gyfrannol, ond o blaid system a elwir yn bleidlais sengl drosglwyddadwy. Mae i’r system honno, yn fy marn i a barn llawer o sylwedyddion annibynnol, lawer o ddiffygion, y mae’n rhaid eu hystyried. Yn gyntaf, bydd yn creu wardiau mawr a fydd yn ethol rhwng tri a phump o gynghorwyr. Byddai hynny’n golygu wardiau—yn cymryd tri chynghorydd—o ychydig dros 5,000 o bobl ar y lleiaf. Mewn ardaloedd gwledig, byddai hynny’n creu wardiau mawr, a byddai’n chwalu’n llwyr y cyswllt rhwng cynghorydd a’i etholwyr. Mae’r cyswllt uniongyrchol rhwng cynghorydd a’i ward yn bwysig. Yr oeddem yn symud i system o ddod â wardiau sawl aelod i ben, er mwyn cael un cynghorydd yn cynrychioli un ward. Byddai hyn yn rhoi terfyn ar hynny oll. Byddem yn gwrth-droi’r holl broses, a byddem yn y sefyllfa anffodus, oni fyddai gennym bleidleisiau sengl trosglwyddadwy wedi’u seilio ar wardiau pum aelod, o gael cynrychiolaeth gyfrannol aneffeithiol. Os mai wardiau tri aelod sydd gennych, cyfyngir yn sylweddol ar egwyddor cynrychiolaeth gyfrannol. Felly, yr ydym yn wynebu cyfyng-gyngor gwirioneddol.

I gloi, pe bai gennym system o bleidleisiau sengl trosglwyddadwy mewn llywodraeth leol, byddai gennym systemau etholiadol gwahanol ar lefel llywodraeth leol, y Cynulliad, y Senedd, a Senedd Ewrop. Byddai tair system wahanol o gynrychiolaeth gyfrannol ar waith yn y wlad hon. Mae angen rasel Occam ar y ddadl hon—rhaid inni symleiddio a defnyddio un system.

Mae’n anochel y ceir trafodaethau am gynrchiolaeth gyfrannol a’i gwahanol systemau pleidleisio yn ystod y broses ymgynghori hon. Mae yna bobl sydd wedi mabwysiadu egwyddorion cynrychiolaeth gyfrannol, ond a fydd am drafod y gwahanol systemau sydd ar gael. Soniasoch am y 31 argymhelliad y cytunodd holl aelodau’r comisiwn arnynt. Gweithiasant yn galed. Bydd llawer ohonom yn cytuno â’r argymhellion hynny; ni soniaf amdanynt yn unigol. Gallwn symud ymlaen ar rai o’r argymhellion hyn ar ôl y cyfnod ymgynghori, a bydd yna gyfle yn y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai i ystyried y materion hynny. Unwaith y bydd pobl yn gweld y ddogfen hon ac yn dechrau mynd drwyddi, credaf y byddant yn gwerthfawrogi’r cyfle i gael gwneud rhagor o sylwadau. Pan ydych wedi rhoi tystiolaeth mewn ymgynghoriad fel hwn, mae’n bwysig eich bod yn gweld y cynnyrch terfynol.

Croesawaf y datganiad a’r broses ymgynghori yr ydym yn dechrau arni yn awr. Fodd bynnag, mae’n bwysig nad yw’r adroddiad hwn yn diflannu heb adael unrhyw ôl yn y broses honno, a dyna’r bwriad yr wyf yn siŵr, ond ein bod yn dod allan ohoni gydag argymhellion cryf i gryfhau democratiaeth leol. Ni ddylem anghofio bod comisiwn Sunderland yn annibynnol, ni fu ymyrraeth bleidiol arno, a daeth i’w gasgliadau ar sail y dadleuon a roddwyd ger ei fron, ar ôl ymgynghori’n eang. Cafwyd mwyafrif llethol o blaid yr argymhellion, ac mae iddynt lawer o gefnogaeth ymysg pleidleiswyr cyffredin. Dyna pam yr wyf yn credu ei bod yn bwysig inni beidio â gadael i fuddiannau breintiedig drechu, ac y dylai Llywodraeth Cynulliad Cymru fabwysiadu’r adroddiad hwn, pan ddaw yn ôl inni yn y flwyddyn newydd.

A ydych yn cytuno bod y system bresennol—

Wltimatwm yw hynny.

Nid wltimatwm mohono; anogiad yw. A ydych yn cytuno nad yw’r system bresennol yn arwain at lywodraeth leol atebol, gynrychiadol, a’i bod yn afresymol fod Llafur, ym Mlaenau Gwent, wedi ennill mwy na phedair sedd o bob pump, er i’r rhan fwyaf o bobl bleidleisio yn ei herbyn? Ym Mhen-y-bont ar Ogwr, pleidleisiodd tri pherson o bob pump yn erbyn Llafur, ond enillodd Llafur dros dri chwarter y seddau. Yng Nghasnewydd, y gwrthbleidiau a enillodd y rhan fwyaf o’r pleidleisiau, ond enillodd Llafur chwech o bob saith sedd. Mae anghysonderau cyffelyb i’w gweld mewn awdurdodau—

Yr oeddwn wedi ystyried hynny. A ydych yn cytuno bod system lle mae pob pleidlais yn gydradd, ond fod rhai yn fwy cydradd nag eraill, yn tanseilio’r broses wleidyddol, ac, yn fwy pwysig, nad yw’n deg â’r bobl y mae i fod i’w cynrychioli? A ydych yn cytuno hefyd mai er budd cynghorwyr y mae ein system bresennol yn cael ei rhedeg, tra dylai fod yn cael ei rhedeg er budd etholwyr?

Yr ydym i gyd yn atebol, ac mae hynny’n wir am unrhyw system sy’n ein hethol. Y Senedd sy’n penderfynu ar y system bleidleisio pan fydd yn ystyried y broses etholiadol, ac, felly, yr ydym i gyd yn atebol drwy’r blwch pleidleisio, pa un a ydym mewn llywodraeth leol, yn y Cynulliad Cenedlaethol neu’r Senedd. Mae’n iawn ein bod i gyd yn atebol yn y ffordd honno. Rhaid pwysleisio hynny. Nid yw systemau byth yn ddelfrydol o safbwynt pawb; weithiau nid yw’r etholwyr yn eu hoffi ac weithiau nid yw cynghorwyr yn eu hoffi. Fodd bynnag, rhaid cytuno ar systemau, ac mae systemau etholiadol yn ein gwneud ni i gyd yn atebol mewn ffyrdd gwahanol.

Y pwynt pwysig a wnaethoch yw na ddylem golli golwg ar yr adroddiad hwn. Rhaid peidio ag ystyried yr ymarferiad hwn fel dim ond ymgynghoriad pellach. Rhaid i’r Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai archwilio’r casgliadau ar ddiwedd y broses, ac, ar ôl ymgynghori mor eang, gallwn ofyn i’r Llywodraeth ganolog sefydlu deddfwriaeth a gallwn awgrymu bod yr hawl i bleidleisio yn cael ei rhoi i bobl ifanc 16 oed. Rhaid inni beidio â cholli golwg ar y pwyntiau gwerthfawr a ddaw i’r amlwg. Yr wyf yn argyhoeddedig y bydd gan bobl Cymru ddiddordeb yn y ddogfen hon, ac mae’n bwysig eu bod yn cael lleisio’i barn am y cynnyrch gorffenedig.

Gwn nad ydych byth yn rhoi wltimata imi, Peter.

While accepting that the Sunderland report contains a significant number of recommendations, most people will consider that your response to the recommendation of moving away from the one person, one vote electoral system for local government, to a proportional voting system, will be the biggest test for your Government. That is the political dilemma facing the Government, and we have seen that clearly today. Will you listen on the one hand to the arguments of Tom Middlehurst and Peter Law—who considers himself to be the next leader of the Labour group in the Assembly—who are clearly opposed to the idea of proportional representation, or Peter Black, who has told us that, unless it is part of the Government settlement, there will be no coalition Government after the next election? The Liberal Democrats, of course, stand no chance of being in Government after the next election.

We know that there will be a consultation period but you, Minister, must show leadership in this matter. We have heard your views on other matters, but what is your view on proportional representation? Are you in favour of it or against it?

Nid yw’n briodol imi sôn am yr hyn yr wyf fi yn ei ffafrio yn y cyswllt hwn. Fel y Gweinidog Cyllid, yr wyf yn dechrau ar y broses ymgynghori, a byddaf yn adlewyrchu ffrwydd yr ymgynghori yn llawn yn y papurau a gyflwynaf i’r Pwyllgor. Byddwn yn archwilio’r holl argymhellion a wnaethpwyd. Yr wyf yn siomedig, Ieuan, eich bod chi, fel cynifer o rai eraill, wedi dewis trafod un agwedd o’r adroddiad hwn, sydd yn cynnwys llawer o argymhellion llawn dychymyg megis gostwng yr oed pleidleisio o 18 i 16 oed, sydd yn gysyniad diddorol yn fy marn i, ac yn haeddu ei drafod. Nid prawf, na phoen gwleidyddol mohono i mi. Rhaid inni ddisgwyl am ganlyniadau’r ymgynghori ac yna rhaid inni gynnal trafodaethau o fewn y weinyddiaeth ac mewn mannau eraill ynglŷn â sut i fwrw ymlaen i roi’r adroddiad ar waith.

Croesawaf adroddiad comisiwn Sunderland. Llongyfarchaf y comisiwn a chroesawaf bob un o’r 33 argymhelliad. Yr wyf yn falch hefyd fy mod yn eistedd y tu cefn i Peter Law a Tom Middlehurst, nid o’u blaenau. A ydych yn ymwybodol fod yna gefnogaeth i gynrychiolaeth gyfrannol mewn llywodraeth leol o fewn Plaid Lafur Cymru, yn enwedig opsiwn y bleidlais sengl drosglwyddadwy? Mae hynny’n llawer gwell na’r cyfaddawd a roddwyd ar waith ar gyfer etholiadau’r Cynulliad. Dylid defnyddio pleidlais sengl drosglwyddadwy ym mhob etholiad. A ydych yn cytuno nad oes gwahaniaeth pa un a yw’r Democratiaid Rhyddfrydol o blaid cynrychiolaeth gyfrannol neu beidio? Yr hyn sydd yn bwysig yw bod gennym system etholiadau decach, fwy cyfiawn a fydd yn help i ddemocrateiddio trefn llywodraeth leol ac—yn fy marn i—yn ei gwneud yn fwy sosialaidd hefyd drwy gael gwared ar y tiriogaethau ffiwdal sy’n dwyn anfri ar rai awdurdodau lleol, nid dim ond yn Sir Benfro.

Mae eich sylwadau yn dangos pam fod yn rhaid inni gael trafodaeth bellach, briodol ar y ddogfen hon. Gwn fod yna Aelodau ar draws y pleidiau sy’n ffafrio cynrychiolaeth gyfrannol, eraill sy’n ffafrio’r system y cyntaf heibio i’r postyn, eraill nad ydynt yn hoffi system y Cynulliad ac eraill a fyddai’n hoffi newid system San Steffan. Mae’r adroddiad hwn yn ein galluogi i drafod y mater hwn yn ei gyfanrwydd yng Nghymru, ac i ymgynghori i weld a oes cytundeb ynglŷn â’r ffordd ymlaen.

Datganaf fuddiant fel aelod o Gyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf. Pan oedd y Deddfau Diwygio yn cael eu trafod yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, cafwyd dyfyniad enwog o enau’r Arglwydd Acton:

‘Tuedda grym i lygru a grym llwyr a lwyr lygra.’

O ystyried polisi’r Blaid Lafur ar gynrychiolaeth gyfrannol a bygythiadau’r Democratiaid Rhyddfrydol, a bod mwyafrif y comisiwn yn credu y byddai pleidlais sengl drosglwyddadwy yn arwain at lai o wladwriaethau un blaid, a fyddech am gael eich cofio fel y Gweinidog a lansiodd ddogfen mor bwysig i ymgynghori yn ei chylch o dan fygythiad y byddai lles y blaid yn cael ei roi o flaen lles yr etholwyr, un ai dan ddwylo’r Democratiaid Rhyddfrydol neu dan ddwylo eich cyd-Aelodau Llafur?

Nid wyf wedi lansio unrhyw ddogfennau ymgynghori o dan fygythiad. Yr wyf yn rhyfeddu bod Aelodau yn cyfeirio at y pethau hyn. Nid oes unrhyw un erioed wedi meiddio fy mygwth i ac nid ydynt yn debygol o wneud hynny.

A ydych yn cytuno, pa system etholiadol bynnag a ddefnyddir, mai mater academaidd yn unig yw os na allwch gynnig gorsafoedd pleidleisio i’r etholwyr i fwrw eu pleidleisiau ynddynt? Gwyddoch fod gennyf bryder neilltuol ynglŷn â’r mater hwn yn fy etholaeth i. A wnewch chi a’ch adran fonitro’r awdurdodau lleol yn fanwl, yn enwedig y rheini sy’n cau gorsafoedd pleidleisio gan ddefnyddio Deddf Gwahaniaethu ar sail Anabledd 1985 fel esgus?

Byddaf yn parhau i wneud hynny. Yr ydych yn gywir; sôn yr ydym am newid y trefniadau etholiadol a chyfranogiad, a’r ffordd orau o gael pobl i gyfranogi yw drwy ganiatáu iddynt fynd i fwth pleidleisio. Mae hynny’n hanfodol ac mae’r pedair plaid yn gytûn fod yn rhaid inni wneud yr hyn a allwn i sicrhau bod pobl yn cael y cyfle i bleidleisio mewn gorsaf bleidleisio neu i arfer eu hawl i bleidlais drwy’r post.