Bydd yr Aelodau yn ymwybodol imi fynychu uwchgynhadledd fyd-eang y Cenhedloedd Unedig ar ddatblygu cynaliadwy fel rhan o ddirprwyaeth y DU rhwng 30 Awst a 5 Medi. Tra yn Johannesburg, cyfarfum â’m gweinidogion cyfatebol yn llywodraeth talaith KwaZulu-Natal yn Durban, ac oddi yno teithiais i Awstralia i ymuno â chyrch allforio MasnachCymru Rhyngwladol i Dde Cymru Newydd.

Rhoddodd yr uwchgynhadledd y cyfle cyntaf i feincnodi’r gwaith a wnaethpwyd gennym yng Nghymru ar ddatblygu cynaliadwy yn erbyn y goreuon yn y byd ac i ddangos y gwaith hwnnw i ranbarthau, gwledydd a sefydliadau anllywodraethol eraill. Cydnabuwyd y ffordd gyfranogol a llawn dychymyg yr ydym yn mynd ati i geisio gwireddu’r freuddwyd o ddatblygu cynaliadwy i ddinasyddion cyffredin Cymru yn eang. Creodd natur eglur a chryno ein cynllun a’r cynllun gweithredu a’r ymdrechion a wnawn i brif-ffrydio datblygu cynaliadwy mewn penderfyniadau ar bolisïau a rhaglenni, a dyletswydd gyfreithiol y Cynulliad ar ddatblygu cynaliadwy argraff arbennig ar Weinidogion o lywodraethau rhanbarthol eraill. Yr oeddwn yn gallu dwyn ein gwaith arloesol mewn meysydd fel ‘Cymru Ar-Lein’, ‘Ffermio ar gyfer y Dyfodol’, y strategaeth wastraff a ‘Cymru’n Ennill’ i’w sylw. Fy mhrif ddiben yn yr uwchgynhadledd oedd cyd-gynnal a chyd-gadeirio’r cyfarfod cyntaf o 25 llywodraeth rhanbarthol o bob cwr o’r byd. Ni fyddai’r digwyddiad hwn wedi cael ei gynnal oni bai am arweinyddiaeth Cymru a’r rhanbarthau craidd eraill, ac oni bai am y bartneriaeth â’r Fforwm Rhanddeiliaid ar gyfer ein Dyfodol Cyffredin, a hwylusodd y gynhadledd. Hoffwn ddiolch i bawb a wnaeth hyn yn bosibl.

Cynhaliwyd y gynhadledd i lywodraethau rhanbarthol ochr yn ochr â’r brif uwchgynhadledd amgylchedd a datblygu cynaliadwy a oedd yn cynnwys 107 o lywodraethau sofran. Daeth ein cynhadledd lai i gytundeb ar ‘Ddatganiad Gauteng’, oherwydd lleolir Johannesburg yn nhalaith Gauteng. Datganiad o egwyddorion i weithredu arnynt ydyw ac mae’n sail ar gyfer rhwydwaith rhyngwladol o ranbarthau sy’n ymrwymedig i ddatblygu cynaliadwy. Bu inni greu sawl perthynas newydd drwy gyfrwng y gynhadledd, a chynheliais gyfarfod dwyffordd â Phrif Weinidog Gwlad y Basg o ganlyniad uniongyrchol i’n cyfranogiad. Mae Gwlad y Basg wedi cynnig cynnal yr uwchgynhadledd nesaf o’r 25 o ranbarthau rhwydwaith ym mis Mawrth 2003. Yn ogystal â’r gynhadledd, siaradais am yr ymagwedd Gymreig tuag at fod yn agored a thryloyw mewn llywodraeth mewn seminar fusnes ar y cyd â rhaglen Caergrawnt ar gyfer diwydiant, gan ddangos y tebygrwydd rhwng atebolrwydd mewn busnes a thryloywder gwleidyddol. Euthum ymlaen i gyfarfod â Mark Moody-Stuart, cyn brif weithredwr Grŵp Shell sydd bellach yn gadeirydd Cyngor Busnes y Byd ar Ddatblygu Cynaliadwy ac yn gadeirydd newydd ar yr Anglo-American Corporation—un o’r cwmnïau cloddio mwyaf yn y byd a thrafodais yr ymagwedd fusnes tuag at gynaliadwyedd gydag ef. Ymwelais hefyd â’r WaterDome, y ganolfan gynadledda ac arddangos fyd-eang anferthol ar y diwydiant dŵr, lle’m trawyd gan y potensial ar gyfer prosiectau cydweithredol rhwng y de a’r gogledd sy’n cynnwys llywodraeth a busnesau. Yr oedd cryn ddiddordeb hefyd yn y model nad yw’n gwneud elw, Glas Cymru, fel un ateb posibl i’r pwnc llosg sy’n ymwneud â gwasanaethau dŵr a charthffosiaeth yn y sector cyhoeddus neu’r sector preifat.

Fel rhan o’r digwyddiadau a drefnwyd gan yr Undeb Cenedlaethol ar gyfer Cadwraeth Natur, ymunais â Simon Upton, cadeirydd fforwm drafod y Gymdeithas Cydweithrediad a Datblygu Economaidd ar ddatblygu cynaliadwy, i roi seminar ar yr ôl-troed ecolegol, a drefnwyd gan ei ddyfeisiwr, Mathis Wackernagel. Cyflwynais y modd yr aethom ati i fabwysiadu’r ôl-troed fel dangosydd swyddogol—credaf mai ni yw’r wlad gyntaf i wneud hynny—i gynulleidfa chwilfrydig o sefydliadau anllywodraethol rhyngwladol.

Yr oeddem yn ffodus inni gael ein cynrychioli yn Ne Affrica gan 10 o bobl ifanc o Gymru. Cyfarfum â hwy er mwyn clywed eu teimladau am y gynhadledd, a chlywed pa wersi yr hoffent ddod yn ôl gyda hwy i Gymru. Crewyd cryn argraff arnaf gan eu huawdledd, eu hangerdd a’u diddordeb yn y pwnc. Yr oeddent yn glod i Gymru ac mae’n argoeli’n dda i’n gallu i roi datblygu cynaliadwy ar waith yn y dyfodol. Ymddangosodd un ohonynt, James Watkins o Gastell Nedd, sy’n 13 oed, ar sioe frecwast SABC, prif sianel deledu De Affrica, ac yr oedd yn glod iddo’i hun, Castell Nedd a’i wlad.

Un o’m tasgau yn yr uwchgynhadledd oedd cyfleu negeseuon o’r gynhadledd rhanddeiliaid yng Nghaerdydd ym mis Ebrill 2002 y gwnaethom ei threfnu ar y cyd â Chronfa Bywyd Gwyllt y Byd Cymru ac Oxfam Cymru. O ganlyniad i lwyddiant y digwyddiad hwnnw—sy’n adlewyrchiad o gryfder y cyfranogiad ar lawr gwlad mewn datblygu cynaliadwy ledled Cymru—yr oedd gennym warged o £3,000, ac fe’i cyflwynais i brosiect dinas ecolegol mewn treflan leol, Ivory Park, sydd hanner ffordd rhwng Johannesburg a Pretoria. Talodd yr arian am baneli haul ar gyfer y ganolfan gymunedol newydd. Yr oedd yr ymweliad hwnnw â’r faestref yn emosiynol ac fe’m tarodd nad rhywbeth moethus diangen ar gyfer pobl freintiedig mewn gwledydd cyfoethog yw datblygu cynaliadwy, ond ymateb gwirioneddol i faterion sy’n ymwneud â thlodi a diffyg datblygiad. Caiff yr ardal welltir uchel hon o Dde Affrica nosweithiau oer yn y gaeaf ac mae yno lefelau uchel o broblemau broncaidd ymysg plant oherwydd y defnydd o dannau glo, ac nid oes fawr o amddiffyniad i atal plant rhag anadlu gormod o lwch a mygdarth glo.

Ni fyddwn wedi gallu cael rhaglen mor llawn a llwyddiannus oni bai am yr ymagwedd gydweithredol a’r ymagwedd o bartneriaeth a ddefnyddiwyd gennym er mwyn mynd â’n gwaith ar ddatblygu cynaliadwy rhagddo. Yr wyf yn arbennig o ddiolchgar i WWF Cymru ac Oxfam Cymru am eu cymorth gyda threfnu’r rhaglen. Yr oedd Oxfam Cymru hefyd yn rhan o gyfarfod a gynheliais gyda’r Ymgyrch Weithredu ar Driniaeth lle trafodwyd difrifoldeb bygythiad HIV/AIDS yn ne Affrica.

Yn gyffredinol, cadarnhaodd yr uwchgynhadledd bwysigrwydd datblygu cynaliadwy o ran cyfeiriadau polisi newydd, ac fel rhan newydd bwysig o ddelwedd brand Cymru dramor ac o ganfyddiadau gwledydd eraill ohonom. Cadarnhaodd hefyd rôl ein dyletswydd gyfreithiol a’r ddyfais polisi ôl-troed ecolegol. Mae’r rhain yn ysgogwyr arwyddocaol i ymdrech Tîm Cymru yn y dyfodol. Byddaf yn ymuno ag ôl-gynhadledd uwchgynhadledd Johannesburg yn Abertawe ym mis Rhagfyr. Bydd rhanddeiliaid yn dod ynghyd i drafod eu profiadau o’r uwchgynhadledd a sut y dylid datblygu hyn yng Nghymru. Yn olaf, dywedodd Jonathan Porritt, cadeirydd Comisiwn Datblygu Cynaliadwy y DU, y bydd yn rhoi unrhyw un sy’n amau na ellir gwireddu datblygu cynaliadwy ar y trên i Gaerdydd. Yr ydym ar flaen y gad yn y maes hwn, ond mae’n rhaid inni weithio’n galed i’w gynnal.

Diolchaf i’r Prif Weinidog am ei adroddiad. Yr oedd yn amlwg yn uwchgynhadledd gyffrous. Yr oeddwn yn falch bod tri myfyriwr o’m hysgol uwchradd leol, Ysgol Gyfun Llanhari, wedi cael arian i fynychu’r uwchgynhadledd, a datganaf fuddiant fel un o lywodraethwyr yr ysgol.

Yr oedd rhywfaint o wahaniaeth barn yn yr adroddiadau yn y papurau newydd ynghylch yr uwchgynhadledd. Cafwyd adroddiadau da, ond awgrymodd adroddiadau eraill mai prin y cyrhaeddwyd targedau Kyoto. Fodd bynnag, yn hytrach na dadlau am hynny, mae’n bwysig bod Cymru yn bwrw ati i gyrraedd targedau, pennu agendâu a chlustnodi adnoddau i gyflawni’r targedau hynny. Gwyddom oll fod datblygu cynaliadwy yn rhan o Ddeddf Llywodraeth Cymru 1998. Gofynnaf gwestiwn i’r Prif Weinidog yr oeddwn yn awyddus i’w ofyn iddo ddydd Mawrth diwethaf mewn cwestiwn atodol. Gofynnais yr un cwestiwn i’r Trefnydd ddoe, ond ni allodd ateb. Pa gamau yr ydych chi, Brif Weinidog, yn eu cymryd ar y dangosyddion datblygu cynaliadwy ychwanegol? Mae’n bwysig bod yr amgylchedd yn gweithio er budd economi Cymru. Yr wythnos hon ymwelais â gweithfa trosi a nwyeiddio thermol Davies Brothers (Waste) Ltd ger Porthcawl. Mae’r cwmni hwnnw’n ailgylchu gwastraff ac mae’n gobeithio troi gwastraff yn ynni cyn bo hir, gan ddefnyddio 93 y cant o’r llif gwastraff na ddidolwyd. Bydd hynny’n drawiadol, os bydd yn digwydd. Pa gamau a ydych yn eu cymryd i edrych am ddatblygiadau o’r fath a’u hannog. Ni dderbyniodd y cwmni hwnnw unrhyw arian cyhoeddus, ond mae’n gwneud gwaith da.

Cyfeiriasoch at yr esiampl dda y mae Cymru yn ei gosod o ran bod yn agored ac yn dryloyw. Yn anffodus, derbyniaf nifer o gwynion a gohebiaeth ynghylch Llywodraeth y Cynulliad ac un cwango, yn ymwneud â’r ffaith nad ydynt yn agored nac yn dryloyw o ran yr ysgol yn Llandudno a gaiff ei hadeiladu ar dir llygredig. Beth a wnewch i sicrhau eich bod yn agored ac yn dryloyw mewn gwirionedd a bod pobl Cymru yn gweld hynny? O leiaf wedyn ni fyddwn yn derbyn cymaint o gwynion. Mae angen inni fynd ati a gwneud Cymru yn wyrdd, yn lân ac yn agored.

Yr ydych yn gywir i ddweud na ddylem bendroni gormod am ganlyniadau’r uwchgynhadledd, er ei bod yn llwyddiannus—ac eithrio cadwraeth ynni ac ynni adnewyddadwy o bosibl—o ran dŵr, glanweithdra priodol, pysgodfeydd wedi gwagio, lleihau colledion o ran bioamrywiaeth a defnyddio cemegau fel nad ydynt yn niweidio’r amgylchedd.

O ran eich cwestiwn am y cynnydd ar y ddyfais datblygu cynaliadwy, fe wyddoch Janet, o’r sylwadau blaenorol yn y Cynulliad, inni dderbyn cyfrifoldeb arbennig dros ddatblygu hyn ynghyd â’r unedau o lywodraeth is-genedlaethol eraill ledled Ewrop, o dan y rhaglenni camau blaengar. Byddwn yn cefnogi fforwm datblygu cynaliadwy annibynnol yng Nghymru. Yn yr un modd, sefydlodd Jane Davidson banel ymgynghorol ar addysg ar gyfer datblygu cynaliadwy. Yr ydym hefyd wedi cytuno ar gompact gyda Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru er mwyn cydweithio ar ddatblygu cynaliadwy. Fodd bynnag, mae’r gydnabyddiaeth gan Ewrop bod gennym rôl arbennig yn hynny o beth, a’r ffaith ei bod yn barod i’n hariannu i rwydweithio â’r rhanbarthau eraill, yn arwydd fod ein gwaith yn cael ei gydnabod gan eraill. Efallai ei fod yn bwysicach na’n bod ni’n cydnabod ein bod yn datblygu’r materion hyn os yw eraill yn dweud, ‘Yr ydych ar y blaen, felly byddwch yn arwain rhanbarthau eraill Ewrop drwy’r broses ddysgu anodd hon o roi datblygu cynaliadwy ar waith.’

Soniasoch am gwmni prosesu gwastraff arbennig mewn hen chwarel yn Llandudwg, nepell o Gaerdydd. Nid wyf wedi ymweld â chwmni Davies Brothers. Mae rhai yn frwdfrydig amdano ac wedi dweud, ar ôl ymweld â’r safle, ‘Yr wyf wedi gweld y dyfodol; ac mae’n gweithio’. Dywed eraill mai proses ganolraddol ydyw. Byddwch bob amser yn cael barn wyddonol a barn beirianneg wahanol am y ffordd gywir ymlaen o ran ailddefnyddio gwastraff bwrdeistrefol. Fodd bynnag, rhoddaf sicrwydd y bydd Sue Essex neu minnau yn ysgrifennu atoch gyda’n dadansoddiad o fanteision ac anfanteision ymagwedd Davies Brothers tuag at wastraff ac ailgylchu.

Yn olaf, o ran tryloywder a bod yn agored, datgelwyd swm anferth o wybodaeth am brosiect ysgolion Llandudno gan Gyngor Bwrdeistref Sirol Conwy mewn perthynas â’r cynigion ar gyfer safle newydd yn lle safle presennol Ysgol John Bright. Rhyddhawyd llawer o wybodaeth ond byddai wedi cael ei ryddhau’n gyflymach pe bai’r galw am y wybodaeth wedi bod yn fwy penodol ac yn llai eang. Dyna oedd yr unig broblem o ran rhyddhau’r wybodaeth, oherwydd yr oedd yn rhaid dadansoddi’r holl wybodaeth er mwyn sicrhau nad oedd Deddf Diogelu Data 1998 yn cael ei thorri drwy enwi unigolion y gellid bod wedi effeithio’n andwyol ar eu hawliau. Mae’n rhaid gwirio hynny’n ofalus pan fyddwch yn rhyddhau swm mawr o wybodaeth. Mae’r materion hynny yn parhau. Credwn inni weithredu’n anrhydeddus, yn gyflym ac yn unol â’n dyletswyddau tryloywder. Byddem yn cymharu’n ffafriol ag unrhyw uned lywodraethol ar unrhyw lefel yn Ewrop.

Yn gyntaf, llongyfarchiadau ar gynrychioli Cymru mewn digwyddiad mor fuddiol—er â chanlyniadau siomedig, yn y byrdymor o leiaf—lle y rhoddwyd proffil uchel i Gymru, gan ddangos y cynnydd a wnaethom yn y maes datblygu cynaliadwy. O ran eich cyfarfod â’r Ymgyrch Weithredu ar Driniaeth yn Ne Affrica, sy’n gwneud llawer o waith da i geisio cael Llywodraeth De Affrica i gymryd yr argyfwng AIDS o ddifrif, a wnewch chi godi methiant Arlywydd De Affrica, Thabo Mbeki, i gydnabod y cyswllt rhwng HIV ac AIDS gyda Llywodraeth y DU, er mwyn ceisio gwella’r sefyllfa yn Ne Affrica?

O ran diwygio’r polisi amaethyddol cyffredin, a wnewch chi annog Llywodraeth y DU a’r Undeb Ewropeaidd i roi ystyriaeth lawn i’r effaith bwysig a gaiff cymorthdaliadau amaethyddol ar farchnadoedd cartref sectorau amaethyddol gwledydd sy’n datblygu? Gwyddom fod argyfwng nwyddau yn y byd sy’n datblygu hefyd, ac yn y cyfarfod diwethaf o’r grŵp trawsbleidiol ar ddatblygu rhyngwladol, yr wyf bellach yn gadeirydd arno, cyflwynodd Mike German syniadau defnyddiol ynghylch sut y gallwn ddatblygu masnach deg yng Nghymru. A wnewch chi ymchwilio i sut y gellid datblygu hyn?

Yn olaf, mae Jon Townley o Oxfam Cymru yn yr oriel gyhoeddus heddiw; yn gwmni iddo mae swyddog Oxfam Prydain Fawr, Omar De Rocha, sydd wedi ei leoli yn Perambuco, rhanbarth ym Mrasil a lofnododd ddatganiad Gauteng. Gwn fod Oxfam Cymru yn awyddus i roi amlygrwydd i lais cymdeithas sifil yn rhanbarthau’r gwledydd sy’n datblygu o ran datblygu’r datganiad hwn a’i weithgareddau. A allwch chi ein sicrhau y rhoddir amlygrwydd i’r sefydliadau hynny?

Nid wyf yn cyd-fynd â’ch safbwynt bod yr uwchgynhadledd yn siom fawr. Ni ddaethpwyd i gytundeb ar rai meysydd, ond nid yw hynny’n syndod pan fo 107 o wladwriaethau sofran yn cymryd rhan—gwn pa mor anodd oedd trafod y geiriad rhwng 25 o haenau is-genedlaethol yn unig pan gadeiriais sesiwn. Mae’n siŵr y bu’n eithriadol o anodd ceisio cael 107 o wledydd i gytuno ar yr un testun yn union. Ac eithrio ynni adnewyddadwy, credaf fod yr uwchgynhadledd wedi gwneud cynnydd mawr.

O ran AIDS, fel y gwyddom, dywed Thabo Mbeki yn gyhoeddus bellach ei fod yn derbyn bod cysylltiad rhwng HIV ac AIDS, fel y gwna meddygon ledled y byd. Fodd bynnag, mae problem anferth yn dal i fodoli yn Ne Affrica gan nad yw pobl, yn breifat, yn dal i gredu hyn. Y peth gwaethaf am hynny yw’r ffaith nad yw babanod sy’n etifeddu HIV gan eu mamau yn cael y driniaeth sydd ei hangen arnynt; lledaenodd y goel gwrach eich bod yn fwy tebygol o gael AIDS oddi wrth y pigiad yn hytrach na’i fod yn ei atal drwy’r maestrefi. Mae hynny’n drychineb i ddyfodol De Affrica.

O ran y berthynas rhwng y byd cyntaf a’r trydydd byd yn nhermau prisiau nwyddau a diwygio’r polisi amaethyddol cyffredin, bydd hwn yn un o’r materion pwysicaf yn uwchgynhadledd Arlywyddion a Phrif Weinidogion 15 aelod-wladwriaeth yr Undeb Ewropeaidd, sy’n cael ei chynnal y penwythnos hwn, gydag arsylwyr o’r gwladwriaethau sy’n ymuno, yn Copenhagen. Ceisiodd uwchgynhadledd Doha gael cytundeb rhwng y byd cyntaf, yr ail fyd a’r trydydd byd o ran telerau masnachu ar gyfer mewnforio bwyd i Ewrop, heb waredu allforion Ewropeaidd sy’n derbyn cymorthdaliadau mawr ar farchnadoedd nad ydynt yn farchnadoedd Ewropeaidd. Nid yw hynny’n ffordd synhwyrol ymlaen. Fodd bynnag, fel y gwyddom o ddatganiadau diweddar Arlywydd Chirac, mae buddiannau cenedlaethol Ffrainc yn gryf o blaid gohirio’r broses hirddisgwyliedig a mawr ei hangen o ddiwygio’r polisi amaethyddol cyffredin cyhyd â phosibl. Cysylltir hyn yn awr â’r mater Prydeinig sy’n ymwneud ag ad-dalu, ymuno ac ehangu tua’r dwyrain. Mae gan Gymru fuddiant ym mhob un o’r materion hynny.

Yn olaf, o ran masnach deg a’i goblygiadau i ardaloedd megis gogledd-ddwyrain Brasil, yr wyf yn falch o ddweud bod pum rhanbarth o Frasil, gan gynnwys rhai o’r rhannau tlotaf yn y gogledd-ddwyrain, ymysg y 25 rhanbarth a lofnododd ddatganiad Gauteng. Yr oedd yn allweddol i’r broses o ymestyn ar draws y pum cyfandir fod rhanbarthau Brasil wedi eu cynrychioli mor dda yn ein rhwydwaith rhanbarthol. Ni wn ym mha dalaith y mae Perambuco, ond gwn fod cynrychiolaeth o daleithiau ym Mrasil sydd â lefelau gwahanol o ddatblygiad economaidd. Mae ganddynt safbwynt gwahanol oherwydd eu lleoliad, yr hyn y maent yn ei gynhyrchu a lle y maent yn dymuno allforio yn Ewrop a Gogledd America. Cawsom drafodaeth ddiddorol ar yr hyn a olyga datblygu cynaliadwy yng nghyd-destun Brasil a’r hyn a olyga yng nghyd-destun ardaloedd cyfoethocach megis Ewrop ac Awstralia.

Ymwelais innau hefyd â maestref yn Ne Affrica yn gynharach eleni, er imi dalu am hynny o’m poced fy hun. Fe’m tywyswyd o amgylch y faestref a safle newydd Ford Motor Company yno hefyd gan aelodau o Gyngres Genedlaethol Affrica. Gwnaethant y pwynt fod cwmnïau byd-eang o’r fath yn dod â chyfoeth ac addysg i’r ardal. A ddysgwyd y wers honno gan y cynrychiolwyr yn sbloet Johannesburg? Ymddangosai i sawl beirniad mai llwyfan yn unig oedd y gynhadledd i bob grŵp asgell chwith ffasiynol, gwleidyddol gywir yn y byd i ymgynnull a gwaradwyddo bydoli, cwmnïau cydwladol, America, McDonalds neu beth bynnag arall oedd achos ffasiynol y dydd. Gallai nifer o’r targedau hynny a waradwyddwyd lusgo’r trydydd byd allan o’i dlodi. O edrych yn ôl, o ystyried gweithredoedd y bobl hynny—a fwiodd weinidogion o America tra’n cymeradwyo yr unben anghyfreithlon yn Zimbabwe—oni fyddai’n well pe baech wedi mynd ar drywydd polisïau datblygu cynaliadwy gartref?

Mae’n amlwg nad oeddech yn gwrando pan soniais fy mod wedi annerch seminar busnes ar y cyd â rhaglen Caergrawnt ar gyfer diwydiant. Cymerodd nifer fawr o bobl o sectorau busnes, cyfraith a chyfrifo Johannesburg ran ynddo. Nid wyf yn sicr os y gellid ystyried Mark Moody-Stuart—cyn brif weithredwr Shell a chadeirydd newydd Anglo-American Corporation—fel rhywun asgell chwith ffasiynol, David. Efallai ichi ddrafftio eich cwestiwn cyn ichi glywed fy natganiad. Yr agwedd bwysig ar uwchgynhadledd yr amgylchedd yw fod pobl o bob cefndir yno. Cynrychiolwyd y sector preifat yn gryf yn yr uwchgynhadledd honno, yn ogystal â’r sefydliadau anllywodraethol a phobl o wledydd tlawd, gwledydd cymharol dlawd a gwledydd cyfoethog. Y pwynt yw adeiladu pontydd rhwng y pum cyfandir a chysylltu’r rhanddeiliaid gwahanol—y dinasyddion cyffredin, y sefydliadau anllywodraethol, y penboethion amgylcheddol yn ogystal â busnesau preifat—er mwyn cytuno ar fesurau i atal y blaned rhag suddo o dan bwysau ei llygredd ei hun dros y 50 mlynedd nesaf. Ni allwch gyflawni hynny gyda sefydliadau anllywodraethol yn unig. Ni allwch ei gyflawni ychwaith gyda llywodraethau neu’r sector preifat yn unig. Os llwyddwch i gael bob un ohonynt i gytuno ar destun a ffordd ymlaen, yna mae cyfle i wneud rhywbeth adeiladol i sicrhau y bydd y blaned yn addas i fyw arni ymhen 50 neu 100 mlynedd.

Thank you for this statement and for raising the profile of Wales. We support any development. However, do you agree that we should continue to call for a new worldwide deal to give more financial aid to the poorest countries and to the environmental projects that most need it? Also, do you agree that significant improvements are needed within international organisations, that is to say that the aims of sustainable development need to be incorporated into the World Trade Organisation, the International Monetary Fund and the World Bank to ensure that the economies of the future are better equipped to help the poorest people?

Those international bodies are learning, some more quickly than others. Perhaps the World Trade Organisation is lagging behind the rest. I believe that they understand the need to incorporate the principles of sustainable development into their business practices, even though they are commercial bodies. When money is lent, the aim is to recoup that loan. This process cannot be carried out in too generous or over-sympathetic a way because you must try to recycle that money to provide others with loans in 10 years’ time.

On bringing the environment into discussions on trade, everyone agrees that the renegotiation of the common agricultural policy within the European Union is the most important question in relation to fair trade between affluent nations and poorer nations. I do not know whether we will be able to renegotiate the CAP during the negotiations on European enlargement. However, that is vital if we are to ensure fairness between the world’s continents and nations.

We are pleased that you represented Wales at the summit. It was a credit to Wales, and it was an important summit. As you said, we are talking about schemes to ensure the survival of this planet, and efforts to remove any threat that it faces. Do you agree that there are three vital elements in terms of sustainable development? Transport, renewable energy and planning are important, and yet your Government has failed to develop sustainable policies in that regard. It has done nothing on transport. The Minister has called in every application for sustainable energy projects—

I only have half a sentence left.

I was referring to planning in the Pembrokeshire Coast National Park, where the Government of Wales has rejected a unitary plan, which tries to develop—

I do not accept the accusation that we have failed in implementing the principles of sustainable development in our transport, waste, and planning policies. We intend to put in place a spatial plan on a local level throughout Wales.

Diolch am eich datganiad, Rhodri. Gan ddilyn ymlaen o gwestiwn cynharach John, er gwaetha’r cynnydd a wnaed yn yr uwchgynhadledd, yr oedd yn siomedig na wnaethpwyd rhagor o gynnydd ar ddiwygio masnach fyd-eang, a’r farchnad amaethyddol yn arbennig. A wnewch chi roi’r arwydd amlycaf posibl i’r Gweinidog sydd â chyfrifoldeb dros amaethyddiaeth na fydd Llywodraeth Cynulliad Cymru, a arweinir gan Lafur, yn goddef diffyg gweithredu ar ddiwygio’r polisi amaethyddol cyffredin, ac mai’r weinyddiaeth hon fydd y llais cryfaf yn y Deyrnas Unedig a fydd yn galw am gyfiawnder i dlodion y byd?

Mae dau fater i’w hystyried, sy’n amserol o gofio am uwchgynhadledd y 15 o benaethiaid llywodraeth yn Copenhagen y penwythnos hwn. Bydd yr uwchgynhadledd yn trafod pa gynnydd y gellir ei wneud ar y materion cysylltiedig sy’n ymwneud â diwygio’r polisi amaethyddol cyffredin ac ehangu’r UE er mwyn cynnwys dwyrain Ewrop. Rhaid iddo hefyd fod yn ymwybodol o’r oblygiadau sy’n deillio o uwchgynhadledd Doha ar well mynediad ar gyfer masnach y trydydd byd i Ewrop, Gogledd America, Awstralia a gwledydd datblygedig eraill a rhwystro’r broses o ddympio cynnyrch amaethyddol a noddwyd gan bwrs y wlad, gan darfu ar farchnadoedd amaethyddol y trydydd byd, sydd weithiau’n fregus. Fe’ch sicrhaf fy mod i a Mike German, mewn cyfarfodydd paratoi ddoe ar gyfer uwchgynhadledd Copenhagen y penwythnos hwn, wedi egluro mai hon yw ein barn gref. Rhaid diwygio’r CAP er mwyn atal allforion amaethyddol sy’n derbyn cymhorthdal rhag cael eu gwaredu ar wledydd y trydydd byd.

Llongyfarchiadau, Brif Weinidog, ar roi Cymru unwaith eto ar flaen y gad ym maes datblygu cynaliadwy. Fe’m calonogwyd yn fawr gan eich cyfeiriad at bobl ifanc o Gymru. A wnewch chi ymrwymiad i gynnal eu brwdfrydedd er mwyn creu fforwm datblygu cynaliadwy i ieuenctid a fydd yn rhedeg ochr yn ochr â fforymau eraill y dymunwn eu gweld yng Nghymru er mwyn sicrhau ein bod yn cynnal ein safle fel arweinydd byd-eang ar hyn?

Yr oedd yn fraint cael gweithio â’r 10 o bobl ifanc hynny, y teimlwyd eu presenoldeb yn uwchgynhadledd Johannesburg. Credaf iddynt gael profiadau a fydd yn newid eu bywydau drwy gyfarfod â channoedd o bobl ifanc o gefndiroedd gwahanol mewn ardaloedd gwahanol yn Johannesburg. Bydd y plant o Lanhari a ymunodd â mi ar y daith i faestref Ivory Park yn sicr o fod wedi cael profiadau hynod a bythgofiadwy.

O ran eich cwestiwn ynghylch sut yr ydym yn mynd i barhau i gynnwys pobl ifanc, fel y rhai a ddaeth yn gwmni i mi i Johannesburg—bob un ohonynt o gefndir addysgol gwahanol—ac eraill y byddant yn cysylltu â hwy, fel y soniais, mae Jane Davidson yn sefydlu panel ymgynghorol ar addysg ar gyfer datblygu cynaliadwy. Gellir cydblethu eich awgrym ar gyfer sefydlu fforwm ieuenctid ar ddatblygu cynaliadwy â hynny neu ei gysylltu â chefnogaeth Sue Essex ar gyfer fforwm datblygu cynaliadwy annibynnol yng Nghymru, a fyddai’n dod o dan ein nawdd ni. Mae angen inni wneud yr hyn a awgrymwyd gennych chi, Mick, a chynnal brwdfrydedd y 10 person ifanc hynny er mwyn iddynt drosglwyddo’r brwdfrydedd hwnnw i gannoedd o blant a phobl ifanc eraill.

Mae’r datganiad hwn yn ymwneud â chefnogi plant a rhieni i ddod o hyd i ddulliau cadarnhaol o gosbi ar wahân i gosb gorfforol ac mae’n bleser gennyf wneud y datganiad hwn yn ystod yr wythnos i rieni. Daeth sylwadau diweddar pwyllgor y Cenhedloedd Unedig ar hawliau’r plentyn i’r casgliad nad yw deddfwriaeth gyfredol y DU yn cydymffurfio ag egwyddorion cytundeb y Cenhedloedd Unedig. Argymhellodd y dylid gwahardd cosb gorfforol ymhlith teuluoedd ac ym mhob cyd-destun arall o dan y gyfraith. Daeth i’r casgliad y dylid cymryd camau i hyrwyddo mathau di-drais o ddisgyblaeth a pharch tuag at hawliau plant i urddas, gan gynnwys rhaglenni addysg i’r cyhoedd. Byddaf yn ysgrifennu at John Denham yn mynegi cefnogaeth Llywodraeth Cynulliad Cymru i’r safbwyntiau hyn. Rhoddodd pwyllgor y Cenhedloedd Unedig gydnabyddiaeth i Lywodraeth y Cynulliad am gymeradwyo cytundeb y Cenhedloedd Unedig yn ei fframwaith ar gyfer plant a phobl ifanc.

Yr wyf hefyd am inni edrych am ffyrdd o adeiladu ar ein camau presennol o fewn cwmpas ein pwerau datganoledig. Dylai ein hymagwedd fod yn seiliedig ar gefnogi rhianta cadarnhaol, beth bynnag fo’r sefyllfa gyfreithiol. Yr allwedd yw cefnogi rhieni ac eraill sy’n gofalu am blant a hyrwyddo perthynas gadarnhaol mewn teuluoedd. Rhaid inni geisio newid agweddau cymdeithasol fel na chaiff cosbi plant yn gorfforol bellach ei ystyried yn dderbyniol mewn unrhyw gyd-destun.

Gŵyr pawb ohonom y gall magu plant fod yn waith caled iawn. Rhaid inni sicrhau y caiff rhieni a gofalwyr y wybodaeth a’r cyngor angenrheidiol ar ffyrdd effeithiol o fynd i’r afael ag ymddygiad eu plant. Dylai’r rhain gynnwys dulliau cadarnhaol gwahanol i ddisgyblaeth gorfforol.

Rhaid i’n hymagwedd ni yng Nghymru adeiladu ar y camau a gymerwn ar y mater hwn. Mae cymeradwyo isafswm safonau ar gyfer gwarchodwyr plant yn golygu bod cosb gorfforol bellach wedi’i gwahardd ym mhob maes o ofal cyhoeddus a phob gwasanaeth i blant sydd wedi’i reoleiddio. Mae hefyd yn anghyfreithlon i ddefnyddio cosb gorfforol yn erbyn disgyblion mewn ysgolion a gynhelir, ysgolion nas cynhelir ac ysgolion meithrin yng Nghymru.

Mae nifer o gynlluniau Cychwyn Cadarn yng Nghymru yn cefnogi mentrau magu plant a mentrau rhoi cyngor lleol. Hoffwn weld rhaglenni o’r fath yn datblygu ar raddfa eang. Bydd y gronfa unedig, Cymorth, a fydd yn ariannu Cychwyn Cadarn o’r flwyddyn nesaf ymlaen, yn derbyn dros £21 miliwn yn ychwanegol dros y tair blynedd nesaf er mwyn helpu i gyflawni hynny. Cysylltir hyn yn agos â’n mesurau i fynd i’r afael â thlodi ymhlith plant, gwella mynediad i ddarpariaeth chwarae a gofal plant ac ehangu cyfranogiad rhieni mewn cyflogaeth a dysgu gydol oes. Mae angen inni adeiladu ar y sylfaen hon ac ystyried meysydd polisi eraill y gellir eu defnyddio i fynd i’r afael â’r mater hwn, megis agweddau ar y fframwaith addysg bersonol a chymdeithasol mewn ysgolion sy’n cwmpasu’r teulu a chydberthynas gymdeithasol.

Mae perthnasedd cyffredinol ehangach hefyd i gosbi plant yn gorfforol o ran trais mewn perthynas. Mae gweithgor y Cynulliad ar drais yn y cartref a thrais yn erbyn menywod wedi argymell ehangu’r diffiniad o drais yn y cartref i gynnwys trais yn y berthynas rhwng rhieni a phlant. Yr wyf yn ysgrifennu at y Swyddfa Gartref ac at Weinidogion yn y gweinyddiaethau datganoledig i gefnogi’r newid hwn.

Mynychodd llawer o Aelodau o bob plaid y gweithdy a drefnwyd gan y Cynulliad ym mis Gorffennaf, sef ymgyrch ’Sdim Curo Plant!. Gobeithio y bydd yr ymgyrch yn parhau â’i hymdrechion i godi ymwybyddiaeth ynghylch y mater hwn a hyrwyddo dadl gyhoeddus eang ar ffyrdd o leihau cosb gorfforol. Clywsom Mali Nilsson yn siarad am brofiad Sweden o gyflwyno gwaharddiad i’w chod ar gyfer rhieni, sef cod cyfraith sifil sy’n rheoli cyfraith deuluol. Yr oedd hyn ynghyd ag ymgyrch gwybodaeth a chyngor gyffredinol ac eang. Yn yr 20 mlynedd ers y gwaharddiad, nid erlynwyd unrhyw riant ac mae’r defnydd o gosb gorfforol wedi gostwng yn sylweddol. Gallwn ddysgu gwersi pwysig o fodel Sweden i’n helpu i gyflawni’r newidiadau angenrheidiol yng Nghymru. Yn y cyd-destun hwn, cyhoeddaf heddiw fod Llywodraeth y Cynulliad yn datblygu cod rhieni ar gyfer Cymru, gan weithio gyda Plant yng Nghymru a’r Sefydliad Cenedlaethol dros Deuluoedd a Magu Plant. Bydd y cod, er na fydd yn ddeddfwriaeth, yn rhoi arweiniad ar ystod o faterion yn ymwneud â rhianta cadarnhaol a pherthynas o fewn teuluoedd.

Un ffordd allweddol y gall y Llywodraeth helpu i ysgogi newid cymdeithasol yw gosod disgwyliadau a all ddylanwadu ar ymddygiad. Bydd ein cod hefyd yn helpu i’r perwyl hwnnw. Bydd yn darparu cyngor a chymorth ac yn cynnwys set o ddisgwyliadau ynghylch y ffordd y dylai plant gael eu trin, gan gyfrannu at yr hinsawdd o farn sydd eisoes yn newid yng Nghymru. I’r perwyl hwn, yr ydym wedi darparu £50,000 y flwyddyn ar gyfer prosiect cefnogi magu plant a fydd yn cael ei gynnal ar y cyd gan y sefydliad a Plant yng Nghymru, sydd wedi recriwtio gweithiwr ym mis Mehefin am dair blynedd. Caiff y deunyddiau cyntaf sy’n cyfrannu at y cod eu cynhyrchu yng ngwanwyn 2003. Mae’r prosiect yn datblygu fforwm magu plant sy’n cynnwys asiantaethau statudol gan gynnwys addysg, iechyd a gwasanaethau cymdeithasol, sefydliadau gwirfoddol, grwpiau rhieni a thimau troseddu ieuenctid. Bydd y fforwm yn datblygu rhwydwaith o sefydliadau, a fydd yn cydweithio i sicrhau y gall rhieni gael gafael ar gyngor a gwybodaeth yn unigol ac mewn grwpiau pan fydd eu hangen arnynt. Bydd y grŵp yn cefnogi’r gwaith o ddatblygu a chymhwyso’r cod ar gyfer rhieni yn effeithiol ac yn ystyried ffyrdd o ddarparu cyngor a chymorth uniongyrchol dros y ffôn.

Mae Llywodraeth Cynulliad Cymru yn mynd i’r afael â’r mater drwy’r camau hyn. Dengys profiad gwledydd eraill nad mater byr dymor yw hwn. Mae angen inni ddechrau drwy benderfynu nad yw cosb gorfforol yn ddull priodol i rieni a gofalwyr ei fabwysiadu yn eu perthynas â phlant. Derbyniasom ers peth amser fod cosbi oedolion yn gorfforol yn amhriodol. Dylid cymhwyso’r safonau hynny i’n plant. Mae hyn yn ddechrau hollbwysig i’r ddadl ac i gamau ymarferol a all arwain at newid agwedd ac ymddygiad ynghylch sut yr ydym yn magu ein plant yng Nghymru.

I welcome the Minister’s statement. This issue involves supporting children and parents as parenting is a considerable challenge. Many Christian and non-Christian organisations support and help parents with their difficult duties. They also promote the development of the skills needed to cope with parenting. Given the enormous pressure that parents often face, what additional measures are in place to help parents to develop child management skills?

Bearing in mind the United Nations’ comments on how children are treated in the UK, will the Minister expand upon what pressure she will bring to bear on the Westminster Government on this point?

What is the Assembly’s role in supporting the decisions of the Children’s Commissioner for Wales following this statement? We should strengthen the commissioner’s role or, at least, not undermine his role in matters such as building schools on former rubbish tips.

We welcome this statement, but ask for details on the way forward.

Yr wyf yn falch eich bod yn croesawu’r datganiad, Dai. Dangosodd 33 o Aelodau o bob plaid eu cefnogaeth i’r ymgyrch ’Sdim Curo Plant!. Mae cryn gefnogaeth i’r camau yr ydym yn eu cymryd—yn seiliedig ar y mater pwysig o rianta cadarnhaol—o fewn ein pwerau datganoledig. Soniais am bwysigrwydd Cychwyn Cadarn a’r datblygiadau diddorol ledled Cymru. Cynhaliodd Cychwyn Cadarn Gwynedd beilot rhaglen y blynyddoedd anhygoel, sydd eisoes yn llwyddiant. Nod y rhaglen honno yw gwella cydberthynas a sefydlu grwpiau cefnogi i helpu pobl. Gyda’r £21 miliwn ychwanegol ar gyfer rhaglenni Cychwyn Cadarn, byddwn yn gweld manteision y buddsoddiad hwnnw ledled Cymru, ond rhaid i’r gwaith hwnnw gael ei wneud ar lawr gwlad. Nod Llywodraeth Cynulliad Cymru yw darparu cymorth drwy adnoddau yn ogystal â thrwy’r ymrwymiad a gynhwysir yn y datganiad heddiw. Darparwn gymorth drwy gyhoeddiadau, y fforwm magu plant, Plant yng Nghymru, drwy weithio gyda’r Sefydliad Cenedlaethol dros Deuluoedd a Magu Plant a’r fforwm newydd sy’n cynnwys ystod o weithwyr proffesiynol sy’n ymwneud yn ddyddiol â phlant a rhieni, a hynny’n uniongyrchol. Bydd hynny oll yn cyfrannu tuag at wireddu’r newidiadau hynny. Yr ydym yn dechrau ar broses o addysg, dealltwriaeth ac ymwybyddiaeth gyhoeddus.

Yn y gyllideb ddrafft, yr ydym wedi ychwanegu £500,000 miliwn arall at gyllid swyddfa Comisiynydd Plant Cymru. Bydd hynny’n helpu i gefnogi’r rôl bwysig honno. Mae ei swyddfa wedi cefnogi ein hymagwedd tuag at yr ymgyrch ’Sdim Curo Plant!, ac amcanion rhianta cadarnhaol. Gwnaf sylwadau i Weinidog Llywodraeth y DU ynghylch y materion hyn sy’n seiliedig ar ganfyddiadau cyfarfod pwyllgor y Cenhedloedd Unedig ar hawliau’r plentyn ar 4 Hydref. Noda’n glir ei gylch gwaith mewn perthynas â chytundeb y Cenhedloedd Unedig ar hawliau’r plentyn, y mae’r Cynulliad eisoes wedi’i dderbyn a’i gymeradwyo. Rhannwyd hynny hefyd â’m cydweithwyr mewn gweinyddiaethau datganoledig eraill.

Croesawaf y datganiad hwn. Gwyddoch fy safbwynt i a safbwynt y gynghrair ’Sdim Curo Plant!, sef ein bod o blaid diwygio’r gyfraith i roi cydraddoldeb i blant o ran y gyfraith ac i wahardd cosb gorfforol. Yr wyf hefyd yn falch, ers fy nadl fer ym mis Ionawr, i lawer o’r drafodaeth ganolbwyntio ar y mater pwysig hwn. A gytunwch y dylai’r Cynulliad gael ei weld fel corff sy’n arwain y ddadl yn hytrach na dim ond dilyn y farn gyhoeddus? Gwyddom y bydd dadl ar adroddiad diweddar y Cenhedloedd Unedig yn San Steffan yfory a bydd Aelodau Seneddol yn dilyn safbwyntiau’r Cynulliad gyda diddordeb.

Nid gwneud i rieni edrych yn wael yw pwrpas yr ymgyrch hon, ond eu cefnogi i fabwysiadu ffyrdd gwell, mwy cadarnhaol o ymdrin â’u plant. Dylem hefyd gydnabod bod llawer i’w ddysgu o wledydd eraill sydd eisoes wedi gwahardd cosbi plant yn gorfforol.

Croesawaf y ffaith i adroddiad y Cenhedloedd Unedig longyfarch y Cynulliad am fabwysiadu rheoliadau yn gwahardd cosb gorfforol mewn pob math o ofal dydd, yn cynnwys gwarchod plant. A roddwch sicrwydd y bydd y Cynulliad yn parhau i roi blaenoriaeth i’r mater hwn, gan ystyried o bosibl mwy o ymchwil yn seiliedig ar dystiolaeth yn ogystal â safbwyntiau plant?

Rhaid inni dalu teyrnged i Christine am godi’r mater hwn yn y ddadl fer, ac i gynghrair ’Sdim Curo Plant! Gwnaethpwyd gwaith ar draws pob plaid—gyda phobl broffesiynol, rhieni, a phlant a phobl ifanc.

Gobeithiaf, o ganlyniad i’r datganiad hwn a’r ymatebion gan yr Aelodau, y caiff y Cynulliad ei weld fel corff sy’n arwain y ddadl—ac mae yn ddadl. Dyma ddechrau proses drafod ac addysg gyhoeddus. Mae fy ymrwymiad i ddatblygu cod ar gyfer rhieni yn dangos yn glir ewyllys Llywodraeth y Cynulliad, sydd gobeithio yn cael cefnogaeth pob Aelod. Ein nod yw dilyn yr arweiniad a chydnabod arfer da mewn gwledydd eraill.

Mae gan Sweden god ar gyfer rhieni ers dros 20 mlynedd, ond ni ddygwyd achos troseddol yn erbyn unrhyw riant yn ystod y cyfnod hwnnw. Mae ei bwyslais ar gynnwys, addysgu a chefnogi rhieni, plant a phobl ifanc. Mae gennym lawer i’w ddysgu o wledydd eraill, ond mae cod Sweden ar gyfer rhieni wedi dangos y ffordd inni. Yr ydym yn defnyddio ein pwerau, ond mae fy natganiad i heddiw yn ddatblygiad mwy penodol. Gyda’n pwerau cyfyngedig yng Nghymru, yr ydym eisoes wedi cymryd camau a gydnabuwyd gan bwyllgor y Cenhedloedd Unedig ar hawliau’r plentyn. Wrth ddatblygu’r cod hwn ar gyfer rheini mewn partneriaeth â rhieni, plant a phobl ifanc, cymerwn gam arall ymlaen.

Weinidog, gofynnaf ichi ymateb i safbwynt swyddogol y Blaid Geidwadol ar y mater hwn. Yn gyntaf, mae cefnogaeth i rieni yn hollbwysig, ac yr oeddwn yn falch o’ch clywed yn pwysleisio hynny yn eich datganiad. Mae magu plant yn gyfrifoldeb gwerthfawr—y dasg fwyaf o bosibl ym mywydau pobl. Dylai’r rheini ohonom sydd heb gyfrifoldebau magu plant fod yn dawedog o ran dweud wrth eraill sut y dylent fagu eu plant. Mae angen disgyblaeth briodol ar blant er mwyn iddynt allu datblygu a defnyddio eu doniau yn llawn. Os na roddir y drefn honno iddynt yn eu bywydau, caiff effaith andwyol pan ddeuant i lasoed neu’n oedolion ifanc.

Yn ail, nid yw’r Blaid Geidwadol yn argyhoeddedig y dylai cosbedigaeth ysgafn fod yn fater i’r gyfraith. Nodaf eich sylwadau ar Sweden, sef iddi fod yn anghyfreithlon i daro plant yno am yr 20 mlynedd diwethaf, ond ni chafodd y gyfraith honno erioed ei galw i rym. Pam deddfu os nad oes grym i’r gyfraith hon pan ddaw i erlyn rhywun?

Yn drydydd, dylai’r Cynulliad ganolbwyntio ar feysydd o dan ei reolaeth. Nid oes gan y Cynulliad gyfrifoldeb uniongyrchol dros y materion hyn, er y gall fynegi ei farn a bwydo’r farn honno i’r Senedd os trafodir y mater yno.

Ar nodyn personol, efallai fod llawer o bobl yn gwybod—os oes ganddynt ddiddordeb yn y pwnc—imi fynychu’r cyfarfod ’Sdim Curo Plant! a llofnodi’r ddeiseb. Ni chredaf ei bod yn gywir i’r gyfraith wahaniaethu rhwng ymosodiadau ar oedolion a’r rhai ar blant. Mae dweud bod cosbedigaeth—y cyfeirir ati’n aml fel ‘tap’—yn ysgafn ond yn angenrheidiol yn groesddweud. Os yw mor ysgafn, dylai dulliau amgen fod yr un mor effeithiol.

Y tu hwnt i ffiniau cosbedigaeth ysgafn, gwyddom y gall cam-drin corfforol waethygu a mynd yn ddifrifol. Clywyd achosion mewn llysoedd yn ddiweddar—sydd erbyn hyn yn tueddu i gael eu diystyru, diolch i’r drefn—o rieni neu warcheidwaid yn defnyddio’r amddiffyniad o gosbedigaeth resymol pan fydd plant wedi’u curo’n ddu las gydag offer. Mae hynny’n gwbl annerbyniol. Pe bai Llywodraeth Prydain yn gwneud taro yn anghyfreithlon, byddai’n anfon neges i’r rheini a fyddai o bosibl yn defnyddio dulliau mwy treisgar na chaiff hynny ei oddef. Gwaharddwyd cosb gorfforol mewn carchardai flynyddoedd yn ôl ac fe’i diddymwyd mewn ysgolion yn 1986, sy’n gam ymlaen. Mae’n bosibl iawn y bydd y farn gyhoeddus yn symud yn gyflym ar y mater hwn.

Diolch ichi am yr ymateb ystyrlon hwnnw, David. Gwerthfawrogaf ichi roi safbwynt swyddogol y Blaid Geidwadol, yn ogystal â’ch barn bersonol. Fel y dywedasoch, bod yn rhiant yw tasg fwyaf ein bywydau, a deall y rôl honno yw un o brif amcanion y datganiad hwn. Y gobaith, wrth ddatblygu’r cod hwn i rieni, yw dysgu sut i fod yn rhieni da. Bydd pob Aelod sy’n rhieni yn gwybod y gellir dysgu rhai sgiliau, a dyna pam bod cyngor ac arweiniad mor bwysig, yn arbennig yn ystod cyfnodau pan fo rhywun o dan bwysau wrth fagu plant.

Mae’r cod yn cydnabod nad defnyddio trais a tharo plant a phobl ifanc yw’r ffordd orau i’w dysgu i ymddwyn yn dda. Maent yn fwy tebygol o ddysgu bod trais yn ffordd dderbyniol o gael eu ffordd eu hunain, rhywbeth nad yw’n wir. Yr ydym am ddod o hyd i’r ffyrdd gorau o ennyn parch tuag at oedolion a derbyn gwerthoedd. Mae sawl ffordd anghorfforol o annog neu gosbi plant. Rhaid inni ddatblygu’r ddealltwriaeth honno. Rhaid inni ddechrau gyda phobl ifanc. Mae llawer o rieni ifanc yn elwa ar gynlluniau Cychwyn Cadarn, a ddatblygwyd gyda phobl broffesiynol sy’n meddu ar uwch sgiliau—seicolegwyr plant, sy’n gweithio yn y maes, sy’n gwybod sut y gallwn ddysgu sgiliau magu plant a sut i sicrhau ein bod yn datblygu ein plant o ran eu hymddygiad a meithrin ein gwerthoedd ynddynt. Yr ydych yn mynegi eich safbwynt personol yn glir. Fel y dywedasoch, beth yw cosbedigaeth ysgafn? Mae’n anodd ei diffinio. Ein barn ni yw os dechreuwn drwy ddweud ei bod yn annerbyniol ond gweithio gyda phobl, cymunedau, rhieni a phlant i ddod o hyd i ffyrdd o’u cefnogi wrth fagu plant ac yn eu dealltwriaeth o reoli ymddygiad, gobeithio y gwelwn y newid hwnnw mewn ymddygiad. Mae eisoes yn dechrau dod i’r amlwg. Mae’r ffaith bod gennym gymaint o gefnogaeth drawsbleidiol dda i’r ymagwedd honno yn dangos hynny. Diolch ichi am eich ymrwymiad personol, David, oherwydd adlewyrchir hynny’n ofalus ac yn glir yn eich pwyntiau; yr ydym hefyd yn cydnabod safbwynt y Blaid Geidwadol.

Croesawaf ddatganiad y Gweinidog ar ddatblygu cod ar gyfer rhieni yng Nghymru. Mae cosbi plant yn gorfforol yn gamwedd. Nid yw hyd yn oed yn ffordd effeithiol o gymedroli ymddygiad plant. Fodd bynnag, fel y clywsom, mae magu plant yn waith anodd tu hwnt. Mae diffyg cwsg, ynghyd â dawn gynhenid plentyn o wybod yn union beth fydd yn eich cynhyrfu, yn gwthio hyd yn oed y rhieni mwyaf digynnwrf a hamddenol i ymyl y dibyn. Os oes unrhyw un yn gwybod sut i atal plentyn 13 mis oed rhag brathu pawb, byddwn yn falch o’ch cyngor. Fodd bynnag, o’m profiad i dros y flwyddyn ddiwethaf, credaf fod angen ffyrdd ymarferol o gefnogi unigolion a rhoi gwybodaeth i rieni ynghylch yr hyn y gallant ei wneud i fynd i’r afael ag ymddygiad drwg eu plant ac i osod y ffiniau sydd eu hangen ar blant er mwyn teimlo’n ddiogel a theimlo eu bod yn cael eu magu a’u caru. Mae angen i blant sylweddoli sut y mae’n rhaid iddynt ryngweithio yn y byd.

Yr oedd yn syndod mawr i mi er imi gael llawer o wybodaeth pan aned fy merch—o sut i siarad Cymraeg â’m plentyn i beth i’w rhoi iddi i’w fwyta—nad oedd unrhyw wybodaeth am sut i ymdopi â’i hymddygiad. Yr adeg pan fydd eich baban bach hyfryd, pert yn troi’n blentyn bach drygionus yw’r union adeg pan gewch lai o gyswllt â gweithwyr gofal iechyd proffesiynol. Yn hytrach na chael eich ymweliad misol arferol gan yr ymwelydd iechyd, dywedir wrthych nad oes angen iddo ef neu hi eich gweld am flwyddyn arall. Yr adeg pan fydd angen ichi ddechrau mynd i’r afael â’r materion gofal plant hyn yw’r union adeg pan ymddengys fod eich cyswllt â gweithwyr gofal iechyd proffesiynol ac ymwelwyr iechyd, sy’n allweddol, yn dod i ben.

Mae llawer o’n mentrau yn tueddu i dargedu rhieni ifanc a’r rheini sy’n byw mewn ardaloedd difreintiedig. Mae hynny’n dangos agwedd negyddol tuag at allu pobl ifanc a’r rheini sy’n byw mewn amgylchiadau difreintiedig i fod yn rhieni. Mae cosb gorfforol yn digwydd ym mhob dosbarth cymdeithasol. Yr ydych yr un mor debygol o ganfod plant o gefndiroedd breintiedig yn cael eu taro â phlant o gefndiroedd llai breintiedig. Mae angen inni ystyried ffordd gyffredinol o gefnogi rhieni, yn hytrach na dibynnu ar dargedu grwpiau penodol. Mae magu plant yn anodd, waeth beth yw eich proffesiwn neu’ch statws economaidd, ac mae angen cefnogaeth arnoch i wneud hynny.

Yn olaf, Weinidog, sut y byddwch yn cyfleu eich pryderon i’ch cyd-Aelodau yn Llundain—gan ddechrau gyda’r Gweinidog Gwladol dros Gymunedau, Jacqui Smith? Mae hi wedi’i chamarwain ar y pwnc hwn. A gytunwch fod mentrau gan y Llywodraeth i gefnogi rhieni a’u hannog rhag cosbi eu plant yn gorfforol yn cael eu tanseilio gan unrhyw amddiffyniad o’r fath o gosbedigaeth resymol? Mae Llywodraeth San Steffan yn anfon negeseuon dryslyd. Dim ond pan roddir y gorau i amddiffyn cosbedigaeth resymol y byddwn yn dod at wraidd y broblem. Mae angen inni wneud taro plant yn anghyfreithlon.

Mae’r cod hwn ar gyfer rhieni yn un cyffredinol. Mae ar gyfer pob rhiant yng Nghymru a dylent oll gymryd rhan mewn trafodaethau ar ei ddatblygiad. Rhaid inni hefyd gydnabod y dylem ganolbwyntio ein hadnoddau a hoelio ein sylw ar y rhieni sydd angen y gefnogaeth fwyaf—o rieni ifanc, gan gynnwys rhieni yn eu harddegau, i rieni nad oes ganddynt gyfleoedd swyddi neu gyfleoedd eraill yn eu bywydau. Mae canolbwyntio ar boblogaethau a chymunedau ag anghenion penodol yn bwysig, ond rhaid inni gofio hefyd bod ein fframwaith ar gyfer plant a phobl ifanc yn berthnasol i blant a phobl ifanc o bob oed ac o bob cymuned. Bydd pawb yn elwa ar yr arian ychwanegol yn ein strategaeth gofal plant, ac mae’r polisi chwarae, y soniais amdano ddoe, yn bwysig i bob plentyn a phob rhiant yng Nghymru. Byddwn yn cymryd ymagwedd gyffredinol. Mae eich pwynt yn bwysig, ond rhaid inni hefyd dargedu ein hadnoddau yn effeithiol ledled Cymru. Mae’n golygu cyflwyno cyfleoedd i rieni yn ogystal â phlant, oherwydd, yn aml, achosir pwysau ar rieni oherwydd diffyg cyfleoedd. Fel y dywedais, yr wyf wedi ysgrifennu at John Denham ar ehangu’r diffiniad o drais yn y cartref, sy’n ddimensiwn pwysig i’n gwaith ar y cyd, a byddaf hefyd yn ysgrifennu ato yn dilyn cyfarfod o bwyllgor y Cenhedloedd Unedig ar hawliau’r plentyn. Mae hefyd yn bwysig bod Aelodau Seneddol, o bob plaid, wedi ymuno â’r ymgyrch ’Sdim Curo Plant!, y byddant yn ei thrafod yfory mewn dadl yn Neuadd San Steffan. Mae newid barn mawr yn datblygu yn gyffredinol ac yr wyf yn siŵr y caiff hyn ei adlewyrchu yn y trafodaethau yn San Steffan.

Diolch, Weinidog, am y datganiad hwn sydd i’w groesawu. Cefnogaf lawer o’r hyn a ddywedwyd a gofynnaf ichi ystyried y posibilrwydd o gynnal dadl yn y Cynulliad ar y materion hyn. Croesawaf eich geiriau ar ymagwedd Llywodraeth Cymru a’r hyn yr ydych yn ei wneud mewn perthynas â Llywodraeth y DU, ond credaf y byddai eich sefyllfa’n llawer cryfach pe bai gennych benderfyniad y Cynulliad y tu ôl ichi. Felly, wrth i’r cod ymarfer ar gyfer rhieni gael ei ddatblygu, a roddwch gyfle inni gynnal dadl arno?

Yr wyf yn siŵr y byddwn yn ystyried hynny.

A ydych wedi cael trafodaethau â’ch cyd-Aelod, y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes, am y rôl y gall addysg ei chwarae wrth wneud pobl ifanc yn ymwybodol o fanteision cael plant yn ddiweddarach mewn bywyd? Gwn fod rhai rhieni nad ydynt mor ifanc â hynny yn y Siambr sydd wedi cael sioc, ond mae’n siŵr ei bod ddwywaith gwaeth os byddwch yn dod yn rhiant yn eich arddegau, fel y dywedasoch, Weinidog.

Y fframwaith addysg bersonol a chymdeithasol yw’r arena polisi mwyaf priodol i ystyried y pwynt hwnnw, a byddaf yn ei drafod â Jane Davidson.

Following all the talk of agencies, and assisting parents and children in particular, do you agree that the best way forward would be to strengthen the children’s commissioner’s statutory powers so that he can carry out his duties, which are relevant to this area, more effectively?

Fel y dywedais yn fy ymateb cynharach i bwynt Dai Lloyd, yr ydym yn cynyddu cyllideb y comisiynydd plant. Yr ydym wedi sicrhau deddfwriaeth sylfaenol hanfodol er mwyn sicrhau bod gan y comisiynydd plant bwerau sy’n ymwneud nid yn unig â swyddogaethau datganoledig ond hefyd â swyddogaethau sydd heb eu datganoli. Yr oedd hynny yn gamp aruthrol ac mae pwyllgor y Cenhedloedd Unedig ar hawliau’r plentyn wedi cydnabod bod cael comisiynydd plant yn ein rhoi ar flaen y gad yn y DU. Yr wyf yn cyfarfod yn rheolaidd â’r comisiynydd, mae ei swyddfa’n gwneud gwaith da, ac yr ydym yn edrych yn gyson am ffyrdd o ddysgu o’r gwaith hwnnw a’i ymestyn.

Llongyfarchiadau ar symud yr agenda bwysig hon ymlaen. Mae pwyllgor y Cenhedloedd Unedig wedi amlygu’r angen i wneud cynnydd yn y DU. Mae Cymru’n gwneud mwy o gynnydd nag unrhyw le arall yn y DU, a chroesawaf hynny. A fyddwch yn monitro cynnydd ac effeithiau’r cod? Fel y dywedwch, mae arweiniad gwleidyddol yn hollbwysig, a rhaid inni anfon y negeseuon cywir. Pe gallem fonitro cynnydd y cod, efallai y byddem mewn gwell sefyllfa i farnu pa un a oes angen gwaharddiad cyfreithiol yn y dyfodol er mwyn anfon neges glir bod taro plant yn annerbyniol.

Yr ydym yn datblygu fforwm magu plant, sy’n cynnwys ystod o sefydliadau. Bydd yn arwain y gwaith hwn yn ei flaen ac yn datblygu’r cod. Yr wyf yn siŵr y byddwn yn dychwelyd at y pwnc hwn yn y Cynulliad a byddaf yn monitro ei gynnydd. Gan fod y mater yn ymwneud ag addysg, agwedd ac ymwybyddiaeth gyhoeddus, credaf y bydd yn destun dadl eang ymysg y cyhoedd.

O ran yr agwedd ehangach ar fagu plant, yn arbennig plant mewn angen a phlant mewn gofal, a gytunwch y dylai argymhelliad Waterhouse sy’n cyfeirio at rôl gorfforaethol magu plant aelodau o awdurdodau lleol gael ei weithredu yn unffurf ac yn gyson ymhlith pob awdurdod lleol yng Nghymru ac y dylai strategaethau cydlynol fod ar waith i sicrhau cyswllt traws-ffiniol?

Mae hwnnw’n bwynt pwysig a chymeradwyaf argymhelliad Waterhouse yn gyfan gwbl. Mae hyn hefyd yn berthnasol i’r cod ar gyfer rhieni a bydd yn atgyfnerthu ein cefnogaeth i ymagwedd gyffredinol tuag at gyfrifoldeb corfforaethol magu plant ar draws awdurdodau lleol. Gobeithiaf drafod hyn gyda chi yn y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai maes o law.